Skip to main content

Full text of "Die chroniken der schwäbischen städte"

See other formats


Google 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  prcscrvod  for  gcncrations  on  library  shclvcs  bcforc  it  was  carcfully  scannod  by  Google  as  pari  of  a  projcct 

to  make  the  world's  books  discoverablc  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  Copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 

to  Copyright  or  whose  legal  Copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 

are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  cultuie  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  maiginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  flle  -  a  reminder  of  this  book's  long  journcy  from  the 

publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  Steps  to 
prcvcnt  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  lechnical  restrictions  on  automated  querying. 
We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrain  fivm  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  System:  If  you  are  conducting  research  on  machinc 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  laige  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encouragc  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attributionTht  GoogXt  "watermark"  you  see  on  each  flle  is essential  for  informingpcoplcabout  this  projcct  and  hclping  them  lind 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  lesponsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  Copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can'l  offer  guidance  on  whether  any  speciflc  use  of 
any  speciflc  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  mcans  it  can  bc  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liabili^  can  be  quite  severe. 

Äbout  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organizc  the  world's  Information  and  to  make  it  univcrsally  accessible  and  uscful.   Google  Book  Search  hclps  rcadcrs 
discover  the  world's  books  while  hclping  authors  and  publishers  rcach  ncw  audicnccs.  You  can  search  through  the  füll  icxi  of  ihis  book  on  the  web 

at|http: //books.  google  .com/l 


Google 


IJber  dieses  Buch 

Dies  ist  ein  digitales  Exemplar  eines  Buches,  das  seit  Generationen  in  den  Realen  der  Bibliotheken  aufbewahrt  wurde,  bevor  es  von  Google  im 
Rahmen  eines  Projekts,  mit  dem  die  Bücher  dieser  Welt  online  verfugbar  gemacht  werden  sollen,  sorgfältig  gescannt  wurde. 
Das  Buch  hat  das  Uiheberrecht  überdauert  und  kann  nun  öffentlich  zugänglich  gemacht  werden.  Ein  öffentlich  zugängliches  Buch  ist  ein  Buch, 
das  niemals  Urheberrechten  unterlag  oder  bei  dem  die  Schutzfrist  des  Urheberrechts  abgelaufen  ist.  Ob  ein  Buch  öffentlich  zugänglich  ist,  kann 
von  Land  zu  Land  unterschiedlich  sein.  Öffentlich  zugängliche  Bücher  sind  unser  Tor  zur  Vergangenheit  und  stellen  ein  geschichtliches,  kulturelles 
und  wissenschaftliches  Vermögen  dar,  das  häufig  nur  schwierig  zu  entdecken  ist. 

Gebrauchsspuren,  Anmerkungen  und  andere  Randbemerkungen,  die  im  Originalband  enthalten  sind,  finden  sich  auch  in  dieser  Datei  -  eine  Erin- 
nerung an  die  lange  Reise,  die  das  Buch  vom  Verleger  zu  einer  Bibliothek  und  weiter  zu  Ihnen  hinter  sich  gebracht  hat. 

Nu  tzungsrichtlinien 

Google  ist  stolz,  mit  Bibliotheken  in  Partnerschaft  lieber  Zusammenarbeit  öffentlich  zugängliches  Material  zu  digitalisieren  und  einer  breiten  Masse 
zugänglich  zu  machen.     Öffentlich  zugängliche  Bücher  gehören  der  Öffentlichkeit,  und  wir  sind  nur  ihre  Hüter.     Nie htsdesto trotz  ist  diese 
Arbeit  kostspielig.  Um  diese  Ressource  weiterhin  zur  Verfügung  stellen  zu  können,  haben  wir  Schritte  unternommen,  um  den  Missbrauch  durch 
kommerzielle  Parteien  zu  veihindem.  Dazu  gehören  technische  Einschränkungen  für  automatisierte  Abfragen. 
Wir  bitten  Sie  um  Einhaltung  folgender  Richtlinien: 

+  Nutzung  der  Dateien  zu  nichtkommerziellen  Zwecken  Wir  haben  Google  Buchsuche  Tür  Endanwender  konzipiert  und  möchten,  dass  Sie  diese 
Dateien  nur  für  persönliche,  nichtkommerzielle  Zwecke  verwenden. 

+  Keine  automatisierten  Abfragen  Senden  Sie  keine  automatisierten  Abfragen  irgendwelcher  Art  an  das  Google-System.  Wenn  Sie  Recherchen 
über  maschinelle  Übersetzung,  optische  Zeichenerkennung  oder  andere  Bereiche  durchführen,  in  denen  der  Zugang  zu  Text  in  großen  Mengen 
nützlich  ist,  wenden  Sie  sich  bitte  an  uns.  Wir  fördern  die  Nutzung  des  öffentlich  zugänglichen  Materials  fürdieseZwecke  und  können  Ihnen 
unter  Umständen  helfen. 

+  Beibehaltung  von  Google-MarkenelementenDas  "Wasserzeichen"  von  Google,  das  Sie  in  jeder  Datei  finden,  ist  wichtig  zur  Information  über 
dieses  Projekt  und  hilft  den  Anwendern  weiteres  Material  über  Google  Buchsuche  zu  finden.  Bitte  entfernen  Sie  das  Wasserzeichen  nicht. 

+  Bewegen  Sie  sich  innerhalb  der  Legalität  Unabhängig  von  Ihrem  Verwendungszweck  müssen  Sie  sich  Ihrer  Verantwortung  bewusst  sein, 
sicherzustellen,  dass  Ihre  Nutzung  legal  ist.  Gehen  Sie  nicht  davon  aus,  dass  ein  Buch,  das  nach  unserem  Dafürhalten  für  Nutzer  in  den  USA 
öffentlich  zugänglich  ist,  auch  für  Nutzer  in  anderen  Ländern  öffentlich  zugänglich  ist.  Ob  ein  Buch  noch  dem  Urheberrecht  unterliegt,  ist 
von  Land  zu  Land  verschieden.  Wir  können  keine  Beratung  leisten,  ob  eine  bestimmte  Nutzung  eines  bestimmten  Buches  gesetzlich  zulässig 
ist.  Gehen  Sie  nicht  davon  aus,  dass  das  Erscheinen  eines  Buchs  in  Google  Buchsuche  bedeutet,  dass  es  in  jeder  Form  und  überall  auf  der 
Welt  verwendet  werden  kann.  Eine  Urheberrechtsverletzung  kann  schwerwiegende  Folgen  haben. 

Über  Google  Buchsuche 

Das  Ziel  von  Google  besteht  darin,  die  weltweiten  Informationen  zu  organisieren  und  allgemein  nutzbar  und  zugänglich  zu  machen.  Google 
Buchsuche  hilft  Lesern  dabei,  die  Bücher  dieser  Welt  zu  entdecken,  und  unterstützt  Autoren  und  Verleger  dabei,  neue  Zielgruppcn  zu  erreichen. 
Den  gesamten  Buchtext  können  Sie  im  Internet  unter|http:  //books  .  google  .coiril  durchsuchen. 


pic  g^xoniRen 


b(i  Hntfc^en  ®tOt( 


i)om  14.  big  16.  Sa^t^nbevt. 


6       t       Xo 


2tuf  PeraTtlaffung 

Seiner  IlTaieftdt  6es  l^önigs  oon  Bayern 

t^erausgegeben 

6urcf?  6ie  I?iftorifcf?e  (Eommiffton 

bei  ber 

l^öniglidjen  2tfa6emie  6er  IDiffenfd?aften. 


ÄeiHiU 

SScttag  t)on  ©.  ©itjet 

1896. 


3ltt90krg. 


fünfter  »anb. 


2tuf  üeranlaffung 
Setner  ITlajeftät  6es  l^önigs  oon  BaYern 

t^erausgegeben 

öurc^  6ie  ^iftorifc^e  (Eommiffton 

bei  ber 

T^önigüc^en  2tfa6emie  6er  IPtffenfc^aften* 


SSetlag  »on  ©.  §trjel 
1896. 


V 


SJotttiott* 


9  JJixt  bem  t^orliegcnben  5.  öanbc  bcr  Slug^burgcr  Sl^ronifen  ift 

bic  ausgäbe  J)on  biefen  au«  bcm  SKtttelaUer  unb  bcm  Slnfang  ber 
9lcujctt  j)oücnbct.  §ctr  Dr.  gr.  9lotl^  l^at  bcffen  Bearbeitung  mit 
bem  gfeid^en  gfei^  in  ©urd^forfd^ung  beö  atd^it^aüfd^en  SKateriate  tpie 
SBenufeung  bcr  neueren  Sitteratur  unb  mit  ber  gfeid^en  ©orgfalt  in 
§erfteüung  ber  Ztick  unb  ber  ©rudcorrectur  tpie  in  ben  früi^eren  ijon 
i^m  bearbeiteten  SSänben,  bem  3.  unb  4.,  ju  ßnbe  gefül^rt. 

erlangen,  28.  3uli  1896. 


ÜDer  Unterjeid^nete  geftattet  fic^,  iefet  beim  2lbfci^(u§  ber  2lug«^ 
burger  ßl^ronilen,  nod^  einmaC  feinen  n)ärmften  ^Danf  gegen  ben 
Herausgeber,  ^errn  ©el^eim^atatl^  Äarl  öon  §egel,  ber  il^n  mit  ber 
^Bearbeitung  berfelben  betraute,  fotpie  gegen  aöe  3ene,  bie  il^n  bei 
feiner  Slrbeit  ju  unterftüfeen  bie  ®üte  l^atten,  auöjufpred^en. 

aWünd^en,  im  3uli  1896. 

Dr.  §ixi€hxm  ?loi<l. 


3mli«lt«terjiei4»mi$ 


VTTT.  -Emictt  iir«>fT  gf^itifticn'  t^rmSilbtlni  Äc»  1512 — 1^57. 

Bii1fitiui§ ill 

.^m^iiiLalttP Xm 

^2«  iBCttt  l>jf  bnd»?^ 1 

2«n 5 

"$)k  Infet  ca  t)0  icgmcx  ti>ft  crrwca 24^ 

ft<1filiui§ 2^ 

Xm 271 

#iiirft»Bg 2^ 

^Mubl^^nflaiB^I^Fetbiiaj 294 

liijt 2^ 

L  gfuft^uy«  bei  Sctkf  pa  ^n^uj  bei  i^£lttg«  9ft«pmtU«i  t« 

«n^hiq  lai  St^tt  1469 543 

IL  iCtIwng'  U§  at<t|e^  ber  ^ttbt  9big«bKTg  in  Um  grogtii  ^nsbe«* 

tage  OB  Sxfoig  beS  3a(re9  1490 S47 

in.  3"  ^  Srrsmg  {ii>if(^  bem  fttt^  ber  Ctobt  log^bmg  mib  bcm 
9Hi^  rwa.  ftngdbiiTg  ^«f  gnebrt^  t»ctt  3^l[ent  bc^ftglitb  bcT 
9]i^iirgif(!^  UBtcT^nen  tm  Sc^UHiBinfind^   (3)^ml^iiig(ii'  tm 

3«^  1490 351 

IV.  3iiai  Xtgebni^  bct  ^ond  ^nf^ 356 

V.  2)fr  SeuHtag  in  IttgSBnrg  im  3a^Te  1530.    (In«  ber  feg.  ^ngtii* 
montcifc!^  (S^ronit) 

(Sivltttana 361 

Xqrt 363 

Stn^ang:  Ser}ei(^itiB  ber  bont  ^ati^  ber  @tabt  9ng«burg  im  Saläre  1530 
ben  auf  bem  Sleii^ge  erfi^ieneneii  ^erborragenberen  ^erfSn* 

lu^Ietten  gemad^ten  'Verehrungen  ober  ^d^entungen'    ....  403 

©U)ffar 410 

9erfonenber}ei(^nig 443 

Ottiberjetc^nlg 454 


9la^tta%t  itnb  S3eri^ttgungen. 

I.  3um  XXn.  ©anbc  ber  (S^ronlfm  bcr  beutfc^cn  ©tSbtc: 

3u  bem  in  bct  (Slnldtnnj  jur  (S^ronif  be«  Jpcctor  a^üli^  üBer  blcfc»  unb 
fein  SBeif  ©cigcbtadjten  ifl  nod^  gn  crgänjcn,  »a«  feit  bcm  3)m(!e  bicfer 
(S^ronif  toon  3oac^imfo^n  in  ber  Seitfd^tlft  Alemannia,  3a^rgang  1894  unb 
©.  dtitf^l  in  feinen  @tnbien  ant  ©cf^i^te  ber  baJ?er{f(i^en  SWalerei  be«  15.  Sa^r« 
l^nnberte  (OberBaJ?erif^e«  Slr^ito,  3a^röang  1895)  @.  40  mnt»  an  Sage  gc- 
förbert  tourbe.. 

@.  131, 15  ifi  bad  2)atum  4.  3uU  unrid^tig  unb  mug  in  10.  9^rU  geänbert 
»erben. 

II.  3mn  XXm.  ©anbe: 

@.  62, 1  Ue8  3)ie^)oIb!ird^ner,  Pfleger  jiatt  S)ie^oIb  Älr^cn^)fUger. 
@.  264,  25  Ued  bifd^off  toon  Utred^t  f!att  ^ixtäft 

ni.  3nm  XXV.  ©anbe: 

^ie  urfprünglid^  a^^  iD'^ittl^eilung  beflimmte  S3orrebe  ©enberS  au  feiner  (Sfftoml 
in  ber  SSoIfenbfittler  ipanbfd^cift  nnterbtieb,  ba  fie  naäf  gar  feiner  ^ite  (in 
9iene8  ober  Sntcreffante«  Bietet. 

3n  6.  300, 17:  ^ietteid^t  fle^t  biefed  (S^em^Iar  bon  (Subol^(i)  !93ita  (Sffxi^i 
mit  bem  toon  ©.  9lic(t  (OBerB.  «rd^ito,  Sal^rg.  1895)  8.  86  u.  87  Bef^)rod^cnen 
im  3ufammen5ang. 

3n@.  313,  20:  Snd^  Bei  bem  I^ier  ermähnten  ^^atBoUton'  mi5d^te  man  an 
irgenb  einen  3ufammen]^ang  mit  bem  Don  ^.  Stiegt  @.,88  erto&^nten  '3oanne8 
Sanuenfid  (Sat^oUcon'  benlen;  toieOeid^t  biente  bad  SugsBurger  (S^em^tar  bem 
ä)^oIitorfd^en  aU  )@orIage,  )>ie]Ieid^t  tourbe  t9  )>on  SJloIitor  'iUuminiert'.  2)amit 
tt)5re  and^  ber  3n^aU  be«  toon  granf  ertoäl^nten  ^Äatl^oUfon«'  fePgeftettt. 

@.  34,  3  i(l  ba«  2)atum  in  13.— 19.  SWai  au  änbern.  —  @.  194, 5  i|t  au  Wen 
Srud^fefen  fiatt  trudl^fefen.  —  @.  324,13  Ueö  29.  9ioto.  flatt  29.  S)ec. 
—  @.  337, 11  BtieB  am  9lanbe  ba«  S)atum,  21.  3uli,  »eg;  ber  SIBfo^  iji 
au  fefeen  toor  bem  @.  338,  24.  —  @.  363,  17  ifi  nadt^  au«gefd^riBen  ein 
^omma  au  fe^en;  eBenfo  (S.  371,3  nad^  bem  SBorte  nemBt. 


VIII. 

'gxotitca  netoex  gc|(5t(^ten't)oti  'g^tfjefm  %m 

1512—1527. 


SlJiMtd^ttlfcii  XXT.  a 


Einleitung. 


S)ic  ©ammlung  bcr  Slugöburgcr  ßl^ronilen  tt)irb  jum  SlBfd^tu^ 
geBrad^t  burd^  ben  Slbbrud  ber  ttad^fo(genben  (Srontca  netoer  gefd^td^^ 
tcn.  @te  bedtt  ftd^  jcitfld^  jum  großen  Zf)tik  mit  bcr  brittcn  SlBtl^cilung 
bcr  ©cnbcrfd^cn  Si^ronif ,  bic  im  öorl&crgcl^cnbcn  S5anbc  bcr  Slug^Burgcr 
ßl^ronilcn  J)cröffcntUd^t  tourbc,  unb  bietet  tiad^  mcl^reren  9iid^tungcn  ^n 
lüiüf ommcnc  Grgänjungen  ju  bief er.  3]^r  SSerf affer  ift  eben  iencr  SBili^cIm 
{Rem,  J)on  bcm  bereit«  in  bcr  ©nieitung  unb  in  bcr  §anbfd^riftenbefd^rei^ 
bung  ju  ber  im  IIL  S5anbe  ber  äugöburgcr  ß^ronilen  crfd^icncncn  Sl^ro* 
nif  t)on  §cctor  SKüttd^  au^fül^rlid^  bic  9icbe  toar^  ffi«  tpurbcn  bort 
jtt>ci  Sl^ronifen  ate  J)on  SBit^elm  91cm  l^crrül^rcnb  bejeid^net:  einmal  eine 
Don  Sejccr  jur  §crfteüung  be«  SWüßd^fd^en  Sejrte«  l^crangejogene  ©tutt^ 
gartcr  ^anbfd^rift^,  bann  bic  im  3lug«burgcr  ®tabt^3lrd(^iD  aufbe* 
»a^rtc  Sronica  atter  unb  nctt>er  gefd^id^tcn^ 

2luf  biefe  beibcn  ^anbfd^riften  muffen  »ir  gurüdtgreifen,  bct)or  toir  in 
bic  S5ef|)rcd^ung  unfercr  ßronica  nctoer  gefd^id(^ten  eintreten.  ®ne 
ncuettid^e  genaue  Prüfung  unb  SSergteid^ung  i^at  folgcnbe«  3Scri^äItni§ 
berfclbcn  ju  elnanber  unb  ju  ber  Sronica  netpcr  gefd(^id(^ten  l^crau«* 
gcfteOt:  SBiC^cIm  9lem  ift,  »ie  in  ber  §anbfd^riftenbefd^reibung  ncä)  bc« 
naiveren  bargetl^an  toerben  toirb ,  bcr  3Serf  äff  er  unb  toal^rfd^cinlid^  aud^ 
bcr  @d(^rciber  ber  Stemfd^cn  Sl^ronif  im  ®tabtard(^it).  ®ic  reid^t  toie  in 
bem  Stuttgarter  ßobcjc  bi«  jum  Saläre  1511.  ÜDief  e  ßronicaatterunb 
nctDcr  gefd^id^ten  l^at  SBil^elm  9lem  in  einem  ü.  SSanbe  fortgcfefet, 
unb  biefe  gortfcfeung  ift  unfere  Sronica  netoer  gcfd^id^ten,  bic  mit 
bem  3al^re  1512  beginnt  unb  bi«  1527  rcid(^t.    SScibe  §anbfd^riftcn 

-    1.  @.  ble  S(ua«buracr  dffxoniUrt  2.  @.  bic  ©cfd^reiBuna  blcfcr  $anb» 

»anb  m  @.  XXXV.  Wrlft  ebenba  @.  XLVIII  unter  ^x.  5. 

3.  SBenba  @.  XXXVÜ. 

a* 


IV  (Sinleitung. 

muffen  nad^  bcm  Sobc  9icm«  bem  SSctfaffcr  bcr  ©tuttgartcr  §anbfd^rtft 
^otgctegen  l^abcn ,  afö  tDctd^cn  toir  und  bcr  ganjcn  ©ad^Iagc  nad^  bcn 
©oi^n  ©ili^ctm  9icm3  bcnfcn  fönnett.  üDicfcr  mad^tc  fid^  baran,  bic  Sro«' 
ntca  altct  unb  newer  gcfd^id^tcn,  in  tocld^cr  ti^m  mand^cg  ntd^t  gc- 
fallen  mod^tc,  a6juf d^rcibcn ,  bcjicl^ungdweifc  umjuarbcttcn ;  er  m^m  ba* 
bei  i^äuftg  ipxaä)ix6ft  SSeränberungen  i)or,  um  bie  ©etbi^eit  be«  2lu«brudte« 
ju  milbern  unb  ftitiftif d^e  §ärten  gefügiger  ju  mad^en ,  ließ  ba  unb  bort 
baö  J)on  bem  urf))rüngtid^en  5lutor  ber  Srjäi^lung  angefügte  fu6iectii)e 
Urti^eil  toeg,  fügte  einjelne  i^m  au^  anbern  Quellen  belannte  ©teßen  ein 
unb  ftieß  eine  Slnjal^l  fold^er,  bie  ii^m  i^rem  3n^alt  nad^  un))affenb  er«' 
fd^ienen,  an^.  Da«  fo  entftel^enbe  SBerf  gewann  jtoar  an  formaler  ®lätte, 
büßte  jebod^  bie  bem  Original  eigentpmlid^e  grtfd^e  unb  Sebenbigleit  in 
Sluffaffung  unb  5Darftellung  ein. 

üDie  ßronica  netoer  gefd^id^ten  erfui^r  eine  fold^e  Umarbeitung 
nid^t,  tourbe  aber  in  ber  (Stuttgarter  §anbfd^rift,  »etd^e  im  SSerfolg  ber 
d^ronologifd^  erjä^lten  ©egebenl^eiteu  eine  ZM^  i)on  1511  biö  1527  auf* 
ttjeift,  Don  f<)äteren  ©d^reibern  biö  1547  fortgefefet. 

SBir  bePfeen  alfo:  1.  ba«  Original  be«  erften  SE^eile«  ber  SRemfd^en 
Si^ronif,  bie  Sronica  alter  unb  netoer  gef  d^id^ten,  2.  bie  Umar^ 
beitung  biefer  Si^ronif  in  ber  Stuttgarter  §anbfd^rif^,  3.  ba«  Original 
be«  jtoeiten  Sil^eile«  ber  9Jemfd^en  Sl^ronif  in  ber  Sronica  netoer  ge^* 
fd^id^ten,  4.  bie  gortfefeung  btefe«  jtoeiten  2]^eile«  burd^  ^p&kxt 
©d^reiber  in  berfelben  Stuttgarter  §anbf^rift,  toeld^e  ba«  unter  3iffßt  2 
genannte  ß^ronilentoerl  entölt. 

äu«  biefem  ©ad^öerl^alt  ift  ba«  in  ber  Slnleitung  unb  §anbfd^riften* 
befd^reibung  ju  §ector  aJiülid^«  Si^ronif  über  bie  SRemfd^en  ßl^ronüen 
©efagte  ju  ergänjen,  bejto.  ju  berid^tigen. 

S)ie  Stuttgarter  ^anbfd^rift  mürbe  bi«  jum  Saläre  1487  in 
ben  Varianten  ju  ber  ßl^ronif  be«  §ector  aWülid^  im  HI.  ©anb  ber  5lug«^ 
burger  S^ronilen  benü^t,  toäl&renb  bie  ©tüdte  bi«  jum  Saläre  1511,  bi« 
tool^in  aud^  bie  5lug«burger  §anbfd^rift  ber  JRem'f^en  ßi^ronif  reid^t,  in 
bem  5ln^ang  ju  ber  (S^ronil  i)on  Slemen«  ©enber  —  gortfe^ungen  ber 
ßl^ronif  be«  §ector  SKülid^  i>on  "Demer,  SBaltl^er  unb  9iem  —  entl^alten 
finb,  fomeit  fie  nid^t  in  ber  gaffung  be«  barau«  fd^ö^)fenben  ©enber  ober 
in  ben  änmerlungen  ju  ©enberfd^en  ©tüdten  mitgetl^ilt  finb.  ©tüdte  ber 
5lug«burger  §anbfd^rift,  bie  nid^t  in  ben  ©tuttgarter  Sobej  auf» 
nai^me  gefunben,  tourben  bi«  jum  3al^re  1487  in  ben  2lnmerlungen  ju 
ber  ßl^ronil  i)on  §ector  aWülid^  Jjermenbet^  mäi^renb  bie  Don  1487—1511 
al«  Slni^ang  gu  ber  *Sronica  nemer  gefdj^id^ten'  folgen  »erben. 


Siiilcltttitg.  V 

9icm«  Sronica  nctvcr  gcfd^id^tcn  ift  feine  5l«8«B«rger  ßl^romf,  Ij^^^^j^^,^" 
tolc  ettoa  bte  ©enbet^,  »etd^e  faft  auöfd^ttegßd^  auf  bte  ®tait  Slugöburg 
6ejfigttd^e  ©egebeni^etten  etjäi^tt,  fonbern  entl^ält,  ä^nttd^  toie  ba^  SBerl 
§ector  aWüttd^ö,  jeitgefd^td^tttd^e  5luf  jeid^nungen  elne^  Stugöburgetö  über 
Sretgniffe  in  affer  §erren  Sänbern,  fretttd^  mit  bef onberer  ® erüd fid^tigung 
ber  ftäbtifd^en  35er:&ä(tniffe  unb  SSorgänge.  ®ro§e^  unb  Äteine^,  in  toei* 
ter  gerne  unb  in  näd^fter  3l^t  ftcä^  abf))ie(enbe  3Sorgänge  jiel^en  in  bunter 
SRei^e  an  unferem  SBtide  vorüber.  Slad^rid^ten  über  bie  9ieid^«gefd^id^te, 
bie  Sreigniffe  auf  bem  itatienifd^en  Srieg3f(i^au^)(afee,  bie  Sinföffe  unb 
ßroberung^jüge  ber  Siürlen ,  bie  Sntbecfung^f alerten  auf  ben  neuen  ©ee^ 
toegen,  bie  reformatorifd^e  ©enjegung,  ben  SBauemIrieg,  »id^tige  ^>otiti* 
fd^e  ®egebenl^eiten  in  ben  9?ad^barlänbern,  namenttid^  in  bem  unter  bem 
getoatttl^ätigen  §erjog  Utrid^  nie  jur  Stulpe  lommenben  SBürttemberg, 
toed^fetn  mit  ißotijen  über  ftäbtifd^e  S3auten,  SSerbred^en,  Unglüdf^fäffe, 
SBitterttng^i)er]^ä(tniffe,  5Raturcuriofi täten  unb  t>ox  aöem  über  SSorfäffc 
in  ben  gamitien  i)on  ^atridern  unb  „SÜierern  ber  ©efefffd^aft''  ab. 

?lBe5ßotijen  unb  grjäi^Iungen  in  berSronica  newer  gefd^id^^  ^"Ä^' 
ten  atl^men  Jene  Unmittetbarleit ,  n)ie  fie  nur  3[uf jeid^nungen ,  bie  unter 
bem  frifd^en  Sinbrudt  ber  eben  i)ernommenen  5WeuigIeit  gemad^t  »erben, 
eigentpmtid^  ift.  SQSif^etm  9iem  ^  ttjar  ein  SWann ,  reid^  gefegnet  mit 
©lüdE^gütern ,  ber  ©^^roff e  einer  ber  angefe^enften  gamitien  ber  ©tabt, 
ber  burd^  feine  f ojiate  ©teffung  in  gül^tung  mit  ben  l^erborragenbften  ^er* 
f Sntid^Ieiten  be^  JRatl^e^  unb  ber  SBürgerfd^aft  ftanb  unb  turd^  feine  eigenen 
faufmfinnifd^en  SSerbinbungen  ö)ie  bie  feiner  näd^ften  SSertoanbten  leidet 
in  ber  Sage  »ar,  fid^  i)ertäfflge  9iad^rid^ten  über  bie  3Sorgange  in  ber 
S35elt  gu  J)etf d^aff en  2.  SSieten  feiner  Sluffd^reibungcn  liegen  gebrudtte 
Flugblätter  unb  3eitungen  ju  ®runbe,  einigen  l^anbf d^rif tlid^e  ältenftüdte, 
ben  meiften  aber  münblid^e  aWittl^eitungen.  ©teffen  festerer  ärt  mad^t 
er  l^äupg  baburd^  fenntlid^,  baß  er  pe  einleitet  mit  ben  SBorten:  'e«  ift 
mär  l^erlomen*,  *man  jagt*  u.  f.  to.  tommt  il^m  eine  „SÜiär''  nid^t  ber«' 
täffig  t>ox,  fo  äußert  er  feine  Sebenlen  etn^a  in  ber  ©emerhing:  *e^  ift 
aber  nit  ju  glauben.*  ©ir  i^aben  in  SRem  einen  S^roniften  bor  unö, 
bem  barum  gu  tl^un  toar/  feinen  5Rad^fommen  nur  toal^re^  ju  übermitteln, 

1 .  @.  über  ll^tt  ba8  Itt  ber  (Sinleltung  auf  aWltt^eilutwen  an9  ^aujmann^frelfcn 
gu  ber  (S^roni!  beö  ©ector  Wliiü^  angctütefcn.  ^  3.  ©.  ben  ©rief  an  3ob. 
@.  XXXV  f.  ©cigeBrad^te.  2:rutöetter  in  (£$r.  ©d^eurl«  ©riefbit^ 

2.  3tud^    ber   befanntc  Sf^ürnBerger  (ed.@obettU«b^aafe),©b.II@.87,  too 
(S^ri^o^lf»  Sd^eurl  toar  BejügUd^  ber  au^  ber^affud  borlommt:  Quem  ad  modum 
tDSrtigen   iReuigfdten,    bie    er   feinen  ex  mercatoribus  colligere  potui. 
Sreunben  mitt^eitte,  gum  großen  %^t\l 


VI  ©inteltttttg. 

unb  bte^  tft  ti^m  öud^  in  ber  §auj)tfa(^c  gelungen :  fotoeit  totr  9temfd^e 
5lngaben  an  anbern  Queßen  ^)rüf en  lönnen ,  flnben  toit  in  biefen  il^re 
©eftätigung;  3rrt^ümer  fmb  üer^ättnißmäßig  fetten. 
lt"anbpuSft  ®^^  ©uBiectiDität  m  SSerfafferö  tritt  in  unferer  Sl^ronil  nte^r  ffa* 
^^ni^en?'  ^^^'  ^^^  *^^^^  —  *^^^  Si^tonif  üon  ©urlarb  3in!  aufgenommen  —  Bei 
irgenb  einer  ber  Biöl^er  i)erBffent(id^ten  5lug36urger  Sl^ronifen  ber  gatt 
gewefen;  fein  Urtl^eit  ü6er  aWenfd^en  unb  üDinge  ift  nfid^tem,  fd^arf  in 
ber  gorm  ater  burd^njeg  jutreffenb  unb  ol^ne  ©d^eu  t>ox  irgenb  einer  2luto^ 
rit&t»  ©ein  ©tanb))unft  ift  ber  be^  9teid^3ftäbter^ ,  ber  einerfeit^  i)on 
©totj  erfüllt  ift  auf  ba«  ©emeintoefen,  bem  er  angel^ört,  anbererfeit^  bic 
inneren  unb  äußeren  ©efai^ren  unb  ©d^äben,  bie  baffelBe  bebrol^en,  Ilaren 
5luge«  erlennt  unb  freimüti^ig  Bef^^rid^t.  3Son  biefem  ©tanb^^unft  a\x^ 
muß  aud^  ba^  burd^au^  nid^t  fd^onenbe  Urt^eil  betrad^tet  toerben,  ba« 
9iem  über  ben  taifer  aWajimilian  fäati,  ber  boc^  fonft  in  ber  ©tabt  fld^ 
fo  großer  SBeliebtl^ett  erfreute:  ein  Äaifer,  beffen  ginan^en  in  troftlofer 
3Beife  jerrüttet  finb,  ber  'ftefe«  Wegen  tpoltl  unb  l^ett  bo^  lain  getf ,  ber 
in  fid^tlid^er  Slbl^fingigleit  i)on  feinen  nur  il^ren  SSort^eil  i)erfolgenben 
SRäti^en  ftel^t,  burd^  3Serfd^leuberung  üon  ^rit)ilegien  an  biegürften  jum 
3taä)t^t\k  ber  ©täbte  ^olitil  ju  mad^en  i)erfud^t ,  an  ben  SReid^^ftäbten 
(Sr^>reffungen  begel^t  unb  bie  großen  unb  Ileinen  ^Raubritter  unb  ^ladter 
nad^  ©efaßen  fd^atten  läßt  —  ba«  ift  ba«  SBilb ,  ba«  un«  ber  ßl^ronift 
i>or  5lugen  füi^rt,  fo  erfd^ien  ber  Äaifer  bem  SReid^«ftäbter.  ÜDie  ®ttoalU 
ti^ätigleiten,  bie  fid^  unter  einer  fold^en  ^Regierung  bie  $Reid^«fürften  un* 
geftraft  erlauben  burften,  toerben  auf  ba«  fd^firffte  getabelt.  ©eine  (&xiSS)* 
lungen  üon  ^Sil^aten"  be^^erjogöUlrtd^  i>on  Württemberg  beenbet  er  öfter 
mit  einer  ®emerluug,  toie  'er  n)a^  ain  fd^Blligman*;  'berl^erfeog 
i)onS33.  toaö  tooll^alb  unfinnig';  'manmaint,  ber  l^erfeog  fei 
unfinnig* 2.  Unb  toie  f^)rid^t  fid^  $Rem  über  bie  ©ebrüdEungen  au^,  bie 
in  ©a^ern  begüterte  äug^burger  SBürger  üon  bem  ^erjog  Sill^elm  fid^ 
gefallen laffen mußten!  „ÜDer  l^erfeog  l^ett  gern  gelt*,  äußert erfld^  ein* 
mal  in  blefer  Söejiel^ung,  ,,er  fd^anb  e^  i>on  ben  leuten  täglid^,  c« 
toer  red^tober  unred^t";  ober  „toer  tuft  l^at,  ber  laff  gieter  in 
©airlanbl'^ober,  feinUrtl^eiUerattgemeinernb:  „t^  folt  fid^  iebcrman 
loteten  ^ox  ben  fürften!**  3n  fold^en  Surften  fielet  er  nur  eine  ärt 
großer  SRäuber,  bic  nid^t  J)iel  beffer  finb  tote  bic  offenen,  ein  grang  ton 
©idRngen,  ein  ®5fe  i)on  Söerlid^ingen  ober  irgenb  einer  ber  Heineren 


1.  ©I.  51.  3.  ©r.  lOOb.-lll». 

2.  ©r.  14a.  18a.  4.  ©(.  45a. 


(ginleltung.  vii 

J^iadtx'*  üon  bcr  Sanbftrage.  W>tx  anö)  btc  inncm  aSerl^Stotffc  bc«  cigc* 
ncn  ©cmcintocfcn^  geben  t^m  5ln(a6  ju  miptütgenben  JBemerlungen  unb 
jtoar  nad^  ntel^r  aU  einer  SRid^tung  l^in.  Sr  toat  J)on  ftteng  artftolratifd^er 
©efinnung.  SSlnx  mit  l^öd^ftem  Unsitten  \a^  er  e«,  tote  SScrfud^e  gemad^t 
tourben,  bie  ä6gefd^(offenl^elt  ^ber  üon  ber  ©efeßfd^aff  burd^  fold^e,  btc 
nid^t  J)oübered^ttgt  erfd^tenen,  ju  burd^Bred^en,  »obet  fld^  ber  9iat]^  auf  bic 
©eite  ber  3ubrtngltd^en  ftcüte  K  Dbtool^I  fettft  ein  naml^after  ffiol^Itl^Ster 
ber  armen,  ift  er  fe^r  unjufrieben  bantit,  baf  ber  SRatl^  bic  bei  einer 
brol^enben  ^unger^notl^  etoa«  ledt  auftretenben  SBeber  nid^t  beffer  .im 
3aume  l^Slt:  'e«  tourb  in  aU  nad^geben,  fie  trieben  oft  reb,  in 
Ulm  ober  anberen  orten  l^ett  man  in  bie  Iet)f  abgefd^fagen'^. 
Überl^anjJt  ift  er  fd^ted^t  .auf  ben  SRatl^  ju  f^)red^en:  'bie  l^öd^ften  unb 
bi5ften  &mpUx  toaren  (i.  3.  1519)  mit  fd^ted^ten  tenten  befefet, 
unb  toer  t>ox  ratt  ju  fd^affen  l^ett,  ber  beborft  gelüdt,  ob  er 
fd^on  ain  geredete  fad^  l^ett,  unb  toer  bie  burgermaiftcr  unb  ben 
flattfd^reiber  (Sonrab  ^euttnger)  ju  frainben  ^att,  ber  l^ett  e^ 
böfter  beffer.  e«  l^attfefe  etti)ani)ieljiar  gemert!''.  ^eutinger  »irb 
an  einem  Drte  gerabeju  ber  S3efted^Iid^Iett  befd^ulbtgt  er  'ma^  ain 
groffer  bub,  er  nam  ba«  gett  ftuj  üonfben]  leuten'^/Unbgetegent- 
ßd^  feiner  Srtoäl^nung  in  ber  örjäi^tung  üon  bem  5luftreten  ßutl^er^  ju 
®orm«  l^eißt  e^:  'fo  f agt  man,  unfer  ftatfd^reiber,  boctor  ^e^t* 
tinger,  ber  l^ab  ain  gfitte  ^)frienb  für  fein  fun  juwegen  brad^t 
t)onbe«ba^)tftbottfd^aft'5. 

ättd^  bie  3wftänbe  in  ber  JBürgerfd^aft  lann  er  nid^t  loben ;  fie  ift 
öictfad^  öerborben  toorben  burd^  bie  'bö«  fltten*,  bie  'bie  laiferifd^etf  ge«« 
legentlid^  ber  in  ber  ©tabt  abgei^attenen  SReid^Wage  u.  f.».  l^ereingebrad^t 
l^atten:  'groffe  f^)üß  mit  larten  unb  mit  toirflen\  Suju^  im  Sffen  unb 
irinfen,  in  fitetbung  unb  in  ©d^mudtfad^en ,  'bie  man  in  lainer  ftat  in 
teutfd^en  lanben  nid^t  finbf«,  unb  'eine  böfe  frauen^ud^f  "^ ;  bie  großen 
ftaufleute  flnb  reid^  getoorben,  bie  am  meiften  betrogen,  'biel^ießman 
gefd^idEt  leut,  man  fagtnid^t,  baß  fie  grof  bieb  toeren'^.  ÜWel^r" 
mal^  brid^t  er  im  ^inbtidt  auf  fotd^c  aRißftänbe  in  ©orte  a\x^,  »ie: '®  ott 
»elf,  baß  e^  fd^ier  gut  »erb'^l 

SSott  ganx  bef onberem  3ntereff e  ift  e« ,  ju  fel^en^  »ie  SRem  fid^  ben 

1.  (S.SRem82)arPettu«fl  ^aincrgrofcn  4.  ©t  58. 
atöittrac^t,  bic  ^t  jS  ^luggtoutfl  toa«  jttji-  5.  ©t  79». 
fd^ctt  ben  Bntgern  unb  Sorg  äegel  unb  6.  ©I.  58^. 
$att8  SBoIf  4ttf  «I.  30b  ff.  7.  @6cnba. 

2.  ©I.  41b  8.  m  59». 

3.  »L  58.  9.  j.  ©.  «f.  58b. 


VIII  Slttleltiittg. 

aßc  Seit  bcipcgenben  fird^fw^en  unb  rcligtöfen  fragen  feine«  3ettalter« 
gegenüber  uxmt,  ttjobei  freittd^  nid^t  ju  üergeffen  tft,  baß  bleSliebcr* 
fd^ttft  bet  Betreffenben  ©teßen  (tt)ie  ber  ganjen  Si^rontl)  in  ti^rer  jefeigen 
Oeftalt  erft  in  bie  lefcten  8eben«ia]^te  be«  SSerfaffet«  faßt  5Da  ift  e«  öor 
aßem  bie  'groffe  fd^afeung',  bie  bem  SReid^«ftäbter  burcä^  ben  2lb(af  auf* 
erlegt  »urbe ,  Vorüber  er  fld^  belfogt.  ©et  ber  (Srjäl^tttng  üon  bem  im 
3al^re  1515  für  ben  ^tnian  ber  ^reblgerlird^e  in  atug^burg  anögcbote* 
nen  Slbtaffe  meint  er  angefid^t^  ber  93ertDenbung  ber  eingegangenen 
®etber  *e«  toa«  tool  l^alb  bieberel'S  unb  ben  ©erid^t  öon  ber  fo 
üerl^öngnißbofl  geworbenen  '®nab',  bie  im  Saläre  1517  ^bon  SRom  l^er* 
lam',  fd^Iießt  er  mit  ben  ©orten:  4ft  gu  erbarmen,  baf  man  a(fo 
bie  einfettigen  leut  umB  ir  gelt  (aid^f^,  ÜDie  äbla§j)rebiger  fln^ 
ben  bei  ii^m  toenig  ®(auben,  bag  ba«  ®etb  }u  ben  t)on  il^nen  angegebenen 
3toedten  üertoenbet  toirb;  er  toeig  ju  berid^ten  über  üa«  toeltlid^e,  unge* 
l^euertid^e  ©ummen  üerfd^üngenbe  Seben  im  SSatilan,  too  ba«  gewonnene 
®e(b  'biebifd^  i)erjert  »irb'^,  über  mbred^erifd^e  5lnfd^fäge  üon  ßarbi* 
nälen  gegen  ba«  Ober]^au^)t  ber  Äird^eS  über  bie  Sireuloflgfeit  ber  \i&p\U 
fidlen  ^ofitif». 

5Rad^  fotd^en  Sugerungen  lann  e«  nid^t  bertounbern,  9iem  ba(b  ate 
entfd^iebenen  5lnl^änger  Sutl^er«  ju  feigen ,  ber  beffen  gegen  bie  ^SRomani^ 
ften"  unb  bie  burd^  ben  Slb(a§  ausgeübte  ^©d^inberei"  gerid^tete  ©d^riften 
mit  ©enugtl^uung  begrübt  unb  bie  barau«  ertoad^fenben  ©egebenl^eiten 
mit  reger  Jü^eitaal^me  für  ben  mutl^igen  SÜiann  üerfotgt;  befonber«  an^* 
fü^rtid^  erjä^tt  er  ba«  auftreten  Sut^er«  auf  bem  SReid^^tage  ju  SBorm««. 

3n  feiner  ©^m^)at]^ie  für  Sutl^er  ftanb  er  auf  bem  gleld^en  ©oben 
ti)ie  ber  ,,gemeinc  aßann"  ber  9ieid^«ftabt,  ber  üon  Slnfang  an  mäd^tig  für 
Sutl^er  Partei  ergriff,  unb  eö  ift,  ti)ie  toenn  bie  fd^roff  ariftolratifd^e  ®c* 
finnung  9iem«  burd^  biefe  ®emeinfamleit  gemi(bert  morben  lo&re.  ®e(bft 
bei  ber  xiemtid^  au^fül^rfid^en  !Darfteßung  be«  ju  ®unften  eine«  ^eüangc« 
tifd^en"  ^rebiger«  unternommenen  ^öbelaufftanbe«  (1524),  ber  einen 
grofen  iC^eit  ber  ©efifeenben  in  fotd^en  ©d^redten  öerfefete,  baf  fie  bie 
©tabt  bertiegen,  nimmt  er  bie  älufft&nbifd^en  entfd^ieben  in  ©d^u^  unb 
betrad^tet  bie  bedl^alb  über  bie  ©erl^afteten  ^erl^ängten  ©trafen  atö  Unge* 
red^tigfeif^.  Die  ben  ©auernirieg  betreffenben  ©teßen  feiner  S^ronif » 
entl^atten  nid^t  eine  einzige  bie  3lu«fd^reitungen  ber  Sbamxn  t^erurtl^eilenbe 

1.  m.  16».  5.  @.  Ä.  ö.  öt  68».  70». 

2.  ©t  38».  6.  ©L  74b.  75»  ff.  79b. 

3.  ©r.  47b  7.  Sßi  99  fl. 

4.  ö(.  40b.  8.  »L  105.  107.  108.  111. 


(Sitileitttttg.  IX 

®emerluns;  ba^egen  tabe(t  er  mit  fd^atfen  9Borten  bie  gegen  bie  (Sm))9ter 
Don ber ^emn)}artet  angeiDanbte^&rte:  'bad n)a^  Don atnem  lurffir« 
ften  (bem  Don  ber  ^falj)  ain  fein  bing',  fagt  er  j.  ©.  an  tet  ©teile, 
n>o  er  bed  Don  biefem  (ei  ^febber^l^eim  unter  ben  dauern  angerichteten 
5Btttt6abe«  gebenrft  K  Der  ^ben  auf ftanb  fd^Uegltd^  Bewäftigenbe  ©d^toö- 
bifd^e  ©unb  erfd^etnt  il^m  atö  *ain  red^ter  ^)faffen<)ttnbf  ^,  bem  ber  auf* 
ftanb  ber  dauern  nur  ein  SSormanb  fei,  um  einen  ©d^fag  gegen  ^ia^ 
CDangelium^gu  filieren:  'ber  ^)unbt  l^ieft  f id^  übet  in  ben  l^eufern, 
barin  einer  eDange(ifd^  loa^^.aber  bie  ))rebiger,  bie  bad 
go^ioort  unb  eDangeti  red^t  ))rebigten,  bie  muften  meg'^. 
9)ie  Dom  93unbe  fd^tiegUd^  eingetriebenen  ©d^a^ungen  ber  dauern  erfd^ei« 
nen  ii^m  gfinitid^  unbered^tigt :  ^ed  U)ott  iebetman  reid^  au  ben 
armen  ))auren  loerben,.,.«  ber  ))unbt  toa^  gar  teufe(« 
^effir*. 

92od^  mel^r  ate  gegen  ben  iBun^  ereifert  er  fld^  gegen  ben  (Sarbinal 
Sang,  ber  am  Slnfang  feiner  Saufbal^n  4n  ftetten  umjogen  »ie  ain  anber 
arm^  fd^reiberfin'^  unb  \p&ttx  'i^offertig,  l^offcrtiger  ban  ber  fäifer' 
geworben*,  'ain  l^uoreniäger'  unb  'f^)edtbub'^  ben  er  ate  argen  ©ebrüdter 
feiner  Untertl^anen  barfteQt.  !£)ag  aud^  biefer  SD^ann  burd^  ben  ©unb 
gegen  feine  ©auern  unterftü^t  lourbe,  entringt  il^m  bie  ft(age:  'got  er« 
))armd,  baf  man  ber  ungered^tigleit  alfo  ain  beiftanb  tftt!'^ 

93on  abergföubifd^en  ©orfteQungen  unb  SSunberf ud^t ,  tx>k  toxx  fte 
X-  ©.  bei  ©enber  fanben,  ift  SRem  faft  Doöftänbig  frei  3»it  »etd^er  ®e* 
nugtl^uung  er}5]^(t  er  bie  (SnttarDung  ber  ©eträgerin  Saminit  ®.  ©ein 
Iritif d^er  ©inn  lägt  fld^  nid^t  burd^  ba^  *  gefd^rai '  ber  SKenge  ober  bie 
Srjäl^Iung  irgenb  eine«  fliegenben  ©latte«  gefangen  nel^men ,  f onbern  er 
toiü  mit  eigenen  Sugen  feigen  ober,  mo  er  bie«  nid^t  lann,  nur  gan)  Der« 
tfifflgen ,  il^m  ))erf ön(id^  betannten  Slugen «  ober  Dl^renjeugen  ®(auben 
f dienten.  SBie  genau  betrad^tet  er  bie  im  Saläre  1502  gefallenen  Jfreuje, 
loeld^e  bie  meiften  feiner  3^itgenoffen  mit  abergföubifd^em  ©d^red(en  er« 
ffiCten;  er  unterfud^t  genau  il^re  ©ubftanj  unb  il^re  ®efta(t:  'e«  f  ad^ 
gleid^,  aU  totx  e«  fd^mal^ig  ober  fonft  lottig,  man  mod^t 
e«  ffir  Ireu^  fd^e^en  ober  nid^t.  id^l^ab  fie  aud^  gefed^en, 
aber  ain«  fagt,  e«  U)eren  Ireu^,  ba«  anber  fagt,  man  etU)a« 


1.  »I.  106».  6.  öt  108b. 

2.  »I.  107».  11  Ib.                                       7.  öt  108b. 

3.  et  107».  8.  ©t  111b. 

4.  »t  107».  9.  ©r.  6»  ff. 

5.  8t  44». 


X  (Sittleitung. 

fd^ma(|tg^  auff  leint  thä)  fict,  fo  f(tc§  e^  bcm  faben  naäf 
Ireu^tDei^,  bad  im  anäf  gieid^  fad^:  td^  ^ai  gar  nid^l  batt)on 
gel^ alten' ^  SQSenn  il&nt  i)on  'brei  funnen  unb  brei  ntonfc^ein',  bie  man 
ju  S33ien  gefeiten  l^aBen  tooßte,  Berid^tet  tt)irb,  fo  jiel^t  er,  troftbem  er  bad 
SSäunber  gebrudtt  unb  '  an  ben  xeblen  gemafet '  t>ox  fid^  fielet,  jur  aSorfld^t 
Bei  Seuten,  'ben  jft  gtauBen  toa«  unb  jfi  bcrfetBen  jett  ju  SBicn  »aren 
getoefen',  forgf&ttige  ßrlunbtgnngen  ein  unb  erltärt  fi(^  ba^  Slaturereigniß 
f ei^r  einfad^  mit  ber  2lngaBe  bief er  ®ett)äl^r^mSnner ,  ba|  *  ber  oftertoein 
ttjer  gfttt  gewefen  jft  berfetBen  jeit' . 

?ci*Ä«!  ®^^  ®pxa6ft  unfere^  ßl^roniften  ift,  feinem  ganjen  ©efen  entf^>rc«' 
d^enb,  einfad^  unb  fd^mudtto^,  aBer  beutlid^  unb  anfd^außdj^;  üor  einer 
berBen  SRebetoenbung  ober  einem  anftößigen  SBort  fd^redtt  er  nid^t  jurfidt, 
um  ba«,  ti)a«  er  fagen  voiü,  in  treffenber  SQSeife  ijorjuBringen.  ©el^r  ^äu* 
pg  pnben  pd^  StnlfSnge  an  laufmännifd^e  5lu«brudt«ti)eife,  namentlich  in 
berSDatierung,  j.©.  'ultimo  Jenner',  'an  biefem  tag  ditto'  (beffetBen  aJio* 
nat«)  u.  f.  ti). ;  aud^  bie  au^  bem  3talienifd^en  entlel^nte  B^itBejeid^nung 
a  die,  mit  toeld^er  er  bie  meiften  äBfä^c  einleitet,«  fotoie  bie  l^äupg  ge* 
Braud^ten  itatienifd^en  gormen  ber  SKonot^namen  erinnern  an  ben  Iauf«= 
männifd^en  SBeruf  unfere^  SSerfaffer^,  ber,  tt)ie  e^  bamat^  ©raud^  mar, 
»enigften«  einen  23^eil  feiner  ßel^rjeit  in  „Sätfd^lanb"  jugeBrad^t  l^atte. 

%^^r'  333a«  bie  3eit  Betrifft,  in  ber  bie  ß^ronil  entftanben  ift,  fo  muß 
natürfid^  genau  unterfd^ieben  toerben  jttjifd^en  bem  3^it^)unlt,  in  »etd^em 
iebe  einjefne  5Rotix  juerft  aufgefd^rieBen,  unb  jenem,  in  ttjeld^em  pe  fd^lie|* 
(td^  cobipciert  mürbe.  !£)ie  ©enauigleit  ber  Siemfd^en  Slufieid^nungen 
beutet  barauf  l^in ,  baß  jebe  9ieuigleit ,  f otoie  pe  einlief ,  fof ort  notiert 
tourbe ,  toal^rfd^elnlid^  auf  einjetne  3^ttet.  S35ann  bonn  bie  (gintragung 
biefer  Slad^rid^ten  in  bie  Beiben  9temfd^en  Sl^ronilBänbe  gefd^al^ ,  ift  a\x9 
f olgenbem  ju  erfel^en :  !J)ie  auf  ber  Slug^Burger  Srei«  ^  unb  ©tabtBiBlio* 
tl^el  aufBetoal^rte  fog.  ßangenmantelfd^e  ßl^ronil^  entl^ätt  in  einem  ge* 
fonberten  iC^eite  ©tüdtc,  bie  an^  ben  Beiben  SRemfd^en  Sl^ronifmerlen 
tl^eitö  uni)eränbert,  tl^eit«  unmefentKd^  üBerorBeitet ,  l^erau^genommen 
pnb ,  unb  jtoar  lag  bem  ©d^reiBer  biefer  Sl^ronil  nid^t  bie  Stuttgarter 
5)anbfd^rift  be«  I.  ©anbe«  i>or,  f onbem  bie  ?lug«Burger  5)anbfd^rift.  Da 
l^eißt  e«  nun  an  einer  öom  2lnfang  ber  S^ronil  nid^t  attju  »eit  entfernten 
©tette,  bie  un«  in  ber  SlugöBurger  5)anbfd^rift,  »o  ba«  Betreffenbe  ©latt 
l^erau^geriffen  »urbe,  nid^t  entl^atten  ift,  auf  Sdl  241  ^  am  ©d^Iufte 


1.  2)ie  gange  @teUc  ifl  aBgebtuctt     fiet^eUten  Etüden, 
im^nl^anguntetbenaud  bet  (Sronica  2.  €^.  bie   ?(ua9Buraet   (SX^xot 

alter  t>n\>  netoer  gef(]^i(]^ten  mit*     8anb  III,  @.  XXXVIII  Snnu  1. 


(glnleitttttg.  XI 

eine«  abfafee«:  '3d^  SBU^afm  SRl^em  l^abe  btefetben  5  gefd^ted&t 
at(e  n>ot  gelänbt,  bie  ffaitn  fotd^e  toapptn  gel^abt  tt)iebie 
anbete  tl^refreunbt,  bie  Bei  ben  Burgern  feinbt  blieben;  fie 
finbaber  fetber  alU  tobt  biß  an  jtoeen  Junge  SRaöen«<)urger, 
bie  leben  noc^  im  1523  jiar'.  S(u«  biefer  ©tefle  gel^t  l^erbor,  ba§  fle 
bon  9iem  in  bem  genannten  Saläre  gefd^rieben  tt)urbe.  (grft  in  feinen 
legten  Sebendjal^ren  atfo  ntad^te  fid^  unf er  ß^ronift  baran ,  ben  reici^en 
©d^afe  feiner  2lufjcid^nungen  in  bie  un«  erl^attene  gorm  ju  gießen:  feine 
beiben  ßi^ronifen  entftanben  jtotfd^en  1523,  in  »etd^em  3al^re  er  mit  ber 
5Wieberfd^rift  be«  erften  ©anbe«  begonnen  l^aben  bürfte,  unb  1527,  mit 
»eld^em  ^af)x  ber  2.  ©anb  enbet. 

3um  ®iM  ift  er  bei  ber  §erfteßung  ber  §anbfd^riften  in  ber  S35etfe 
»erfal^ren,  baß  er  feine  Sluffd^reibungen  im  attgemeinen  in  ber  gaffung 
mitget^eitt  l^at,  in  ber  fle  urfrrüngtid^  gemad^t  toorbenflnb;  man  fielet 
bie«  barau«,  baß  er  ©egebenl^eiten,  beren  berfd^tebene  ^l^afen  fld^  In  jelt» 
tid^  geringeren  ober  größeren  S^tox\6fmx'anmtn  jugetragen ,  nid^t  In  ju* 
fammenl^ängenber  !J)arfteßung,  fonbem  ftildtocife  nad^  ber  geitKd^en 
Snttoidtlung  borfül^rt,  toobei  jur  ©cquemtid^feit  be«  Sefer«  ein  ))aar  SÜiat 
t)on  einer  5ßotix  auf  bie  anbere  bajugel^örenbe  bertoiefen  ift  ^ 

Unfere  Sronlca  netoer  gefd^ld^ten  bilbet  ben  für  un«  bei  toei^  ^'^JJJn?" 
tem  toert^boßeren  Zf)tH  be«  9iemfd^en  ßl^roniftoerfe«.  ©enn  9tem  ben 
erften  ©anb  beffelben  Sronica  alter  unb  netoer  gefd^id^ten  nennt, 
fo  fd^cint  er  unter  „atten*  fotd^e  gu  berftel^en,  bie  er  bereit«  bon  Slnbem 
aufgejeid^net  borfanb,  »äl^renb  er  al«  „neue"  bie  bon  il^m  felbft  notierten 
bejeld^net  l^aben  bflrfte.  ße^tere  loerben  l^äufiger  bon  bem  Saläre  1487 
an,  mit  »etd^em  bie  bon  il^m  bl«  bal^in  benüfete  §au))tborIage,  bie  3Äü* 
lid^fd^e  S^ronil,  fd^Ueßt.  3n  ber  ßronlca  nemer  gefd^ld^ten  finb 
nur  bon  il^m  felbft  gefertigte  5Rotijen  unb  Srjä^tungen  überliefert  ®ie 
tl^eifen  pd^  inl^altßd^  in  bie  bon  i^m  fogenannten  „fletnen  ©efd^id^ten" 
unb  In  fold^e,  ttjeld^e  bie  großen  reformation«gefd^id^ttid^en  unb  ))otittfd^en 
Setoegungen  Jener  bt«  in  il^re  innerften  Siiefen  aufgeregten  ^tit  ber^ 
folgen.  5Die  „fteinen  ©efd^ld^ten"  bieten  un«  eine  güDe  lutturl^lftorlfd^en 
aWaterlat« ,  In  bem  fld^  un«  ba«  Seben  unb  S^relben  be«  bamatlgen  reld^^* 
ftäbtlfd^en  ©ürger«  nad^  aßen  SRld^tungen  ^In  In  gri5ßter  5lnfd^aultd^lelt 
erfd^ßeßt.'  ©tüdte  tole  ba«  'bongroffer  l^offart  unbgroffem  f^)U 

•         •  • 

1.  2)a8  ifl  a.  ^.  ber  SaU  Ui  ber  (St<  Strang  ^ott  (Aldingen  unb  ber  baran  fl(]^ 

aS^ungberi^efd^^teber  ?(ttnaSaminit  ntü^fenben  koeiteren  S^tgen  (91.38»-. 

föl.  6—12,  ©l  45) ,  16el  ber  (i^^lnm  47b.  67b),  i^el  ber  (grgä^rung  t)on  ber  @ee» 

ber  ^erauBung  t>on  ISaufleuten  bur^  fa^rt  äRagell^and  (St  58.  88). 


XU  (glnleltunö. 

unb  anbct  Bö^  fttten,  ba«  bic  faiferifd^cn  l^cr  l^abcn  Brad^t'* 
oberJ)onbem*groffcna«ffnc]^mcn  unbcr  bcn  bürgern  unb  laff* 
fcutcn  unb  üon  trcr  red^nung'^ unb äl^nftd^cfinbabgcrunbetc.  Meine 
SutturBilber,  »te  man  fle  nld^t  attjui^äuflg  in  Sl^ronifen  üorflnbeL  !J)ic 
Qnbetc  ®xvippt  üon  ©efd^id^ten  f)at  ii^ren.  SBertl^  gunt  Z^txl  in  il^rem  3n» 
l^alt,  jum  S;^ei(  in  ber  ^uf f äff ung  be«  S^roniften ,  bie  toir  in  ntand^er 
öejiel^ung  afö  bie  für  ben  ttJol^C^aBenben  unb  intelligenten  ©ürgerftanb 
bamate  t^^^ifd^e  Betrad^ten  bürfen.  ©efonberö  intereffant  ift  e^,  ben  ®ang 
ber  reformationögefd^id^ttid^en  Sreigniffe,  fowol^I  ber  ftäbtifd^en  mie  ber 
aögemeinen,  bon  einem  ®tanb^)unlte  an^  ijorgefüi^rt  ju  feigen,  ber  ju  bem 
feinet  3^it9^w<>ff^^  Stemen«  ©enber  in  benIBar  fd^ärfftem  ?Biberfj>rud^ 
ftel^t;  bic  ganje  ©reite  unb  S^iefe  ber  JMuft,  mie  fte  burd^  ben  ©tauBen«* 
iU)ief))att  innerl^alB  ber  SKauem  einer  ©tabt  fid^  auftl^at,  öffnet  fid^  ba 
üor  unfern  3[ugen.  3Bir  fernen  avi^  ber  (ofaten  SReformationögefd^id^te 
gar  mand^e«  fennen,  toaö  un^  ©enber  ti^eite  aBfid^tttd^ ,  tl^eit^  mii  il^m 
ba^  3Serftänbnif  bafür  fel^Ite,  Jjerfd^toieg,  unb  »erben  in  bie  Sage  berfefet, 
bie  Sntfteßungen  unb  ÜBertreiBungen  beffelBen  ju  Berid^tigen  unb  im 
redeten  Sid^te  ju  feigen ;  benn  toenn  9iem  aud^  gteid^  ©enber  ^arteimann 
ift,  fo  jeigt  er  fld^  bod^  ttjeit  entfernt  üon  ganati^muö,  »ie  er  üBer]^auj)t 
ein  au^  ber  5Rüd^tem^eit  feiner  IDenfungöart  fid^  ergeBenbe«  ÜWaf  trofe 
feiner  ettoaö  f<)ifeigen  ^nnit  nie  üBerfd^reitet. 


^nbe^Ä'  ®^^  ^erfteßung  be^  iCejte«  Befolgte  ber  SBeärBeiter  ber  Sl^ronil  bie* 
«abc.  fclBen  ©runbfS^e,  bie  für  bie  üorl^erge^enben  SBänbe  maßgeBenb  genjefen. 
ÜDie  Drtl^ograpl^ie  »urbe ,  f ottjeit  bieö  ol^ne  d^äralteriftifd^e  ©gentium* 
ßd^Ieiten  ju  jerftören,  gefd^el^en  lonnte,  i)ereinfad^t ;  bie  einjetnen  ®t\xdt 
»urben  ber  ÜBerfld^tlid^feit  l^atBer  nad^  il^rcm  3nl^alt  in  Heinere  2lBfäfee 
jerfegt.  3n  ben  Stnmerfungen,  bie  tl^eit^  ate  Srtäuterungen  be«  Sejcte«, 
t^eife  ate  Srgänjungen  be«feIBen  bienen,  »urben,  foweit  ard^iüalifd^e 
§ilf«mittet  in  ©etrad&t  lommen ,  im  aflgemeinen  biefelBen  SlKateriatien 
Benfiftt  »ie  für  bie  ©enberfd^e  Sl^ronil ;  fie  finb  an  intern  Orte  genau 
dtiert  unb  »erben  ol^ne  änberung  ber  C)rt]^ograj)IJie  mitgetl^eift. 

1.  $dl  58.  2.  fdl  59. 


jQnnbfdiriften. 


I. 

Sltn  cronica  attcr  önb  netoer  gefd^id^tcn. 

Dicfc  e^rontl  ($a^)icr^anbf(i^rift  bc«  16.3]^bt«v  foUo)  iji  crl^alten  in 
einem  flarl  Bcfd^Sbtgtcn,  mit  gepreßtem  ©(i^tocmötcbcr  überjogenen  Sanb, 
ber  im  Stugöburget  @tabtar(^tt)  unter  ben  ©ci^äfeen  (Sejeid^nung  für  bie 
loPBarpen  Sejiänbe  biefe«  Slrd^iöe«)  al«  nr.  22  aufbetoal^rt  toirb.  «uf  ber  erjien 
©cite  bcflnbct  ^ä)  berSCitel:  Slin  cronica  alter  önb  newer  gefd^iii^ten 
\>nxä)  2Bi(l^a(m  Slämen  t)on  9[ttgd))ttrg  }&famen  geBraii^t.  2)ie 
»ücffeite  jeigt  baö  »iemfd^e  Sa\)\)en  mit  ber  Seifcftrift:  SBit^alm  Mm.  3)a« 
nä(]^fic  Slatt  trägt  auf  ber  SSorberfeite  (ber  mätn  ip  unBefd^rieBen)  ba« 
©tabttoaf  \)en  mit  bem  ®^xviä) : 

D  crijle  bir  feij  (oB  unb  eer 

dn  ber  fünigßd^en  flat  S[ugd))ttrg  t)t(  l^er, 

3)ie  ba  ligt  inn  bem  Stieß 

Unb  gott  in  nötten  nije  t)erlie6, 

®ie  ijl  gefianben  MLVnu  jar 

üor  crijltt«  gef urt,  baö  ijl  toar, 

unb  er  bem  loifer  Dctaöiano 

lam  bie  flat  an  bad  ret;^  a(fo. 

e«  folgen  nun  33  Slätter  mit  bem  8tegifler  unter  ber  Suffd^rift:  ©ie 
fati^t  an  baö  regijler  bifer  cronica.  auf  bem  öon  alter  ^anb  mit  l 
foliierten  »latt  finbet  fiä)  *®ie  t)orreb  bife  Bftii^g'^  S)ie  in  biefer  SSor* 
rebc  geäußerte  Sefürd^tung ,  eö  mSd^ten  Slätter  au«  ber  S^ronil  entfernt 
»erben,  ijl  (eiber  eingetroffen,  e«  feilten  bie  Slätter  2 — 24  inclusive,  26 — 48, 
50—100,  108—110,  113,  115,  117,  118,  121,  122,  125,  189,  255, 
256,  288,  295—97,  332,  334.  Oeber  «bfafe  ber  E^roni»  l^at  eine  mit 
rotl^er  Zinte  gef(]^rieBene  ÜBerfd^rift,  bie  fld^  gleid^Iautenb  im  Siegijler  aK 
3nl^aIt8angaBc  ber  Betreffenben  ©teile  n)ieber  finbet.  S)ie  Sl^tonif  fd^Ueßt 
auf  St.  337^mitber5Rotii:  ^Slnno  1511  bagieng  einfud^tumB  — 

f  Jj  (bie  ©rlranften)  tourben  gte^d^  toiber  gefunb'.  ®aß  biefe 

ßl^ronil  toirflid^  t)ott  SBili^elm  9tem  l^errü^rt,  Bejeugt  einmal  in  Bünbigjler 

1.  Slbgebrudt  4)or  bem  S^cjrte  bcrSronica  nch)er  gcfd^id^teu. 


XIV 


^anbfi^^riften. 


SBclfc  bie  SJottcbe,  batrn  bct  Umjianb,  baß  er  fläi  einige  2WaIe  bi  ber  (SJfxo^ 
nil  fetbjl  in  ber  erflen  ^erfon  mit  Sfiennung  fefaieö  9tamcn8  einfül^rt,  fo  Bei 
berSrjä^tung  ^üonainemgroffenauflaff  jäglorenft'  (SScrf(]^tt)örunfl 
ber  $ajji  gegen  bie  SDlebici) ,  too  er  jur  Selräftigung  ber  2Ba]^rlJeit  feinet 
©crid^tc«  anfügt  'ba3  öorgefd^riben  Befci^ac!^,  toeil  iä)  933i(]^alm 
atem  jttglorettfe  »aö  nnb  toelfd^  lernett*^  nnb  glei^  barauf  nnter 
bcm  fetben  3a^re  Bei  Crjäl^Iung  einer  änclbote  *ba  gefd^a^  ju  glorenft 
ain  aBentueriger  l^anbel,  »eilid^  SBill^elm  Stern  jfigtoren^Bin 
gctoefcn*^.  Die  Slrt  femer,  toie  9iem  in  ber  SSorrebe  t)on  feiner  Sl^ronif 
aö  einem  für  bie  gamiKe  Beflimmten  ©el^eimgut  fprid^t,  läßt  barauf  fii^ließen/ 
er  l^aBe  biefelBc  feinem  fremben  ©d^reiber  anüertrant,  fo  bag  toix  alfo  in  ber 
in  Siebe  fle^enben  ©anbfci^rift  ein  Äutogra^))^  9?emö  Bejlfeen  bürftcn. 


IL 

9lin  cronica  netDer  gefd^id^ten   anfad^enbe  anno 

domini  etc.  1512. 

^apier^anbfd^rift  be«  16.  Sal^rl^bt«.  2»,  gdBer  ^ppcnbedeleinBanb, 
aufBetöal^rt  in  ber  ftreiö*  nnb  ©tabtBiBKoti^el  in  ÄngSBurg,  Aug.  128.  — 
®icfe  $anbfd^rift  giBt  fld^  ^ijon  burd^  i^re  äußere  Sefii^affenl^eit  fofort  a(ö 
Sortfefenng  ber  foeben  befd^riebenen  ju  erfennen:  genau  baöfelBe  Rapier  (mit 
bemfelben  SBafferjei(]^en)  toie  bort,  biefelben  rotl^en  Überf Triften  über  ben 
einjelnen  Äbfäfeen,  biefelbe  Crjäl^Iuugötoeife,  berfelbe  @ti(,  biefelbe  Drtl^o* 
grapl^ie;  ber  eine  ßobej:  fd^fießt  mit  bem  Öal^r  1511,  ber  anbere  fä^irt  mit 
bem  3al^re  1512  fort.  SteDcn,  in  benen  9iem  fo  toie  in  bem  erflen 
»anbe  feine«  ßl^ronifmerfe«  üon  fld^  felbfi  mit  ben  SBorten  'iäf  SBit^atm 
8t5m'  fprici^t,  lommen  in  biefem  Sobej  niiit  öor,  tool^I  aber  mel^rere  fotc^c, 
in  benen  er  öon  SBül^alm  JRcm  in  ber  btittcn  ^erfon  fprid^t^,  toäl^renb  ber 
SSerfaffer  fld^  aud^  ein  \)aar  2WaI  in  ber  erjlen  ^etfon  ffred^enb  mit  *i(!^' 
einfül^rt*,  oljne  inbeß  l^ier  feinen  9?amen  beijufe^en. 

Unter  ber  mit  rotl^er  linte  gef(]^rieBenen  Übcrfd^rift:  ^$ie  fad^t  an 
ba«  regiper  bifer  cronica'  folgt  ber  10  »lattcr  (bie  «üdfeite  be« 
legten  ifl  unbefd^rieBen)  einnel^menbe  3nbej:  ber  ©anbfd^rift,  ber  genau  toie 
Bei  ber  Sronica  alter  »nb  netoer  gefd^id^ten  bie  ÜBerfd^riften  ber  ein- 
jelnen SlbfS^e  entl^ält.  9tad^  jtoei  leeren  SStättem  folgt  auf  ben  tion  aUer 
$anb  foliicrten  »lättem  1—113  bie  ßl^ronif  felbji.    S«  flnbet  fid^  bann 


1.  XU  (Stelle  ifl  nun  gebrudtt  in  ber 
(S^ronif  bed  $ector  mül^  @.  262, 
^nm.  7. 

2.  2)ie  €^tene  finbet  |id^  [abgebrudtt 
in  ber  Snmerfung  au  bet  auf  ^l  42  ber 
(Stonica  netoer  gefd^idbten  flehen« 
ben  (Sraä^Iung:  Sie  ein  ))faff  gu  bem 
^Cbterain  fd^fiflcr  erflad^  k. 

3.  öl,  28».  30».  39b.  87b     ^^(jif  in 


ber  (Sronica  alter  lonb  netoer  ge« 
f  d^id^ten  gebrandet  ber  (S^ronifl,  toenn  er 
töon  pd^  f^>rid^t,  neben  ber  erflen  ^erfon 
biebritte;  f.  bie  Stelle:  8on  ainem 
roffen  armbrofifd^ieffen  guSird^ 
1315»,  too  e8  beißt:  (S8  getoann  Söil- 
batm  ^tm  8  f[. 

4.  m.  2».  12b.  18b  19b.  68». 


^anbfd^rlften.  xv 

tio^  ein  mit  bcr  3iffcr  120  tiumcricttcö  Statt;  bic  bajtoifd^en  liegenden 
fflIättcT  fd^Icti.  SSon  bicfcn  toaxtn,  toic  man  au«  bcm  SJcgijicr  crftcl^t,  jtt)ci, 
SBI.  114  n.  115,  Bcfd^ricbcn;  glüdU^er  SBcifc  finbct  fl(]^  unter  ben  bur^ 
(Sntf emmtg  bief er  Slättcr  ücrlorenflcgangenen  9?otijen  leine ,  bereu  3nl^att 
ntd^t  au^  au«  anbem  Duellen  ju  entnel^men  ifi. 

®ie  einjelnen  SbfSfee  flnb  buri!^  größere  ober  Heinere  offenbar  ju9?ac!^^ 
trägen  offen  gelaffene  ä^ifd^enräume  üon  elnanber  gef^ieben,  mand^e  ©ei* 
ten  flnb  nur  unöolipänbig  angefüllt,  einige  ganj  teer  geBtteBen.  ®le  3a^re«* 
jaljt  tfl  für  jebe  9?otij  unb  Srjäl^Iung  jur  rafd^en  Orientierung  be«  Sefenben 
am  9tanbe  Beigefügt,  aud^  toenn  fle  in  ben  S^ejct  felBft  aufgenommen  iji.  ®ie 
$anbf(]^rlft,  blefelBe  tole  ble  In  ber  Sronlca  alter  t)nb  netoer  gef(]^ld^* 
ten,  ip  P^tlg  aBer  (e^t  (efertiii^.  Im  attgemelnen  gleichmäßig,  nur  gegen 
ben  ©d^Iug  ettoa«  nad^föfflger  tt)erbenb.  ßiorrecturen  flnb  nld^t  aHju  l^Suftg 
unb  erjlreden  fl^  nur  auf  einjetae  auögePrid^ene  ober  auögelaffene  SBärter, 
toeld^e  jur  ©infügung  an  bie  marquierte  ©teile  an  ben  3?anb  gefc^rieBen  Pub. 


Stctijot  fo  mantd^crta^  aonicf en  iMib  l^tftortcn  ^c^  Dor  augcn  J)nb  in 
trud  gc6rad^t  finbt  ^  ba«  barau^  i)itfälti8ftt^  bic  aßtcn  gefd^id^tcn,  fonbcr* 
ii(ff  bic  nantl^afftigcrn,  ju  erlernen  finbt,  boci^  bie  gemainllid^  bißl^er  burd^ 

5  (efitt  anbrer  lanbe  Dnb  frember  arte  gemad^t  J)nb  gefd^rtben,  ttjetid^er  fon* 
berltd^er  Itainer  gefd^id^ten ,  fo  fid^  at^ie  ju  5lugö^)urg  mb  ber  tonbartt 
BegeBen,  nit  fo  aigenttid^  »iffen  gel^abt ;  bietoe^t  nun  QUd^  Itain  bing  ju 
tt)iff en  ^e  gS  ge^tten  aud^  gu  nu|  ))nb  guttem  ratd^en  mag,  ffob  id^  2Bit]^a(m 
9tam  foüid^«  Dnangefel^en  aud^  etfid^  Hain  fad^en  i>nb  fonbertid^e  gefd^id^«= 

10  ten  neben  ben  grofen,  fo  fid^  i)or  üil  jaren  begeben  J)nb  id^  in  mt  aüten 
bngetrudtten  bied^Iin  gefunben  l^ab,  bie  i)on  aöter  gefd^rift  getoefen  fenb, 
aud^  jum  ta^t  ju  meinen  jeitten  befd^el^en  bnb  id^  fetter  gefeiten,  gel^jJrt 
önb  erfarn,  in  bife  bud^  gefamtet  ünb  jufamen  gebrad^t.  bari)mb  fo  id^  in 
bem  etttoaß,  baö  etlid^en  erbern  gef d^ted^ten ,  ainem  ober  mer,  ober  aud^ 

15  f onbertid^en  ^>erfonen  l^ie  ju  3lugf^)urg  ober  anber^ma  nit  ju  eer  ober  (ob 
raid^te,  gefegt  l^ett,  toöüe  mir  ba^  niemant  i>erargen,  bann  be^  glauben 
ainid^em  mentfd^en  nit  jutoiber,  fonber  erjetung  ber  gefd^id^ten,  toie  id^ 
bic  getefen  t)nb  gel^Brt  ober  gefe^en  l^ab,  gefetjt  Dnb  gcfd^riben  Dnb  ber 
njarl^ait  ju  gütt  niemanbt«,  tocber  mein^  nod^  anbrer  gefd^tad^t,  loie  bar^ 

20  ou§  JU  i)ernemen ,  ijerfd^onett.  fo  aber  bie  tt)ar]^ait  feiten  frain'btfdj^aft, 
fonber  nad^  altem  f^)rud^toort  ne^bt  bringt,  mh  i6)  frainbtfd^aft ,  gufeö 
toiöcn^  bnb  nit  feinbtfd^aft  beger,  fo  l^ab  id^  mir  fürgenomen,  bife  mein 
crontca  nit  außgeen  ju  laffen  önb  niemanbt  laffen  abfd^reiben,  fonber  bic 
aöatn  be^  meinem  fun  3eronimo  Dnb  feinen  nad^fomen  ju  bcle^ben  be^ 

1.  S)ic  l^ier  mitgetl^ciac  SSorrcbc  \)ai  fetten  Serie«  f!nb,  unb  bic  SSorrebe 

SBU^icIm  dttm  (einem  ©ud^  '3tin  cro«  bemnad^  eBenfo  für  ben  gtocitcn  »le  für 

nica  alter  t)nb  netter  gef^id^ten'  tooraus«  ben  erflen  )IBanb  gilt,  bürfte  jte  ^ier  an 

gcfanbt.   2)a  biefe  (5(>rontf  unb  bie  nad^^  geeigneter  @tette   fie(ien.     2)te   Ortl^o» 

Pe^cnb  aBgebrudte  *i£ronica  newer  ge»  gra|)^iie  be8  Original«  ifl  in  biefem  ?IB« 

f^id^ten',  tote  in  ber  Einleitung  bargetl^an,  brucf  e  unt)eränbert. 
eigentlld^  nur  jtocl  ©änbe  ein  unb  bes« 

etäbttd^ionitcn  XXY.  1 


2  Vm.  ^(Srottica  nctoer  gcfi^^id^tm'  tjon  3Blll^elm  IRem. 

feilten,  btc  e«  Begatten  fotten.  itnliäf  l^ierumb  ^efe  flenanttem  meinem 
IteBen  fun,  cntiftin  önb  nad^fomen  l^iemtt  önb  fle^)eut  in  emftlid^,  foüid^ 
bncä^  nit  au^  ju  leid^en  nod^  fünft  ju  anbem  l^enben  lomen  ifi  faffen,  fon»' 
ber  06  f^  ainem  gntten  frainb  a\x^  fein  Begern  ettoa|  barin  gaigen  ober 
Berid^ten  »Stten,  ben  mügen  f^  in  ir  Bel^aufnng  fieren  tnb  ine  alba  ba«^  5 
il^en,  fo  er  x&  n^iffen  Begert,  baraug  ju  Be4©f.  i^]ri(3^ten,  barmit  befter 
m^nber  f ottid^  iüäf  öerl^atten  ober  öerlom  »erb ;  bann  mer  mal  xäf  glauB«« 
tt(i  l^aB  l^ören  fagen,  toann  man  fottid^e  Biedrer  auf  leidet,  fo  loeßen  bie 
f elBigen,  bie  Biedrer  ju  geilten  n^mer  toiber  geBen ,  ber  id^  bann  felB  toot 
ainen  lenn ;  f^  fagen ,  \\)  l^aBen  bie  Biedrer  ijerßgt  m\>  Knben  f^  n^mer  10 
flnben,ünb  »ann  f^  bon  iren  J)ori5ltern  ettoag  flnben,  ba«  f^  nit  gern  l^iJren, 
fo  fd^neiben  f^  bie  fetten  pletter  barau§.  id^  l^aB  fett  in  ainem  aften  Bud^ 
gefeiten,  ba^  auggelid^en  toag  loorben,  ba  l^aB  id^  gegelt  1 9  ))(etter,  bie  an 
ainanber  geftanben  fenb,  bie  außgeriffen  fenb  toorben,  ünb  fünft  aud^  M 
^)leter,  bie  barauß  geriffen  fenb ;  i)nb  J)erber6en  bie  Biedrer  ober  geBen  f^  i» 
n^met  loiber ,  aud^  bie,  f 0  bie  Biedrer  ent(ed^nen ,  bie  (eid^en  f^  bamad^ 
anbren  Icütten,  ef  fe^d^en  f^  and^  bie  »eiBer  l^aimlid^  bor  ben  mannen 
att§.  f 0  aBer  mein  fun,  fun^fün  ober  nad^f omen  nit  aBfteigenbt  man|erBen 
öerfieffen,  fo  fol  burd^  benfettigen  meinen  fun,  enidttin  ober  nad^Iom  n 
fottid^  Bud^  ainem  anbren  9iämen,  ber  manngerBen  bnb  luft  ju  fottid^en^o 
bingen  l^aB,  barmit  e^  nit  auf  ber  9lämen  l^anbt  lom,  Be^  (eBenbigem  leiB 
SBetgeBen  bnb  gu  l^anben  geft5(t  ))nb  geBen  loerben,  bod^  bad  berfettigen 
fün  ünb  nad^Iomen  für  bnb  für  aud^  oBerjelten  Befefl^  jfi  l^atten  fd^uttig 
fe^en,  a(f  id^  bann  gan|  gütter  l^offnung  bnb  trofttid^er  g&^erfid^t  Bin, 
gebadet  mein  tieB  fun,  enigifin,  nad^fomen  ober  i)ettem  fottid^em  getreu^  25 
(id^  ge(eBen  t)nb  mit  bandC^arlait  ))o(g  tl^un  werben,  bnb  meüen  in  bi^d 
Bftd^  ReB  laffen  fein  i)nb  n^emanbf  aBtaffen  fd^reiBen  nod^  augleid^en  in 
lainen  meg ,  bann  ed  mer  fd^aben  Bred^t,  loeber  man  maint  ober  red^« 
nen  mag. 


[Sdl  1*]    ^it  fadjt  an  am  crotitca  neuer  gefd|td|ten  anfad^ent 

in  htm  1512  for  2c. 

t512^ 

SBtc  bcr.  luntg  Don  grandretd^  bte  ftat  ^rejfa  gcti>an. 

5        Anno  dni.  1512  an  bem  fd^mal^tgcn  jamftag  ba  gctoan  bcr  luntg  2i.5ebr. 
J)on  Sronifreic^  in  toclfd^en  lanbcn  ain  ftatt ,  l^aift  $rcff a ,  bie  toa^  bcr 
3Scnebiger,  unb  mürben  auff  Baiben  taiten  erf dalagen  ob  18  M  man,  uni) 
bie  ftatt  tparb  gepUnbert  unb  grod  g&tt  barin  getpunen;  ber  Innig  ^tti  Dil 
tetttf(^er  fneci^t  Bei  im  K 

10  35on  ainer  groffen  ^)runft  jä  $ajfau. 

Anno  dni.  1512  am  larfrcitag  ba  Der^^ran  jfi  ^aff au  in  ainer  for*  ».«»»tii 
ftatt  ob  550  l^eüfer  unb  Bei  15  ^)erfon2. 

SSon  ainer  groffen  fd^Iad^t  t)or  Stofenna,  unb  bie  ftatt  gc* 

touncn  unb  ge^>Iünbert  toarb. 

15        Anno  dni.  1512  am  oftcrtag  ba  l^ett  bcr  funig  Don  grandreid^  mit  n.  aptii 
\ampt  ben  teutfd^en  fned^ten  ain  f(^tad^en  Dor  JRofenna  ^  n>iber  ben  Ba^)ft 


1.  2)tc  ^tftbt  ^xticia  tomht  ben 
^^etionem  t>on  ©afion  be  %o\]c  am 
18.ge6r.  15t2  cntrlffen.  @.  blc  ein- 
gel^enbe  (Sr^&l^Iung  biefeS  @reignUfe8  Bei 
^Demann,  ®ef^.  bec  itaUentf^'fran« 
a0flf(^n  ^icgc  »on  1494—1515,  11 
@.  390  ff.,  xoo  au^  au8fü^rli(!(f  t>on  bem 
«nt^eU  ber  ^eutfd^en  fued^f  bie  9lcbc 
ifl.  2)te  ©efammt^al^l  ber  l^iebet  Umge« 
foimnenen  \ä}toantt  ^tDifd^en  8000  unb 
15000.  @.l.c.  @.396.  ®ic«eutcf(i^äfete 
matt  auf  brei  Millionen  Sltl^l.  SBenba. 
»gt  au*  gugger.öirlen  1284  ff. 

2.  9^ad^  einer  Bei  (Gemeiner,  9tegendb. 
((^ron.,  m  «@.  193  citierten  amtli(i^en 
OneHe  tt>aTen  204  Käufer  t>erBrannt.  äSgt 


Christophori  Erythropolitani  Tuber - 
tini  Historia  Episc.  Ratisp.  bei  Öfele, 
1<B.  569^ :  Anno  deinde  sequenti  (1512) 
incendium  grave  apud  Bathaviam  ipso 
die  sacratissimo  parasceves,  dum  in 
ecclesia  cathedrau  ibidem  passio  do- 
minica  legebatur,  increverat  atque  in 
brevi  tempore  294  domos  absumpserit. 
Testis  est  Jacobus  Locher  Philomu- 
SU8,  qui  hanc  miseriam  Bathavinam 
carmine  descripsit. 

3.  ©tel^e  über  btefe  <B6fiaäft  (am 
11.  Sl:|)rU)  ©aloemann  1.  c.  @.  406 ff.; 
©regoroöiuö ,  ®t\6f.  ber  @tabt  ^om 
8b.  Vm  @.  81  ff.  2)ic  Sal^I  bcr  Opfer 
»irb  fel^r  »crfd^tebcn  ongegeBen.    2)ie 

1* 


4  Vm.  *(£rontca  netter  gefci^id^tert*  loon  mi^ttm  ^tm. 

unb  lunig  t>on  §tf^)ama  unb  SJcnebigcr,  unb  ber  lunig  t>on  grancifrcid^ 
Bel^ftb  bQö  felb.  im  toarb  tool  14M  man  mit  fam^)t  ben  tcutfd^cn  erfd^la^ 
gen,  fo  tourben  bcm  6a^>ft  unb  lunig  bon  ^ifr^ngia  unb  SScncbigcr  1 0  M 
man  ctfd^Iagen. 
12.  %pxx\  2i(jo  jod^cn  bic  gran^ofen  am  montag  für  Stafenna  unb  gctouncn  s 
bie  ftatt  unb  crftad^cn  bcn  mercr  tai(  in  ber  ftatt  unb  ^)(inbertcn  bie  (tat 
mit  jam^>t  bcn  teütfd^cn  Incd^ten  unb  notjogtcn  bie  frauen  unb  iund* 
frauen,  ba«  iä  erbarmen  ift. 

[S3t.  1^]    SBan  ber  rörlaft  Bei  jant  SWartin  gemad^t  »arb. 

Anno  dni.  1512  ba  toarb  6ei  fant  SKartin  ain  rotter  marmelftaininer  lo 
rörlaften  gemad^t,  e«  m^  barbor  ain  l^uitfeiner  ba  getoefen  ^. 


[331. 2*]    SBie  ba«  fd^lo«  §od^enfräen  getounen  »arb  bon  bem 
laif er  aWajimilianu«  unb  bem  fd^toäfcifd^en  ^)unb. 

10.  yiov.        Anno  dni.  1512  am  mitttood^en  bor  fant  aWartin«  tag  um6  bef^)er 
ieit2  ba  jod^  ber  laifer  3Rajcimitianud  ^  mit  fam})tbem  fd^ti>e6ifd^en  pmi  i5 

14.  3m  lejte  |l«f)t  itrt^ümli(^  'an  f.  SW.  tag'  jlatt  •»ot  et.  SWartin«  tag'. 


t)on  ©regoroioluö  @.  85  Slnm.  1  cltlerten 
OueQen  \pxtä}tn  loon  einem  ©efammt« 
loerlnjl  loon  20000  Wtann,  begttj.  i>on 
12  000  auf  @ette  ber  @^)anter,  4000  auf 
@ette  ber  grango|en.  3)lc  @tabt  ^a* 
t>enna  tourbe  unmittelbar  na^  bem@tege 
eingenommen,  bie  8urg  ergab  {i(i^  4£age 
barnad^.  $gl.  bie  »riefe  (S^riflo^l^ 
@d^ettrl8  loom  27.  Sl^)rU  1512  unb  t)om 
12.  üWai  1512  in@*eurl8SBriefB.,  ed.  @o« 
ben  u.  Änaa!e,»b.I@.86.87;  3ln8Wm, 
»erncr  (S^ronil,  IV  @.  208  ff.;  Sieigner, 
$ifi.  $enn  ©eorgen  unb  (Saddam  t>on 
grunböBerg  @.  14b ;  S3artl^oIb,®eorg  öon 
grunbsberg  @.  136  ff. 

1.  Snnerl^aib  ber  Saläre  ca.  1490 — 
1530  gicng  eine  2lrt  baulid^er  (grnene? 
runa  ber  @tabt  loor  fid^.  (g«  fei  in  blefer 
©ejiel^ung  toettoiefen  onf  9lb.S3uff,  Augs- 
burg im  3«itftlter  ber  9lenaiffance  (S3om- 
berg  1893),  too  auf  @.  17ff.  au^  bic 
Siebe  Ifl  öon  ber  in  blefer  3eittooIhogenen 
Umtoanblung  mel^rerer  öffentUti^er  au9 
$ol;(  gefertigter  Brunnen  in  \ol6)t  avL9 
@tan.  —  @t.  3Jlartin  fianb  auf  bem 
iefelgen  ^effelmarft;  f.  jur  Snid^tnng  be8 
*^uilfeemen  rörtaflen^  3inl  in  (S^ron.  V 


@.  145,  2.  2)er  ©rnnnen  flanb  bem» 
nad^  'oberbatb  ber  Subengaffen  am  egg 
Dor  beS  Kölners  l^au8',  bad  in  3tntd 
8efi^  öberging. 

2.  S$gt  ©enber  @.  131,7.  SCm  man* 
tag  t)or  SWartini  (8.  ^o'o.)  »urbe  t)om 
fd^n)äblf(]^en  ©unb  ber  5(bfagebrief  er« 
(äffen ,  2)ien8tag  loor  «Wartini  (9.  iRo».) 
gog  bad  ©unbedpeer  ton  3<II/  )^o  ^^  fl4 
gefammclt  l^atte,  ab,  SD'littttJOci^  (10.  iRot).) 
äbenbS  begann  bie  Belagerung.  SDflartini 
xoax  1512  an  einem  2)onnerftag.  ^lü^fel 
n  <B.  63.  $gt  }U  bem  ©angen  au<j^ 
giliencron  III  i«r.  267.  268.  269.  270; 
gugger  @.  1289  ff.;  @en(!enbetg.  Sei. 
jur.  et  hißt.,  IV,  561;  ^eilmann,  Äriegö« 
gefd^.  <B.  29  ff. ;  »leigner  1.  c.  @.  1 5 ; 
©art^olb  1.  c.  @.  148 ;  Saumann,  ®cf^. 
be«  OTgSu«,  «b.  II  @.  96  ff. 

3.  Sl^a^imUian  toax  nid^t  bei  bem 
$eere ;  bie  Zxnpptn  »urben  geführt  t)on 
Oeorg  loon  Sied^tenflein,  oberflem.  gelb* 
l^au^tmann,  ton  ©eorg  loon  grunbdberg, 
bem  $au:|)tmann  über  bie  taiferli^en 
Bunbe«tru^^en,unb  3)le^)olb  t)om  @tein, 
bem  ^au^tmanne  gemeiner  @tänbe. 


1512. 


für  ain  fd^to«  in  ba«  §cgcc ,  ba«  l^tc«  §od^enIräcn  ^ ;  ba«  toa«  ctttd^er 
cbeßeutt,  btc  l^tcffen  bie  Don  gttbtgcn^.  btc  fetten  cbelleutt  Inletten  ber 
t)on  8auff^)eiren  feinb;  ber  ain  toa«  ain  ebelman,  l^ie«  5W.  tjoniregnife^, 
ber  anber  l^ie«  ©toffel  §auf er  t>on  SBeripofen.  *  biefetten  jtoen  l^etten 

5  4  gfitt  gcfeücn  J)on  8aff^)eiren^  gefangen  unb  toeggeftert  auff  §od^enIraen 
unb  umB  700  gfitbin  gefd^efet.  atfo  tat  man  bannoc^t  7  fd^fife  mit  6ud^fen 
nnb  mit  eiffnin  htglcn  in  ba«  fd^Ioö  be«  crftcn  tag«,  ber  laifer  l^ett  gar 
loftßd^  gfit  6fid^f en ,  ba«  t)or  nie  erl^ört  »a«  t>on  foBid^en  gefd^üfe « ;  alf o 
Befd^ad^en  256  fd^ü^  in  ba«  fd^Io«,  man  fd^o«  e«  jS  ^auffen.  unb  am  frei* 

10  tag  in  ber  nad^t  ober  famötag  am  morgen  nad^  SWartini  ba  toarb  e«  n\  &' 
getounen.   atcr  bie  barin  toaren  tetiben,  bie  öjaren  fd^Ied^t  teut;  bie 
redeten  l^au^tfad^er  toaren  l^aimtid^  Bei  ber  nad^t  an  ainem  }ug  ober  fail 
fiBer  ba«  fd^Io«  aBgefaren '.   barnad^  ba  Keö  ber  laifer  ba«  fd^Io«  gar  in 
grunb  aBBred^en  unb  t)er^rennen. 

15  36)  f)ai  atocg  t>or  üit  jaren  leeren  f agen ,  e«  fei  ba«  ftördteft  unb 
fcfteft  fd^to«,  ba§  nienbert  fei  bergleid^en;  e«  fagten  ctlid^  l^ie,  toeil  man 
f or  Sräen  tag,  baß  fic  l^aBen  Bei  §auftetten  ^  i^ören  fd^ief en  unb  aud^  l^ie 
öor  ber  jiatt,  e«  ift  aBer  nid^t  jü  glauBen. 

ffiic  be.r  tl^urn  Bei  fant  ©eBaftian  erneuert  toarb. 

20  Anno  dni.  1512  ba  toarb  ber  tl^um  Bei  fant  ©eBaftian  auff  bem 
tl^or  erneuert  unb  ba«  tad^toerd  t>on  neuem  gemad^t^. 

11.  'bie'  toor  *warcn'  würbe  ctfi  bur^  dcrrectur  eingefügt. 


1.  ^df)txttxa^m,  im  l^eutigcn  babcn« 
f(^en  UmtdBejtrfe  iSlnmenfelb. 

2.  ®cr  ©efl^cr  be8  @*Ioffc8  »ar 
©an«  ©cncblft  »on  gricbingen. 

3.  ©ajÜan  toon  XxtU^  [ZxaU^,  im 
ie^igen  Ba^rifd^en  ^egirldamt  (Sfd^en» 
bac^y. 

4.  (SH^o^^  ©aufer,  ein  reid^er  mx^ 
getfofin  an«  ftaufBeuren. 

5.  ©an«  ©onricbcr,  Wlat^ai  9Wai?r, 
@eorg  9t($gUtt  (ber  trüber  bed  ^n$  loon 
ber  Sftofcn),  ©an«  SSetteler. 

6.  di  xoaxtxt  an9  Xixol  10  ber  Beflen 
'^üä^^tn'  2Äa5imiIian8  (barutiter  ber 
8urIeBau8  [b.  i.  Smmmla^e],  ber  SBed* 
auf,  bie  @(i^arfmefee ,  bieSiugerin,  ber 
SurutrS^I)  l^erBeigeBra^t  »orben,  gu 
beuen  uo($  bie  @tabt  SCugöBurg  gtoet 
18  SBerlf^ul^  lauge  ©efd^ü^e  ficttte. 
8aumanu  1.  c.  <B.  99. 

7.  2)a8@d^Iog  ergaB  ftd^  am  13.  mcc. 


'auf  ®uabe',  uaci^bem  ber  t)ott  griebiugeu 
mit  2lnbereu  in  ber  öergaugeueit  ißad^t 
(um  neun  U§r)  uaci^  @d^aff(;aufett  eut» 
toid^eu  toar. 

8.  ©aunfletteu,  fübüd^  iöou  2(ug8« 
Burg.  —  Stnbere  tooÄteu  beu  Äauoueu» 
bottuer  loierjel^n  aJ^eüen  toeit  loou  ©ol^en- 
Iröl^eu  t)emommen  l^abeu.  55aumauu 
1.  c.  @.  99. 

9.  2)ie  @t.  @ebafliau8fa^ette  fiaub 
toor  bem  SafoBertl^or,  ba«  l^ier  gemeint 
ift.  (SSgl  3lug8b.  (SBrou.  »b.  I  @.  327, 
24.)  @.  üBer  bie  ®cfd^.  biefe«  Si:^oreö 
©offmauu,  3)ieS^ore  uubSefefliguugeu 
ber  @tabt  SlugöBurg  jc.  in  ber  3«tfÄrift 
be«  l^ifl.  SSer.  für  ^(bxoaUn  unb  Steu* 
Burg,  Sa^rg.  1886,  @.  45  ff.  ißad^  2(u8= 
toeig  ber  S5att»9'ie(^uuug  toergolbete  ber 
aWaler  Ulrici^  üWauermütter  im  3al^re  1512 
loier  Ättö^fe  an  bem  SBurme ,  im  Saläre 
1513  malte  er  ein  ^rucifljc  an  baffelbe. 


VIII.  *(5ronica  netoet  gcfd^id^ten'  öon  SBill^dm  SÄem. 


1513. 

[©I.  3*]  3Ban  bcr  SWarttn  §fittcr,  bcr  f d^netbcr  gunftmaiftcr, 

gel^endt  tparb. 

Anno  dni.  1513  in  bcr  fafteti*  ba  ^anit  man  l^ie  bcr  fd^nctbcr 
junftntaiftcr ,  bcr  l^tc^  SRarttn  §ättcr.  bcr  l^ctt  bcr  fd^ncibcrjunft  an^  s 
bcr  tud^fcn  gcftolcn  424  fl.  unb  al«  er  c^  gcftotcn  l^ctt ,  ba  l^ctt  er  ba« 
Icftttn  gcBrod^cn,  barin  bie  Büd^fcn  mit  bem  gcö  m^,  unb  er  l^ctt  ftd^ 
fett  an  ainer  l^anb  t)crti)unbt  unb  gcriffcn,  bat  ^^^  ba«  ^)Iftt  fanb.  nun 
toarb  er  Dcrar(itoonct ,  unb  ate  er  am  morgen  in  ratt  gieng ,  ba  Bejad^ 
man  im  fein  l^anb,  bie  »a«  ganfe  <>f&ttig;  er  fagt,  toie  er  fld^  ge|>rcnntio 
l^ctt,  alfo  toarb  er  gefangen  unb  ^art  gemartert  mit  üif  fclfeamer  marter, 
ater  er  ti>oIt  nit  Bclennen. 

5ßun  l^ettcn  bie  fd^neibcr  ain  Büd^fcn,  barin  ba«  gett  lag,  bie  l^ett  4 
fd^to« ,  unb  l^ettcn  ir  Dier  bon  ben  fd^neibem  jctlid^er  ain  fd&tüffcl  bargfi. 
bicfctt  büd^«  l^ctt  bcr  §Sttcr  furfeUdjf  baröor  t>on  neuem  laffcn  mad^cn,  is 
unb  ce  er  ftc  bcr  junft  antmort,  ba  fic«  er  ain  anbren  fd^toffer  4  Befunber 
fd^Iüffef  bargfi  mad^en,  bie  bcl^iclt  er. 

Unb  ba«  gelt  toarb  in  feinem  l^au«  unber  ainem  laften  gefunbcn  in 
ainem  ^(auen  fedKin,  ba«  belannt  ma«.  er  ^ett  n>oI  etßd^  ge(t  barDon  M^-- 
geben,  bod^  nit  M]  ba«  gelt  gab  man  ben  fd^neibem  tpibcr.  20 

Unb  ba  bcr  ^utter  nid^^  belennen  toott,  ba  giengen  etßd^  leutt  gu  im 
in  bie  eifen  unb  ged^etten  mit  im  unb  gaben  im  tpcin  gfi  trinden;  alfo 
t>er jad^  er  at  bing ,  toxt  er«  gcjiolen  l^ctt.  ob  man  im  in  ben  mein  etwa« 
get^on  l^ctt,  ober  toie  e«  gngieng,  er  belant  on  aüc  marter.  aber  al«  man 
in  gteid^  rid^ten  toolt,  ba  fagt  er,  e«  gcfdjfcd^  im  unred^t,  er  l^ett  e«  nit 25 
geton,  er  l^ctt  e«  belcnt,  barumb  ba§  er  bie  gro«  marter  geförd^ft  l^ett. 

[öt.  3^]  SBie  bcr  3Brg  9iiglcr  t>on  5lug«<)urg  unb  be«  SSSinfee» 
rer«  fned^t  ain  frumen  gcfcllen  gu  2ßind{fcn  crfd^tugcn,  bcr 

l^et  in  lain  laib  getan. 

Anno  dni.  1513  a  die  24.  j[ungo  an  fant  3o]^an«  tag  ba  toa«  ain  30 

1.  »I.  2b  ijl  Icct. 

1.  2lm  11.  2«&rg.  ©gt  blc  (Sffvoxt. 
bon  (Siemens  Säger  m.  75b;  ©äffet 
adh.  a.  —  ©81.  1513  «t  88»,  f.  post 
letare  (12.  iWärg) :  Ht.  8  gulbin  1  ÄJ 
10  g  1  bn.  bem  ei^fenmaifler  für  a^ung 
tnb  alles  annberd,  fo  ben  tntäftm  Sorber 
t>nb  annbern  gegeben,  an^  in  et^fen 
ter^rt  ber  gett,  als  SO^artin  $&ter  mit 
bem  ^anng  geriet  koorben  ifi.'  —  2)a^ 


©erüd^t  bon  ber  ÜBeltl^at  bed  ungetreuen 
3unftmetfierd  fd^eint  meit  (erumgetom* 
men  gu  fein.  @6eur(  ft^reibt  in  einem 
unbatierten  ©riefe  (ettoa  Einfang  gebr. 
1513)  an  Otto  ©edtmann  bd  ^[ufsä^Tnng 
auffaEenber  fläbtifd^er  ©egebenbeiten : 
AuguBtenses  sartorem  unum  Zunft- 
meister propter  furtum  furcis  suspen- 
dere  deliberarunt.  ©riefbnd^  @.  113. 


1513. 


Bürger  t)on  3lugö^)urg,  l^teö  3iJrg  9ttglcr  ^ ,  jfl  SRind^cn  6ct  bcn  gcfeücn 
jum  tDetn.  atfo  Brad^t  ber  9itgler  l^er  Saf^er^tn^ererd^  bietier  ain  gla§ 
mit  »ein,  tote  man  ban  jätringit,  ber  erft,  ber  in  fem  auff  ber  gaffen, 
ben  toeUten  fie  jä  tob  fd^Iagen. 

5  ^Ifo  i&  mdft  jtpifd^en  8  unb  9  ur  ba  Begegnet  in  ainer,  ben  toolten 
fie  gefd^Iagen  l^aBen;  berfelB  fagt,  toa^  fte  in  bod^  jeid^en  toelten,  ban  er 
l^ett  t>or  nun  ain  l^anb,  unb  jaigt  in  ben  ftunq^f ;  ba  Iteffenb  fte  in  gan. 
unb  bomad^  Begegnet  in  ain  anbrer ,  ber  tpad  bed  l^er^og  ))on  Sirtten« 
Berg^  biener,  ben  fd^tug  l^er  Saf^^er  SBinfeerer«  biener  jä  tob  unb  flod^  in 

10  bie  freiung  in  ain  Kofter. 

Unb  ber  9iigler  fagt,  er  ti>er  unfd^ulbig,  unb  er  lam  barbon  au^  ber 
ftatt.  unb  l^er  Saf^erd  biener  ben  nam  man  au^  ber  freiung  unb  fd^ffig 
im  ben  lop\  aB  unb  legt  in  auff  ain  rab.  er  fagt,  ber  9ttgler  l^ett  in  umB 
fein  leBen  Brad^t,  unb  fagt,  loan  ber  tob  man  mer  ban  ain  lounben  l^ett, 

15  fo  l^ett  e^  ber  9tig(er  getan.  a(fo  toarb  mer  ban  ain  tounben  an  bem 
tobten  man  gef unben ,  ber  erfd^{agen  toarb.  ber  9lig(er  l^ett  gefeHen  /  bie 
im  iaxt>on  l^ulfenb. 


3Bic  eö  lang  nid^t  regn]et  in  $if  <>ania. 

20        Anno  dni.  1513  ba  l^at  ed  in  ^if^ania  in  9  monat  (ang  nid^t  ge« 
regnot^ 

[81.  i*]  Sie  ain  maien  Bab  auff  lam  fär  bie  lemi  unb  f  d^&ben 

bon  ber  gran^ofcn  platttxn. 

Anno  dni  1513  ba  ft&nb  ain  maien  Bab  auff,  (igt  im  $air{anb 
25  V2  ^^  ^0«  ©tarenBerg,  l^aift  im  ^tiittbaä)  ober  f ant  fetter«  Brunnen  *. 

6.  'felb*  buri^  (Konectut  eingefügt.       12.  *ben'  ebenfaOi  baiäberftefc^tieben. 


1.  SD^ng  l^eigm  Sliebter;  Slemf^retBt 
cottfeqnmt  9ligler  für  Stiebtet,  tiefer 
(9eorg  9{ieb(et  t^atU  fi^  f(!(fün  im  3a^te 
1505  an  ber  j^öbtung  eines  SBeBerd  Be> 
t^eiltat.  @.  bie  ^ugdBnrger  (S^ronilen, 
«anb  IV  @.  110,  16. 

2.  ftaf^ar  Sitt^erer,  ber  Betannte 
Sanbdhted^tfül^rer.  @.  üBer  i^n  @e^:|), 
2>te  Megdtl^aten  ber  Sfarminller,  äftün« 
4ett  1871  @.  31  ff.;  ^ipp,  ?eBett  unb 
Xl^aten  bed  gelbl^an^tmannd  ^a^pax  t>on 
Ötn^ersc,  Wlünäftn  1887;  ^artmann, 
ftaf^ar  Sinjerer  unb  fein  Sieb  im  OBer» 
Barjrtf^en  «r^ito^Sol&raanglSSO®.  1  ff., 
too  auä^  bie  übrige  Sfnserer  Betreffenbe 


Sitteratur  aufgeföl^rt  ip. 

3.  @d^on  fett  meisteren  Salären  l^atte 
bad  Sanb  unter  unregetmägigen  SBitte» 
rungWerl^äUniffett  gu  leiben.  @.  g.  8. 
Petrus  Martvr,  Opus  epistolamm 
(^ari8  1670)  @.  236  unb  250. 

4.  ^JeteröBrunn  Bei  Seutpetten  (eine 
fleine  (StunbeSBürm  aBtoärts  bom  nStb* 
üd^en  (gnbe  be8@tamBergcrfee8  entfernt) ; 
bie  boitige  SD^tneralqueUe  entl^SIt  j^ol^len» 
unb  ©aljfäure.  —  3n  einem  @d^uibBrlefe 
Dom  22.@e))t.  1513  Befennt  $eraog  SBil* 
Beim  ton  Sägern,  ein  2)arIeBen  ton 
500  Bulben  ton  bem  ©ottedBaufe  @t. 
$eter  gu  Stieben  toegen  be8  SBaned  Bei 


1 


8 


vni.  *(5rotiica  «c»ct  gefc^i^ten'  v>on  ^BtH^elm  Äcra. 


ba  fagt  man  groffe  tt)unbet  bon.  n)te  bte  teut,  bte  ^an^ofen  plattem  unb 
bte  (emi  l^etten,  gefunb  mürben  unb  anäf  bil  anbet  Irandl^att  unb  ed  jod^ 
M  fold  barem;  tr  toorben  banod^t  etUc^  gefunb,  aber  toentg,  ed  nam  Batb 
atn  enb. 

5Bon  Dil  auffrur,  bte  in  ben  retd^ftetten  toa^.  5 

Anno  dni.  1513  ba  fcnb  bit  auffrur  gcmefcn  in  bcn  ftetten  an  bil 
ortend  ba  »aren  ba«  gentain  bold  toibcr  atn  ratt:  jS  Mcn^,  jfi 
SBomti  am  9lein^  gfi  Utm^  unb  jft  (grttfurt»;  e«  toa«  groffc  i\x>xtt&äf^ 
tiglatt. 

[S3t.  4^]    SBan  baö  gangen  ca^)pet  auff  bcm  fjronl^off  auöMo 

gemad^t  marb. 

Anno  dni.  1513  ba  U)arb  l^er  SD2atl^eu9  Sangen  capptt  gar  au^ge^ 
mad^t  auff  bem  gronl^off« . 


beut  SBilbBab  etbalten  }U  l^aBen,  ba8  aud 
ben  ©efätteu  beffelbcn  gurücfBcaa^lt  »er« 
ben  fottte.  —  @.  bte  ©d^rift:  S)cr  ^eter«- 
brnnnen  am  Sürmfee  bei  ?eutpettcn, 
SWüni^en  bei  3of.  Einbauet  1817  ((Sfno- 
nit  bed  Stibbabed)  e.  26  ff. ;  ^unfimann, 
^tnt  Seittage  }ur  ®t\ä).  bed  ^ürmtbatd 
@.  24;  ^aterlänbtfd^ed  mam^n,  mUm- 
6}tn  1839  @.  24;  logt  ^pian,  2:opO' 
gta^)bic  t)on  ©a^ern  (ed.  t)om  bijl.  SSer. 
t>on  Dbctbai?eml880)  @.26.  —  SWaicn« 
Bäber  nannte  man  no^  S<'^p)ptxt,  ©abe^ 
»efcn  im  äWittelalter  ic  ^.  146  «aber 
mit  getDärmtm  SBaffer,  bie  nacb  ^nfi^t 
itaiienil^er  Srjte,  benen  frätcr  and^ 
beutfd^e  folgten,  imäftat  am  guträglid^f^en 
fein  foüten.  Sut  ^eterfibrunner  SBabc 
tourbe  gebabet  t>on  @onntag  exaudi 
(lann  fallen  t)om  3.  iDf^ai— 6.  3unl)  bi« 
@onntag  naäi  ÜJ^attl^änd  (ÜJ^attb&uS  = 
21.  @etot.) ;  ba«  ©ab  loflete  brct  Äreu^er. 
2)te  grögte  grequenj  fiel  in  ben  ifi'^onat 
SJ^ai,  bie  geringfle  in  bte  eigentlichen 
©ommetmonate. 

1.  @.  über  bie  gu  biefer  3eit  in  ben 
©täbten  berrf^enbe  ©äl^rnng  9lonIe.  2). 
®ef*.  I@.  140  ff. ;  Ulmann,  äfia^cimtUan, 
©b.  II  @.  600  ff.  (S8  banbelte  [i6)  um 
ben  alten  ©egenfa^  gtuiftben  9latb  unb 
©emeinbe,  ber  fl^  an  ben  fleigenben 
Oelbforbetungcn ,  ju  benen  fld^  etfleter 
^Suflg  gegtonngen  fabr  bamald  neu  ent< 
jünbete.  2)er  Mmberger  (Sbrifiopb 
@^tnti  ft)ri4t  in  einem  ©riefe  100m 


1.  San.  1513  t>on  )tt>dlf  ^emeinben,  bie 
fld^  in  ben  legten  gtDeiSabren  geaen9lat^ 
unb  ®efd^le(i^ter  empört  baben  (©tiefbuc^ 
l,  13).  3n  ber  Zf^at  xoat  e9  in  epeier, 
^Un,  Sormd,  ^ad^en,  2)etoenter«  Hn« 
bema4,  ißeug,  Ulm,  @(i^tt>einfurt  fftt^ 
aendburg,  iRorbbaufen,  (Srfurt  unb 
mUd  in  biefer  ^dt  gu  (Smpdrungen 
gelomnjen. 

2.  Über  bie  Unml^en  in  Stm  f. 
(Sder^,  ^le  9{eboIution  in  ber  ^abt 
^Un  im  3abre  1513  in  ben  ^nnalen 
be«  bifl.  ©er.  für  ben  SRieberrbdn,  ©eft 
26  nnb  27  @.  197  ff.;  Siliencron  UI 
@.  106  nnb  bie  Sieber  279.  280. 
281 ;  ©enberd  Chronographia,  ©b.  III 
©I.  165». 

3.  3n  ben  Unruhen  in  Sormd  f. 
Süiencron  m  iTh.  287 ;  3om8  Sormfer 
(Sbton.,  1.  c.  @.  216  ff. 

4.  3n  ben  Unmben  in  Ulm  f.  gif^er« 
Ulmer  (Sbton.,  Cod.  Oerm.  3091  ber 
3Jlün*ener  @taat8'.©ibl.  ©l.  111»»;  igen« 
ber«  Chronographia,  ©b.  VII  ©I.  163b; 
?JreffeI ,  3)te  Unmben  in  Ulm  im  3abre 
1513,  aatfd^r.  für  bie  ®ef^.  be«  Ober- 
rl^eine«,  ©b.  XXVU. 

5.  3u  ben  Unrul^en  in  (Erfurt  f. 
tam^)f$ulte,  2)ie  Uniioerfitfit  (grfurt  jc, 
©b.  I  @.  120  ff. 

6.  (S«  ifi  eine  @t.  9larcig  gu  (S^tm 
enid^tete^ai)e]Ie.  2)ie  bei^^amm,  Hier. 
Aug.  II  @.  266  aufgefübrte  bad  ton 
9{em  genannte  3al^r  1513  beflStigenbe 


1513. 


(St  tt)ad  l^ie  t]^uml&ro))ft  ^  unb  Hfd^off  ju  ®itrg  unb  l^ett  fünft  audf^ 
t>tC  ^)frtenbcn  unb  toatb  l^ernad^  larbtnat,  er  t>erjätt  aüe  jar  50  6t«  60MfI. 
unb  ^et  ted^t  lOMfl.  auffjäl^cbcn;  er  Brad^t  geü  i&toegen,  ti>te  er  mod^t. 

Sie  k)ter  gefeden  k>on  älugd^urg  ben  toetn  }&  SDltnd^en  motten 
5  aufffauffcn. 

Anno  dni.  1513  am  frteßng  ba  lamen  mät  i^er  au«  bem  u>ebilanb, 
c«  toer  ber  toetn  erfroren  2.  alfo  ritten  t>ter  9lug«^>urger  eilenb  gen  ÜJitn* 
(6cn,  bie  tooöen  ben  toetn  ba  aufffaffen^  mit  namen  3örg  ®ag,  §an« 
{Re^fd^ner,  3Rid(>eI  Saffman  ber  jung  unb  ©igmunb  ®ugger.  alfo  toarb 

10  ain  gemurBel  gä  SRind^en,  ba§  fie  fld^  6atb  toiber  barDon  mad^ten,  e«  toer 
in  fünft  nit  tool  gangen,  loeren  fie  ergriffen  loorben. 

!i)a  f df^rib  ber  l^er^og  l^er  ainem  rat ;  a(fo  legt  man  fie  l^ie  in  bie 
eiffen,  unb  lagen  Bei  8  tagen,  ba  (ie«  man  fie  an^  unb  bieft  ben  (Sagen 
unb  ate^fd^ner  unb  ÜWidf^et  Saffman  jettlic^en  umB  50  fl.,  unb  bct 

15  ®&gger  muft  25  ff.  geBen,  ber  l^ett  ain  g&tt  am^t  k>on  ber  ftatt,  ba«  toarb 
im  aud^  genomen. 

ÜJian  maint  ber  Burgcrmaiftcr  f)ofer^  l^ett  ben  ®ugger  gen  SDlind^en 
flcfant,  bat  er  im  »ein  laffen  folt,  ban  ber  ®ugger  nit  in  groffem  bet*« 
mügen  ti>a«.  c«  toarb  l^ie  faft  ain  gro«  gefd^rai  unber  bem  gemainen 

20  toold,  bat  fie  mainten,  man  folt  fie  nod^  umB  mer  geftrafft  l^aBen,  man 
l^ett  fie  gern  }&  ftuden  gefd^Iagen. 

[S9f.  5*]    SBie  ain  groffe  fd^tad^t  t>or9loara  Bcfd^ad^  imSBelfd^* 

lanb. 

Anno  dni.  1513  nad^  SDWd^eli  ba  lag  ber  fing  öon  grandfreid^  t>or  29.6ept. 
25  ainer  ftatt  bie  l^aift  5Woara  ^  toa«  be«  i^erfeogen  bon  SDlailanb«.  unb  ber 


2.  'alle'  tarü6ergef(^tteben. 

3tif(Jnft  lautet:  D.  0.  M.  Divoque 
Matthäo  Ap.  ac  Narcisso  Martyri  ra- 
tronis  et  ad  sni  Familiaeque  Lango- 
rum  memoriam  B.  D.  Matthäus  S. 
ADgel.  Diaconus  Cardinalis,  Ep.  Gui- 
cens.  et  CoadjutorSalisburg.Imper.  in 
Italia  locum  Tenens  Generalis,  aedem 
hanc  aere  suo  a  fundamentis  erexit 
Anno  MDXIII. 

1.  @.  @mber  @.  74, 17. 

2.  SHe  für  ben  Sein  fo  gefäl^rlid^e 
StUtt  l^errfd^te  am  15.  u.  16.  K]pttl  1513. 
3nfoIge  berfelben  toar  ber  SBeiu  in 
^a^ttn  ^aUtx  glatt  erfroren ,  ba«  nid^j 


tougd  unb  gan^  fain  tefen  gel^alteu  toarb'. 
Seonl^.  Sibmann,  (Sl^ron.  toon  9tegen8B. 
in  @t..(5tron.  XV  @.  20.  26. 

3.  SDer  ^uftauf  toon  bebend«  unb  ®e> 
nngmitteln  augerlftalB  bed  SDi^artted,  um 
{le  fester  mit  ©ekoinn  toieber  ju  t>ertau> 
fen,  toax  aUentl^alben  loetboten.  @.  3.  $. 
baS  ^ug^b.^tabtb.,  ed.  iD'le^er  @.130ff. 
Sliegler,  ^at)t.  ©e^.  HI  @.  768. 

4.  2)ie  33ürgermei|!er  bc«  Saläre« 
toaren  ©eorg  Sangenmantet  unb  Subtotg 
©ofer. 

5.  (gine  franjSpWe  Slrmee  unter  Xx\' 
ioul}io  unb  la  XremouiEe.  $gt.  }u  bem 


10 


VIII.  *(£ronica  netter  gefc^id^ten'  aon  Slll^clm  9lem. 


f^tanfeofen  toaren  20M  ftard  jfi  to§  unb  }&  fuo§  ^  unb  l^etten  Bei  3  M  teutfci^ 
ftiedjft  2  6ei  in.  fo  ti>aren  in  bcr  ftatt  4M  ©d^toe^fecr,  bic  l^ctt  bcr  l&erfcog 
Don  SD2ai(anb  6ei  im^,  unb  ber  l^er^og  l^ett  fünft  anäf  etlid^  raifig  fo(d 
unb  gfi  fäoö  unb  bod^  nid^t  bil,  unb  lag  im  faft  l^ert  in  bcr  ftatt. 

2Kf 0  fd^ti6  bcr  ^crfeog  umB  ]^i(f  ben  ©d^toe^fecm ;  atfo  fd^idten  flc  s 
int  k>on  aQcn  orten  8  M  man.  bod^  fie  i&gcn  nid^t  mit  ainanber,  ed  jagen 
4M  bic  lamen  gen  ^oara  unb  toaren  tag  unb  m6)t  jogen^;  unb  aldbalb 
fie  l^injfi  lamen,  ba  jSgen  bic  anbren  4M  ©d^toeifeer,  bic  in  bcr  ftat  lagen, 
aud^  l^craud  mit  bem  ^er^ogen  unb  tooltcn  ber  {eften4M@d^U)c^^r  nid^t 
crl^arrcn,  ban  ftc  fordeten,  bic  granfeofen  toctten  bart>on.  lo 

Sic  toaren  fd^on  V2  weit  l^inber  ftd^  gerudtt,  atfo  trafen  fie  mitain* 
anber^;  unb  bic  @d(ftpe^^er  erf dringen  ber  t^ran^cn  unb  teutfd^cn  Incd^t 
bei  4  in  5  Mman,  unb  ber  ©d^toe^^cr  lam  aud^  loot  1500  man  umB  ^  unb 
tonrben  ir  Dit  tounb;  fie  l^ettcn  ain  leerten  ftanb.  bic  granfeofcn,  bic 
ju  roß  toaren,  tootten  nit  fed^ten  toiber  bic  ©d^ioe^^cr,  pc  fordeten  fic^  15 
aBcr  bic  teutfd^en  fned^t  toaren  cnbtid^.  unb  üBer  2  ober  3  ftunb  iatnaö) 
ba  lamen  bic  teften  4  M  ©d^toe^^er,  ba§  man  maint,  toeren  fie  am  erften 
lomen,  flc  l^etten  ben  granfeofen  gar  ain  groffe  niberteg  geton;  aud^  maint 
man,  n>an  bcr  raifig  }eug  ber  t$ran|en  cnbtid^  loeren  gemefen,  flc  l^ctten 
ben  ©d^tpc^^ern  oBgefigt,  ban  ir  toaren  20  M  unb  ber  ©d^mc^^cr  nun  SM ^  20 
unb  ban  Bei  IM  man,  bic  ber  l^cr^og  t)on  ^Raitanb  l^ctt^  cd  fott  ber 
faifer  ben  ©d^toei^em  [®t.  5^]  1500  p\txi  jfi  ^itf  gefd^idt  l^aBen,  ba« 
l^ctt  er  in  jfigefagt,  aber  er  l&iett  in  c«  nit ;  man  maint,  er  l^ct  gern  ge* 
fed^cn,  ba^  bie  ©d^me^^cr  erfd^tagen  toeren  toorben. 

20.  'nun*  batOBetgefd^tieben. 


^aniien  auger  ^aioemonn  1.  c.  (au^tfäd^^ 
Ud^®ifl,  2)er^itt]()eU  bet  Sibgenüffen  an 
ber  euro))Stf(^en  $oUtif  in  ben  äal^ren 
1512—1516.  @.98ff.;i>ötgttm®anaen 
anäf  $ibber,2)ie  ©d^toeijer  in3taUen  im 
^tvLia\)xMaiX  für  bie  üerni{d{>e  Sugenb 
1860  @.  41  ff. 

1.  Über  bteEtmal^t  ber  franjöflfd^en 
@treltfräftc  fctttanfen  bie  angaben.  @. 
t^ieju  ®ifi  1.  c.  @.  253  3inm,  23. 

2.  ^abemann  1.  c.  giebt  bie  3^^^^ 
ber  beutft^en  Jhted^te  anf  6000  an. 

3.  iERoipimilian  <8forga. 

4.  @.  über  ben  3«3«g  t«  @d^toeiger 
@lfl  @.  100.  104.  107. 

5.  2)ie  grangofen  blatten  am  5.  3nni 


ba8  Saaer  abgebro^en,  mn  ni^t  beim 
^eranrüden  be9  fii^toetiettf^en  $itf^ 
Corps  siDifii^en  gtDei  geuer  ^n  lommen, 
unb  bfttten  fi((  na^  Xrecate,  einem  xcoti 
ttalienlfd^e  äl'leilen  bon  9{obara  entfern^ 
ten  <BtRt)t(i)tn,  ^urücfoejogen,  too  ed  am 
iD'lorgen  bed  nS(!(fflen  Xaged  jnr  ^^ta^t 
lam.   ©ifi  1.  c.  @.  106. 

6.  Sbenfo  ®i(l  1.  c.  @.  111:  ber 
S3ertufi  ber  granjofen  fd^toanft  gtotfc^en 
6000  unb  10  000  mann,  ^abemann 
1.  c.  U  @.  465. 

7.  »gt^ieju^ifi®.  110. 

8.  @.  bieau  ®ifi  @.  253  SCnm.  23. 

9.  (S.  ^abemann  @.  465  9(nm.  59. 


1513. 


11 


SBte  atn  faft  lattet  b? tnter  tt)a9. 

Anno  dni.  1513  a  die  5.  nofemBcr  an  fant  Stcnl&arl  auBcnt  ba  5.*wo». 
ftcng  c«  ^ic  an  Mi  jü  werben  ^  unb  »crct  Bt«  an  fant  ^aute  Bclöttag,  26.  san.  ish 
ba|  bcr  f(^nce  bajÄtf^en  nie  Unb  toarb,  ba^  latn  man  fo  alt  nid^t  toa^, 
5  bct  aß  fein  tag  ?ain  ate  langen  ftette  leltin  nie  gebadet. 

gö  gcftflren  in  ftl  börfern  bie  ^)runen  unb  baö  toaffer,  ba^  ntan 
ba^  f>xä)  mfift  an  etlid^cn  orten  V2  weil  ober  1  weil  toeg  ju  bem  toaffer 
jfl  trindEen  treiben;  e«  toarcn  aud^  ettid^  )fxnnm  ^ie  in  ber  ftat  9lug«^)urg 
gefroren. 

io[S5l.  6*]    aSon  bem  Slnnalin  Öamenittlin,  bie  gatauö,  aU  a« 
unb  trönd  [fie]  nid^^  unb  toarb  t)on  ettlid^en  teutten  fär  l^ai^ 
lig  gefd^efet,  aBer  e^  toa^  txtttl  BieBerei^. 

Anno  dni.  1513  ba  U)a6  aine  l^ie  {ü  9lug6^urg,  bie  l^ied  Sinnali 
gamenittlin,  bie  l^ielt  man  fam  ate  toer  fie  l^aitig,  ban  fle  gab  avi^,  aW 

tbfftü  fle  in  14  ober  16  jaren  nid^fe  geeffen  unb  getrunden,  unb  Betrog  bie 
lent  alfo. 

@d  gieng  aU  ti)od^en  ju  bem  facrament  unb  fagt,  man  mied  im  bie 
^artidel  Ilainer  mad^en  toeber  anbren  leutten ,  ban  ed  linb  bie  groffen 
nic^t  tool  nieffen.  ed  l^att  aud^  ausgeben,  fant  Slnna  ^  ^ai  mit  im  gerebt, 

20  unb  9lugd^)urg  »erb  unbergaun ,  toan  ed  frfim  leutt  mit  irem  geBett  nit 
fütlomen.  fie  l^att  aud^  ain  Irufeiflf  gehabt,  ba«  l^att  fte  ben  leutten  ge^ 
}atgt,  ba«  l^att  ge))lut,  ba^  e«  bie  leutt  gefed^en  l^aben,  toie  fie  e«  ^alt  ih 
getid^t  l^att 

Stem  e«  fielen  l^ie  im  1502  jar  Ireu^^,  ba  gieng  e«  gen  Krd^en,  ba 

2^^ttt  e«  ain  ^l&ttig«  Ireu|  auff  fein  fd^lair  gemad(ft,  al«  bie  leut  fagen. 
unb  fid^  in  feiner  Bodl^ait  u>ol  Befd^ont  l^att.  unb  al«  e«  mit  bem  treu^  in 
bie  Hrd^en  lam,  ba  fragt  man  e«,  loa«  c«  auff  feinem  fd^lair  l^ett,  ba  fagt 


25.  'fieuj)*  barüSetgefc^ncbeti. 

1 .  S3ott  einem  befonbetS  falten  Sinter 
in  biefem  SalEfte  Berid^ten  au(i^  bie  (SJfxon. 
bed  gtiboltn  Slpff  in  ben  Radier  (S^ron. 
I  @.  20/5;  ErphurdianuB  anti^uita- 
tum  Variloquus  bei  ^tndtxt,  Script.  II 
col.  521  u.  522;  ^äfoxtv,  (Sl^ron.  loon 
iDlemntingen  ®.  60;  ©eba^ian  grancf 
»I.  259b  —  @.  ou4  bie  äufommenflel- 
(ung  bex  tetfd^iebenen  biefed  Sal^r  betreff 
fenben  Sittemng^beri^te  bei  ©knurret, 
(E^ronir  ber  @eu(^en,  ^b.  U  (2:übin9en 
1825)  @.  62  ff. 


2.  @.  @enbcr  @.  116,  6;  öüI  @eb 
grand,  (Sbronica  bec  ^^ft  :c.  iBt  58»; 
3ob.  (td  Chrysopassus,  B,  VI;  $eroIb 
%,  Sunbertoerd  ober  ®otted  unergrünb« 
a^er  ^orbilber  2C.  (9nd  (S.  Si^copeneg 
toerbeutf(]^t.)  «afel  1557  unter  1511. 

3.  S)er@t.  Slnnafultu«  flanb  feit  bem 
@nbe  bed  15.  Sa^rl^unbertd  in  Befon* 
berer  ©lilte.  SSgt  «ejolb,  ®ef4.  ber 
beutf*en  9?ef.  @.  101. 

4.  @.  ben  Sln^ng  nnter  1502. 


12 


VIII.  *(5rottica  newcr  gefd^ici^tcn'  »on  SU^elm  9lem. 


c«,  c«  tocft  fein  nid^t,  e«  l^ctt  nid^fe  barauff,  alfo  fagt  man,  c«  folt  tügcn, 
ba  tögt  ed  unb  fad^  bte  Iren^  nnb  tet,  afö  erfd^red  ed  faft  barolb,  unb  fta(t 
ftd^,  a(d  tt)eft  e^  nid^^  bammB. 

(£ö  lam  bcr  latfer  fett  gfi  im  nnb  anber  furften  nnb  leerten,  nnb  toarb 
ir  fil  gefd^endtt  nnb  toarb  ir  and^  ffil  Ilainet  t)on  fremben  tanben  l^er  ge-  & 
fd^endtt. 

@^  l^et  ain  l^and  (ei  bem  l^aißgen  ^en^^  ba  giengen  fit  lent  Bei  ir 
and  nnb  ein.  fte  l^att  and^  etßd^en  lenten  inneren  eingeftoffen  nnb;  f^att 
aind  bnrgetd  tod^ter  laff en  in  irem  l^and  ^(e^en  ainen  eeman ,  ber  toad 
ain  reid^er  Bnrger,  ber  l^ied  Slntl^oni  ffietfer^,  ate  man  fagt.  ftc  l^att  aud^  lo 
2  linb  getragen  nnb  l^ott  1  feffef  gel^aBt,  ber  ift  anBcntenrlid^  gemad^t  gc^ 
iDefen,  ba  l^att  fid^  ain  gütte  biemen  Beriembt,  man  l^aB  fie  in  bemfetten 
feffel  in  beö  Samenittin  [331.  e^]  ^an«  ge|)tc^t ;  fie  l^at  aBer  nit  toeöen 
fagen,  toer  ed  tan  l^aB,  ed  »er  tonnber  barüon  jn  fd^reiBen. 

ßd  ift  öor  20  iaren  anff  bem  ^)ranger  geftanben  bon  BieBerei  toegen,  i5 
aBer  fie  toarb  fir  l^ailig  gefd^efet  bon  ettid^en  leuten.  toie  aBer  ir  BieBerei 
anfflam,  ftatt  l^ernad^  gefd^riBen. 


Sie  bie  ^er^ogin  bon  ÜWind^cn  ba«  Samenittlin  |)roBieren 

toott,  oB  e6  ad  ober  nit. 

Anno  dni.  1513  ba  ^äfxib  bie  l^er^ogin  k>on  3Rind^en  l^er  bem  icant*  20 
nitttin,  ba|  ed  ju  ir  gen  SDHnd^en  fem ,  ban  bie  l^er^ogin  mad  gar  ain 
frnme  fran  nnb  toad  in  ainem  f (öfter  ^  nnb  Begert  bad  Samenittßn  ju  f e«» 
d^en.  aifo  fnor  bad  Samenittün  mit  ainer  magt,  l^ied  ^)fpti,  gen  SKind^en. 

9Ufo  ti>o(t  Pe  bie  l&erfeogin  ^)roBieren,  oB  ftc  äd  ober  nid^t,  fie  fagt 
aBer  bem  SamenittUn  nid^^  bark>on«  ban  ed  nit  mot  jegtanBen  load,  bat  25 
fie  nit  eff cn  f oft ,  nnb  gaB  bem  Samenittfin  ain  Mofterfranen  jn,  bie  ftefed 
Bei  ir  n)ad,  unb  bie  l^er^ogin  lunb  and^  in  ir  lamer  fed^en,  ba  bad  Same^ 

8.  'feueren'  but<^  CLonectut  eingefugt. 


1.  (Singetragen  in  ben  @teuerBü^em 
g.  8.  1512  ©I.  3b:  *ta^Ug  creto^cr  tl^oc 
extra,  it.  inndfram^nna  Saminittin  dt. 
30  b.  18  crcuftcr.' 

2.  3lntom  Sdfcr,  geb.  1451,  gcfl. 
1527,  ber  ©d^ioiegenoatec  ftonrab  ^m* 
ttngetd.  (&x  roax  bermä^U  mit  i^atl^arina 
SÖ$Iin  (aeb.  1460,  gefl.  1514),  ber  aftutter 
t?on  elf  Äinbcra. 

3.  @.  @enbcr  @.  457, 1 1 .  Äunigunbe, 


bie  ®  ema^Un  SCtbre^tdlV . ,  toar  a^t  2:age 
naäf  bem  j^obe  bedfelben  in  bad  $ütrid^« 
tlofler  beS  ^larenorbend  übergeftebelt 
unb  tebte  bort  Bis  gu  ii^xtm  Zoit  im 
3a^rc  1520.  @.  über  i^re  ^erfönli^feit 
ilftre  batb  na^  il^rem  j^obe  ^»erfagte  ^io' 
gra^^ie,  ^eraudgegebcn  ton  ^el^renba^ ; 
^Itoentin,  Serie  I  @.  664 ;  Stiejler,  S)ie 
33ermäilung  SClbre^t«  IV. 


1513.  13 

ntttßn  tun  toad.  alfo  fad^  bie  l^et^ogtn  mit  iren  \äftotft^n,  ia^  bad  2amt^ 
nitttin  a«.  toic  bau  in  bet  l^er^ogin  gefd^rift  ftaüK 

SBie  bie  l^er^ogin  ain  Brieff  l^er  f  d^idt  bem  laifer* 

3tem  bie  l^cr^ogin  fd^tdt  ain  6rieff  l^cr  Bei  ainem  ebetman,  l^ie«  ber 

5  Äingöf elbcr,  ber  jaigt  ben  Brieff  bem  laifer  l^ie  S  ban  pe  toaö  ba^  laifet« 

fd^toefter;  unb  ber  felB  Brieff  ti>arb  l^ie  an  fit  orten  aBgefd^riben;  ti>ie  bie 

fe(B  gefd^rift  taut,  ftatt  l^emad^  an  bem  anbern  ^tatt,  unb  n>ad  ber  l^er^o« 

gin  l^anbgcfd^rift. 

[St.  7*]  S)a«  ift  ber  l^er^ogin  bon  SKind^en  gcf  d^rift: 

10        Anno  dni.  1513.  Slt^  5lnna  fiamenittin  fd^reiBt^  ber  airjetttin  unb  (i.) 
lied^tad^  l^alBen,  feien  ir er  magt  gemefen  unb  ^aBöim  trudlet  mit  ir  geflert, 
ban  al^  Samenittin  fd^reiBt,  fo  l^ett  fie  bad  nit  l^aimtid^en  mit  ir  tinben 
fieren:  follid^  ber  gamenittin  anjaigen  ift  ainer  jettid^en  bcrftenbigen  ptx^ 
fon  tt)ot  juermeffen,  bat  ber  Samenittin  magt  nit  urfad^  barju  gel^aBt  l^att, 

15  cffen  mit  ir  jä  peren,  ban  aU  xä>  mö)  ber  Samenittin  gefd^idt  l^aB,  »är 
mir  fd^im^)ftid^  gemefen,  fott  xäf  ir  magt  erl^ungem  l^aBen  taffen,  be^l^at^ 
Ben  id^  anfi  ben  toeg  Beftellt  l^aB ,  bie  bienftmagt  mit  atler  notturft  gu 
berfed^en,  aud^  ^ie  Bei  mir  im  regt^auö,  aU  xäf  bermain,  nit  manget  ge^ 
l^aBt  l^aB.  bie  jtoen  fedt  id^  nod^  Bei  meinen  l^anben  l^aB,  geffitt  mit  Ited^^ 

20  tin  unb  airjätten  ber  ain  fad,  ber  anber  fad  mit  ö<>ften  unb  ^)iren  unb  ain 
j)omeran^ena^)fet,  l^at  bie  Samenittin  in  bem  gmad^,  barin  fie  Bei  ber 
nad^t  getDont  l^att,  unber  aim  Bett  berBorgen  unb  Bei  nad^t  unb  tag,  fo 
bie  gamenittin  atlain  ift  getoefen,  ba6  id^  m^  ain  tag  Bei  fd^einenber  fun^ 
nen  gefed^en,  bag  mir  nit  fäten  fan,  unb  anber  mein  fd^weftern  14  bie 

25  Samenittin  au«  ben  oBgenanten  berBorgen  fedten  l^aBen  feigen  effen.  eö 
l^att  aud^  bie  Samenittin  au«  ben  fedten  nit  geeffen,  bietoeil  ir  bienftmagt 
Bei  ir  geioeft  ift,  nur  man  bie  bienftmagt  bon  ir  in  ain  fonbere  famer, 
barin  bie  bienftmagt  getegen  ift,  gegangen  ift ,  fo  l^a't  bie  Samenittin  iren 
gemad^  mit  ainem  intoenbigen  riget  berfpert  unb  barnad^  au«  ben  oBge«« 

30  nanten  fedten  geeffen.  aud^  Bei  bem  tag,  fo  bie  Samenittin  bermaint  l^att, 
[ba|]  mir  alt  im  reget^au«  toären  Bei  bem  effen,  fo  l^att  fie  [fid^J  aud^ 
[S3t.  7^]  in  bem  iren  eingeBnen  gemad^  oerf^jert  unb  geffen  au«  ben  feden, 

1.  S)cr  örief  ber  ©erjoginbaticrt  t)om  '  5(bfd^rlft)  bem  @d^rctbcu  ber  U^ttitn  Bei« 
16.  Dftober  1513  (f.  unten  ©I.  11»>),  ber  gefaltet  unb  fokt  in  unferer  (Qfxmt  un- 
Äaifer  toar  feit  Dftobcr  in  ber  @tabt.  ten  auf  öl.  10».    ^r  muß,  um  gegen« 

2.  2)er  «rief  ber  *2amlnitin',  auf  ben  »artige«  ©d^riftpüc!  beffer  iu  »erflehen, 
bte  ^ergogtn  ^ter  Se^ug  nimmt,  kDar  (in  3uerflgeIefenioerben.@.aud^@.16Knm.l. 


14  Vni.  '(Srontca  ttetDer  gef^i^ten'  toon  Si^dm  9tem. 

ba^  id^  auff  ein  ta^,  mte  oBgefd^ttl&en  t{l,  gefeiten  l^aB.  e^  l^at  anä)  bie 
bienftmagt  bte  fed  nie  in  iter  eingefinen  lamer  gekalbt,  nur  atoeg  bie  jeit, 
bie  [bie]  Samenittin  l^ie  ift  getpefen,  unber  ainem  pttt  bed  eingegd6en 
2i.Dit.  gemad^ber  fiamenittin  bie  fed  getoefen  jenb,  W«  auff  ben  |)flnfctag  bct 
11000  m&gt  fant  Urf u(a  tag^  ^ah  xäf  bie  fedt  aud  beut  ))ett  genämen  unb  5 
bem  Santenittin  unber  ir  äugen  gei^alten  unb  fie  um6  ir  finbtßd^f,  untoar« 
l^afft  leben  mit  Di(  tporten,  bie  ju  lang  gu  fd^reiben  tparen,  geftraft  unb 
fie  umB  go^miQen  geBetten,  [ba^  fie  fid^]  Don  i^rer  untoarl^ait,  bag  fie  fag, 
ir  BteiB  lain  f^ei^,  unb  id^  bod^  gefeiten  l^aB  unb  14  meiner  fd^n>eftem, 
ba|  fie,  bie  Samenittin,  au«  ben  feden  geeffen  l^aB  unb  bie  \ptx^  Bei  ir  10 
BliBen  ift,  aBment,  fo  mü  xäf  bad,  bag  id^  fte  alfo  t)erBorgenKd^en  l^aB 
feigen  eff en,  Derf d^meigen  unb  Bei  meinen  fd^meftem  Derf uegen ,  ba§  bon 
bem,  ba|  Samenittin  berBorgenlid^en  geeffen  l&aB,  niemant  gefagt  fol  toer«» 
ben,  unb  ba§  bie  Samenittin  fag ,  fie  l^aB  umB  meiner  Bett  U)it(en  geeffen 
unb  l^aB  fid^  berfud^t,  oB  fie  ba«  Bel^a(ten  mag,  bad  l^aB  fie  Behalten,  bar^  15 
umB  votU  fie  nun  füran  effen.  foüid^«  mein  Bitten  l^att  mir  bie  8ame* 
nittin  gu  tl^un  g&gefagt  aBer  nit  gel^atten.  auff  ba«  mir  aud(f  bie  Same«^ 
nittin  gefagt,  tpie  fie  gott  täglid^en  l^aB  geBetten,  ir  aud  bem  Hxixttn  l^anbel 
2u  l^elfen,  l^aB  ir  gott  {e^  ain  gu^  mittel  gefd^idt,  ba§  fie  nur  firan  mit 
gSttem  fög  mag  effen.  fie  l^att  mir  aud^  gefagt,  toie  in  ber  nad^t  Dor,  20 
[©L  8*]  ate  fie  mir  barnad^  ben  tag  umB  ben  toagen  ir  ju  fd^iden  ge^ 
fd^riBen  l^aB,  mit  ir  ettoa«  gerebt  l^aB  unb  jfi  ir  gef^^rod^en,  fie  foö  l^er  gu 
mir  lomen,  auff  ba«  l^aB  fie  mir  benfetten  tag  gefd^riBen,  ir  ain  fuor  jfi 
fd^iden.  gaB  id^  ir  barauff  antn)ort ,  ed  toSr  ir  gutter  enget  getoefen,  ber 
fie  gu  gättem  gern  lernen  toett.  id^  faget  aud^  ber  Samenittin  gu ,  oB  fie  25 
föran  mer  fagen  tourb,  ir  BliB  lain  f<>eiö  unb  toirg  bie  Don  ir,  fo  toett  id^ 
ba«  gen  ^ug«))urg  fd^reiBen  unb  ir  untoarl^ait  tptberf))red^en,  unb  id^  ti)eQ 
guberfteen  geBen,  loa«  bie  8amenittin  l^ie  Bei  mir  get^n  l^att,  ba«  id^ 
ban  ie^  mit  bifer  meiner  l^anbgefd^rift  toar  mad^  unb  toiQ  toar^af t  ertennbt 
unb  gefunben  toerben.  30 

(2.)  9lud^  aU  Samenittin  fd^reiBt,  toie  fie  mit  bem  g(Sf(e  fd^er^  getriBen 
l^aB,  toiU  id^  Don  g(im))f  toegen  ber  lefenben  meiner  gefd^rift  unoerantmort 
laffen. 

(3.)        9lud^  al«  bie  Samenittin  fd^reiBt,  loie  fie  ba«  bon  ir  geBrod^en  l^aB, 
ba«  pe  Bei  mir  geffen  l^aB,  ift  toar,  bat  fie  fid^  toirgt  bon  ber  erjlen  rid^t,  35 
bie  fie  Bei  ben  fd^toeftern  im  refet  ag.  ba  ßed  id^  ir  ain  fd^mefter  ir  lied^« 

1.  2)er  @t.  Urfu(a'2:ag  flet  tm3a^re  Briefe  ber  ^ergogin  gp  erfe^  ifl,  bev 
1512  anf  einen  2)onnetdtag ;  in  btefem  fdt\ndf  be9  Üamenttlehte  in  %Ründftn 
3a^te  mug  aifo,  »ie  cmdf  fonff  aus  bem     ßattgefnnben  fiaben. 


1513.  15 

kn  unb  attjelten  f Mcgen  unb  ber  Samcnittm  fagen,  td^  jd^id  tr  trc  lied^* 
(cn  unb  f^)efö„bie  fic  öon  äU8«^)urg  mit  tr  ixa^ft  ^ttt,  barbon  td^  fie  cffen 
l^ett  fc^cn  unb  mt  gcBrod^en,  ob  tr  btefctt  tr  f^^etö  BiJffcr  tofir  ju  Bel^alten 
ban  unfer  f^eid?  Don  ber  reb  erftumBt  fie,  gab  ntt  antoort  barauff,  ban 

5  ba§  fie  bie  anber  rid^t  unb  effen  äd  unb  Bei  ir  BeßB  auff  menfd^Iid^e 
baiung. 

Unb  ate  bie  fiamcnittin  fd^reiBt,  bai  fie  bon  bem  mett  [ÖL  s^]  unb  (4.) 
pxM,  ba^  fie  Bei  un^  gcffen  l^at,  fei  Irand  toorben,  borumB  2  fd^tDeftcm 
bie  gan^  nad^t  Bei  ir  geiDefen  fenb:  bad  ift  aud^  ntt,  ba§  iton  fd^iDeftem 

10  bie  gongen  nad^t  Bei  ir  gett)efen  fenb,  aber  ain  fd^toefter  ift  auff  aim  )>ett 
gelegen  unb  bie  Samenittin  an  aim  anbem  ))ett,  nad^  Bei  ainanber  Baibe 
ptü  fteenb,  ate  ba§  bie  fd^t^efter  tool  l^att  feigen  unb  l^ören  mügen,  tt)ad 
bie  Samenittin  getl^an  l^tt.  unb  bad  ift  nit  bon  IrandEl^ait  toiUm  ber  Same« 
nittin  gefd^el^en,  fonber  barumB,  nad^  bem  id^  bie  Samenittin  2&  fd^anben 

15  gemad^t  l^ett  unb  id^  fie  bem  teuffei r  bem  l^erren  ber  lögen,  bienftttd^en 
fanb,  M^  ber  urfad^  id^  forg  l^ett,  fie  lourb  ir  felBd  ben  tob  anton  ober 
fie  tourb  un^  ba^  l^au^  anjinben,  unb  barumB  id^  Bebold^  meinen 
fd^toeftem,  ba§  man  bie  Samenittin  nienbert  aQain  lied,  ba§  fie  bie  oB«' 
Beftimten  Bodl^ait  nit  DerBringen  müd^t.    ban  atö  ba6   am  ^fin|tag  21.  oft. 

20  gefd^ad^,  fd^idtet  id^  bie  Samenittin  am  freitag  l^in,  unb  toax  mir  bie  geit  22.  ott. 
gar  Dii  in  lang,  bag  id^  fie  Bel^atten  fott,  nad^  bem  id^  fie  fo  untt)ar]^aft 
Befanb. 

Unb  ate  bie  Samenittin  fd^reiBt,  toie  fie  ainem  boctor  Don  greiBurg  (sj 
ain  gan^e  Beid^t  getl^an  l^aB,  ber  l^aB  ir  Der^otten ,  fie  fo(  fid^  felB^  nit 

25umB  bad  (eben  Bringen:  barumB  l^at  ber  boctor,  oB  bem  a(fo  ift,  toot  ge^ 
rebt.  toer  toolt  ir,  ber  Samenittin,  ober  iemanbtö  anber«  raten,  bag  fie 
fid^  felB«  folt  umB  bad  teBen  ))ringen?  Samenittin  fd^reiBt  aud^,  toxt  ber 
oBgenante  boctor  gefagt  l^aB,  er  toeH  felBd  ju  mir  reitten,  toan  er  ftardE 
loerb,  in  fein  bie  fran^ofen  anlomen,  unb  er  fei  je^  [Sbl  9^]  ju  Sin^.  bad 

30  ift  mir  ain  tounber,  ba§  ber  boctor  bie  9  mei(  IrandEl^ait  l^ai^en  nit  ^er  gu 
mir  mag  lomen  unb  mag  bod^  gen  Sinfe,  bad  bi{  ain  ferrerer  meg  ift, 
sielten. 

(£9  l^att  aud^  bie  Samenittin  lur^Ud^,  nad^  bem  aU  fie  Bei 'mir  ge«  («> 
loefen  ift,  l^ergefd^riBen  ainer  meiner  fd^toefter,  loie  bie  Samenittin  ainem 

36  boctor  ber  l^ailigen  gefd^rift  geBetd^t  l^aB,  ber  fei  toiQend,  Ba(b  l^er  gen 
SDtfind^en  gelumen ,  ber  toeQ  fe(B«  mit  mir  reben.  be«  boctor«  Bin  id^  bie 
jarseit  l^er  toartenb  getoefen,  aBer  [ba  er]  auff  bie  ftunb  nod^  nit  lumen, 
w&»  idf  glauBen],  bag  bie  Samenittin  au«  getoonUd^er  fiBung  unmarl^aft 
gefd^riBen  l^aB. 


(6.)        Su^  fd^retBt  bte  Samenittin/  ed  l^oB  tr  Mäftt>atttt  anä)  ju  tr  gefagt 
fie  fo{  ed  nit  ton,  unb  fie  fe^t  bod^  ntt,  tt)a^  fie  ntt  tl^on  foK. 

(*)        SD2h:  l^at  bte  Samentttm  in  (etoefen  breier  meiner  fd^toeftem  gefagt 
toad  ir  Ibei^toatter,  ber  atn  mind^  im  Softer  jum  l^ailigen  Sreü^  x%  mit 
ir  gerebt  l^ab,  bo«  id^  bon  erfamlait  be«  ^)riefierftd^en  ftanb«  in  ber  feber  s 
laf,  tt)an  id^  toiQ  barfür  l^aBen,  Somenittin  fei  ain  miffreberin,  a(^  id^  fie 
erlenn,  unb  l^ab  bie  loarl^ait  bon  irem  beid^tbotter  nit  gefagt. 

(7.)  aWer  fd^reibt  bie  Samenittin,  fie  toelt  gern  cffen,  nnb  toär  ir  ain  freb, 
loan  ir  nur  ba^  toirgen  nit  fo  loe  tl^&t,  fte  f)ab  ed  atoeg  ßeBer  gett)eC(t,  bag 
fie  effen  f0(t  bann  alf o  fein,  e^  fei  ir  ain  f d^Ied^te  fraib  unb  ain  fd^ted^te  lo 
eer,  fie  l^ab  (i^l^er  mer  uneer  gel^a^t  bann  eer:  ba^  u>iberf))rid^  id^  ffir  mid^ 
fett«;  [Jöt.  9*]  ban  l^ett  id^  toor,  ee  bie  gamenittin  ju  mir  lomen  ift,  ge* 
u>ift  ba§  fte  &g,  mid^  l^ett  nad^  ir  ju  feigen  nit  bertangt,  l^ett  aud^  nad^  ir 
nit  gefd^icft,  unb  bie  eer  unb  l^aimffid^ung,  bie  fie  bon  ben  teutten  l^att, 
k)orau(f  bon  ben  frem6ben,  gefd^td^t  an^  urfad^,  ba§  bie  gkuBenb,  bie  Sa^  is 
menittin  eg  nit,  ba«  toiber  menfd^Iid^en  natur  ungeeffen  ju  leben  fein, 
barumB  man  fie  für  l^aiUg  ad^ten  toiH. 

n  £)ie  Saminittin  l^at  mir  }u  entBotten  (ei  SDtablen  @d^ti)eidKin,  tt)ie 
bie  bon  äugö^jurg  fie,  bie  Samenittin,  nit  l^cr  toeüen  [taffen],  aber 
man  id^  ben  bon  9(ugd^urg  fd^reib  ober  embeut  unb  fie  bat,  ba§  fte  mir  20 
bergunten,  bie  Samenittin  jö  mir  l^er  jfi  bringen,  fo  tourben  fie,  bie  bon 
Slug^^jurg,  ber  Samentttin  erlauben,  l^er  ju  mir  lomen,  ba«  id^  aber  nit 
tl^un  l^ab  loeQen,  l^ab  ba«  bon  ber  Samenittin  für  atn  l^od^fart  berftanben, 
bargu  id^  ir  nit  l^etfen  l^ab  toeßen ,  ift  bie  Samenittin  bennod^t  on  mein 
bitten  [an]  bie  bon  5lug«^)urg  jü  mir  lomen.  25 

(8.)  Unb  aU  bie  Samenittin  fd^reibt,  l^ät  man  ir  fo  bilbrieff  nitge* 
fd^riben,  pe  totlt  lang  fetbö  nit  fomen  fein:  id^  ^ab  ir  atn  brieff  gefd^ri* 
ben  unb  fte  gebetten  jü  mir  i^er  jS  fomen,  nad^bem  fie  mir  bor  jüberfteen 
geben  l^ett,  ba^  fie  tool  möd^t  an^  an  ben  luft  faren  unb  ir  nit  fd(faben 
brad^t,  ban  mir  l^at  [eine]  gtaubtoirbtge  ^)erf on  gefagt ,  ate  id^  gfi  Slug«'^  30 
^urg  getoefen  bin,  toie  bie  8amenitttn  fo  Irand  fei,  ba^  fie  ntt  tool  müg 
in  bte  näd^ften  fird^en,  genant  jüm  l^ailigen  ^eu^,  ba  fie  ba«  l^od^toirbig 
facrament  aU  funtag  mp\aä)t,  bad  id^  ban  a(fo  geglaubt  l^ab,  nit  gemaint 
^ett,  bag  bie  Samenittin  möd^t  l^erfaren,  aber  ba  fte  mir  ifi  berfteen  ^at 
geben,  bat  pe  toot  müg  au^faren,  [S3t.  10*]  l^ab  id^  pe  aud^  gebetten  ju  35 
mir  l^er  jü  lomen. 

Unb  ate  bie  Samenittin  fd^reibt ,  pe  f an  ntemant  gefd^riben  geben, 

33.  3m  Driglnol  'geloubt*. 


1513. 


17 


toa«  fic  äg  unb  bc«  btng^  ntt  Bcbörft,  fie  ]^a6  latn  6rieff  an  baö  tl^or  gc* 
fd^Iagcn,  ob  man  mte«  glauben ,  fic  c|  ober  nit ,  unb  f d^reibt  glctd^  btc 
Samenitttn  auff  ba«,  loott  gott,  ed  loeftö  latn  menjd^ :  auff  ba^  erft  toitt  td^ 
antmorten,  ba§  bte  8amentttin  bon  mir  ungebetten  ift,  toad  fte  e§  ober 
5  nit  t%,  mir  gu  fd^reiben.  ban  id^  mir  bad  gnug  gefed^cn  %^\>,  wa«  fie  iffet, 
ate  fie  bei  mir  ^ie  ift  getoefen;  unb  ob  fie  auc^  ainen  brieff  an  ba«  tl^or 
gefd^tagen  ^ett,  toär  banod^t  niemanbt  barburdjf  gejmungen,  ba«  ju  gCauben, 
ba§  fie  nit  äf .  unb  ate  bie  fiamenittin  toinf d^t ,  bag  lain  menfd^  wiff en 
folt/  maint  fie  bad»  ba§  man  nit  toiffen  folt,  ba§  fie  1%,  be^  gib  id^  ir 

10  mein  l^alben  glauben,  l^at  fie  aber  ba6  ber  mainung  gefd^riben^  a(d  minfd^ 
fie,  ba|  niemant  toiffen  foB,  ba|  fie  nitäi  ba  (figftrafte  fic  fidjf  felb^  gen 
bicnen,  [meldten]  fie  offt  gcfagt  l^att,  fie  cf  nit;  ban  »ott  fie  nit,  ba§  man 
toiffen  f oft,  fic  äg  nit,  f o  fagt  fie  f oüidjf«  nit,  ift  gutt  gut>erftan. 

Slud^  fd^reibt  bie  Samenittin,  pt  fie  baö  facrament  genomen,  fo  mfir 

15  cd  ir  ^vä:i  nit  gefd^ed^en,  bad  ift  gu  lur^  abgcbrod^en,  fand  bc^l^atbcn  nit 
Derantn)orten;  aber  toa^  bie  Samenittin  in  beimefcn  3acob  SiSn^ti^  pu^« 
ftan  gcfagt,  toiB  id^  ie^  fd^reibcn:  l^at  bie  ßamenlttin  gcfagt,  loic  man  ir, 
^Vi  irem  finger  mir  gcjaigt,  ain«  l^aBcrö  ^>ratt  ba«  facrament  gab,  unb 
ber  gröffe  ober  gcftaü,  loie  ba«  gemainclid^cn  Don  laien  empfangen  toirt, 

20  möd^t  fie ,  bie  öamenittin,  nit  cm^)fad^en ,  fie  bring  [95t.  lo*»]  ba«  Main 
facrament  lumb  ^inab.  ob  ba«  mar  ift ,  gib  id^  cud^,  bie  ba«  feigen,  toan 
ir  »oft,  jfitoiffcn;  id^  pb  im  aber  aud^  nad^gcfragt,  ift  mir  gtaubftd^en 
gcfagt,  man  geb  ber  Samenittin  ba«  facrament  nit  Kainer  ban  anbren 
(aien.  ob  bag  bie  Öamenittin,  fo  fic  ba«  l^od^ioirbig  facrament  em^)fad^t, 

25  ge^)art,  al«  ob  fie  ba«  nit  tool  l^inab  müg  bringen  unb  ir  auffftoft,  ift  bei 
mir ,  unb  bie  fie  aud^  feigen  l^abcn  effen  on  at«  auffftoffen ,  erfent  ber 
fiamenittin  t>erbam^)tftd^  leben,  ob  fic  on  bcferung  ftirbt,  unb  ba«  ift 
mein  antn>ort  auff  ir  gefd^riftS  bie  id^  l^cmad^  abfdj^rcibcn  toifl  unb  ber 
Samenittin  i^anbtfd^rift  fetb  bel^aftcn  auff  merer  anttourt  unb  crctärung. 

21.  3m  Dtiginal  'cu'  flatt  •cu(^'. 


1.  @.  oBctt@.13  3lnm.2.  S)er  ©rief 
be«  *8amittltlin8\  burt^  bcn  fie  bie  in 
SJ'lönd^ett  gegen  jte  erl^oBenen  ^nllagen 
gutü(timoetfen  t>er{u^t,  vxix%,  tote  aud  ber 
?(nttt)ort  ber  ©erjoginl^erioorge^ft,  noci^  im 
£)ft.  be«  Saläre«  1512  gcfd^rlcben  »orben 
fein.  Sin  tten  bad  ©einreiben  be9  Saminitün 
gerietet,  unb  kote  e0  in  bie  $änbe  ber 
$erjogin  gefommen,  ifl  ni^t  erfl^tli^. 

etabte^ronifen  XXY. 


2)er  teid^teren  Qberfi(i^t  ^atber  finb  bie  auf 
einanber  begügtici^en  @teUen  tn  bem 
©d^rcibcn  ber  $erjogtn  unb  in  bem 
@d^retben  ber  Saminttin  mit  ben  gteid^en 
ä^iffem  bejel(4net  »orben;  bagcgen  finb 
biejcnigen  @tctten  in  bem  Söricfc  ber 
^erjogln,  bie  mit  feiner  ©teile  Im  ©riefe 
ber  Saminitin  correfj)onbieren ,  mit  * 
fennttid^  gemad^t. 


18  VIII.  *(5rottica  nt\t>tx  Qt]öfxöfitn'  tooti  Wxtfftim  9lem. 

2Btc  ba^  Samcnitttin  bet  l^ctfeogin  anttoort  fd^teibt. 

(1.)  Site  bie  SWabtcn  ^  fagt  Dom  atcrjättUn  unb  licd^Hn ,  bie  fcnb  meiner 
magtgetoefen,  unb  f)a^  im  trid^Kn  mit  tr  gefiert,  ban  id^  finb  e«  nit  l^aim* 
lid^  mit  mir  gcfiert  l^aBcn.  f o  f)an  xäf  mx6f  t)erfud^t ,  ob  id^  effen  finb, 
toan  xäf  (in  Don  bem  f aren  f d^mad^  gemeff en ,  l)an  baroon  geeff en  gar  ain  5 
»cnig,  l^an  mid^  barnad^  niber  gefegt,  aber  id^  ^ab  nit  gefd^taffen,  id^  l^an 
geruioet;  ba  bin  id^  auff  geftanben ,  l^an  id^,  ba«  id^  geeff  en  l^an,  »iber 
gcioirgt  unb  ju  bem  fenfter  au^  an  bie  gaffen  geworfen ,  ba^  l^anbj  bie 
(eutt  nit  gefe^en;  fo  l^at  bie  "äpptP  nit  geioeft,  bag  id^  ir  bart)on  genumen 
l^an,  ban  id^  ^an  gar  ain  menig  barbon  genomen,  [S3(.  u*]  aber  bag  id^  10 
folt  gefagt  l^an,  e«  l^ab  mir^  ain  möbttn  brad^t,  ba^  mag  id^  in  aim 
fd^redten  getl^an  l^aben,  bau  e^  ift  nit  »ar,  »an  id^«  gerebt;  id^  l^ab  ain 
bedtin  an  ainem  finger  gel^ailt,  bie  l^att  ber  ^ppti  ben  jeften  gefd^endtt,  fo 
l^att  fte  bie  lied^ten  gelauft  bor  ber  ürd^en* 

(2.)         Da|  id^  fd^erfe  mit  bem  glätte  l^ab  triben,  ba^  ift  aud^  nit,  aber  id^  15 
l^an  ain  Hain  toenig  gel^arnet  in  ain  Kain  g(ed(e,  ift  aber  niemant  bei  mir 
getoef en,  ba«  l^ab  id^  gem  lid^t  gefeiten ,  toxt  e«  f ed^ ,  f 0  id^  ate  lang  !ain 
f)axn  itfftpt  ffan,  ban  loan  id^  bi(  am  (uft  bin,  fo  l^an  id^  tttoo  ain  l^am 
jioen  löffel  bot,  gar  wenig. 

(3.)        ®o  l^an  id^  ber  l^erfeogin  getaugnet,  id^  linb  nid^t  effen,  ban  e«  bleib  20 
mir  nit,  ba«  ift  aud^  mar,  toan  ba  id^  bei  im  gn.  äg,  ba  loirgt  id^,  ba« 
fad^  jeberman  »oI,  ba  üe«  fie  mir  bie  lied^Iin  bringen  unb  ben  gelten,  id^ 
a§  nid^^  barbon. 

(4.)  35a  a|en  bie  fd^ioeftern  met  unb  ^)rot,  ba  ag  ic^  mit  in,  ba«  »irgt  id^ 
aud^  unb  loarb  frandt,  bag  jiou  fd^meftern  bie  ganjen  nad^t  bei  mir  »arn.  25 
fo  l^ab  id^  ber  l^er^ogin  gel^aiffen,  id^  totü  effen,  ba«  l^an  id^  getl^an  unb 
^an  geeffen,  ate  bi(  id^  ^an  linbt,  fo  bin  id^  frandt  »orben,  bag  man  mir 
geraten  l^at,  id^  f ol  e«  nit  t^on ,  id^  f ott  mir  f eiber  mein  (eben  nit  lirfeen. 
id^  ^an  oft  oerfud^t,  »an  id^  fd^mad^  bin  geioefen,  obid^  effen  linb,  ic^ 
totit  tt)ol  effen,  linb  id^  c«  nun  beimaßen,  id^  l^ab  lain  ftui  in  14  jaren  nie  30 
gel^abt,  loa  too(t  ban  bie  f))ei«  l^inlomen? 

(5.)  @o  l^an  id^  aim  boctor  bon  Bteiburg  ain  gan^e  beid^t  tl^an.  ber  l^att 
mir  ber*[35(.  ii^Jbotten,  id^  foß  mid^  fetb  nit  umb  ba«  leben  bringen,  er 
l^at  aud^  gefagt,  er  loett  fetb  ju  ber  l^crfeogin  reitten,  »an  er  ftardt  »erb, 
e«  fein  in  bie  fran^ofen  anfomen,  er  ift  jiefe  ju  8in|-  35 

1.  S)ic  im  ©{abreiben  ber  ©crjogiu  2.  %pptU  bie  ba«  Samiuitlein  nac^ 

emäl^ute  ^aWn  <BäfXot\diin.  @.  oben      ^ünäftn  beg(ettenbe  iD^agb.    ^.  oben 
@.  16,  18.  @.  12,  23. 


1513—1514.  19 

®o  ffat  mein  lediger  (etd^toatter  anä)  gefagt,  i(Sf  fo(  ed  nit  ton.        m 
S6f  tt)ott  gern  eff en ,  c^  »är  mir  ain  fraib ,  toan  mir  ba«  »irgen  nit  [7.) 
f 0  »e  tat ;  id^  l^an  e^  atoeg  lieber  gemelt,  bag  id^  effen  f ott,  ban  atf o  fein, 
ed  ift  ain  fd^(ed^te  fraib  unb  ain  fd^Ied^te  eer,  au<j^  id^  l^an  Bi^l^er  mer 
5  uneer  babon  ^tf^apt  ban  eer.  f o  barf  man  nit  glauben ,  id^  e|  ober  nit,  e« 
geit  mir  niemant  nid^^  ju  Ion  barumb,  ban  f)>ot  l^an  id^  barbon.  tt>an  man 
mid^  fragt,  ob  id^  nit  e|,  fo  fag  id^  ia,  id^  i§,  loan^  mir  fiegt.  nun  l^an 
id^  jü  ber  l^er^ogin  felb  gefagt,  id^  »ite  berfud^en,  unb  »an  [man]  mid^ 
fragt,  fo  loiü  id^  fagen,  id^  i§,  toa^  mir  fiegt. 
10        3d^  lan  niemant  gefd^riben  geben,  load  id^  e§  ober  loan  id^  eg,  unb  (s.) 
^ctt  be^  bing^  nit  biJrft;  id^  l^an  lain  brieff  an  baö  tl^or  gef dalagen,  ob 
man  mte^  gtauben,  id^  e§  ober  nit.  melt  gott,  ed  mift^  tain  menfd^!  ptt 
man  mir  fo  bil  brieff  nit  gefd^riben,  id^  »ott  lang  fetb«  nit  lumen  fein, 
fjtt  x6f  bad  f acrament  genumen,  ed  mSr  mir  aud^  nit  gefd^ed^en. 

15         SBic  fid^  bie  l^er^ogin  unberfd^riben  l^at  im  brieff. 

SSon  gotted  gnaben  id^  ^nigunb,  l^er^ogin  in  fairen,  l^ab  bad  ju 
»arem  urfunb  meiner  l^anbtgfd^rift,  bie  nit  mäniglüd^em  befannt  ift, 
barumb  mein  fecret  l^ie  unben  fiirgetrudtt.    gefd^riben  an  fant  ©aüen  tag  le.  ott. 
nad^  crifti  geburt  1513  Jar. 

2o©ie  ain  ratt  i^ie  bem  Samenittlin  bie  ftat  Derbott  [SI.  12*] 

au^  befetd^  lai.  maieftatt. 

Anno  dni.  1514  a  die  18.  febrer  lie«  ain  ratt  ju  9lugö|)urg  ber  Slnna 
Samenittin  au^  lai.  maicftat  befeid^  burd^  ben  ftatbogt  ^  bie  ftatt  berbietten, 
bag  pc  foü  auff  ben  20.  tag  feberer  bi^  mittag  au^  ber  ftatt  9lug«^)urg 
25  unb  ir  leben  lang  nit  mer  barein  au^  gnaben ,  unb  bei  ainer  tagrai«  nit 
fein  ober  »onen,  toa  lai.  maieftat  in  aigncr  ptt\ä)on  ift,  be^gleid^en  umb 
a[ug^^)urg  aud^  bei  ainer  tagrai^  ir  »cfcn  ober  »onung  nit  l^aben  foß. 

Sie  bie  Samcnittlin  toegjod^  unb  ain  man  nam. 

3tem  ba  jod^  baö  Samenittfin  »eg  gen  Äem^)ten ,  unb  ber  Slntl^oni 
30  SBelfer  2  ber  fd^idtt  ain  raiftgen  fticd^t  mit  ir,  ber  fie  belait. 

Unb  pc  betib  gu  Äemj)ten  in  ainem  frauenltofter  5,  bod^  nid^t  faft 
(ang ,  unb  tooU  pd^  aber  l^atten ,  atö  ob  fie  nit  ä§.  unb  aind  tagt  trüg 

1.  ©te^^an  »ejllcr.  3.  3m  Älofler  in  @t.  «tma  bei  ben 

2.  @.  oben  @.  12  ^nm.  2.  grauen  ©d^toejletn. 

2* 


20 


VIII.  *(5tottlca  nciücr  gefd^id^tcti'  toon  Slt^ctm  fftm. 


fie  bcn  Itoftct  frauen  baö  effen  jä  bem  ttfd^,  ba«  »a«  mttd^,  unb  gtctd^, 
ate  c«  flr  btc  frauen  lam,  ba  gcf|)ib  c«  pd^ ,  ba«  »a^  mttd^  unb  ftorfpfci^, 
btc  e«  gcffcn  ^t  ba  fragt  pc  btc  öbrop,  ob  pc  pd^  mit  bcr  milci^  öerffici^t 
l^ctt,  ba  ia^t  cö  jia ;  atfo  (ugtcn  bie  flopcrfraucn  ia^,  bie  \a(!^tn,  ba§  gro« 
^)ro(Ien  podpfd^  aud^  bar  In  »arcn.  atfo  gab  man  tr  urfaB.  5 

©a  io6f  e^  gen  Äaff^)etren  unb  nam  bamad^  ain  man,  ber  »a«  am 
fd^ntfeer,  t)on  Äaff^)etren  ^)ürttg,  ber  »a«  mit  »efen  jfi  iJreiburg  in 
^ed^tlanb. 

©erfefb  lam  l^er,  ba  fd^andft  im  ber  Sntl^oni  SQSelfcr  an  bie  l^ernjcrg 
2  lanntcn  mit  guttem  »ein  über  atte  bie  fd^mad^,  bie  ir  toiberfaren  »a«.  10 
c«  »a«  bie  fag,  bcr  l^ett  ir  ain  linb  angemad^t,  unb  ber  p^axttx  jfi  bem 
l^aifigen  ^eufe  l^ett  tr  aud^  ain  ftnb  angemad^t^.  baö  Samcnittlin  toa^ 
ain  faft  unge»»  [Sdl  12^]  fd^affcn  menfd^ ,  fd^iparftgetb ,  unb  fad^  »ie  bcr 
tob  2.  ber  teüffet  betrog  in  tt)oI ,  id^  l^ob  »unber  gel^ört  öon  fct^amen 
brieffcn,  bie  er  ir  fd^rib,  frainttid^  bing,  beegtcid^cn  pe  im  aud^;  xäf  l^abis 
tt)o(  ettid^  bing  gefcd^en,  ba«  mir  jaigt  ift  »orben. 

Unb  ate  bcr  ^an«  ©d^ni^er,  ir  man,  l^erlam,  bcr  fagt,  fein  loeib 
l^ctt  »ol  1600  p.  tt)crt;  unb  loäf  gen  greiburg,  ba  l^ctt  er  a  die  21.  no^ 
fcmbcr  l^od^jctt.  man  fagt,  pc  l^ctt  ain  gcpcttert  paxtt  auff ,  ba  bie  l^od^*^ 
jcit  toa^,  unb  toa^  fröUd^  unb  bertrcct  pd^  in  bcr  ftuben,  unb  balb  bar^2o 
nad^  ba  Hagt  pe  ob  ircm  man,  er  med^t  nid^^,  unb  er  fagt,  cd  i^ctt  im« 
aine  getan,  unb  im  1518.  jiar  marb  e«  ertrendCt,  n)ie  am  45.  plat  ftat. 

SSon  ainem  jol,  bcn  ber  latfcr  bem  ^erfeog'öon  SBirtten^ 

bcrg  gab. 

ii.iRo».        Anno  dni.  1513  umb  aWartini  ba  gab  bcr  laifer  bem  l^erfeog  t)on25 
SBirttenberg  ain  jot^,  baß  man  bem  t)on  SBirttenberg  mfid  geben  öon 

21.  'unb  et  fagt'  iil  an  ben  9tanb  gefc^iie^en. 


1.  359t.  ofcen®.  16,  3. 

2.  68  am  eine  i^r  ©Itbniß  barftct* 
tcnbe  ©Ubcrpifijcid^nung  (2)e8  iama- 
nettv  b)^  nit  ifl)  toott  (einem  ©etingeren 
al8  ^ati«  §ol6etii  b.  3-;  Söottmann 
fd^ttbert  in  feinem  (efannten  über  biefen 
^ünflter  erf(!^ienenen  Setfe  if)x  ^u6ete8 
m6f  blefet  S^^ttung  mit  f  otgenben  Sor« 
ten:  ,(Sin  Selb  in  (töfietUc^et  Zxaäft, 
toon  [(^einseitigem  ^udbmcf;  mit  einem 
bteiten  SWnnbc,  ber  i^r  ettoa«  ©emeine« 
gibf.  L.C.I  @.72.  n  @.77  ^.  159.— 
2)ie  3ei(^nung   befindet   fi(i^  jiegt  im 


Äu^)fcrgid^fabinet  ju  ©ertin. 

3.  ä)er  toom  ^ergoge  unb  feinen  Bor« 
fal^ren  hi9!f)tx  f(|on  belogene  SOßein^ott 
»urbed.d.  16.  SWära  1512  in  ber  Seife 
er^ü^t,  baß  toon  iebem  (Sgtinger  Stmer, 
ber  in  ober  bur^  bad  gürftentl^um  gef  fi^rt 
ober  getragen  toerbe,  fei  tS  sum  eigenen 
(SeBraut^  ober  gum  ^ertauf,  5  ^^iUing 
gelter  SBütttembergift^eriERanae  unb  t>on 
einem  l^atben  (Simer  15  Pfennig  gegeben 
»erben  fottten.  @att(er,  ®ef(^.  be«  ©erj. 
SBürttemb.  unter  ber  9leg.  b.  ©erj.,  I 
e.  130;  §et?b,  ©erjog  Utri^  I<ö.  179; 


1514. 


2t 


aütm  totxn,  ber  aud  feinem  iant  gat  ober  \x>a9  inxäf  fein  (anb  gat  )>on 
ainem  fuober  »ein  1  fl.  reinif(j^,  unb  1  fuober  ift  23 V2  2lug«l)urger 
ainter.  man  maint,  bag  Don  btfem  gol  ain  jar  ob  30  M  fl.  gefallen,  unb 
aber  ttixäf  geit  barnad^  ba  gaben,  bie  im  fd^ioäbbifci^en  punbt  toaren,  bem 
slaifer  30M  fl.,  ba§  er  ben  gol  »iber  ab  folt  ton.  ba^  berl^ieg  in  ber  laifer 
unb  nam  ba^  gelt  ein  unb  ftarb,  atfo  bag  er  ben  gol  nimer  abtett  K 

1514* 

^[Sdl  13*]  SßieguSSenebig  bill^eufer  i)er^)runen  am  JRiallt. 

Anno  dni.  1514  a  die  10.  jenner  ift  gfi  S5enebig  ain  ur  in  bie  nad^t 
lofeur  auffgangen^  in  ainem  Ilofter,  l^aift  5ltruftd^ier^  ^  ^  b^j^  jelb  ift  gar 
t)erj>runnen  bi^  an  bie  lird^en.  barnad^  über  ain  ftunb  ift  am  JRiaHt  aud^ 
feür  auff gangen,  unb  ift  ob  100  l^eufer  uxpxmtn  unb  fo  Dil  gutt,  bad 
barin  ift  unb  geftolen,  ba|  man  maint,  e«  fei  tt)ol  7—  800  M  buc.  f d^aben 
befd^ed^en. 

isSBie  38rg  SSetter  unb  Seroniuö  3m]^off  burgermaifter  tour^ 

ben  gum  erften  mal. 

Anno  dni.  1514  a  die  7.  Jenner  ba  toarb  3örg  SSetter  unb  aero* 

hiuö  3ml^off  gft  burgermaifter  ertoelt  ^ ,  fie  baib  gu  bem  erften  mal.  ber 

Setter  »arb  [e^]  an  ba«  3eroniu«  SBelfer«  ftat ,  ber  »aö  tob ,  aber  ber 

20  Sml^off  »arb  erioelt  an  ba«  Ulrid^  Slrfeet  ftatt,  ber  folt  e«  »orben  fein. 

5Der  5lr|t  loa«  ain  grober,  raud^er  man,  »a«  er  im  fürnam,  ba« 

muft  ain  färgang  l^aben,  toie  l^alt  bie  fad^  gefd^affen  toa«.   aber  ba«  al« 

l^ett  im  nit  nad^tail  brad^t ;   e«  loa«  bie  urf ad^ ,   er  lam  an  ben  C^ofer, 

burgermaifter,  mit  etlid^en  loorten ,  er  folt  nit  »iber  ber  burgertringl* 

25  puben  fein  in  ba«  JRögel«  l^anbel,  ^  ban  er  toa«  mit  bem  SRöget  ber  §ofer. 


mmantt,  günf  3a^re  SBürttcmecrgifd^er 
@ef*.  f.  7  ff. 

1.  Über  ha9  ^erl^^alten  bed  ^aifer9 
gegen  bie  Älagen  über  blefen  ^oU  [.  UU 
mann  1.  c.  @.  8  mm.  20.  «ei  ber  Über« 
gäbe  bes  Sanbe«  an  Öfierreicj^  fiel  er  enb« 
li^  »eg.  (Sattler  H  53cit  55  @.  127. 

2.  @e^ir  au8fü]j>rU(^  tt)irb  öon  biefem 
53ranbe  berld^tet  in  @anuto,  Diarii, 
SBb.  17  (£ol.  458,  tto  ba«  Ml&ere  ju 
erfeljen  ijl.  S5gt  au(^  gugger^öirfcn 
@.  1307. 

3.  Sm  Mo^tx  3um  1^1.  Äreuj  (nel 
monasterio  di  Cerosechieri  bei  ©anutc). 

4.  ®eorg  SJetter  (öon  ben  ® ef d^ted^ter n) 
nnb  ^ieroni?mu8  Sntl&of  (toon  ber  Sunft 
ber  Äanfleute)  »urben  beibe  in  btcfem 
Saläre  ptm  erflen  WlaU  jum  ©ürgermeiper» 
omt  berufen.  2)er  im  Sejcte  genannte  2ub« 


tt?ig  ^ofer  (an«  berSunft  ber^aljfertiger) 
todr  in  ber  Seit  toon  1489—1513  äffe  an» 
ber  3alS>re  ununterbrod^cn  ©ürgermeiper 
gctoefen;  im  3-1513  toat  er  e«  jnm  legten 
aßale.  Ulri^  Slrjt  (toon  ber  3unft  ber 
Äauflente)  »ar  (mit  ^ieronvmu«  SBelfer) 
gum  erjlen  SWale  SBürgermcifier  im 
3.  1508,  bann  1510  n.  1512;  1514  ^el 
er  burdfi,  tourbe  jebod^  gleich  im  näd^jien 
3a^re,  1515,  toieber  gum  Söiirgermeifier 
gett)ä^lt  nnberfd^eint  nun  in  biefer  @tel» 
luna  äffe  anber  Sa^xt  bi«  gum  3- 1527. 
@.  über  Sßctter :  @tetten,  m\6fl  <B.  76; 
überSIrgt:  S5ogt  in  ber  Einleitung  gu  ber 
Sorref^.  be«2C.  Ulri^  2(r^t  in  beräeitfd^r. 
b.  ^>ift.  S3er.  f.  @d^ö)aben  u.SfJeub.,  3abrg. 
1879®.  281  ff. 

5.  @.  barüber  unten  @.  57  ff. 


22  VIII.  %ionka  neblet  gef^i^tm'  t>ott  ^iV)tim  ^m. 

alfo  öcrttcffcn  fld^  t>it  reb,  unb  flfctd^  batb  bomaci^,  atö  btc  rcb  flcfd^ad^, 
ba  iDaft  man  (urgemtatfter ;  ba  berfag  ber  Str^t  ba§  et  nici^t  geti)e(t  toarb. 

[©(.  13*]  ffiteainet  Bei  14iun8eii  matbltn  flefd^toed^t  l^ett 

Anno  dni.  1514  bafd^tfig  man  bem  Ufe  ftten  beti  Io^)f  ab^  betl^ett 
Bei  14  junge  mäblin  ^t^ltiit,  bie  »aren  faft  jung  8—9— 10  jar  alt.  unb  s 
et  l^ett  in  bie  fci^ant  mit  ben  ftngetn  geöffnet  unb  batnaci^  gemad^t.  unb 
l^ett  in  Hain  bing  unb  )>(iemlad^  gefd^encft,  a(fo  iDatb  e9  offenBat. 

Sie  ain  ftau  iten  man  im  ^a^t(anb  etmötbt  l^at. 

Anno  dni.  1514  im  fumet  ba  etmötbt  ain  ftau  iren  man  in  bem 
©airianb  in  ainem  ftettlin,  l^aift  ©edenbotff  2,  atö  et  fd^taffen  tt)a«  gangen.  10 
unb  a(d  et  fd^tteff,  ba  fd^tög  fte  in  mit  ainet  l^adEen  an  Io)>f  unb  jetfd^tög 
in  }ü  eittel  ftudCen  unb  ttfig  bie  ftudE  ain}ig  auff  bad  fe(b  in  bie  ZomtD. 
unb  toet  it  lam  unb  fle  ftagt,  »a«  fie  ttieg,  bem  fagt  fle,  e«  »eten  letfd^, 
bie  u>elt  fie  in  ain  botf  ttagen.  unb  auff  bie  föft  ba  motben  etßd^e  ftfidC 
gefunben;  alfo  toatb  fie  gefangen  unb  mit  gtieenben  jangen  getiffcn  unb  15 
batnad^  leBenbig  betgtaBen,  unb  ain  )>fau(  fd^tög  man  it  butd^  iten  leiB. 

ffiie  bet  Iflnig  t)on  ?o(en  Dil  SWofd^gomittet  unb  2:attetn 

etfd^tfig. 

Anno  dni.  1514  im  fumet  ba  l^att  bet  tunig  loon  $oIen  TOM  man 
SWofd^gotoittet  unb  lattetn  etf dalagen  ^ ,  etlid^  f agen  nod^  bi(  met ,  unb 
bem  fing  loon  $oIen  ift  aud^  iDoi  8  M  man  umBIomen.  20 

[Sdl  14»]  Sie  ain  gtoffe  aufftut  toa«  im  SBitttenBetgtfd^en 

.  tanb. 

Anno  dni.  1514  ba  mad  ain  gtoffe  aufftut  in  bem  (anb  ju  ®itt« 
tenBetg  }mif d^en  bem  l^et^og  unb  feinen  flauten,  bem  toa^  a(f 0 :  bet  l^et^og 
öon  SBitttenBetg  (egt  ain  fteut  auff  feine  atmen  leutt  in  feinem  fonb,  bag  25 

10.  'fiettUn,  %a\ft  2).'  iß  baiübetgtf^neben.       12.  ^Benfo  Mn  bie  Zonaw'. 

1 .  f&St.  1 51 4  9t  90«,  f.  möf  assump-     münbttua. 

tioniB  Marie  (19.  ^g.):  'it.  20  ^  5  g  3.  @teg  dm9  üttauif^en  ^eered  un* 

5  1^1.  au^  berma^m  i»ber  UM4  ^paxtn,  tet  bem  gelb^emt  DJttofd^Ii  Bei  Ox\ä}a 

genant  ^ett,  ^friinbitet  ya  B.  3acob,  ge«  am  S.  @e))t.  1514.  ^temamt,  Sluglanb, 

Qamta,  ip  mit  bem  (toert  oetid^t  toorbcn'.  $oIen  u.  8it)(anb  I  @.  370 

2.  S)e8genborf  In  bet  yi&^e  ber  3fai> 


1514. 


23 


man  t)on  aincm  ccntnct  flaifd^  f oft  jatcn  3  fd^tütng  ijaUtx  SBtrttenBcrgtfci^, 
bet  fetten  28  |  rät  1  fl.,  atfo  ba§  man  Don  f)  933V3  Paifd^  1  p.  ^ett 
mieffen  jalen  K  er  legt  avi<!^  ain  ftcur  auff  ba«  lorn^,  unb  aud^  toan  bie 
leutt  jum  »ein  toaren^,  barbon  ban  fein  (anbtfd^aft  faft  unb  ^o^  fee^ 

5  f ti^ioert  load. 

Snfo  ]^n(en  fid^  bie  panxtxi  in  feinem  lanb  jäfamen,  unb  ga(en  inen 
fett  ain  namen  unb  nanten  fid^  ben  armen  Sonfeen  ^  unb  tooßten  e^  Don 
bem  l^er^ogen  nid^t  (eiben,  unb  jod^en  ir  bei  5  ober  6  M  ))auren  jufamen 
unb  »oßtcn  an  ben  l^er^ogen  fein. 

10  5Da  gab  in  ber  l^er^og  gutte  »ort  unb  täbinget  fte  mit  gutten  toorten 
ab  unb  fagt,  er  »elt  bie  fad^  gutt  mad^en  ^,  unb  brad^t  l^aimfid^  t)il  raifft* 
gen  geug  ober  »oW  juioegen,  ba«  »aren  faft  frändtifd^  reiter,  unb  über^ 
god^en  ben  armen  Jion^en  unb  (ied  ir  t>xl  erfted^en  unb  fad^en  unb  bie  lip^ 
abfd^Iagen.  er  (ie^  auc^  t>H  l^aimßd^  ertrendten*^;  ate  ber  »eier  ju  ©tfitt» 

15  garten  nad^  öftren  auffgefror*^ ,  ba  fanb  man  tüiäf  tob  feutt  barin  t)on  bem  le.  %pn\ 
armen  Äonfeen,  bie  l^aimfid^  ertrendtt  fenb  »orben. 

Unb  über  etlid^  jeit  ba  fagt  ber  l^er^og  gegen  feinen  paurcn,  er  l^ett 
in  unred^t  getl^on,  er  »er  »erfiert  »orben,  unb  mad^et  fid^  »iber  l^oftjelig 
gegen  in.   barnad^  ba  fieng  er  fein  rätt  ainen  nad^  bem  anbren  unb  (ie« 

20  ir  Dil  bie  lö^jf  abfd^Iagen,  er  (ie^  aud^  tüxdfy  fo  l^art  martren,  ba|  fte  an 
ber  marter  frärben,  e«  gefd^ed^  in  ^aü  red^t  ober  unred^t.  er  »ad  ain 
fd^SQig  man,  etßd^  fein  rätt  gugenbt  aud  bem  tanb ,  er  l^ett  fie  fünft  aud^ 
laffen  rid^ten. 


1.  @.  über  ba«  ^lelfd^umgclb  Chi- 
liani  Leibii  bist,  sui  temporis  annales 
bei  «rctin,  »eltr.  jc.  VII  @.  629. 

2.  2)09  8rot  blieb  frei.  U(mann  1.  c. 
@.  13. 

3.  2)ad  Umgelb  auf  ben  Sein  maci^te 
ie  bie  fet^fie  Wla^  <iVi9.  ^gt  Wm  $ek}b 
I  @.  230  n.  254 ;  nimam  l  c.  @.  13 
«nm.  26. 

4.  @.  über  ben  'armen  Äonrab'  nnb 
beffen  StuSflang  ©täUn  IV  «S.  95  ff.,  m 
anäf®.  9$änm.  3  bie  Ouetten^nfammen' 
gejlefft  jinb.  S3gl.  ani^  Siüencron  III 
nt.  285.  286. 

5.  ©emeint  iji  ber  erjle  (erfolgreiti^e) 
SerfU(!b  be«  ^ergog«,  bie  bei  ©d^omborf 
tocrfammelten  ^[ufrü^rer  jur  Unterwer* 
fang  sn  betoegen. 

6.  9{a(^bem  auf  bem  Xübinger  Sanb> 
toge  eine  SSerftänbigung  jtt>if(]^en  ber 
ebenfatt«  f(i^n>ierig  getDorbenen  ,,@^rbar' 
!elr  unb  ber  9iegiernng  ^ufianbe  gelom* 


men,  b^anbte  fid^  Utrici^  mit  einem  au« 
9littem,  Sleljigen  unb  bürgerttc^en  Xxiüß* 
^en  au«  ben  ©täbten  befiebenben  ^eere 
gegen  bie  im  dttm9t\)aU  ße^enben  Sufrüb^ 
rer,  bie  nic^t  fianbiul^alten  toermod^ten 
ünb  am  7.  5(ug.  1514  ein  febr  firenge«, 
^iele  Einrichtungen  nad^  fid^  jiel^ienbe« 
©erid^t  über  ftd^  ergel^en  laffen  mugten. 
3)a9  im  2:e;:te  erwaljfnte  (f^)ätere)  S5or- 
gelten  be«  ^ergcg«  gegen  feine  Statine  toar 
bie  ©träfe  für  bereu  SJerl^aften  bei  ben 
bem  SBlaubeurer  35ertrage  öom  19.  Oft. 
1516  ))orange]^enben  Vorgängen;  bie  be« 
beutenbflen  ber  Eingebogenen ,  an  benen 
bie  £obe«flrafe  (gef^rod^en  ^on  einem  aus 
lüanbtagSabgeorbneten  beflel^enben  ®e^ 
riebt)  ^erl^ängt  n^urbe,  toaren  ^onrab 
S3reuning,  Äonrab  S5aut  unb  ©an«  @idtel; 
ber  befanntefle  ber  rechtzeitig  @ntf[ol^enen 
toar  ber  Äangler  Sam^arter. 

7.  2)er2Binter  be«  Saläre«  1513  auf 
1514  toar  einbefonber«  firenger  getoefen. 
e.  oben  @.  11  u.  @enber  @.  132,  1. 


24 


VUI.  'iSrontca  netoet  gef^t^ten'  toott  SU^elm  ^tm. 


[«(.  14*]   Sic  SWartitt  ©d^etler,  atn  lauffman  jä  Utm, 
anfteng  unb  (ied  töd^  mad^en,  bte  man  i^atft  ftameti,  mte  man 

fte^n  9iom  mad^t. 

Anno  dni.  1514  ba  \x>a^  atn  lauffman  ju  U(m,  bet  l^te^  aßarttn 
©d^eQer ,  bet  brad^t  ipald^en  l^erau^  bon  9iom  unb  tied  fie  ju  Ulm  tfiä)  5 
mad^cn  anff  bic  toclfd^  att^  ti)ie  man  fle  gfi  9iom  mad^t,  bic  man  l^aift 
pammcttt. 

Unb  bct  ©d^eßcr  bericgt  atbtng.  et  Ite«  bie  »atd^en  fj)tnnen,  tottdten 
unb  fetben,  abet  et  (ted  bte  leutt  jn  U(m  letnen,  bag  man  bet  u>atd^en 
ntmet  bcbotft.  eö  ti)atb  atn  feinet  l^anbef  batau«,  eö  ttfig  im  gnttcn  nu^,  lo 
ate  man  fagt,  e«  Bel^atfen  fid^  bit  teutt  batmit. 

S33ie  jtoen  latten  mit  »einttauben  l^et  lamen. 

Anno  dni.  1514  a  die  26.  augusto  ba  btad^t  man  itDen  latten  mit 
»einttauben  fitx  in  bie  [tat  unb  betlaft  fie  l^ic,  ba^  toad  ftie  im  jat. 


Sie  ain  )>aut  loil  jung  ap^zU  unb  bietenbem(in  geftolen  l^ett.  t6 

Anno  dni.  1514  a  die  5.  bccembet  ba  pxamt  man  ain  j)auten  butd^ 
bie  badten^,  bet  ^ett  bei  700  Junge  a^jfel*  unb  bitenbemün  geftolen  in 
ben  garten  in  bet  ftat  unb  auffettl^alb  bet  ftatt.  et  l^et  e«  jtoai  jat  ge» 
ttiben  unb  l^ett  bie  bemlin  betlaft,  \oan  et  fie  ftat,  unb  fa^t  ainem  bie 
bemlin  unb  fta(  im  fie  ban  ^aimlid^  toibet.  man  maint,  man  folt  in  ge^  20 
l^endtt  l^aben,  abet  bie  getettten  fagten,  man  linb  in  mit  ted^t  nit 
l^endten  ^. 

SBan  bet  matbetftai nin  tötlaft  bei  f ant  gienl^att  gemad^t  fei. 

Anno  dni.  1514  ba  toatb  bei  fant  Sienl^atfe  ütd^en  ain  tottetmat* 
metftaininet  tötfaft  gemad^t,  e«  tt>a^  bot  ain  ptfeinet  ba  ^.  25 


1.  aWartltt  ^mUx  fott  Im  3- 1514 
toon  demo  naäi  Ulm  getommen  fein,  too 
et  uttter  Uttterfiü^ung  \>t»  diaii)t»,  bet 
Ifftn  eine  eigene  ^alt  erbauen  Ueg,  eine 
bi«  in«  17.  gal^rl^nnbert  bejle^enbe  $tüfd^ 
fabril  in«  ?eben  rief.  2)a«  erfle  bort 
erzeugte  ©tfid  tourbe  ^aifer  SD^ajcimitian 
i»ere^rt.  @.  2)teteiid^,  ^efd^reibung  ber 
@tabt  mm  @.  147  n.  97. 

2.  »«.  1514  S3I.59b  f.  na*  i«icoIai 
(9. 2)ecemBer):  'it.  14  ß  (EftnratcnöSbter 
toon  itoat^n  beruffen  Utfl  ftraff  betreff  ennb, 


aim  f(^(äg  man  bie  b^^ttnb  ah,  ben  ann* 
bem  lieS  man  burc^b  baden  brennen'. 

3.  2)te  @ac^e  tourbe ,  toie  e«  fd^eint, 
uid^t  a(d2)iebfiabt  bebanbelt,  fonbern  al« 
©artenfrettet  (Sinen  Oartenfre^ter  aber 
fottte  man  xt<i6)  bem  ^tabtbuc^  'bnr^  bie 
jene  brennen  unbe  banne  u}  ber  flat 
flaben*.  <S.  bad  ^ugdburger  ©tabt'^ud^, 
ed.  Wlttftt  @.  172  mit  «um.  3. 

4.  @.  3int  in  flugsb.  (Sbwn.,  II 
@.  145,  5. 


1514—1515. 


25 


[f&l  15»]  ffiieber©off^,  bet  luutg  in  ?erfta,  unb  ber  turg* 
Itf<j^  f atfer  atn  grod  fetbfd^ lagen  gel^abt  l^aBen. 

Anno  dni.  151 4  im  beceniBer  Dot  ipeid^ned^ten  ba  lanten  mär  l^et  loon 

aSencbig  unb  anbcm  orten  an^  »elfd^en  lanben,  bag  ber  foffl,  ba«  ift  ber 

5  lünig  in  ^erpa,  unb  ber  türgfifd^  f aifer  ain  gro«  f elbf d^tagen  l^aBen  gegen 

ainanber  getl^onS  unb  ift  auff  Baiben  tailen  erf dalagen  iDorben  oB  120M 

man.  aBer  ber  foff^  l^at  ba«  fclb  Behalten. 

©er  turglifd^  laifer  tcarb  in  bifem  f dalagen  gefd^offen ,  unb  ba  er 
l^aim  fam,  ba  ftarB  er  2;  alfo  »arb  fein  fun  gu  ainen  f aifer  ermelt.  unb 
10  ber  faifer,  ber  erfd^offen  toaxi,  ber  fott  nit  !aifer  fein  geti)efen,  ban  er 
l^ett  ain  eitern  Bruber » ,  ber  f olt  e«  öon  red^t  gemef en  fein ;  ber  felB  l^ett 
ba«  f offi«  f d^mefter  ju  ainem  toeiB  unb  »a«  axidf  Bei  bem  f off^ ;  ber  toarb 
öon  feinem  Bruber,  bem  tirdtifd^en  laifer,  bertriBen  »erben. 

SBie  ain  »armer  »inter  unb  feud^t  l^ie  u>a«. 

16  Anno  dni.  1514  bor  toeid^ned^ten  ba  loa«  ain  »armer  unb  feud^ter 
»inter,  a(«  lain  menfd^  nie  gebadet,  unb  »a«  gar  lain  »inter  ^an.  unb 
a  die  14.  marzo  1515  jar  ba  fieng  e«  an  }e  gefrieren  unb  BeliB  lalt  Bi« 
unfer  frauen  tag  in  ber  faften*.  25.  mn 

1515* 

20  [St.  15^]    933ie   3afoB  gugger   mit  U^  i)on  ffnöringen  ge^ 

rid^t  »arb. 

Anno  dni.  1515  im  jenner  ba  »arb  ber  3acoB  gugger  mit  bem  U^ 
öon  ftuBringen  gerid^t,  ban  ber  gugger  l^ett  feinem  ftied^t,  ba«  Änöringer« 
Dogler ,  Bei  SBiBerBad^  ^  bie  f ogetnefe  taffen  nemen ,  ban  er  »oft  im  ba« 


1.  ^eg  @etim9 1.  geaen  ben  4>erji* 
\äftn  @d^a^  3«tnail.  3m  a)>rir  1 514  l^atte 
bet  @nltan  an  ^erflcn  ben  Ärieg  ctflStt; 
<mi  23.  Sng.  bed  3a]^re9  tarn  t»  m  bem 
^ale  toon  Xfd^atbttan  lUv  ^öflaä^t,  in 
iDeld^er  bie  itanifii^en  £ru^:|>en  ^ollfiSnbtg 
gef^lagen  tt>urben ;  bie  im  Xe^e  anoeaeBe? 
nen  Saluten  flnb  m  \)o6^.—  ^ntWlmd'- 
Ian*6ammlnng  $eutmaer9,  anfBetoal^rt 
in  ber  ^anh\ö)ü\tmUmot^tl  in  @tutt. 
gart  mft.  ^anbWttften  inRoüo  nr.  243), 
etttWUtoier  ben  @leg  @cttm8  Bctrcffetibe 
!8riefe:  1.  i»cm  Sultan  an  ben  ^enat 
toon  9{agnfa  (gebr.  in  Kanute ,  Diarii, 
»b.  19  @.  216  ff.,  2.  toon  ?J.  »cmbo  an 
ÄalferiWajimtUanföebr.  inBembi  epp. 
ed-Colon.  1584  @.  229 ff.),  3.toom®roB« 
metper  ber  Sol^anniter  an  ?Pa^fl  2eo  X., 


4.  bon  ©tob.  @abo(eto  an  Sorenso  (Sam« 
iJeggio. 

2.  2)er  Xob  ©etimd  erfolgte  er^  am 
21.  @e^)t  1520  an  ben  golgen  einer 
^anfl^eit. 

3.  Gemeint  ifi  S^meb,  ber  ältere 
trüber  @eUm8,  ben  biefer  im3a^rcl513 
tobten  tie§ ;  3Jlnrab,  ber  ©ol^n  3(d^mcb8, 
flo^  gn  ^6j<i\^  38mait. 

4.  @.  bie  tDeiteren  Angaben  über  bie 
SBetterbcrl^Sltniffe  in  biefem  Saläre  unten 
@.  37,  ^t  anä)  bte  für  bas  nSd^fle  3alS>r. 

5.  ®tc  Wlaxt  ^ibtxha^  toax  burd^ 
^aifer  3J}aximiUan  am  4.  mal  1514  toon 
ben  Wlai^a^Utn  bon  9$a:|>^enl^eim  für  fein 
$auä  erlauft nnbnodp  in  bemfeIBen3a(re 
an  3atoB  gugger  um  20000  ©olbgutben 
ber^)fänbet  toorben.    @.  SRaifer,  2)cnf« 


26 


vm.  *(Erontca  netocr  geH^tm'  toon  Sll^idm  8tcm. 


foflicn  lücrcti.  a(fo  fd^tütg  bcr  Änörttigcr  fttß  barju,  unb  bem  S«8flct 
»arb  graufcn,  unb  \dfx(it  Icut  an  Änöttngcn ,  unb  bcr  guggcr  gab  bcm 
ftniJringer  feine  ne^  wtbet  unb  100  p.  ju  atnem  afetrag  ^ 

SBaö  lotn'unb  »ein  unb  ffolli  ^n  gatt. 

2.5ebt.         Anno  dni.  1515  untfe  fied^tuteß  ba  galt  1  ftaftet  Bud^in  t)ol%  1  fl.s 
rcinifci^  unb  1  fd^aff  rogcn  24  gro«,  minber  unb  ntcr,  ber  leren  9  fd^iöing 
mind^cr,  ber  l^aber  13  gro«^. 

!j)er  »ein  »a«  tl^cur.  Sledteriüein  7—8  in  9  t>fening,  ain  maß 
ffielfd^toein  18  in  20  ^)fening3,  SRainfaß  8  Ireufeer  ain  ma^,  ÜKalfaftcr 
12  Ireu^er,  geltßner  16  <)fening  ain  ma^.  lo 

[351.16*]    2Bie  ain  ^jrebiger  mind^  ain  römifd^e  gnab  l^er* 

brad^t. 

Anno  dni.  1515  in  ber  faften  ba  brad^t  ain  boctor,  ain  ^jrebiger* 
mind^  ^ic  }fl  ben  ^rebigern ,  ain  rontifd^e  gnab  l^er  öon  {Rom ,  bag  man 
bie  leut  möd^t  abfolt)ieren  bon  pein  unb  fd^ulb.  is 

©er  münd^  ^tü  bem  ba|)ft  furgei^atten  4  artidtet:  ber  erft,  »ie  bie 
aft  fird^  »er  fo  gar  eng,  bag  man  nid&t  »oß  me§  linb  lefen,  unb  »ie  ba« 
Ilofier  paufeßig  »er,  unb  »ie  bie  fird^  l^ett  »eßen  umbfaflcn,  unb  »ie  im 
etlid^  burger  i^ie  l^etten  jfi  fteur  an  ben  pau  geben  5  M  bugatten. 

©ie  obgefd^riben  gnab  ift  Dor  ainem  iar  aud^  l^ie  ge»efen  unb  20 
in  fit  anbren  ftetten  mer. 

@«  »arb  bcm  boctor  l^ie*  ju  bcm  pan  Don  ben  burgern  unb  fauff* 


8.  'atn  ma§'  baräberfltfc^Tteben. 

toürbtgletten  bed  Oberbottauftetfed, 
Sa^rg.  1824  @.  24  %nm,  72;  guggcr« 
©irfen®.  1318. 

1 .  2)te  $etmttt(una  fc^emt  bux6i  bett 
»latlft  erfolgt  au  fein.  5lm  21.  i«oto.  1514 
etf^ten  Ulrt^  toon^Srringen  in  legtet« 
tung  bed  SnbtDtg  toon  (S^B  nnb  anbetet 
i»om  Hbet  i»or  bem  ^atf)  unb  (efci^toerte 
^4.  bag  Sucad  (nid^t  3aco6)  guggerd 
2)iener  bem  SBogler  be«  SBoIf  3)ietri(]^ 
i»on  JhtBnngen  ^))ogetfa(I  nnb  tooger  ge- 
nommen  ^ätte.  *^tS  tootten  fb  irett  lf>er^ 
ren  tonb  frunben  clagen . . . ,  }atgten  f ol^d 
ainem  rat  an  ali  bent^enen,  fo  bed  ^on 
j^nortngen  bidl^er  frunblif]^  nad^^auren 
getoegen  »aren.  —  3)arauf  f)at  ein  rat 


i^nett  antttjort  »otten'gcben,  ^ne  toere 
fold^d  nit  6etougt  tt^olt  aber  bad  anbringen 
«ngugger  langen  laffen,  aberfi^,  bietoom 
abef,  toaren  auf  obgemett  anbringen  im 
fug^apfen  abgangen'.  Slat^dbect.  ad  a. 
1514  m.  169a. 

2.  S5gl.  unten  @.  37,  23. 

3.  »gl.  unten  @.  37,  20. 

4.  Sol^ann  gaber,  ^Vicarius  genera- 
lis coDgregationis  Gennaniae  ac  prior 
Augustensis',  Unteres  feit  1512.  @. 
über  il^n  SSeit^,  Bibl.  Aug.  I  @.  53  ff. ; 
gier,  2)er  SlugSburger  ^umanifienfrel«  2C. 
in  ber  3eitf($riftbe8  W-^tx.  für  @*tta» 
ben  u.^eub.,  Sa^rg.  1880,  @.  76  ff. 


1515. 


27 


leutten  fil  get^  geben,  tool  5M  fl;  aber,  ba  er  bte  gnab  jfitoegen  Brad^t, 
ba  iDad  bte  neu  ttrd^en  fd^on  gar  unber  bad  ta<j^  gebrad^t,  ba^  ed  on  nott 
iDa^ ,  atn  gnab  barumb  jä  l^aben ,  aber  ber  ba))ft  nam  aud^  fi(  gel^  bar«' 
iDon.  Unb  bte  alt  ftrd^  »a«  fterder  unb  bcffcr  ban  bte  neu ,  fie  »er  ntd^t 

5Umbflefatten,  e^  toa^  tt)ot  l^alb  bteberet;  fie  »a^  ti)o(  ntt  faft  meitt,  pe 
tt)er  aber  »eitt  gnfig  gemef en.  bte  neu  lird^  »er  fixier  umbgef atten ,  l^ett 
man  tr  ntci^t  gel^otfen ;  e«  tft  atn  groffe  fd^afeung.  in  bifem  jar  ujarb  bie 
ttrd^en  gar  audgemad^t  \ 

@9  »ad  fil  ge(t  in  bte  gnab  lomen ,  bod^  lam  etmad  Ilatnd  mer  ban 

10 1800  fl  }ö  beut  ))au ,  bad  ibrig  lam  an  anber  ort;  ban  »ad  in  bte  gnab 
gefiel,  ba  mfift  man  bem  bau^)ft  ben  l^affien  tail  galen  unb  ain  fiertait  bcm 
laifer  geben  ^  unb  atn  fiertail  betib  ben  mind^en  bon  ^rebtgern.  id^  l^ört 
fagen,  ba|  ob  lOM  fl  in  bte  gnab  gcfatten  »ad,  unb  »arb  ob  3M  fl  bar* 
iDon  berjert.  man  mfiji  bem  ca!()ittel  40  fl  geben ;  ed  »olt  jiebcrman  gett 

i5barbon  ^aben,  etßd^  fagten,  man  l^ab  bem  ca))))ittel  l^ie  300  fl  mieffen 
jalen. 

[©L 16*]   Sie  SRetd^enl^an  bad  ftettlin  t)er<)ran  bei  ©alfe^jurg. 

Anno.  dni.  1515  a  die  12.  marjo  ber^jran  JReid^enl^an,  bad  ftett»» 
Un^,  figt  2  meit  bon  ®a(fe^)urg,  t)er^)ran  gar  aud  bid  an  aind  ^)f äffen 
20 l^aud;  unb  ain  lird^en  beßb  aud^.  ed  ber:|>ran  »o(  umb  4M  f[  gemad^^ 
fall,  ed  gefd^ad^  »oC  umb  lOOM  fl  fd^aben.  man  maint,  bie  fa(|  ))fanen 
finb  man  [nit]  unber  20M  fl  mad^en;  unb  ed  berj^ranen  »ot  bei  200 
menfd^en. 

5.  'war  ^atüBer  gef^eBen. 


1.  Übet  bett  ^9Xi  ber  JHrd^e,  enid^tet 
'partim  apostolicae  Sedis  beneficio, 
partim  vero  ciyium  eleomo83miis^  be* 
lichtet  eine  in  ber  ^xi^t  angebrachte  3n« 
Wrift  d.d.  10.@e^t.  1515,  abgebrndt  bei 
^^antm,  Hier.  Aug.  I  @.  308. 

2. 2)er  JCaifer  erlieg  an  ben  9latl^  d.d. 
Sttndbmd,  7.  SKSrj  ben  8cfcW,  ben 
^ominitanem  bie  toeitere  ^erfünbignng 
bed  i»om  $a:|>9ejnm  8aue  il^red  i(lofier$ 
erlangten  ^biaffed  }n  verbieten  nnb  bad 
bereits  aefammette  ®elb  \vi  ^rrefi  nnb 
SSerboti  legen  jn  taffen,  »eil  jene  o^ne 
fein  *a(8be«  römifc^enfaifer«  toiffen  nnb 
)oer^engnn9'  gefd^e^enfet,  nnb  bentMofler 


)dom  ^.  ®eijie  in  ^^ivk  in  9tom,  bem  f  old^er 
"^1^%  attetn  jnr  Untergattung  ber  2)ürf« 
ttgen  um  ©ottedtoiQen  nnb  gn  ©ottef* 
bienflen  re(]^tlid^  plomnte,  grogen  @ins: 
trag  tlffue.  @.  ba9  angebogene  (^d^reiben 
bei  ^i^^^tiva,  Amoenitates  lit.  $b.  VI 
@.  322 ;  ttgl.  Ulmann ,  aÄajcimilian, 
SBb.  n  @.  728  «nm.  3. 

3.  @.  l^ier^n^errmann,  ®e{(^.  bon 
9lei*en^att,  Oberb.  %x^\^.  «b.XIX, 
@.  93.  ^gt  ond^  bte  Chronographia 
@enber8,  «b.  VII  Sl.  201^,  »o  ertoäl^nt 
ig,  bag  am  gleid^en  Sage  auii^  bie  @tabt 
SBeib^ofen  (in  S'iieberöfleneid^)  ber- 
brannt  fei. 


28 


VIII.  '(Stcnica  netoer  gef^i^ten'  toon  Silt^elm  9tem. 


9Bte  ber.ö  on  ©tdingcn  etttd^  Don  2Borm«  Dteng  unb  f(^ä^t, 

unb  für  bie  [tat  jod^. 

Anno  dni.  1515  in  bct  faftcn  ba  tooltcn  tr  ti)oI  38  laufflcut  unb 
anbcr,  bic  toarcn  bon  ffiorm«,  gen  gtandfurt  in  btc  mcg  tctttcn^  unb 
l^cttcri  gicttcr  auf  beut  9icin,  bic  tijottcn  fie  aud^  gen  grancffurt  fieren,  5 
unb  bcr  <)fat|graff  gab  in  ain  frei,  fidler  gefoitt. 

3[(fo  laut  ain  ebetman,  t)xt^  ^^ranfeefd^gu^  bon  ©idKngen,  ber  erftad^ 
gtoen  unb  fieng  ir  36  unb  nam  in  ir  gutt  unb  fd^afet  fie  umB  9000  fl. 

9Kfo  fieö  ber  laifer  über  ben  bon  ©idtingen  Brtcff  aufffd^tagen,  unb 
tet  in  in  bic  ad^t  unb  aberad^t  unb  entfa^t  in  aöcr  feiner  eren  unb  nam  lo 
im  fein  abe(,  fein  namen  unb  fd^ilt  unb  l^eto. 

©er  bon  ©idKngen  berad^tet  baö  ate  unb  jod^  für  bie  ftatt  SBorm«, 
er  l^ett  bei  600  J)ferb  unb  bei  2400  fuo«Incd^t  unb  tooü  bie  ftatt  einge* 
nomen  l^aben.  e^  fa(t  im  aber,  er  lag  4  ober  5  tag  barbor  unb  jod^  toiber 
l^aim.  15 

[Söl  17»]  aasic  ber38rg  JRigler  jnSrem«  ben  ^al«  abfiel. 

i.%px\[  Anno  dni.  1515  in  ber  lartood^en  lamen  mör  l^er,  ba§  ber  3örg 
{Rigter^  ju  Ärem^  ben  l^aK  loaö  abgefatten  über  ain  ftieg  ab,  er  l^ett  gn* 
getrund(en,  toad  fot  loein  getoefen ;  er  l^et  lür^Kd^  banoor  aud^  ain  erfto^ 
d^cn^  er  l^att  fit  beffer  bing  triben.  gott  bcrgeb«  bcr  fei!  20 

2Ban  ber  Sinia«  gemad^t  ift,  unb  loer  gum  erften  cinge^ 

laffen  toarb. 

Anno  dni.  1515  a  die  13.  a^jriö  ba  tic«  man  l^ic  ba«  laifer« 

1.  '(tlid)*  ifi  baiüBergef^tuben. 


J.  2)erU6erfaüfanbpattam22.3«ärj 
moraend  gtotfc^en  9  u.  10  U^r  bei  bem 
!2)orfe  (Si^  )tx)if(!(en  ®txn9\ftxm  unb 
£)^4>en^etm;  bie  befangenen  loutben  auf 
bie  (Sbernbutg  gebracj^tunb  hoxtU^äfäi^i, 
tootauf  etfi  uati^traglid^  (am  25.  WlRxi) 
ber  @tabt  SBorm«  ein  SllSfagebrief  @l- 
dingend  guaefanbt  tourbe.  9(m  16.  S^ril 
f))ta4  bet  icatfer  bie  ^4t  unb  OBerad^t 
über  tl^naud,  ber  am  15.  SD^at  bes^al^red 
ein  »eitere«,  in  ungettö^nlid^  fd^arfen 
^usbrüden  abgefagted  9(^t9manbat 
folgte.  2)er  Eingriff  ©IdKngen«  (mit 
6000  Sanb8tne(^ten  unb  1100  Steiflgen) 


auf  bie  @tabt  SCßoimd ,  bie  ))om  23.  Bi« 
25.  3unt  befdfioffett  tourbc,  blieb  o^ne 
(Srfolg,  »orauf  ftd^  bie  gelobe  pm  gro§en 
yia6fü)txi  ber  Sormfer  3al^re  lang  (in* 
gog,  bl«  eö  enblld^  am  16.  %na.  1517 
^tmlii^en  ben  beiben  feinblid^en  $arteten 
DU  einem  ^Hnfianb'  (am,  bem  im  nS^flen 
3a(re  ein  ^^udtrag'  fokte.  @.  (tergu 
Ulmann,  grau)  toon  ^icftnaen  @.  39  ff. 
84.  91 ;  3om8  SBormfer  $^ron. ,  1.  c. 
@.  241  ff.,  asird,  2)te^ot  (Sorrefponbenj 
ber  @tabt  ©traßburg,  S3b.  I  @.  3  ff. 

2.  @.  hierüber  oben  @.  7  21nm.  1 . 

3.  @.  eben  @.  6,  29. 


1515. 


29 


mauttreiber  bei  bem  neuen  (Sinlaf  ein  bei  bet  nad^t  ^ ;  man  l^ett  \>ox  nie 
niemanbt  einge(affen,  ioieioo(  bet  @in(a9  Dor  1  jar  gar  audgemad^t 
»a^  »erben. 

Unb  »et  Igifettfd^  »aö,  et  »et  jn  fuo«  ober  to§,  botft  nid^^  geben, 

5  abet  ftemb  obet  l^ieig  gab  ainet  ge  to§  1  freutet  unb  ju  fuo«  2  <)fening;  abct 

ba(b  batnad^  ba  mSft  ainet  ju  tog  2  trennet  geben  unb  }u  fuod  1  Iteu^et. 

5Det  ®n(a«  ^at  ob  2000  fl  jfi  mad^en  loft. 

Sie  ain  btfd^off  tjon^tem  J)oI(  »ein  »atb. 

Anno  dni.  1515  a  die  28.  a^fxiü  ba  »a«  ain  bifd^off  öon  ^tem^ 

10  ^ie,  bet  »d^  ain  l^etfeog  öon  S5taunfd^»eigg,  bet  l^ett  bei  etüd^en  ebe^ 

leutten  unb  l^etn  jugettundten  unb  »atb  f o  f ot  »ein ,  ba|  in  fein  bienet 

unbet  ben  atmen  mfiften  i^aimfieten  unb  auff  bet  etb  gied^en;  et  l^ett  nun 

ain  »amedl^emett  an. 

Sie  bet  tl^utn,  bet  Sugindtanb,  l^i^d^et  ge))auen  »atb. 

15  Anno  dni.  1515  ba  »atb  bet  Sugin^tanb ,  bet  tl^utn,  l^öd^et  ge» 
pati^n,  bau  et  »a«  t)ot  etßd^en  iaten  gat  au^ge^)tunen  bon  bem  »ettet, 
ba9  batein  gefd^Iagen  i^ett^. 

Unb  bet  tl^utn  »atb  mit  !u^)fet  gebedtt*,  unb  bet  Ino^)f  ^e(t  17 


2.  *gai*  Mcübeigef^Tteben. 

1.'3)«  'Slttlaff  ftaub  itDx\äftn  bcm 
Erntet'  unb  bem  ©oggtngert^or.  2)ie 
erßen$or!el^rungen  unb  ^aSorarbetten  ^ur 
{>er{ieUuna  bedfelben  fallen  rto6}  in  bad 
3al^r  1513;  »3l.S3I.55b,  in  vigiHa Qalli 
(15.  Oft.):  *it.  24  guü>in  Soracn  SBtbe« 
man  f^ußer  'omh  ain  tail  an  fetm  oarten, 
bon  be«  netocn  etnkg  »egen  fafft'.  — 
9t  58b  am  l^eUign  netoen  jard  aBent 
(31.2)ec):  *tt.3guIb.»altn8Sßln,  Sofd^er« 
baUter^u  uereemng  bon  breber  bifierung 
tt)egen  }&m  etniag  tonb  tugtn|(annb  ge^ 
ma^t^  au(i^  barnm,  bad  et  in  annbern 
t)SUen  befler  totttiger  bnb  gefliffner  fe)^.' 
3118  ber  *Sinla6'  eröffnet  »ar,  tourbe  bcr 
@5lbner  ^ctnrtd^  SDtedenlocr  auf  bcnfel* 
bcnbcPeUt.  «SR.  1515,  SI.  54a  f.  nad^ 
Vit!  (16.  Sunt):  'it.  18  giitbln  ^cinr^cn 
TlMtnlotx  für  fein  a:|)ffelgroiü,  tanng* 
[(^toann^Kt^f^tb,  tfi  im  garbegatttonb 
tn  bad  ftoital  genomen,  als  er  auff  ben 
netDcn  ctnlag  bepettt  toarb'  —  S)cr  @tn« 
lag  »at  eine  gaUbtüde,  bie  burd^  eine 
fel^r  einfädle  mittete  gebrochener  9ebe( 


»irfenbeSD^afi^tnetie  in  8en>egung  gefegt 
»utbe.  S>te  ^tabt  betrachtete  u.  bel^an« 
belte  biefen  Wtt6fanUmn9  al8  i^e^eim« 
nid;  aH  jebod^  Sugdburg  an  «abem 
!am,  bef^rieb  bet  Sng.'^au^tmann^ern 
in  feinet  gefd^.  2)atflellnng  bed  Settl^ei* 
bigungdmfianbed  k.  ben  gangen  «au 
audfübtlt^  unb  erläuterte  il^n  but^  9b« 
bilbungen  1.  c.  @.  156 ff.;  bgl.  8nff 
1.  c.  @.  17.  —  3)le  (gtti^tuna  be«  *(8in- 
laffe«'  gefd(>a^  Äaifet  aRajimiUan  julieb, 
ber  in  bet  S^lälje  ein  ^au«,  F  386,  be  aß 
unb  oft  f:))ät  in  ber  i^ac^t  bon  bet  3agb 
in  bie  <Stabt  jutüdlam. 

2.  (SbtipotoJ  (geb.  1487),  SBif^pf  toon 
Serben  unb  fergbifd^of  bon  «remen  (f. 
@enber  @.  140,  3),  ein  «ruber  be«  $er« 
2ogd  ^eintid^  II.  bon  «taunfc^lbeig» 
SSolfenbüttel. 

3.  @.  (genbet  @.  70,  1. 

4.  «9{.  1515,  Sonntags  na^  as« 
sumptionis  Marie  (18.  9ug.)  «l.  56^: 
'it.  meine  Ijieten,  l^aben  Subtoigen  Äeffel« 
fc^mib  atbffet  bem  flabel  taffen  anntt« 


30 


VIII.  '(Eronica  mtotx  gefd^^tm'  t>ois  Sil^elm  9lcm. 


me^en  unb  1  fierßti  roggen  ^  er  toaxi  Derguft ,  unb  man  i^att  67  bug« 
gatten  barju  ixanäjt  ju  best  Dergulben^. 

[S3l.  17^]    SBte  8auj  ^ftfter»  jfi  Softntfe  \äfxtf  ain  bternen 

erfd^offen  l^ett 

6. 3an.        Anno  dni.  1515  umB  ber  l^aUigen  3  lüntg  tag  ba  toa«  am  iuttgctß 
burger  ))on  9lug^)>urg  ju  ^oftni^,  ber  ffttt  am  gutte  bternen  gelaben. 

Unb  ate  fie  bei  im  waö  in  ainem  ptfin,  ba  nam  er  1  Bfld^fen  in 
bie  l^enb ,  bie  u>ad  gefoben ,  unb  mad  ber  jinber  gemad^t ,  u>an  man  fie 
tru(ft,  fo  fd^Ing  e^  fett  feur  auff ,  unb  gieng  ban  bie  ixäf^  ab.  atf o  beutlet 
er  mit  ber  Büd^fen  umB  unb  trfidt  ben  jinber  an^  unb  fd^o«  bie  bternen  lo 
burd^  ben  Ken,  ba§  bie  Iuge(  l^ienben  jfi  bem  nad  audgieng. 

Sttfo  muft  er  ir  abtragen  unb  mußt  ir  40  fl.  par  gett  geBen  unb  aüe 
|ar  20  in  leiBting  unb  jatt  bem  ar|t  37  fl,  unb  toa^  im  fünft  aud^  u>oI 
30  ober  40  fl  barauffgangen. 


2Ban  ber  Ino^jf  auff  Unfer  grauen  lird^en  gemad^t  warb.j 

Anno  dni.  1515  ba  tt)arb  jfi  Unfer  f$rauen  in  bem  ti^um  l^ie  1  tnop^ 
auff  ben  tl^urn  gemad^t,  ber  l^iett  2  fd^aff  roggcn  minber  IV2  fierling*. 


15 


löutten  69  jennttttcr  97  ^  ttt^)fcr8,  ba» 
tan  l^at  er  an  (u^fferin  tafeln  geübert  67 
gentner  84  ^,  tut  fein  fd^mfblon  toom 
iS  4  btt.,  tat  129  fl  15  6  1  bn.;  baran 
^at  er  i»ormat8  ent^fanngen  60  fl  t)nb 
^aben  im  meine  Ferren  batomaifler  ah 
jogen  für  23entner  abganng9 10  f[,  restat 
tm  geben  59  fl  15  g  1  bn.  bamit  ifi  er 
fein9  Icnd  behalt  toon  Ino^ffen  bnb  tafeln 
toff  bem  Suginflannb ;  nota :  f  o^)ff  tonb  ta^» 
toerd  affe«,tDigt,  aU  er  aäft,  62genmer'.— 
Vettere  für  bie  Sieberl^erfiettung  bed 
Xl^urmeS  gemaci^te  Sudgaben  f.  bei  ^off^* 
manU;  2)ie  Xl^ore  unb  )6efefHgungen  k. 
3citf^r.  b.  l^ifl.  35er.  f.  @^töabcn  unb 
yicub.  Saljrg.  1886  @.  38. 

1.  @.  ©tetten,  Äunf^Oef*.  k.  II 
@.  106. 

2.  »91.1515,  @. na* Viti (16. 3uni) 
m.  54b:  Ht.  163  gutbin  19  6  3  ^ler., 
$annfen  ^Sgetin  bmb  116  bucaten 
2  V2  ort  )&  40  t>ff9  ^unbert  gäm  «»ergutbin 
be«  tnop\9  auff  bem  Säginftonnb  wtofft, 


bod^  finb  aUain  67  bucaten  bamf  «»ergult 
tDorbcn.'  —  @.  na*  Petri  et  Pauli 
(30.3uni),  öl.  55»:  4t.  40  aulbin  Sorgen 
3orer  gotbf*mib,  allain  für  fein  orbait 
bed  toerautbend  be9  groffen  (no:|>ff8  auff 
bem  Suginftannb;  mer  fetner  l^atog» 
fratoen  ain  gutbin  für  ain  i»eremng^. 
(2)iefer  Änotof  »urbe  in  ber  gotge, 
na*bem  ber  ifiuaindtanb  abgetragen  loor« 
ben,  auf  bad  ^atl^^aud  gefeit,  toa9  man 
im  3abce  1781 ,  ats  man  ben  ^no))f 
jum  Ruften  gab,  an  ber  3nf*rift  er* 
fanntc.  @.  ©tcttcn,  Ännft-Oef*.  jc  tjon 
3tug«burg,  II  @.  106.) 

3.  2)ie  ?Pfifler  gehörten  unter  bie 
Jlttefien  Sugdburger  gamitien.  @.  ®ttt' 
ten,®cf*t.  @.  170.  Sttfa«  ^ßfiffcr  v>er- 
mS^tte  fi*  no*  imSa^re  1515  mitStnna 
iReib^art.,SBarne(ie,  $o*3eit8btt*  @.26. 

4.  @.;über  bie  (Smeuemngbed  2)om« 
gebäubed  bid  aur  »oUenbung  bed  »an» 
»eried  »rann,2)ie  2)omfir*e  @.  23  ff.— 
ögt.  @.  29,  18. 


1515.  31 

2Bie  ain  gro«  morb  bei  atcgcnfj^urg  gefd^ac^. 

Anno  dni.  1515  ba  gefd^ad^  ain  gro^  morb  ntd^t  fcrr  t>on  9te* 
genf ))urg.  ba  l^ett  ain  ebelman  ain  fi^,  ber  f etb  ebelman  ^  mäft  gu  bem 
l^erftogen  gen  SKind^cn  rcittcn. 
5  giun  l^ett  ber  felb  ebelman  1  brftber,  ber  l^ett  ain.Incd^t,  ber  felb 
Ined^t,  ba  er  l^ort,  ba|  fcin^  iundter  bräber  tpeg  »a«  geritten  ju  bem 
l^erfeogen,  ba  jod^  er  auff  fein  fife  ober  fd^toß;  unb  ba^  ebetman«  loeib 
lant  ber  Ined^t  tt>o(  unb  bel^erioergt  in.  unb  in  ber  nad^t  ba  lam  er  an 
ber  frauen  lamer  unb  Ilopft  an  unb  fagt,  er  toer  fo  faft  frandt,  ba§  fie  im 
10  cttoa^  geb,  ba§  er  nit  fturb.  atfo  ttt  im  bie  frau  bie  lamer  auff,  ba  fd^tug 
er  fie  mit  ainen  pt\xä)^t  an  Io^)f  jfi  tob.  ba  fd^ri  1  Junger  Inab,  ber  loa« 
ber  frauen  fun,  ben  fd^fug  er  aud^  jä  tob.  nun  lag  bie  magt  bei  ber 
frauen  in  ber  lamer,  bie  ermiJrbt  er  aud^.  bie  frau  »a«  f d^toangcr ,  man 
fd^nitt  fie  l^ernad^  auff,  ba  fanb  man  2  Inebtin  in  ir. 
15  Unb  ate  ber  mörber  ba«  morbt  gcti^on  i^ett,  [Söl  is*]  ba  brad^  er 
leften  unb  albing  auff  unb  nam  t)on  ptbergefd^irr,  toa^  er  fanb,  unb 
günt  bamad^  ba«  fd^Io«  an  unb  lieff  batb  in  ba«  borf  unb  mad^t  ain  ge^ 
fd^rai,  e«  pxnxm,  unb  maint,  bie  frau  folt  biemcil  ber^)rinen. 

2Kfo  fieffen  bie  j>auren  ju  unb  leften  ba«  feur  unb  funben  bie  frauen 
[20  unb  bie  anbren  unb  fad^en  tool,  ba§  fie  gemiJrbt  toaren. 

Sllfo  jod^  er  auff  5Wierenberg  gfi ,  unb  bie  t)on  9iegenf<)urg  fd^idtten 
im  naä).  alfo  »arb  er  nid^t  ferr  bon  Slierenberg^  gefangen  unb  gen 
Slierberg  gefiert  unb  mit  gtienben  gangen  geriffen  unb  gerabbred^t  K 

SBie  ber  ^er^og  bon  SBirttenberg  ben  ^an^  bon  Rotten  er«» 
25ftad^  unb  in  l^ernad^  fetb  l^andtt,  ber  loa«  fein  liebfter  biener. 

Anno  dni.  1515  a  die  7.  majo  ba  ritt  ber  l^erfeog  Ulrid^  Don  SSSirt* 
tenberg  mit  8  ^)ferben  auff  ba«  gejiaib ,  unb  er  l^ie«  fein  biener  in  bem 
]^o(^  aü  bon  im  raitten  unb  bel^ielt  nun  1  ebetman  bei  im,  ber  ^ie«  $an« 
bon  ^utfen,  ber  loa«  fein  liebl^aber  ainer. 
[30  asa«  ben  l^er^ogen  anlam,  ba«  »aift  man  nid^t,  ban  er  erftad^  ben 
$an«  bon  ^utten  unb  i^andft  in  barnad^  an  ainen  ))aum  *.  e«  ma«  bie 

14.  *fle'  barübetgef^rteten. 

1.  fftaäflWlMntx^  9lüntberger  %n>     fangen 2ttSeu(i^t,}toet3Jleilen  bon 9{iirn* 
naltn  (ad  h.  a.)  l^ätte  er  gel(>eigen  $cffel     berg. 

{^otf^l?)  bott  ^offenborf.  3.  2)le  ^Inrld^tung     erfolgte    am 

2.  iRaci^  einer  i«ürttbcrger  S^ronif  im      12.  3uni.  3Äüaner  1.  c. 
ÄretS'tCrd^b  in  ?lmberg  njurbe  er  ge=  4.  ^ergogUlrid^ermorbcte  am  8.  üWai 


32 


Vni.  %xonka  netoer  gefd^tii^ten'  too«  Stt^elm  9lcm. 


fag,  bcr  §an^  t)Dn  5)uttcn  l^ctt  gar  ain  fd^Sn  toctb,  ba«  fefiö  im  bcr  l^cr^og 
unb  l^ett  fotg ,  ber  $and  t)on  ^utten  l^ett  e^  gemSrdt  unb  tDoIt  bon  bem 
l^ff  gefteQt  ffaitn,  aber  man  matnt,  ber  l^^og  tt)er  unfinmg. 

©er  l^er^og  l^ett  aiti  bicner ,  ber  »a«  ain  Boied ,  gar  ain  toaibcnfici^ 
raif ftg  mtn\df ,  ber  ffttt  ain  flfe  in  feinem  [Sdl  is*]  (anb ,  bcn  Ke«  er  in  6 
feinem  aigen  l^au^  erfte(3^en,  ban  er  l^ett  forg  auff  in,  er  »urb  be«  bon 
§ntten  frainben  beiftanb  ton  K 

3(tö  ber  i^er^og  ben  bon  ^utten  erftad^  unb  ffandt,  ba  fftü  ber  l^er^og 
2  Ined^t  (ei  im. 

2Bie  unfer  tiebc  frau  gn  SKailanb  groffe  jaid^en  tat.         lo 

Anno  dni.  1515  a  die  18.  majo  ba  l^att  unfer  liebe  frau  jfi  SDiai* 
tanb  anfad^en  groffe.  jaid^en  ju  ton  2. 

&  fenb  bie  lamen  gerab  loorben.  ^eml^art  äßeitting^  l^ot  ain  armen 
fnaben  tang  geit  !ennt,  ber  l^att  fein  fied  auff  feinen  ad^flen  getragen  unb 
rft  tn  ber  ftatt  auff  bem  ard  umb  geru^(et  unb  l^att  iM  abnäfeni^ 
gefSd^t,  ber  ift  gerab  morben,  ben  ^at  er  l^ernad^  fed^en  umbgan  in 
ber  ftat.  er  fagt  bon  anbem  grofen  jaid^en ,  bod^  l^at  er  biefelben  mit 
gefed^en. 

ß^  ift  ber  margraff  bon  SWanttcn  *  bal^in  lomen  fir  unfer  frauen  bi(b, 
ber  ]^t  bie  temi  ))on  ben  t^tan^ofen  gel^abt,  l^at  aud^  bad  ii))erlin  gel^abt,  20 
er  ift  aber  nit  gefunb  worben.  Da  ift  er  jomig  »orben  unb  l^at  gegen 
unfer  frauen  gefagt:  ^toarumb  mad^teft  bu  mid^  nit  gefunb?  toerbinid^ 
bod^?  bu  mad^ft  anber  büben  gefunb  unb  mid^  mad^ft  bu  nit  gefunb!'  er 
l^at  aud^  fünft  etlid^  fd^efttoort  brandet,  bie  id^  nid^t  fd^reiben  mag,  bie 
unfer  lieben  frauen  betreffenb.  er  ftirbt  l^art  ain«  redeten  tob«.  25 


be«  3a]S>r€«;i  51 5  (einen  @tattmci|ler  ^an« 
toott  Butten,  einen  @o^tt  bed  Subtoig  toon 
Butten ,  tn  einem  Satbe  hd  Böblingen 
nnb  l^ing  i^n  an  beffen  Seibaüttel  an 
einen  ^anm.  @.  bie  näheren  umjiänbe 
unb  bie  ^eioegarünbe  l^terau  bei  Sattler 
1.  c.  I  @.  185  flf.;  Äuglet,  Utr.,  ^erg.  to. 
SB.  @.44;  $et?b  I.e.  @. 392 ff.;  Ulmann 
1.  c.  @.  19.  —  2)ie  Ctuetten  flnben  ^^if 
gufammengefieUt  bei  ^öding,  Hutteni 
OD.  I.  @.  39  ff.  @.  242  ff.  @.  263. 
@.  288 J. 

1.  95gt  bie  ^(ufiä^Iung  ber  toon  bem 
$er}og  toetübten  ©raufamfeiten  in  'ber 
Sürtemb.  Sanbf^afft  tmberrl^t  nnb 
entf(^ulbigung,  neuliti^  an  gemeine  @vb- 


genoffenfd^aft  anggangen'  d.  d.  7.  9{ot>. 
1519  Bei  ©attler  1.  c.  n,  ©dt.  @.87  ff. 
unb  '(Sin  ©ebi^t  toon  einem  $oeten' 
ebenba®.  140  ff. 

2.  S3g(.  Mer)n  $rato,  Storia  di  Mi- 
lano  im  Archivio  Storico  Italiano, 
©b.  in  @.  328.  S)ic  in  8lebe  flel^enbe 
üRabonna  toar  bie  S^abonna  beU'  Erböte 
im2)om,  toeld^e  (na^  $rato)  am21.9Rat 
bie  9(ugen  ju  betoegen  nnb  SBunber  gu 
t^un  b^ann. 

3.  ©emiarbSWcntingimllttajburger 
^od^^eitdbnd^  genannt.  @.  tBamede 
@.  20. 

4.  grance«co  II.  (ton  ©cmgaga),  gefl. 
1519. 


1515. 


33 


^ie  ain  (urger  l^te,  ber  l^ie^  ^arttman  Sangenmantet,  i& 

l^unget  ftarb. 

Anno  dni.  1515  a  die  25.  majo  ftarB  ein  bürget  l^ic,  l^te^  ^attt*' 
man  Sangenmantel,  man  fagt  glabßd^,  er  fturb  ))on  l^unger. 

6        (S^  lam  feiner  frainb  lainer  jfi  im,  ban  ainer,  ber  gieng  ju  im,  gleid^ 
ate  er  fterben  »olt,  led^t  1  tag  bart)or. 

Sr  l^ett  fein  gutt  i^olo^lid^  tjerjert,  aber  bie  na(^j)attren  l^ettcn  bar* 
für,  er  ro'dx  jü  l^unger«  tob  K 

2Bie  bie  ^)auren  in  SBinbifd^en  (anben  etlichen  ebetleuten 
io[SI.  19*]  etlid^  fd^Io«  abgetounen  unb  ^)Iünberten  bie  fd^Io^. 

Anno  dni.  1515  a  die  8.  jungo  ba  famen  mBr  l^er,  baß  bie  ©in* 
bifd^en  ^)auren  bei  15  M  ftard  »aren  jogen  in  Äernten  »iber  ettid^  ebel* 
Icut,  barunber  fie  fafen^,  ban  bie  ebelteut  l^etten  bem  laifer  auff  biefelben 
fd^Io^  unb  l^erfd^afft  geti^en,  unb  fteurten  bie  panxtn  ta^tiä),  ba^  bie 
iftpauren  nid^t  erleiben  mod^ten,  unb  getounen  t)tl  fd^Io^  unb  ^)(ünbetten  fie 
unb  fagten,  fie  »etten  fie  bem  laifer  »iber  antworten. 

®ie  »arfen  ain  ebelman,  l^ie^  bec  üK^nborffer,  ju  ainem  fenper  in 
feinem  fd^Io^  an^^,  baß  er  jfi  tob  fiet. 

®ie  jod^en  bamad^  für  Sabad^;  e^  toarb  l^ernad^  geftitt,  ban  ber 
20 laifer  fd^idtt  etlid^  leut,  bie  e«  »ertrügen*. 


1.  ^artmann  Sanflenmantel  fd^eint, 
ttjte  cittgelttc  @tcuetbü(i^ct  anbcuten, 
ftd^  Won  (äuge  t)or^ct  in  SSermögcus« 
f(i^tt)icngfclten  ibcfunben  ju  l^aben.  3m 
3al)re  1510  gab  er  fein  8ütgcrrc(i^t  auf: 
*2)i6  tag«  ift  ©artman  Sangeumantct  ber 
naö^^mx,  fo  er  vtad)  uffgab  fctu«  burger« 
itö^itn^  bejalt  ^aben  folt,  erlaffen.  'ox\a(fy, 
ba8crt)orma(8juüll  gejtcroret^af .  ©teuere 
hn^  beö  Sa^re«  1510  531.  45». 

2.  2tuf flanb  ber  burd^  3:ürfeiieinfäÄe, 
^errfd^aftltt^ett  2)ru(I  unb  elementare 
©reigntffe  (d^tocr  bebrücften  winbift^icn 
©auernfcbaft  gegen  ben  Sanbabel,  begtn» 
nenb  im  grü^jaV  1515.  @.  über  biefen 
^[uf^anb ,  feine  $orgef(^t(i^te  unb  feine 
unmittelbaren  golgen  gr.  9W.  Tltt^tx, 
2)er  inneröflerreici^ifci^e  SBauemfrieg  beS 
3a]&re8  1515  im  arc^ito  f.  Bflerr.  @efc^. 
S3b.65a.  57g.unbogtgran(f,  S)eutft^e 
(E^^ronüa      Ö.  267;      gugger«©irfen 

6täöte<^Toni!en  XXV. 


@.  1355  ff.;  SUiencon,  ©tfl.  SSoirsaeber 
III  nr.  298. 

3.  2)ie  33anern  mad^ten  einen  Eingriff 
auf  ba9  ben  trübem  ^an9  unbiUlt^ael 
)}fanbtoeife  gel^örenbe  @(^log  üJleid^au^baS 
fte  am  17.  mal  einnahmen.  2)te  beiben 
©(i^toß^enen  unb  Caspar  SBernedertöur» 
ben  getöbtet  unb  über  bte  SWauer  genjorf en ; 
bie^d^tog^errin,  bte  in  ©auerngeroanb 
gefie(!t  »urbe,  »urbe  genötl^iat ,  ©auern« 
arbeit  ju  t)erri(i^ten.  Tlat^tx  1.  c.  @.  82. 

4.  2)er  8anbe«t)ertt)efcr  toon  Äärntl^en, 
Seit  Söeljer,  f(^lug  mit  geringen  «Streit* 
träften  ben  ?lufftaub  ber  dauern  in  ben 
t)erjcbiebenen  ©egenben  ^ämtl^enSnieber, 
ber  t)on  ben  lnner9ftenei(^>ifcben  Säubern 
geiDä^lte  getb^aujptmann  ©eorg  t)on 
^erberflein  bie  @r^;ebungen  ber  SBct)8(» 
ferung  in  @tdermarf  unb  Ärain.  (5nbe 
Sug.  beS  3a(re9  toar  bie  9iu^e  überall 
toieber  ]{^ergeftettt. 


34  VIII.  '(Srotttca  netöcr  gefd^ld^tcn'  toon  SBU^elm  9?em. 

SSon  gipai  3ubcn,  bic  ju  SBorm^  l^aimUd^  gefangen  tourben; 
unb  ö)oIt  f  te  an^  ber  ftat  gefteict  l^aben. 

^''^I^d         Anno  dni.  1515  in  ber  Ireufetood^en  ba  tft  ain  boctor  am  lamer^ 
gertd^t  getoefen,  l^ie^  boctot  Slffenftam^,  ber  l^ett  ain  briiber,  ain  raifig 
menfd^.   ber  .ga6  ainem  iuben  jü  üerftan ,  er  mett  in  galen,  ban  er  »a^  5 
bem  iuben  fd^ufbig ,  unb  boctor  2lffenftain  loaö  aud^  bem  iuben  fd^ulbig. 

Unb  ber  iub  tarn  gfi  im  in  fein  l^au«  unb  l^ett  nod^  ain  iuben  mit  im 
genomen.  unb  boctor  2lffenftoin«  bruber  ber  l^att  leut  beftett  unb  fieng 
bie  2  iuben  unb  banb  in  l^enb  unb  fieö  unb  Inebel  in  ben  munb  unb  legt 
ben  1  iuben  in  ain  leler  nnb  ben  anbren  legten  fie  auff  ain  faxten  in  ain  10 
trud^en  unb  »otten  in  ju  bem  tor  au^gefiert  l^aben.  unb  ate  ber  fuor== 
man  ju  bem  tor  fam,  ba  toaren  l^eetoegen  unber  bem  tor,  ba§  er  nid^t 
l^inau^  lunb  unb  mflft  ftiö  l^olten,  unb  man  gieng  mit  bem  freufe,  bat  bi^ 
leut  l^örten  ben  iuben  riiplen  unb  lugten,  ba  funben  fie  ben  iuben. 

Sllfo  toarb  ber  fuorman  gefangen  unb  [®t.  19^]  im  ber  Io^)f  abge«*  15 
fd^tagen.  bie  anbren  famen  aü  baröon. 

S^  ma^  ain  reicher  iub,  man  maint,  er  l^ett  in  »oI  6  M  fl.  ju  geben 
gel^abt. 

2Kfo  fanb  man  ben  anbren  iuben  in  ainem  leler  anbunben,  ben  lief 
man  (ebig.  20 

35octor  Slffenftain  ber  ma«  nid^t  ju  S33orm«  auff  biefelb  geit ;  er  fagt, 
er  l^ct  nid^fe  barumb  gemeft  unb  fam  »iber  in  bie  ftat. 

SQ3an  bad  l^fil^in  freu^  gu  bem  l^aiügen  ^reu^  gemad^t  ift. 

Anno  dni.  1515  a  die  28.  iungo  ba  toarb  bad  l^ül^in  freu^  unb 
bie  2  fd^ac^er  gu  bem  l^ailigen  Sreufe  in  ber  f ird^en  t)or  bem  frime^attar  25 
auff  gerieft,    ba«  l^et  (äffen  mad^en  ber  üKartin  3Q3ei?«2^  ^^r  »a«  ain  toc* 
ber  Dor  iaren  gemefen. 

SBie  gu  fant  Ulrid^  in  ber  fird^en  bei  ber  nad^t,  al«  bie  mind^ 
gu  mettin  toaren,  ain  gro«  gerümpet  tt)a«. 

3.  stiu        Anno  dni.  1515  an  fant  tUxiä)^  aubent  in  ber  nad^t,  al«  bie  mind^  30 

6.  *wad*  ifl  MTäbeTgrf(^tieben. 

1.  Dr.  SBoIfgatig  Slffenflcln  tp  al«  ß*cn  etlftungen  befannt.  @.  g.  ©.  ben 
^amtnetgeric^td't^rocurator  unter  bem  $ettrag9brtef  gtotfcben  i^m  unb  ber 
3abre  1510  aufgeführt  bei  ^arp^reci^t,  ^btiffm  ju  »St.  ©tcp^an  »egen  einer 
@taat8'2lrci^lt)  be«  Äaif.  Äammergcrici^t«,  Äapeue,  unb  einer  ewigen  üWeffe  2c. 
III  @.  468.  öom  2(1.  3uU  1515  in  ber  ^erttailf^en 

2.  S3gl.  unten  @.  35,  13.  iWartln  Urf.^Samml.  «gl.  über  l^n  au6}  unten 
SBeig  toar  auäf  fonft  buid^  feine  tirti^  unter  1520. 


1515. 


35 


gfi  fant  fUxxä)  bei  ber  mettin  toaxtn ,  ba  »orb  atn  ixt>^  runn)lcn  in  bct 
fird^en  bei  fant  B^bred^^  attar,  ba§  bie  ntind^  mainten,  ba^  gmelb  unb 
fant  3tobred6fe  altar  ^  tourb  eingctoorfen  ober  jerJbroci^en  unb  fd^tie  etttoa^ 
*an)e,  OiUXotV,  ba§  lain  mind^  aßain  borft  au^  bcr  lird^en  gan,  aber  e« 
&  gi^iiflcn  oXvi^ti  5  ober  6  mitainanber  au^  ber  fird^en. 

Unb  am  morgen,  ba  man  in  ber  lird^en  (ugt,  ob  ettoa«  jerbrod^en 
tt)er,  ba  fanb  man  afbing  gan^,  mie  üor,  unb  bie  minc^  l^ielten  c«  in 
groffer  gel^aim,  ba§  eö  nit  gan^  offenbar  »arb, 

3d^  toarb  e«  erft  über  9  mod^en  geioar  ijon  gtab^afftigcn  teutten,  beri 
10  e«  bie  münd^  fe(b  gefagt  l^etten.  id^  fragt  im  nad^  unb  fanb,  bat  ^^  ^«^  ti)a^. 

[3(.  20""]  iffian  bie  grod  glogen  gu  bem  ]^ai(igen  jtreu^  gemad^t 

unb  gel^endtt  toarb. 

Anno  dni.  1515  a  die  6.  (uio  ba  tparb  bie  grod  glogen  gu  beml^ai' 
ligen  Sreu^  in  ll^uren  gogen  unb  gel^endtt,  bie  tt)igt  51  Yj  jennten,  fte  l^aift 
15  (gtcna  \ 

äBie  ber  laifer  äRajcimiüan  gtoen  l^eurat  mad^t  mit  bem  lunig 
öon  Unger  unb  Selbem,  unb  toie  fie  ain  emigen  fribmad^ten 

mit  fam^)t  bem  lunig  üon  $oten^. 

Anno  dni.  1515  a  die  17.  luio  ba  !am  ber  faifer  SWajimilian  gen 
20  S35ten  *.  e«  lam  aud^  mit  im  bal^in  ber  lunig  ©labiötaen  jü  jungem  unb 
Selbem  ^  unb  ber  lunig  Subtoig  Don  Selbem ,  baö  funig  »on  junger« 
fun  ^  unb  ber  funig  oon  ^olen,  ba^  alten  fünig  Don  Unger«  bniber'. 

7.  *»oi*  ijl  fcotübctgef(^?rieben.       17.  öbenfo  -wie'. 


1.  2)ic  @t.  @im^ert«fa^)ettc,  in  bcr 
fH  ber  in  8lebe  pe^^enbe  5(Itar  bcfaub,  ijl 
too«  einem  turnen,  nur  toon  ben  groci 
©eitenpfeilcrn  getraaenen  ©etoölbc  über» 
f^5atint,  einem  SWciftertöerle  be«  8au» 
meiner«  ©urf^.  Sugelberg;  über  bem 
©etöBlbe  beflnbct  fici^  ein  geräumiger 
(5l?or,  auf  toelt^em  im  Saläre  1496  ein 
bctt  ©eiligen  Sobatin  33a^tiji  u.  Sodann 
(^augell^  getoet^ter  '2i(tar  eirici^tet 
»orben.  ©raun,  Ulrtcbflojier  @.  36  ff. 

2.  @.  Äbamm,  Hierarchia  Augu- 
stana, III  @.  392.   Sgl.  oben  @.  34,24. 

3.  «gl.  €enber  ®.  133,  1.  (g.  gum 
©angctt  nod^  I.  8i8ce ,  2)cr  Cengreß  ju 

SBien  im3.1515ln  betigorf(b.g.b.®e^4» 
VII  @.  463  ff. ;  ©.  Ulmann,  a^ajctmilian  I 
in  bem  (Sonflttte  gkotfd^en  bem  beut|c^en 


Drben  in  ^Jreugen  u.  ^o(en,  bejonberö  in, 
b.  a  1513—1515  ebenbaXVIII  @.  89ff. 

4.  @..ba@Xagebu(b  (Su^piniandL  c. 
(g.  408.  Über  bie  bama(@  abgebaltenen 
geflUd^feitett  übcr^au^Jt  f.  bie  bei  SBetter, 
Rep.  typ.  unter  960—69  toerjeit^^neten 
2)ru(fe  unb  bie  übrige  bei  Ulmann 
9KaytmlUatt ,  «b.  II  @.  549  3(nm.  2 
angegebene  Sitterotur. 

5.  2ölabi8latöV.,Ä8nigt)on5Böbmett 
feit  1471,  toon  Ungarn  feit  1490,  gep.am 
13.  3när^  1516. 

6.  ®eb.  am  11.  3uU  1506,  gcfatten 
In  ber  ^^U6ii  bei  ai^ol^ac}  am  29.  Ilug. 
1526. 

7.  @lgmunb  L,  ^önig  too«  ^oten 
1506—1548. 


3* 


36 


VlII.  'Sronica  nen?er  Qt^äfi6)ttn'  t)ori  2Bit^>eIm  8lem. 


Unb  lamen  mit  in  t)U  fürften  unb  leerten  Don  baiber  feiten,  unb 
l^etten  auff  baiben  tailen  tool  6000  ^jferb ,  aber  man  fagt  t)on  öit  gröffer 
fomm,  ba«  to^  xä)  fatten.  unb  ba  tourben  jtoen  l^eirat  gemad^t ,  mie  ^er* 
nad^  [tat. 

3tem  atö  man  bie  l^eitat  bejci^üeffen  »olt,  ba  l^ett  man  in  ber  fird^en  5 
afbing  loftlid^  gfigerid^t,  unb  man  l^ett  baröor  ain  ambt,  unb  nad^  bem 
am^)t  »arb  bcr  l^eirat  burd^  ben  carbinat  Don  ®ran^  mit  fai.  mt.  unb  ber 
jungen  funigin  frau  2lnna  öon  Unger,  bie  n?aö  bei  ISjarn  alt  2,  befd^Iof* 
fen  in  ber  geftaft,  mann  lai.  mt.  endttin  ainen,  l^erfeog  Sarel  Don  SSur*' 
gunbi  ober  beöfelben  l^erfeog  Sarete  brfiber  gerrbinanben,  in  {ar^frift  nit  10 
entüd^  jufagen,  ober  rattiflcation  befc^el^en  tourbe,  biefetb  frau  Slnna  ju 
irem  gemad^el  gu  l^aben ,  tf>ä)  auff  bäbftlid^  bif|)enfation ,  bat  ateban  bie 
fai.  mt.  bie  gebadet  funigin  Don  jungem  felb^  gn  ainem  eetid^en  gemad^el 
l^aben  fott  ^ ,  barauff  ban  [85(.  20^]  genanter  Don  ®ran  bie  fai.  mt.  unb 
bie  funigin  gufamen  gab.  15 

3tem  nad^  fofl^em  mürben  burd^  genanten  carbinat  Don  ®ran  ber 
iung  fünig  Don  Selbem,  bei  10  Jarn  alt,  ber  n?a«  ba«  alten  fünig  Don 
jungem  fun^  unb  fai.  mt.  endttin,  frau  äRaria,  l^erfeog  Äaret«  fd^mefter^, 
aud^  gufamen  geben. 

3tem  am  28.  tag  luio  ba  fam  bie  fai.  mt.  unb  ber  funig  Don  ^un*  20 
gern  unb  ber  fünig  Don  $oten  mit  iren  rätten  gufamen  unb  mad^ten  ain 
etoigen  frib  unb  ^)unbtnu«  giifamen  toiber  alt  ungetaübig  unb  ir  gegen* 
»irtig  unb  fünftig  feinb  unb  anfed^ter,  iren  reid^en  unb  tauben  gu  gutten 
auffgerid^t  unb  offenlid^  Derfünbt». 

S«  toa«  faft  teür  ba:  bie  l^ed^t,  bie  fifd^,  gatt  1  l^t.  reinfd^  getoid^t25 
22—23  freü^er,  unb  fengtin  gatt  V2  ^^^  45  freüfeer,  ba«  mx  l&ie  3 
quärttin,  ba«  treff  1  2lug«|)urger  ma«  1  fl.  reinifd^ ''. 

3tem  af«  e«  ftc^  gegen  bem  iar  nad^net,  ba  tie«  ber  faifer  ben  ^eirat 
mit  feinem  enidtlin  l^erfeog  i5c^t)inanbo  Don  öurgunbi  unb  ba«  funig  Don 
Unger«  tod^ter  gufagen®,  mie  ban  Dor  barDon  gefd^riben  ftat.  30 

20.  'bet'  \\t  barübtrgefc^tieben. 


1.  X^oma^  öafacö,  (Sarbtnalcrj* 
Blfd^of  »Ott  ®ran.  S3gt.  ju  bem  in  9?cbe 
fle^cnben  feierltd^en  ^ft  t5om  22.  3uU 
guflgcr®.  1320  ff. 

2.  ^tma  mar  geboren  am  23.  Sutt 
1503. 

3.  @.@fttber@.  133  3tnm.4.  SWaji* 
mtUan  toar  feit  bem  21.  2)ej.  1511 
mttXDtx. 

4.  @.  @.  35  SCnm.  6. 


5.  aWaria,  eine  Softer  Äöntg  ^Jl^l« 
\xpp9  I.  t)0tt  @^attiett,geB.  am  17.@elpt. 
1505. 

6.  @.  gugger  e.  1336. 

7.  SBgl  baju  bie  l^ol^en  ?5reife  für 
gtfc^c  auf  bem  ^Reici^ötaae  Iw  3[ug«burg 
bei  ©cnbcr  ^.  328,  14  ff. 

8.  2)ie  (St)e  !am  jitm  SSottjuge  Jtt)l» 
fd^en  gerbinanb  unb  2(nna  om  25.  mai 
1521    naci^bem  ber  (Srg^erjog  fci^on  im 


1515.  37 

3Bte  c^  faft  regnet,  unb  ber  Scd^  unb  bie  tpaffer  faft  gro^ 
tDorben  unb  gtofferfd^ab  gefd^ad^an  l^cu,  unb  t)il  bing  teur 

tparb. 

Anno  dni.  1515  a  die  19.  luto  ba  toa«  ber  8cd^  l^te  alfo  gro«, 
5  aU  tarn  man  nie  gebadet  K  ba«  »affer  gteng  Bt«  jü  fant  ©cbafttan«  Kr* 

d^en^,  ba^  bie  fetBer  Bei  ber  fird^en  aß  im  toaffer  ftunben.    unb  ba« 

»äff er  gieng  für  aü  f egmüfin  l^erein,  unb  Sed^l^aufcn  ^  ftfinb  gar  im  8ed^, 

baf  ber  8ed^  burd^  ba«  borf  tief. 

Die  me^ger  l^ctten  Bei  50  od^fen  auff  ber  toatb  in  ber  au  gan ,  ba 
lolieff  ba«  toaffer  fo  gedrungen  jö,  ba§  bie  ^irten  auff  bie  Bem  müften  Uu 

men  t)or  Ȋff er;  man  muft  bie  od^fen  l^erein  fd^memen. 

S«  gcfd^ad^  an  fit  orten  fd^ab  an  l^ce,  ba«  e«  auff  bcm  felb  l^intoeg 

fuort;  unb  ba«  gra«  er*[S3f.  2i*]fautt  auff  bem  felb,  ba§  man  e«  nid^t 

Irenen  lunb  t)or  grof em  regen  *. 
15        @«  tpa«  ain  fd^öner  frieling  ^  e«  fieng  a  die  24.  majo  an  jeregnen 

unb  »a«  Bö«  »etter  Bi«  ©artl^otomei,  ba§  nie  lein  ftett  »eter  »a«.   unb  24.  «u«. 

barnad^  toa«  e«  fd^bn  Bi«  25.  fetemBer. 

ß«  tt)urben  Dil  Biren  unb  gar  »enig  ö^)fel  unb  ftainoi)«.  man  gaB 

20  »eijclen  umB  1  ^)fenig  unb  gaB  1  »eijcfen  ju. 
20        §eu  toa«  teur.  5Recter»ein  8  J)f ening  umB  ÜRartini ;  SBetfd^ipein 

16  j)fe«;  fd^malfe  91/2  ^fe;  roggen  1  fd^aff  10 1  üKind^er,  aud^  IV2  fl  r.; 

leren  12V2  §  aWind^er';  Bud^in  ^otfeß.l  Ilafter  25  gl.  gr.  aud^  1  fl  r.; 

i^aBer  14  gro«^;  Ba^rtfd^  rieB  1  mefeen  umB  13  in  14  Ireu^er  ober  ain  fadt 

foü  umB  5V2  in  6  §  5D?ind^er. 

25  3Bie  etlid^  Ined^t  ir«  »irfe«  fned^t  ju  ©tnttgarten  ju  bem  fen* 
fter  au«U)urfenb,  ba§  er  in  nid^t  »ein  »oCt  Bringen. 

Anno  dni.  1515  in  bem  jar  ba  »aren  etfid^  ebeUeut  üon  grandten 

ju  ©tuttgartten.  barunber  »aren  etlid^  fned^t,  bie  l^etten  in  ir  l^ertoerg,  ba 

fie  tagen,  ain«  auBen^  »ot  getrundtcn,  unb  fte  Begerten  an  ba«  »ir^  fned^t, 

30  er  f Ott  in  mer  »ein  Bringen,    ba«  »ott  ber  fned^t  nid^t  tl^on ;  alfo  »ar^ 

Wläti  1515    bie    35ottmaci^t   auSgcflcttt  gef*ici^tcn  Bei  2Wone  II  @.  141»;  geoti* 

l^atte,  bie  (gl^e  mit  ber  ^ringeffln  tnxä)  5atb  SBibmann,  (Sl^ron.  öon  9tegcnöbitrg 

^rocuratioit  abauWUegen.  @.  28,  5. 

1.  @.  latent  ©(fcnurrcr  a.a.O.  @.63.  5.  Sögt  oBcn  @.  25,  16. 

2.  2)ie    @t.  ©ebaftiansflr^e    ftanb  6.  Sgl.  oben  @.  26,  8. 
t)or  bem  3afoBert^>or.  7.  Sgl.  oben  @.  26,  6. 

3.  Se^^iaufen,  norbBfllld^  t)on  3(ugö»  8.  Sgl.  oben  @.  26,  5. 
bürg.                                                          9.  Sgl.  oben  @.  26,  7.  ' 

4.  Sgl.  3.  S.  bie  ©traßburger  Sa^r- 


38 


VIII.  *(£romca  xtttotx  gcf^f^ten'  t)on  Sßtt^elm  ?Retn. 


f enb  fte  ben  Incd^t  gu  bem  f cnftcr  au^  an  btc  gaffen ,  bod^  fo  ftarb  ber 
ftied^t  nit. 

saSte  graf f  (Sbetl^art  ü  on  Ätngftatn  ^ie  lic«  münden. 

Anno  dni.  1515  im  augufto  ba  lie«  graff  (Sberl^art  t)on  Äingftam 
rcinifd^  gutbin  l^ie  fd^Iagcn  nnb  minfe,  bic  4  Ireufecr  unb  2  freutet  galten ;  5 
er  l^att  t)or  nie  mcr  l^ie  geminfet  K 

[®f.  21^]    Sie  ber   iap^i  feinen   lauttenfd^fager  ju  ritter 

fd^Iug  unb  im  Dil  fd^andt. 

Anno  dni.  1515  ba  toa^  6a^)ft  8eo  ber  10.  gu  SRom,  ber  l^ett  ben 
Beften  lauttenfd^Iager,  ber  auff  ber  geit  in  aßer  mit  xoa^  \  lo 

(Sr  toa«  ain  teutfd^er  getaufter  iub.  ten  fd^Iug  ber  Baj)ft  gu  ritter 
unb  fd^and t  im  üit  gutter  Maiber,  gutbin  unb  feibin,  unb  gaB  im  aud^  fein 
aigne  n^affen  unb  gab  im  1  gutbin  fetten  für  500  buggatten  toert  unb  gab 
im  100  bugaten  <)ar  gett,  ba§  er  ain  gutt  mat  mit  feinen  gutten  frainbcn 
l^ett,  unb  fagt  im,  er  fott  fid^  nid^t  betangen  taffen,  er  toett  in  botb  »er*  15 
feigen,  bat  ^^  ^ö^  1^^  ^  ^^0  bugatten  intrandi  fott  l^aben. 

Der  baj)ft  toa^  Don  Stören^,  5De  ca  SKebici;  fo  l^ieö  ber  lauttenfd^Ia^ 
fd^er  3uan  5!Karia,  ber  Baj)ft  tie^  in  nennen  cabatier  be  SWebici.  ber 
ba^jft  mad^t  in  l^ernad^  gu  ainem  grafen  unb  fd^andtt  im  ain  fd^to«  unb 
ain  ftetttin ,  barin  waren  Bei  600  l^eufer ,  ba^  gab  er  im  erBtid^ ;  er  l^at  20 
2000  buc.  atle  iar  barüon  auffgul^eben. 


1.  3m  Sa^^e  1431  »ar  beti  ^rcil^enen 
t)ott  SBems^erg  t)oit  ^aifet  (^tgismuttb 
atg  9teic^8le^t:tt  baS  $rit)Uegium  ert^eilt 
toorben,  iti  ben  ©täbtcn  ©afef,  grantfurt 
unb  9ZSrbltngen  gotbene  unb  fllberne 
SWüttjen  gu  fd^tagcn.  S5on  ben  SBein«« 
^etg  ging  biefc«  ylcic6«le^en  burti^  (Srb« 
fd^aft  auf  ben  ©rafen  (gberl^arb  t)on  Äöntg» 
Pein  über,  ber  mitSBetolttigung  bc8  Äaifetö 
bte  iD^üngfl&tte  oon  lOafel  na^  ^ua^burg 
toerlegte.  3n  ben  Salären  1514  uno  1515 
tarnen  Verträge  au  ftanbe,  meldte  ba«  ®e< 
^räge,  J?om  unb  @c^rotber@ilbcrniün;ien, 
bie  bürgerlici^en  l^er^ltntffe  bed  il»üna> 
meiflerö  unb  feiner  ©e^ilfen  unb  Slnbere« 
regelten.  —  25on  ben  ©rafen  Äönlgftein 
t)ererbte  jl^f  ba«  9)iünji  ed(>t  auf  bie  ®rafen 
bon  ©tolberg  unb  gelangte  n)elter|iln 
(1581)  \i\xx^  ^auf  (fammt  ber  ©raffd^aft) 
an  5?urmotnj,  toon  »eld^er  3«it  *"  «^ 
na^  unb  nad^  auger  Uebung  fam.  (S.  ben 


VII.  3a5re8»5Berl*t  beö  W-  SSer.  für  ben 
9Jeg.  »8cs.  bon  @(i^»aben  u.  lÄcuburg 
@.  53  Slnm.  18,  too  au(^  eine  Äönlgflein' 
fd^e  a«ünje  Bef^riebcn  Ifl. 

2.  @.  über  ^a^)ft  2eo  al8  iKuflffreunb 
unb  ®  önner  t)on  ÜJlufifem,  Sloöcoe,  Life 
and  Pontificate  Leo's  X.,  (überfe^t  t)on 
©kfer,  Sclpglg  1808)  «b.  m  @.  488  ff. 
unb  ^mlatl ,  Notizia  di  alcuni  mano- 
Bcripti  dell'  archivio  secreto  Vaticano 
in  Archivio  Storico  Italiano,  3.  @erle, 
m.  ©b.  Sbeil  1  (3abrgang  1866)  @.  166, 
n)o  eine  ^nga^l  t)on  ^ftollllgungen  be9 
$o^)pe«  8eo  an  SWuflfer  gufammenaeflettt 
jlnb.  Ueber  3uan  aJiarla  be  3Äeblci  tolrb 
tu  beut  baib  erj^elnenben  8anbe  ber  ^^ 
f(^^te  ber  3uben  in  ^Äom  t)on  Segel« 
flelU'S'lleger  Sli'i\itxti  ju  flnben  fein.  Siud^ 
m  ©ergenröt^er'«  9teaeften  jur  ©efd^id^te 
?eo'«  X.  tolrb  er  ertoä^nt. 


1515.  39 

Sic  2lbam  Zxuä)\t^  jü  ÜÄtnfterl^aufcn  bcm  l^trtcn  fein  ffaix^ 

t)erj)rannt  unb  2  linb  barin. 

Anno  dni.  1515  uttiB  fant  ®lfgcn  tag  ba  toa^  axn  ebclman  gui.€e*)t. 
aJiinftcrl^aufcn  * ,  bcr  l^tc«  Slbam  Sirfld^fcö  ^  ^  j,^^  jefj  ^^j^f  xoa^  fein,  ber 
5  l^ett  ain  Butfd^aft,  bie  roa^  axn  ffofterfrau,  n)ien?oI  er  ain  eetoeiB  l^ett. 

5Wun  toa^  int  bie  ftofterfrau  meggelaffen ;  nun  l^ett  er  bernümen,  fte 
mx  in  ba«  l^irtenl^auö  jü  SWinfter^aufen,  ba«  ban  nit  n?ar  toa«,  unb 
tarn  für  ba«  l^irtenl^au«  unb  fagt  jü  bem  l^irten,  er  folt  im  bie  frauen 
]^erau«gcbcn.  ba  fagt  ber  l^irt,  fie  mer  nicä^t  im  l^au«.  atfo  nott  er  ben 
10  l^irten,  ba§  er  im  ain  pxan\)  muft  Bringen  unb  »er^^rant  bem  l^irten  ba« 
l^au«  unb  gnjai  finb  barin,  ba«  ju  er6armen  ift. 

@r  »ertrug  fid^  mit  bem  l^irten  unb  üerl^ie«  im  40  fl  unb  etüd^e 
bett,  aber  er  l^ielt  im  nid^fe.  e«  borft  aud^  ba«  feur  niemanbt  IBfd^en, 
ban  ber  Xrud^fe«  l^ielt  bei  bem  feur  mit  etfid^en  Ined^ten  mit  gefjjannen 
15  armbroften. 

Unb  bem  Sirud^feffen  tätt  niemanbt  nid^^  Don  be«  groffen  morb« 
[öf.  22*]  »egen.  er  l^ett  fünft  tH  befen  müttipiüen  getriben  unb  l^ett 
ettman  jundtfrauen  genottgogt  unb  lie«  Datter  unb  mutter  gufel^en. 

33Bie  gtoenl^ie  gäd^Iingen  fturben,  unb  ainem  ftie«  ain  toein^ 
20  fa«  ben  ^a(«  ab,  gef d^ad^  auf  ain  tag. 

Anno  dni.  1515  a  die  7.  fetember  ba  ftarb  ber  p^axxtx  Don  fant 
©teffan  gäd^tingen;  ber  toa«  ain  frum  man,  er  l^ett  benfetben  tag  me^ 
gel^abt. 

ÜRer  ftarb  ain  <)aur  gäd^Iingen  in  ba«  ^t\6)xni^  l^au«,  unb  ain  toein«' 
25  fa«  ftie«  ainem  toeingiel^er  ge  tob,  at«  er  e«  l^atf  einlegen  in  ber  SKiglerin 
^au«,  ban  ber  ^)faut  brad^.   ba«  gefd^ad^  al«  auff  1  tag. 

3Son  ainer  frauen,  bie  fid^  felb  l^andtt. 

Anno  dni.  1515  a  die  8.  fetember  ba  erl^andtt  fid^  ain  frau  felb 
Dor  Sarfuoffertl^or  in  ainem  l^au«  ober  ftabet. 

1.  SWünfter^aufen  in  bcr  SWatfgraf«  Slbam  Xruti^feß  öon  ©öflngett,  bcr  im 
fd^aft  Surgau,  iüböjiU^  Dort  ©urgau.  ^a^xt  1517  SWünflerl^aufcn  mit  Subc^ör 

2.  3n  bcm  bcfanntcu  S3urgaitt[d)cn  an  Äonrab  öon  SÄot  unb  bcffcn  ©o^n 
gcucrflättc®ulbcn»25cr5ci(]^ni6  Dom  Satire  $einrlci(i  t)ci äußerte.  @.  bie  2)cnftDÜrbig« 
1492  cri^dnt  ©einrieb  Srud^fcg  t)on  §ö*  feiten  bc8  Dberbonau«Ärei[e«  1833  u.  1834 
fingen  al8  Snl^abcr  t)ott  aJlünftcrl^aufen;  @.  42. 

jcin  (Sttfet  xoax  ber  Im  Xcjte  genannte 


40 


VIII.  *(5rotilca  netter  gefd^lc^ten*  toon  SBtl^elm  ffttm. 


SBtc  ®3fe  Don  SBcrlad^ingcn  ctUd^  laflcut  t>on  3lug^})urg, 
ißiercnberg  unb  Don  Ulm  ftcng  unb  fie  fd^ätjt. 

Anno  dni.  1515  a  die  8.  fctcmber  ba  ficng  ®eft  Don  ©erlad^ingcn 
ben  §an«  ^onotb  Don  2lug«<)urg  unb  fein  fncd^t  unb  bcn  Sicnl^art  Äo^ 
bo(b  bon  Ulm  unb  SaUf  ©i^inget  unb  ben  gtortan  Don  5Rtetenbetg  s 
unb  ain  jiungcn  Don  ©alfe^jurg,  l^ie^  ber  ©uttratter,  bte  toolten  gen 
grandfurt  tettten.  unb  gefti^ad^  in  ba«  bifd^off  Don  SKen^  glait '.  ber 
®e^  Don  ©erlad^ingen  l^ett  lain  gnfprud^  jü  in. 

Unb  atö  er  fle  gefangen  [S5I.  22^]  ^at,  ba  nött  er  ben  glai^man,  ba§ 
er  bem  Bifd^off  Don  SWenfe  muft  atn  abfagBrteff  bringen,  bau  er  l^ett  3 10 
abfagbrieff  bei  im  im  buofen,  bie  flunben  an  3  fürften ,  ban  in  »eflid^e« 
fürften  lanb  er  fle  niber  werfen  »urb,  ba  l^ett  er  ain  befunbem  ab* 
fagbrieff. 

@r  ffttt  bei  40  ^)ferb  bei  im  unb  l^ett  dn  ainem  anbrcn  ort  bei  170 
^)f erben.  e«felt  umb  ain  Main«,  er  l^ett  bie  lauffleut,  bie  gen  T^randfurtis 
ritten ,  gar  l^intoeg  gefiert.   er  fd^afet  ben  f)onoIb  umb  2000  fl  unb  bcn 
tobolb  umi  800  fl,  ben  ©i^inger  umb  800  fl,  bcn  ijforian  umb  600  fl 
unb  bcn  iungen  ©uttrater 

SBic  l^er^og  9Bi(]^a(m  Don  Sauren  (ied  ain  fenUn  mad^en 
auff  ain  bilbftodt  bei   ber  Scd^brugg  mit   ba«  SairIanbö2o 

U)a^)|)cn. 

Anno  dni.  1515  ba  toa«  ain  bilbftodt  ober  martcrbilb,  toie  man  e« 
l^aift,  fo  man  gen  gribberg  toiü  l^erbiöl^alb  be«  Sed^«,  ba«  toaö  ba  gc* 
ftanben  lenger  ban  man«  gebendten. 

2l(fo  tie«  l^erfeog  ©ifl^alm  Don  Sauren  ain  fentin  mit  bem  ^airtanb  25 
barauff  mad^en^.  ba  marb  ba«  fenlin  l^aimtid^  l^erab  geton,  man  maint. 


1.  @.bie9lotiafceiÄ(ü^feai@.102, 
tt)onad)®ö^t)oit8etU4ingett  am  8.@e:|)t. 
*  o^uc  rcbUd^eurfa^'  mit  2«  ^ferbeii  unb 
2ü0  Im  ©iuterljalt  3»il(^>en  SCI^affenburg 
unb  ÜKiltenbcrg  in  baö  aWainjijd^e  ®e« 
leite  gefaüen,  6  Äauficute  getangen  ge» 
nommeu,  jle  »eggefü^^rt,  bcn  SWalujift^e« 
@eleit8fne(i^t  gefttlagen  unb  t)crtounbet 
Uttb  ibm  na6)  gef(i^e(ieuer  2^at  eine  SSer- 
toarung  unb  ^l6[age  an  ben  $t^t^um 
au  3[HaffenBurg  eingebänbigt.  SBglMcan 
nod^  bie  audfüfrUci^e  (Snä^lung  ^ötjeus 
In  beffen  @elbflbtogra^tie  bei  ©erli^in- 
gett-8ioffa^  1.  c.  @.  57  ff. 

2.  2)ic  9?atl^«becrete  ent]^arten(@.176) 


fotgenbenbiel^erge^örenbeu(Stnttag:Anno 
1515  auf  fam^tag  na6)  cantate(12.iD2ai) 
ifl  in  oinem  rat  befcbloffen  »orbeu,  ba« 
toon  toegen  be«  aufgefiecften  feubUud 
auf  bem  alten  gemaurtcu  ^utUu,  bar)^n 
ettoan  ain  gemeel  ifl  getoefeu  uub  )^e^o 
an  bad  fenbUn  bad  ^a^rlanbt  ifl  ge- 
malet,  ba8  ain  rat  folci^d  nit  le)^beu  mog, 
unb  barauf  t  ^ofer  unb  U.  Ütod^ltnger 
t)erorbnet  gen  gribberj  ju  reiften  unb 
be9  fenbUnd  balben  mtt  bem  Pfleger  g& 
^anblen.'  @.  176:  *2luf  montog  nad^  vo- 
cem  jucunditatis  (H.iSflai)  \)aUn  burger« 
meijter  Jaugenmantcl  unb3ml?of,  fo  t)on 
bed  obgemelten  fenbUnd  »egen  gu  Wlu* 


1515. 


41 


c^  l^cttcn^  btc  Don  2lug«j)urg  laffen  ton.  ba  Itc«  ber.  l^er^og  barnad^  ba« 
Sa^tlanb  ober  toa^^tn  batan  malen'  an  3  ort,  ba^  bellb;.bte  ftatt  tatt 
ntd^fe  barju,  ban  man  maint,  SStg  Sangenmantel  unb  Subioig  $ofer,  bur* 
gcrmatfterS  bte  toeren  ntt  gern  ttjtber  ben  l^er^ogen. 
5  &  lag  am  tag,  bat  bie  »atb  l^crbiöl^alB  beö  8ed^^  ber  ^tat  äug«* 
pvit^  jögel^ört,  aber  ber  l^er^og  totrb  e«  jefe  einfachen  bt«  ju  bem  l^euöltn 
ober  bilbfauf. 

[S3(.  23*]    S33an    ber   btfd^off  bie   fegmüftn    ju   Oberl^aufen 

machen  (ted. 

10         Anno  dni.  1515  ba  üe«  ber  bifd^off  üon  2lug«^)urg  jü  Dberl^aufen  ^ 

ain  fegmfiKn  mad^en.  er  ße^  ben  §ettenbad^  an  ettüd^en  orten  toettter 

mad^cn ,  bte  »afen  abfted^en ,  baö  an  ber  ftatt  ötd^toatb  genomen  toarb. 

unb  er  ^auet  ain  l^aud  auff  bie  ))id^U)aib  unb  (egt  bad  l^ol^  barauff  3. 

©a  toolt  bie  ftatt  auff  bie  Icft  abgetriben  l^aben ,  e«  tt)a^  aber  ju 

i5f<>att,  am  erften  l^ett  man  e«  »ol  abgetriben. 

Der  bifd^off  l^ett  gutt  frainb  im  ratt ;  man  gab  bem  ftattfd^reiber 


m6ftn  Ut)  l^et^og  Sßi^alm  getoefen  fein, 
ani^atgt  baS  t^nen  auf  ir  toerbung  bie  ant^ 
muri  tootben  toere,.blc  fflrfJen  \)ttUxt  ber 
fachen  ntt  fonbet  »Iffen,  ttjolten  P^ 
ober  erfareu  itnb  anttourt  geben,  nembUti 
bad  fi;  R6}Un,  bad  l^engUn  flanbe  auf  bem 
^>aJ?rtfc&cn  geästet  unb  bem  für^eutumb 
"^atfxtn,  baö  bau  oiu  ratft?  an  i^r  gejlerbt 
mt  t)er^tnbem(fSnne),  al8  ir  gemuct  anäf 
ntt  tDore,  ainem  rat  baS  fein  )u  ent^ie^en  ; 
aber  \t^  ttolten  fi(^>  erfaren.  fold^  anttoürt 
ttjotten  (fte)  nit  annemen  nnb  aud^  ir  f. 
gn.  ttifnnttt,  bad  fo^S  ainem  rat  unf((eb< 
Üäf  unb  atfo  tngeben!  fein  foQen,  baS 
man  foId^S  erforbert  tiab.  barauf  ^at  (er|^og 
SBilbafoi  Qthat,  feiner  f.  gn.  meinung 
fianbt,  n>ie  objtabt,  unb  er  tcolle  bed  ein* 
gebend  fein/  —  5lu«fü^>rli(]^er  berid^tet 
über  biefen  gatt  bleSbron.  t)on(5I.  Säger 
©I.  76»  unb  bie  Sßeberd^rontf  ©(.  131b  ff. 
^ie  @a(bc  gog  fi^  in  bie  Sänge;  erP  im 
3a^re  1561  n)urbe  bad  SBtlb^äudleln  toon 
ber  @tabt  mit  Sintmttigung  beS  ^erjogd 
%ihxt6ft  V.  t)on  ©ajjem  abgebrochen. 

1.  2)ie  ©ürgermeifter  be«  Sa^rcö  toa» 
ren®eorg8angenmantet  unbUlrid^  Sr^t. 
gubttig  $ofer  »ar  im  Satire  1513  aum 
legten  ST^ale  ^ürgermeifler  getoefen.  ^g(. 
oben  @.  21  2lnm.  4. 

2.  Oberl^aufen ,  norbn?.  toon  3(ug8» 


bürg,  in  unmittelbarfler  M^t  ber  @tabt 

3.  Sflaäf  ber  2)arfleIIung  be«  ©if*of« 

($einri(^  DonSied^tenan)  gelegentltd^  einer 

SBe[(btoerbe  öom  29.  2Wärj  1516  beim 

fdfftoäbifd^cn  ©unb  toerl^ielt  fl^f  bie  ®a6)t 

fo:  3ni  Sa^re  1514  tiatte  fein  ©urflgraf 

Solj  auf  feinen  ©efel^I  neben  ber  @tift8« 

mü^(e  gu  Oberläufen,  bie  bem  8ifd^of 

jugel^Srte,  an  ben  Wt^liiaäf,  ^ettenbad^  ' 

genannt,  ber  aus  ber  SBertad^  au  bie 

SWal^imüble  gefütirt  ttjar.  eine  @ägmü^le 

gebaut.    2)a8  fei  gefd^cl^cn  'mit  gufeben 

unb  gebulben  ber  ftatt'.  C^rfl  nacbbem  bie 

iD'^ü^ie  So^t  unb  ^ag  im  ®an^  getoefen, 

5aben  bie  toon  SCugSburg  fie  *in  unbau 

unb  ȟft  ju  legen  fl(b  unterflanben'  unb 

ni(^t  medr  bulben  tootten,  bag  ©ägbäume 

jugefübrt  noc^  ber  ^ettenbod^  barauf  ge« 

(ettet  ttjerbe,  ber  bod^  über  SWenfci^enges 

benfcn  auf  bie  ©tiftmü^Ie  gegangen  unb 

an9  ber  SBcrta^^  n)oran  bie  ^tabt  gar 

feine  ©ered^tigfeit  \fdbt,  gcmonnen  fei. 

Älü^fel  II,  122.    ©cblieüli*  fam  e8  in« 

fo(ge  ber  8emü^ungen  ber  t>om  8unbe 

aufgeftcllten  @d^teb«rid^ter  ju  einem  ©er» 

gleicb  gwifc^en  SBif(bof  unb  @tabt.    <B. 

bie  S^erträge  d.d.  Slugöb.,  @onnabenb 

m6^  Äreuj«@rb8]^ung  (15.@c^tbr.)  1515 

u.  2lug«b.,  @t.  3acob«tag  (25.3uU)  1516 

in  ben  $er»art'fd^en  Urfunben«@amml. 


42 


VIII.  '(Sronica  neiüer  gcfc^lc^tcn'  tooti  SU^iclm  9iem. 


fcoctor  ©e^ttinger  bte  fd&uft;  ber  l^ctt  flcfagt,  er  toelt  ben  pan  auff  btc  Icft 
tDol  aBtreibcu.  berfetb  SSc^ttmgcr  »a«  am  gtoffer  Bub,  er  nam  ba^  gclt 
flujc  Don  leutten. 

93on  ainer  groffen  fd^Iad^t  bei  SWaringnano  ntd^t  ferr  Don 
ÜÄatlanb  üon  bem  lintg  Don  grandreid^  unb  bem  l^erfeogens 

Don  SKatlanb^. 

Anno  dni.  1515  a  die  13.  fetember  ba  iod^  ber  !unig  bon  grand* 
rctd^  auff  SWaifanb  jft  unb  l^ctt  10  M  man  gu  ro^  unb  bei  50  M  man  ju 
fuo^,  barunber  maren  ob  20  m  tcutfd^er  Inec^t  ^ ,  totbcr  ben  l^erfeog  SKajri* 
mifion  öon  SWaitanb.  ber  l^ett  bei  40  M  aibgnofen ,  bic  man  nemjjt  lo 
©(^»eifeer^;  ba«  toarenbt  bie  fraibigiften  Icutt  ju  fuo«,  bie  man  in  aücr 
toelt  nit  tocft.  ber  l^erfeog  l^ctt  fünft  anii  etUd^en  raiffigen  jeug  t)on 
SBatd^en,  bod^  nid^t  öif.  fo  fott  ber  ba^jft  unb  laifer  unb  !unig  öon 
©^ania  bem  ^er^ogen  aud^  Do(d(  gefd^id(t  l^aben ;  bad  gefd^ad^  nit,  toie« 
XDci  fie  aü  in  <)untnu«  mit  ainanber  toaren^.  u 

Die  ©d^toeifeer  lagen  ju  äRaitanb  in  ber  ftatt,  unb  jod^en  t)on  ben 
fetben  10  ort^  Don  ©d^toci^ern,  bei  30  M  man,  Don  üKailanb  au«  ben 
ijranfeofen  entgegen,  unb  3  ort  Don  ben  ©d^wei^ern  bie  beliben  .'ju 
ÜÄaitanb ,  ba«  maren  bie  Don  Sern,  greiburg  unb  ©ototurn,  bie  tool^ 
ten  nid^t  toiber  ben  funig  Don  grandtreid^  tl^on«;  at«  man  fagt,  fo  ]^ettcn2o 
fie  l^aimfid^  Don  ben  granftofen  gelt  eingenomen. 

atfo  lamen  bie  30  M  ©d^toeifeer  bei  SRaringnano,  [®(.  23^]  ligt  2 
teutfd^  mcit  Don  SRaifanb ,  auff  battum  3  ur  Dor  nad^fe '  an  bie  granfeo* 
fen  unb  erfd^fugen  bem  granfeofen  5  ober  6  M  man  gu  tob ;  e«  »aren  bic 


1.  @.gubiefer<^(ad^timattgemtineu 
®rcöorot)iu8  1.  c.  VIII  @.  185  ff.; 
3Söö«Iin  1-  c.  @.  66  ff. ;  SBielonb ,  ©cfc^. 
ber  Ätlca«begeben^clten  iu  ©döetieu  uub 
mtitxt  I  @.  405  ff.;  ®i(l  1.  c.  @.  185. 
—  8inencronIII@.170  u.««r.292.  293. 
294 ;  9{eue  tDor^affte  ge^eitmng  bet {riegd* 
leuff,  fo  jtotfd^ctt  bet  Slibgenoffcn  öiib 
fl^unig  t)on  grattcftetd^  eraan^en  ftttb  in 
bemMCCCCCXV.iar.— 5(nbereOuetten 
unb  ^efd^reiburtgen  ber  ^6)\a6}i  n>erben 
bei  ® ip,  1.  c.  @.  277  5(nm.  39  aufgefütjrt. 
— 5Rcuba3ugcfomnieti:3(.?5iu9et,Po68ies 
franc.  sur  la  bataiUe  de  Marignan  in  ben 
M6m.  et Doc.  de  la  soc.  d'histlVfS  93  ff. 

2.  2)le  armee  be8  Äöuig«  t)on  granl» 
reid^  »irb  auf  ca.  30000  a)iann  gußöolf, 
bamnter  uugef&^r  20O0O  i0lann  beutfd^e 


Äntci^tc  (bie  fc^marjen  iBanben),  ca.  5000 
Sogen'  unb  Krmbmflfd^üljen,  4000  Tlann 
^ttragreiter  oefii^&^t. 

3.  2)te  ©cbtoei^er  g&l^Iten  atted  in 
allem  ca.  24000  Wiann;  t)gl.  ^tegu  (Sifl 
@.  275  3lnm.  33. 

4.  Sgl.  @ift  (S.  180  ff. 

5.  2)a8  ©eer  ber  ^d^töetjer  beflanb 
au0  (Kontingenten  k)on  Uri,  ^6)Xo%\Xxtitx* 
»alben,  S^xiä},  Sujcrn,  3«0'  ®l«tu«, 
Safel,  ©djaff^aufen,  3lppengell,  ®rau« 
bünben,  @t.  ©allen,  S^^urgau  unb  bem 
Wftxntial 

6.  @.  über  bie  Unetnigfelt  im  ?ager 
ber  ^d^töeijer  ©ip  @.  183  ff. 

7.  2)te  ^(^(acftt  begann  an  btefem 
2^age  bei  Sonnenuntergang  unb  enbcte 
um  1 1  U^t  ^adft9. 


1515.  43 

gran^ofcn  fd^on  in  bie  fKud^t  lernen,  toan  e«  lengcr  tag  tocr  gctocfcn,  fo 
toeren  bie  ©d^tocifeer  obgelegen,  unb  l^örten  auff  jfi  fd^Iagen,  ate  e«  m6)t 
toa^;  bod^  ftfinben  fte  gegen  ainanber  in  bet  orbnung.  alfo  lie^  ber  Innig 
mit  ben  ©(^toei^ern  täbingen  nnb  tie^  fein  büd^fen  in  feiner  orbnung 
5  l^aimlid^  legem  in  ber  nad^t. 

Unb  a  die  14.  fetember,  atö  e«  tag  toarb,  ba  fingen  bie  ©d^toeifeer 
toiber  an  gu  fed^ten  unb  erfd^fugen  etlid^  in  bem  forbern  güb  beut  gran^o«^ 
fen ;  ba  tätten  ftd^  bie  granfeofen  auff  unb  lieffen  bie  büd^fen  abgan.  ba 
befd^ad^  groffer  fd^ab.  ba  mainten  bie  ©d^mei^er,  ir  fad^  »urb  gütt,  baö 

10  gefd^üfe  toer  ate  abgangen,  unb  lieffen  fir  fid^  unb  toiber  an  bie  gran^o* 
fen.  bie  tätten  fi(^  ju  bem  anbren  mal  auff,  ban  e^  tagen  nod^  mer 
büd^fen,  bie  fd^uffen  jte  anä)  ab.  ba  gugen  bie  ©d^mei^er  toiber  für  fid^, 
ba  tätten  fid^  bie  gran^ofen  aber  jfiforberft  Don  ainanber  unb  fd^fiffen  ab 
unb  fd^fiffen  gro«  gaffen  burd^  ber  ©d^tcei^er  orbnung  au« ,  ba^  fie  t)on 

15  f^Jieffen  unb  l^eten^^arten  faft  famen.  e«  flod^en  3  ort  l^inben  l^aimüd^  i?on 
ben  ©d^toei^ern,  ba«  n?a«  Uri,  ®(ari«  unb  Unbermalbi ;  atf o  tourben  fie 
püd^tig,  ba«  üor  nie  mer  gel^ört  n?a«  toorben. 

@«  tourben  ber  ©d^toeifeer  bei  14  in  16  M  man  erf dalagen  S  unb  bie 
©d^toeifeer,  bie  tounb  toaren,  al«  fie  ainfeig  l^aim  jod^en,  ber  tourben  bei 

20  2  M  erftod^en  t)on  ben  pauxzn  am  Äomerfee;  fie  tourfenb  etfid^  in  fee^. 

35er  lunig  t)on  grandtreid^  nam  ba«  gan^  tanb  ein  ju  SWaitanb  unb 

Dertrüg  ftd^  mit  bem  l&er^og  bon  SRaifanb.    ber  übergab  bem  Innig  ba« 

f d^Io«  gn  äWailanb  unb  ^emona  K  toan  aber  ber  iap^  unb  laif er  unb 

Innig  üon  ^ifpania  ben  ©d^wei^em  gn  l^ilf  teeren  lomen,  ban  fie  gunäd^ft 

25  barbei  lagen,  fo  »er  ber  Innig  bon  Standreid^  mit  fd^anben  beftanben, 
aber  c«  toarb  ben  ©d^toeifeem  übet  gel^alten. 

[SI.  24*]   2Bie  bie  teutfd^en  Ined^t  bon  bem  Innig  t)on  granct^ 

reid^  gugen  unb  faft  ftürbenb. 

Anno  dni.  1515,  al«  ber  Innig  bon  ^anäxexäf  Sfflailanb  l^ett  ein^ 

3ogenomcn,  ba  toolten  bie  teutfd^en  Ined^tl^aim  giel&en^;  atfo  ftarben  ir  tool 

6M  fuo«Ined^t,  ee  fie  in  ba«  teutfd^  tanb  lamen,  baß  man  maint,  ber  Ifinig 


1.  2)ic3a^I  ber  Sobtcii  Beiber  $ar^  0!t.  übergeben.   ®ifi@.  196. 

teien  toirb  gufammen    anf  ca.  12000  4.  granj  I.,  nai  ber  ÜBcrgabe  ber 

SWann,  ber  ^crlufl  ber  Sibgenoffen  auf  SitabeÄe  t>oit  SJ^allanb  (am  8.  Ott.)  ©err 

7000  gcfd^äfet.  ber  Sombarbel,  öerabfd^iebete  einen  Streit 

2.  @.  93ögeltn  II  @.  72.  feine«  ©eereg  unb  fe^irte  m^  Sraufreii^ 

3.  2)te  @*Wffer  toon  S^ailanb  unb  jurücf.  S5gl.  @d^mibt,  ®efd^.  tooa  gran!r. 
(Sremona  mürben  ben  gransofen  am  8.  II  ^.  539. 


44 


VIII.  *(5ronica  uctöcr  gcfd^id^tcn'  toon  StU^elm  3?em. 


l^ett  in  (äffen  Dcrgcbcn,  ban  er  l&ett  forg,  pe  möd^ten  »iber  in  jiel^en;  eö 
»arb  in  »ee  im  l^ate,  ba§  aincr  2  ober  3  tag  lebt  nnb  ioxnaöf  ftarb. 

SBie  b]ie  93cncbiger  mit  famj)t  ben  g^cinfeofen  Dor  ^reffa 

lagcnb. 

Anno  dni.  1515  im  ottober  ba  jod^en  bie  3Senebiger  mit  ]ampi  be^  5 
Innig  bon  grancfreid^«  Dold  für  bie  ftatt^reffa,  ob  20  M  man,  nnb  tagen 
10  ober  12  tood^en  barDor  nnb  fd^uffen  faft  l^inein. 

Die  ftatt  l^ett  ba«  laif er«  t)oId  inn,  ben  lag  e«  l^crt,  ban  fie  l^etten  mangel 
an  f ^)ei«.  fte  afenb  ro^flaif d^  nnb  efel ;  e«  galt  1 1^1  rogftaifd^  9  fierer, 
ba«  trcff  1 1^1  tentfd^  gemid^t  3  Ireü^er.  alfo  fd^idtt  ber  laifer  umB  toeid^*  lo 
ned^ten  8  M  mon  l^inein ,  ba  »id^en  bie  3BaId^en  nnb  granfeofen  l^inber 
fid^,  atfo  ttjarb  bie  ftat  »iber  gefj)eift  l 

3Ban  man  l^ic  3  marmelftainin  rörleften  mad^t. 

Anno  dni.  1515  ba  toarben  3  ftainin  rörlaften  gemad^t  t)on  marmel* 
ftain :  bei  bem  SBeberl^au«  nnb  bei  fant  Ülrid^  nnb  ainer  bei  nnfer  granen^  is 
bricber^. 


1.  @.  bie  btcfc  Scgebcttl^eltejt  au8* 
fü^itid^  ertfiutcntbcn  ciitfd^lägigeti@tettctt 
Bei  iS^aritto  @attuto^b.21  passim.  ^qI 
guggcr^Sirfen  @.  1341  ff. 

2.  @.  »uff  1.  c.  @.  17  ff.  —  5391. 
1515:  «uff  marbeiPalttt^tt  rörf&jteti:  @. 
naöf  conuersionis  Pauli  (27.  Januar) 
m.  64»:  4t.  100  gulbin  maijler  Sien« 
(garten  ßwcrci^fclb  auff  250  p.  tonb  5  p., 
fo  er  toormol«  eut^fanngen  ^ct.  nota: 
toann  atted  flaintorr!  )u  ben  jtva^en 
caflen  gel^örig  )&  SJlind^eit  be^ainanber 
ifl,  t^nb  man  bad  atgentUd^  tcaigt ,  fot 
man  im  geBen  45  gulbin,  atgbann  B^t 
er  tttcrl^nnbert  gulbln,  til  ber  l^alBtail  bc8 
t)erbitt0tcn  (onö  wn  ben  gtoa^  rörfaftcn, 
önb  fo  er  baö  jtainrocrd  herüber  Wät, 
fot  man  im  bie  f&rtewt,  mic  er  bann  J^ebcö* 
maU  babei  fc^reibt,  begaln  in  a^äflaQ  bed 
annbem  ^alBtail«  Bemelter  feiner  Belon» 
nung.'  —  «9e.  1515  SI.  65  b:  *  Nota  auff 
23.  tag  nouembris  Baben  meine  l^erren 
batomatflcr  mit  maifter  8icnl^arten3wcr^* 
fetb  entU(!B  abgere((ent  t)nb  namUd^ 
fnr  bie  bret^  rörfajien,  alncr  bct^  fanbt 
Uirid^,  ber  annber  beijm  SBeberl^a»«,  ber 
britt  bcJ^  t)nfer  lieben  froren  brüber; 
gebürt  Im  für  bie  aÄe  bre^  1200  gulbtn, 
mer  für  bie  funnff  marbelfett>(  auff  bem 


rat^^an«  mttfambt  ben  ca^telcn  bnb  Boffa* 
meuten  500  gnlbin,  mer  für  bie  funnff 
märBelfemt,  fo  nod^  in  ber  fiatt  Bof  ligen 
t)nb  }um  ratbaud  i^ormald  Beflettt  n)orben 
.ftnb.  120  gulbin,  tut  in  summa  1S20 
gulbin.  bargegen  Bat  er  ent))fanngen,  tote 
bauor  |leet,  in  aincr  fumm  1710  gulbin 
1  ^  3  g  5  bn.  a(fo  mär  man  im  nod^ 
aller  fad^en  naiB  latot  bifer  red^nung 
f (Bulbig  109  gulbin  2ÄJ  6  6  2  bn.  baran 
ifl  er  no(B  f^ulbig  juantrourten  bretD 
Bilbputf  auff  bie  breB  läjlen  önb  gtoo 
fetoln  güm  ofen  t)nb  fötten  bifc  fe»In  fein 
tton  gcftBädfetem  märbel,  »nb  fo  er  bie 
Bringt,  fot  im  ain  eerung  t)crfolgen  nad^ 
meiner  ^>erren  Baromaifler  erfanntnuS.'  — 
Sßon  ben  fonfi  nod^  Bei  bem  ©an  biefer 
^Brunnen  33ef(Bäftigten  tt?irb  ^>er^orgc« 
BoBcn,  ber  ^tabtftbmieb  ?5eter  3[igner, 
ber  aWeffinggieger  @eBalb  @d^8nma(Ber, 
bie  bag  9flöbrenn?ert  BcrfteÄten,  nnb  @e« 
Baftian  ?of(Ber.  ber  mit  SacoB  iKurmann 
für  ben  Biibnerifd^en  @d^mu(f  ber  ©mn« 
ncn  tbätig  toar.  —  Über  bie  erflmattgc 
grricBtunq  t)on  TOBttSjten  Bei@t.Ulrid^, 
Bei  unfcr  grauen  trüber  unb  Beim  SBeBcr» 
Bau«' f.  >)inf  imII.SBanbe  bcr5(ug8Burger 
(S^ronifen  @.  144. 


1515. 


45 


[©1.24^]  ©an  bic  neu  rattftuben  auff  bcm  {Rattl^au^ 

gemad^t  tft. 

Anno  dni.  1515  ba  tpatb  btc  neu  tattftubcn  l^inben  am  cgf  gegen 
bem  gifd^marcft^  unb  fünft  ain  ftuben  barBei  üon  neuem  gemad^t  mtt^ 
5  fam^)t  bem  tad^merd  unb  auff  bem  unbetn  beben  bte  5  rott  marmetftatntn 
feuP. 

SBtc  l^erfeog  SBit^atm  fein  fd^toeftet,  bie  l^erfeogtn  üon 
S33trttenberg,  Ite«  l^atmttd^  gen  ü)lind^en  fteren. 

Anno  dni.  1515  ba  toa«  ber  l^etfeog  Don  SBirttemBerg  nid^t  in  feinem 
10  lanb.  ber  toa«  f afl  unain«  mit  feinem  meib ,  bie  ma«  l^erfeog  S33il^atm« 
i)on  Saiten  fd^tpefter,  unb  bie  gfitt  frau  beforgt  fid^  faft  üor  irem  mann,  er 
med^t  ir  ettman  ain  f d^aben  ton ;  atf o  lie^  l^erfeog  SBit^alm  bie  l^er^ogin 
öon  SBirttemberg  l^aimüd^  mit  3  ^jferben  barüon  fleren ,  toeit  ber  üon 
SOSirttemberg  au«  »a«';  a(f o  brad^t  man  fte  gen  Sfflind^en  iu  irem  bruber  *. 
15  ber  l^erfeog  üon  SBirttenberg  toa«  tool  l^aCb  unfinig. 

SOSie  Sienl^art  SSirdtner,  ain  raifig  menfd^,  gefangen  unb 

im  ju  5ßierenberg  ber  Io<)f  abgefd^fagen  toarb,  unb  toie 

^etfeog  8ubtt)ig  t)on  ©aiern  bem  ©d^ram  Raufen  ben  Ioj)f 

üe«  abfd^Iagen,  ber  ben  SBirdtner  öerratten  l^ett. 

20        Anno  dni.  1515  a  die  13.  becember  an  fant  Süden  tag,  ba  fd^Iug 
man  ju  5Rierenberg  bem  Sienl^art  ©irdtner  ben  Ioj)f  ai. 

SDer  toa«  ir  f einb  unb  n?a«  ber  beriem^)teft  reitter,  ben  man  nid^t  n?eft*. 


1.  S)et  Sifc^marlt  toax  gtDifd^eu  bem 
!Rat]^^au9  unb  ber  ^eterdürc^e. 

2.  @.  ül6et  bad  alte  ^ai^an9  ^b. 
Suff  1.  c.  @.  19  ff.  —  2)ie  große  9iot]^8. 
ftube  töutbe  mit  einer  reichen  ^olgbetfe 
auSgeftattet,  bie  mitSWatereien  (t5onUlrid^ 
?[pt  unb  feinen  Oe^lf««)  toerjictt  mar. 
2)cr  S3ilb[d^ni^er  Sorg  üRuf*gatt  fd^nitt 
gnr  2ln«fc^>müdung  ber  ©tulb^  61  9lofen, 
ber  2)reci^§ler  Sorg  ©o^enauer  tteferte 
200  gcbre(^>fe(te.  ©ie  gemalten  genfler* 
fc^eibcn  würben  y^on  ^anö  SBurofmair 
entworfen,  t)on  ben  ©laiern  $an8  ©raun 
unb  $an8  £^oma  an^^gefü^rt.  ^uc^  für 
neueiDiöblierung  ber  oerf^tebenen  ^äume 
unb  für  2lu«ftattung  berfelben  mit  Xtp' 
^)id^en,  SSor^ängen.  ^olflern  k.  tcurbe 
@orge  getragen.  Über  all  biefe  S)lnge 
geben  bie  ©aure^nungen  genauen  unb 
audfü^rli^en  Kufjd^lug.  @.  aud^  bie 
)öcrige  3(nm. 


3.  3Sgt  btc  Sittinger  (5M«.  bei 
SWone  II  @.  83».  2)ie  im  Unfrleben  mit 
t^rem  Spanne  (ebenbe  ©er^ogin  @ablne 
UeS  \i6f  am  24.?Rot).  burc^  2)ietrlc^  @pät 
^anö  2)ietrid^  t)Ott  SBefterfietten  unb 
®eora  @taufer  t)on  $o(ienftuffm  toon 
iRürttngen  auö  cntfül^ren  unb  jun&ci^ft 
vtadf  @9lngen  an  ber  2)ouau  bringen. 
@.  bie  audfül^rttd^en  2)arflellungen  bei 
©attler  I  @.  194  ff.;  $e^b  I  @.  410; 
©töUnlV  @.  121;  tugler  @.47;  m* 
mann  1.  c.  B.  23  ff.  3ntereffante  (Singet 
fetten  über  biefe  %lnäft  bietet  @enber, 
Chronographia  «b.  VII  «l  201^  ff. 

4.  üleonl^arb  Slrf  ner(ober  ^l^ürf^clmer), 
einer  ber  erbittertflcn  geinbe  ber  ^üxn* 
berger,  ber  fic^  an  fafi  atten  feit  ben  legten 
jtoanjig  Sauren  gegen  bie  Silürnberger 
bon  großen  unb  fleinen  ^^tatfern'  gefü$r» 
ten  geloben  bet^elligt  l^atte.    @r  pcl  bei 


46 


Vm.  ^(Srottlca  «c»cr  geWl^tm*  t>0K  ©il^lm  »cm. 


er  l^ctt  ütl  räuberet  getrtBen  unb  »oI  bei  18  jaren  getrtbcn;  erl^ett  t)il 
fauff teut  l^etfen  »egfleren  unb.  fd^e^en. 

g^  toarb  1  friedet  unb  1  fnab  mit  im  gefangen  *;  ben  fnaben  lie« 
man  balb  au^,  aber  fein  fned^t  lag  lang  gefangen  unb  [marb]  aud^  lebig 
getaffen.  & 

Unb,  ber  ben  S3ir(fner  ben  öon  5Rierenberg  »erriett,  ben  fie«  l^erfeog 
2ubtt)ig  t)on  SBairen  fad^en  unb  ju  Äel^aim  ben  fo^)f  abfc^tagen,  barumb 
bag  er  in  Denatten  ^ttt,  »iemot  er  in  mit  red^t  nid^t  barumb  rid^ten 
mod^t;  er  tie«  aber  in  ber  urgid^t  auörieffen,  er  l^ett  ben  ©irctner  gel^auft 
unb  gel^oft,  ber  tper  in  ber  a6)t  getoefen;  toann  er  aber  nun  ben  ®irdtnerio 
ntd^t  Derratten  l^ett,  fo  »er  er  lang  l^infomen.  er  xoa^  a\x6f  ain  raiffiger 
fned^t,  l^ie«  ber  ®d^ram  $an^. 

[331. 25*]   2Bie  etltd^  aibgnoffen  für  ^xxö)  jugcn  unb  etlid^ 
lieffenb  fad^en,  unb  toie  ir  t)errätterei  offenbar  toarb. 

• 

Anno  dni.  1515,  ate  bie  aibgenoffen  »iber  l^aim  lomen  »aren  t)on  is 
üKaitanb  ober  SRaringnano ,  ba  gugen  5  M  aibgnoffen  im  becember  für 
bie  ftat  3ürd^  ^,  alfo  lie«  man  fie  l^inein. 

ÜDa  liefen  fie  16  man  fad^en,  bie  toaren  l^aubtteut  ain^  tail«  getoefen 
in  bem  Irieg  unb  fetten  gelt  Don  bem  Innig  oon  grandtreid^  genomen,  ba§ 
fie  frib  foften  mad^en  ober  gemad^t  l^aben  in  bem  felb;  unb  »eil  ba«2o 
fd^Iagen  bei  aWaringnano  xoa^,  ba  toaren  fie  in  ba^  funig  t)on  grandfreid^^ 
feib,  unb  marb  grofe  üerrätterei  getriben.  toan  ba«  felb  nit  geujefen  »er, 
bat  fi^  öiii^  ^^^^n  getoefen ,  f o  toeren  bie  granfeof en  übel  beftanben,  eö 
»er  aud^  ba«  iap\i  unb  faijer  unb  lunig  üon  ®^)anigna  ooldt  jfi  ben 
©d^toe^feern  ju  bem  fd^Iagen  lomen  »iber  ben  lunig  öon  grandtreid^,  ba«  25 
nit  befd^ad^. 

7.  *üon  »aitcn'  ijl  lwc6i  Gottectur  eingefügt.       10.  •«!'  ifl  batübctgef^ricben. 


9?egcitöburg  bcit  ^üxnbttQtxn  in  bie 
^änbe,  bie  ibnt  bert  ^^roceg  mad^en  unb 
i^in  am  @t.  Sucientage  binrid^ten  ließen. 
@.  aKüttncrö  SCnnalcn,  Tom.  III  @.  1 677 
(S'iürnberger  Äreid-SCrd^b);  Äamann,2)ie 
gebbe  be«  ®ötj  t)on  SBcrtic^;in9en  mit  ber 
Sleid^öpoDt  Sf^ürnbcrg  nnb  bem^o^fiifte 
Bamberg  1512—1514  (^lürnberg  1893) 
@.  1 13  ^nm.  52;  Wlax%,  ©ef^.öon  mxtt' 
berg  @.  229;  t)gt  (Sttifto^b  ©cbeutt  an 
Otto  ©e(fmantt  (dd.  8.  ^om.  1515)  im 
^riefbud^  @.  146 ;  ©oben,  Beiträge  gur 
©efc^f.  ber  9lef.  k.  @.  36. 


1.  @.  @d^eurl  1.  c.  @.  146. 

2.  SSgl.  oben  @.  42,4.  Snfolgc  ber  in 
ber  ^6)ia6ft  bei  iD^arignano  erlittenen 
i^erlufte  erhoben  ficb  in^befonbere  um  ben 
Mrid^er  @ee  l^erum  Unruben.  2lm  10. 
S)ej.  1515  gogen  mehrere  2^aufenb  SBe« 
»affnete  naci^  3öri(ä^.  um  ftrenge  ©e« 
Prafung  ber  franjöfift^en  'iWietblinge*  ju 
t^erlangen,  toad  gur  Sl^erbaftung  t)on  15 
SBürgernfül^rte;  üon  biefen  »urben  brei 
il^rer  «stellen  entfe^t  unb  }U  ©elbflrafen 
t)erurt^eilt,  bie  übrigen  fretgef^rod^en. 
SSÖgelin  H  77  ff. 


1515—1516.  47 

Da  fie  folic!^  t)enatterci  gcwor  tDurbcn,  bcn  ©d^toe^fecrn  toarb  ban* 

nod^t  bcr  Ion,  ir  untreu  toaö  jü  gro«.  fic  tiefen  btc  16  man  jfi  ^ixä)  (ebtg 

unb  enfeafeten  fie  aüer  eren  unb  namen  in  ba«  gelt,  ba«  fie  t)on  bem  gran^» 

|ofen  l^etten  eingenomen;  e«  lüaren  fünft  t)il  in  aibgnoffen,  bie  gelt  l^etten 

5  eingenomen,  barumb  fid^  bie  fad^  tpolt  gu  toeit  einreiffen. 

3Wan  gab  bie  fd^ulb  etftd^  ebeffeutten  üon  SSexren  [unb]  in  2)ed^tlanb 
mit  nanten  ainem  Don  ©tain  unb  ainem  ijonÜDiePad^  ^  unb  anbem  ebet* 
leutten  met,  bie  toaren  i^aujjtleutt  unber  ben  aibgnoffen  getoefen,  bie 
l^etten  gelt  t)on  bem  lunig  bon  %xandxt\ä)  genomen. 

to[l8t.  25^]    SBie  §an^  Öangenmantell^ie  inbe«  laifer^  namen 

in  bie  eifen  fam. 

Anno  dni.  1515  ba  toarb  ain  junger  burger,  l^ie«  §an«  Sangen* 
mantel  ju  Sinfewangen^,  burd^  laiferlid^  mt.  befefd^  gefangen  auff  an^^ 
rieffen  feiner  frainb  ^  unb  l^er  gen  Slugö^jurg  gefiert  unb  in  bie  eifen  gelegt  *. 
isber  l^ett  an  biet  orten  gelt  enttec^net,  unb  toolt  e«  niemanbt  für  in  gaten. 
er  l^ett  fain  'oatttx,  aber  fein  mutter  bie  jatt  bie  foft  für  in  in  ben  eifen, 
unb  toart  loiber  auögelaffen  1517  umb  JDiartini.  ii.{«ot>. 

[85f.  26^]    3Bie  ain  toarmertointer  »a«. 

Anno  dni.  1515,  atö  ber  tointer  anfieng,  ba  ma«  eö  »arm.  e«  tag 
20  i)or  »eid^ned^ten  nid^t  mer  ban  ain  fd^nee,  ber  tag  2  ober  3  tag,  unb  toa«  25.  Dec. 
fte^^  f eud^t  unb  nit  gefroren  *. 

Unb  im  1516  iar  umb  fant  ©ebaftian^  tag  ba  »a^  e«  bei  5  ober  6  20.  san. 
tagen  gefroren,  unb  am  8.  tag  febrer  marb  e^  faft  latt  unb  meret  6  tag. 
l^emad^  »arb  eö  »arm.  e«  toa«  unb  l^ie«  gar  lain  tointer. 

25  1516» 

SB an-JDi artin  gindt  toiber  junftmaiftcr  »arb. 

Anno  dni.  1516  ba  toarb  SKartin  gindt  in  ber  bierfd^endten  gunft  ju 
ainen  junftmeifter  ermeft;  benfetben  l^ett  ain  ratt  i?or  3  ober  4  iaren,  al« 

18.  »I.  26*  ifl  unbef(^ricbcn. 

1.  TOret^t  unb  3afob  öon  ©teiu,  (14.  Suli)  531  55^:  4t.  4  aulbin  2  ^ 
Subtotg  unb  §ane  öon  2)ie8bad^  u.  a.  13  ß  gerung,  ain  toal^gulbin  barunber 
SSöj^cUn  II  @.  78 ;  M^l  über  Sllbrct^t  tton  t)nb  annbcr«  liUx  bcn  Jungen  §anfcn 
@tein  namcntUc^  ^ibbct,  2)ie  @d(>»cijcr  lilanngenmantelgeganngcn^ttnn^crauffer 
in  3taUen  1.  c.  @.  46  ff.  fai).  mat^t  Untli)  al\)tx  in  bie  e^fen  ge* 

2.  SBin^toangen  (bei  SBertingcn)  ge»  brod^t  tt?orben  ift*. 

l^örtc  ben  Jangenmanteln  toom  ©parren.  5.  @.    über   bie   SBitterung   biefe« 

3.  OeorgSangenmantcI  tearinbiefem  Salffteö  ttjä^renb  be8  gtü^ttng«  unb 
3a]^re  einer  ber  beiben  ^©ürgermeifler.  ©ommerö  oben  @.  37. 

4.  3391.   1515:   (S.  nad^  Margrethe 


48 


Vm.  '(Srontca  netoer  gefd^id^ten'  t>ou  ^i((e(m  9lem. 


er  jtt  einen  jiDelfer^  gemad^t  marb,  miber  ^aim  it\äfxdt,  ban  er  mad  t)or 
iaren  cfft  junftmaifter  gemefen  unb  in  eifen  gelegen. 

93on  ainem  röfün,  bad  ber  laifer  l^ie  l^ett,  bad  ain  jage! 

bei  bem  ax^loäf  l^ett 

Anno  dni.  1516  a  die  ll.jenner  ba  l^ett  ber  taifer  ain  rofUn  l^ie^  5 
bad  l^ett  mhnffoib  feind  ax^loäf^,  ain  ft)ann  nngefarßd^,  ain  jaget  in 
ber  gröfftn  »ie  ain  jung«  f ütd^in,  ber  »a«  ungcfarlid^  ainer  gioerd^en  l^anb 
(ang,  ioäf  fo  toa^  er  auff  bie  fe(6  jeit  eingeftru))ft.  unb  man  ed  ftaQet,  fo 
tt)arb  ber  jaget  bei  ainer  f))ann  unb  j^Daier  finger  tang,  unb  baö  röftin  ^ett 
unben  am  haVL(Sf  jiDai  ttain.e  tüttlin,  ungefar  jt^aier  jiDerd^en  finger  (ang.  10 

[S3(.27*]    SBie  ber  funig  öon  Srandreid^  t)il  SBatd^en  ju 

a»ai(anb  befd^a^t. 

Anno  dni.  1516  ba  lie«  ber  htnig  t>on  granifreid^  ju  SWaitanb  bei 
80  SBatd^cn  umb  gelt  fd^efecn^  ctßd^en  umb  6  in  7  bi^  in  10  ober  12  M 
buc,  unb  \(Sfxdt  etßd^  gen  3enoa  auff  bie  gatia  unb  etlid^  fd^id t  er  in  15 
grandreid^,  ban  er  l^ett  3Jiai(anb  inn,  unb  bie  SBald^en ,  bie  er  fd^afet, 
bie  »aren  »iber  in. 

SSon  3  f  ettjam  l^eiratt  unber  ben  burgern. 

Anno  dni.  1516  batDurben  3  fe(^am  l^eiratt  unber  ben  bürgern  ge« 
mad^t:  ber  Äriftoff  ^enoart  gab  ain  tod^ter  ba«  Sonrat  SBciting«  fun,  20 
unb  ber  SWid^et  üon  ©tetten  gab  fein  fun  be«  Ulrid^  Sögger«  tod^ter,  unb 
ber  8uca«  ®affner  gab  fein  tod^ter  bem  Ufrid^  Suggcr*,  bie  »aren  aß  ain* 
anber  f einb  gemef en ,  bie  juf amen  l^eiratten ,  unb  l^etten  aud^  ettoan^  a(« 
man  fagtainanber  nad^gerebt. 

6.  *ain  fpann'  barübei  flef^iicben. 


1.  3cbc  3uttft  toS^Ite  gtoiJIf  Wlann, 
bicRnJÖlfer,  In  bm  großen  9lat^.  Sin  bet 
^pti^t  ber  3ö>8Ifcr,  flanb  aU  2)reiäe^ncr 
ber  3unftmeiper,  ber  bem  engern  fRaii^t 
angehörte. 

2.  3)i2a]rimUtan  befanb  fiäf  im  Saläre 
1515  mäbrenb  be9  grögten  ^ei(e9  be9 
3J2onat9  Sanuar  in  ^ug^burg.  —  $gl. 
an6f  nnten  $1  26b. 

3.  2)ie  @tabt  voax  feit  ber  ^äflaäft 


t>on  9)^arignano  (f.  oben  @.  42)  in  ben 
^(inben  Ui  Königs. 

4.  2)leimS^eytcer»S]^nten$eirat^en 
Pub:  ^ansSWeitinA  mit  S^orot^ea  ©er« 
xoaxt,  ©eorg  i)on  ©tetten  mit  ^ufanna 
gugger  (am  29.  Januar),  Ulri(^  gugger 
mit  S3ercni!a  ©affner  (am  11.  iRoto.). 
Sarnede,  ©oci^gcitbuc^  @.  26.  «qüg« 
lid^  ber  Suggerfd^en  $o(^}eit  f.  unten 
@.  66,  11. 


1516. 


49 


SBic  aincr  feinen  fteuf  ft>atte  r  ju  tot  fd^tug. 

Anno  dni.  1516  a  die  21.  jenncr  ba  toa^  am  tagtoerdet  üon  $au«= 
ftetten  l^le  in  bem  ©tierl^off  S  ber  l^ett  ain  ftiefftattcr ,  ber  toa^  in  bcm 
©tierl^off.  unb  jn  nad^t,  ate  man  geeffen  ^ett,  ba  fa«  ber  matter  Bei  bem 
5  tif d^  aQain ,  unb  ber  fun  toad  l^inber  bem  of en  unb  nam  bad  t)atter9' 
mcffer,  ba«  tag  l^inter  bcm  ofen,  unb  fd^tug  bem  »attcr  l^inberiDerttingen 
ben  foj)f  ab. 

(gr  toarb  gefangen;  man  maint,  er  toer  unbefint,  man  tet  im  nid^fe^. 

[©I.  27*»]   SBie  ber  laifer  in  SSBetf  d^en  (anb  jog  mit  t)i(  üo((f 
10        ipiber  ben  lunig  öon  grandfreid^  unb  bie  25enebiger. 

Anno  dni.  1516  im  febrer  ba  jod^  ber  faifer  in  SBetfd^en  (anb  gen 
^reffa  »iber  ben  Innig  öon  ijrandtreid^  unb  »iber  bie  SJenebiger  unb 
brod^t  gäd^Iingen  öi(  fcld  jfitoegen,  bag  er  l^ett  bei  18M  ©d^meifeer^  unb 
ob  12  M  tanb«Ined^t,  baf  er  ob  30  M  man  p  fuo«  l^ett,  gntt  t)ot(f ,  unb  bei 

15 1000  man  ju  ro^.  ber  funig  öon  Sngetanb  gab  ben  ©d^ioeifeern  ben  folb 
unb  gab  öit  get^  bem  laifer,  baß  er  bie  (anb^Ined^t  foö  gaten*.  bie 
©d^tteifeer  »urben  tpot  Ityxit,  aber  bie  (anb^Ined^t  übet  \ 

©0  ^ett  ber  lünig  öon  grandheid^  unb  bie  SSenebiger  bei  8  M  man  ju 
rof,  gutt  öotdt,  unb  IBM  ju  fuoö,  fd^te^t  fnoöfoldt«. 

20  Unb  ber  laifer  jod^  ben  SSenebiger  unb  granfeofcn  öon  ^reffa  nad^ 
bi«  gen  SÄaitanb'.  ba  jugen  pe  in  bie  ftatt,  unb  tieffenb  bie  tor  offen. 

12.  'JboA  ixotxXt  *n>ibei'  tfi  an  ben  iRanb  gcfc^rieben. 


1 .  2)et  *@tierl&of  toor  ein  in  ber  M^t 
bc«  rotten  S^^urmc»  gelegener ,  bem 
2)omcaplteI  ge^iörcnber  Olonomtebof  (jefet 
^tgentl^um  be9  iD2tlttMrar6). 

2.  ^d^on  bag  <Stabtred^t  Beßimmte: 
über  einen  2^borcn  *pat  »eber  be«  i^ogtc« 
geriete  no^  niemen*;  bod^  foUte  man  i^n 
'toerfcnben  alfo,  bag  et  in  btne  jiat  furbaj 
i^t  U\W.  @.  baö  @tabtbn^,  ed.  SJle^er 
@.  llO^lrt.  XUV. 

3.  S)ieou«tenÄatttonenUri,@d^ö)l?g, 
3ürt(^,^ajel  nnb  ©c^aff^aufen  unter 
3alob  ©tapfer  bem  Äatfer  jugejogenen 
©(^toetjet  tourben  auf  10  000  aJlann  ge« 
Wd^i,  bie  ©efammtga^I  feine«  ©eereö  auf 
30  000  SWann. 

4.  @.  übctbie  hierauf  begügüdöen:|)oIi* 
ttfc^en  Setl^ältniffe  53retDcr,  Letters  and 
papere,  1 1  @.  281  ff.;  ^auü,  ©itoloma» 
tic  im  Sa^re  1516  in  ber  ^ip.  äeitfc^rift 

6t&bte<^Tonif«n  XXY. 


XIV  @.  269  ff.;  Ulmann,  aKajimilian, 
53b.  n  @.  663  ff. 

5.  SSgl.  ttr^mair  1.  c.  @.  436. 

6.  2)em  Äönig  t>on  granfreid^  fam 
im  entfcJ^etbenbcn  Stugenblldte  ein  toon 
ben  Kantonen  8em,  ©olot^um  unb 
^rclButg  gefanbteö  ©i^toctjer^iecr,  Befel^« 
Ugt  toon  ^IbrccJ^t  öon  ©tein.  ba«  auf  ca. 
13  000  SWann  angegeben  »irb,  gu  $ilfe. 

7.  iWajimilian  brac^  am  9.  Wixi 
öon  SSerona  auf,  erfäm^jfte  bei  ^e^cbiera 
ben  Übergang  über  ben  Sfeincto,  erlang 
bie  Slufl^ebung  ber  ©elagcrung  Don 
SBregcia ,  überfcbritt  am  24.  TOrj  bie 
2(bba  unb  erfcif>ien  am  25.  in  ber 
9^äbe  t)on  ^Wailanb,  in  ba«  jid^  bie  gran« 
gofcn  unter  bem  ©erlöge  toon  Sourbon 
jurüdaejogen.  S'lad^bem  er  am  26.  Stpril 
öor  aJcatlanb  fein  $eer  in  @(^lad^torb» 
nung  aufgefleUt,  trat  er,  angefid^t«  ber 


50 


Vm.  *(£romco  nmct  gefii^^tm'  tooii  SBil^elm  «cm- 


a(fo  l^etten  fid^  bte  ®äftotx%tt  unb  (cmb^tned^t  gern  mit  ben  i^an^fen 
uub  SJencbigem  gcfd^Iaflcn  unb  tocren  gern  in  bic  ftot  gogcn,  ban  bic  tl^or 
offen  toorcn,  unb  bie  gran^ofen  toolten  l^inben  bart>on  ou^  SWaitanb  gc* 
Podien  fein,  otebatb  bcr  faifer  für  fxäf  loer  gogcn;  ba  »dt  ber  foifer  nid^t 
für  fxdf  jied^en.  toer  im  e«  oBgefd^Iogen  l^ett,  ober  ob  biefelBen  l^aimlid^  5 
geft  l^etten  öon  bem  funig  öon  gtancfreid^  eingenomen,  ba«  toeft  man  nid^t 
ber  foifer  jog  toiber  l^erau«  in  teutfd^e  lanb.  er  l^ett  ^ifd^giero  unb  8obi 
bei  9)}ai(anb  gemunen.  e«  jod^en  bie  ©d^toei^er  loiber  l^aim,  loie  tool  fie 
fd^on  bejaß  toaren  t)on  bem  tunig  t)on  (Snge(anb;  aber  man  fagt,  baf  bie 
(anbdfned^t  übe(  bejalt  tourben  t)on  bem  faifer,  unb  nam  bod^  t)i(  ge(^  ein  10 
'oon  bem  fünig  t)on  (Snngetanb.  ba  jugen  bie  (anböfned^t  aud^  t)on  im,  unb 
famen  etßd^  jü  bem  tunig  t>on  f^randtreid^  unb  etUd^  p  ben  äJenebiger. 

Unb  im  maien  ba  »ertor  ber  faifer  ^reff a,  bie  flatt  ^  unb  tt)o(  umb 
lOOM  ft  büd^fen  barin,  bie  ber  faifer  öortangft  bem  fünig  unb  ben  SSene* 
bigem  l^ett  abgetounen,  unb  etlid^  toaren  be^  faifer^  geioefen,  unb  toftfid^  15 
j)rugfen,  bie  man  über  bic  »affer  braud^en  mod^t. 

[©I.  28*]   SBie  ber  ©it^alm  9täm  ain  gro«  red^t  geioan  loib^r 
bie  pavixtn  ju  ©ergen  unb  ain  grofen  »ibcrftanb  l^ett 

Anno  dni.  1516  a  die  11.  febrer  getoan  SBiC^atm  9iäm  t>on  ^ug9^ 
pnxi  am  faiferUd^en  camcrgerid^tju  SBormö  ain  cnburtait  ober  red^t  tt)iber2o 
bic  gcmain  gcj)aurfd^afft  beö  borf«  jü  öcrgen^  »on  »cgcn  ain«  trib«,  ben 
bic  |)aurcn  »oöen  l^abcn  in  fein  l^otft  »iber  feinen  »ißen^,  ban  er  brieff 
unb  figet  t)on  in  l^ett ,  baf  fte  an^  gunft  barein  triben  aub  auff  »iber  ab* 
finben. 

ÜDa«  rcd^t  l^ctt  am  erftcn  angefangen  gü  Seutter^l^ofen  *  im  1498.  iar,  25 
barnad^  fam  ed  für  ben  fd^toäbifd^en  f)unbt  unb  bamad^  an  bad  camer«» 
gerid^t.  er  bel^ieft  ba«  red^t  an  aücn  orten ,  »ietoot  er  groff cn  »iberftanb 

26.  *taina^'  ifi  baräbei  gcfc^tteben. 


feittbU(i^ett  ^oxbtxdtnrtQtn  jum  2Blber< 
panbe  ben  dtUdtjug  an ;  fetn$eer  Üef  an^» 
elnanber.  2)ic  Wloti'ot  beö  Äai|er8  fmb 
bi6}um  I^entiaenXagenod^  ni(i^t  ganj  tlav. 

1.  ^ie  ^tabt  8redcia  gina  am 
26.  Wlai  an  bie  grangofen  unb  bie  ^e» 
netlaner  berloren.  2Sg(.  oben  @.  44, 5 ; 
®.  Swgö«  @.  1345. 

2.  «ergen(<Stabtbcrgen)ö)e|lU(^bon 
SCugebutfl. 

3.  (56  ifl  ma]^rf^einU(i^  hai  ^otg,  bet 
$ufer  genannt,  gemeint,   ba6  an  ben 


3n9mard]^anrer  Salb  anflügt  unb  aU 
2t^tn  bon  SBill^elm  9lem«  Sater  @ieg. 
munb  ernjä^nt  mirb.  @.  bad  lüel^enSber« 
jeld^niß  bei  ©runner,  ©eltr.  jur  ©efc^. 
ber  aWar!graff(i^aft  ©urgau  1.  c.  @.  133 
unb  ögl.  toegen  beg  ^Icr  in  grage  fom» 
menben  ©efi^e«  ber  genannten  ©tlftungen 
baöSSerael^nifibeiSrunnerl.  c.  @.107ff. 
unb  baö  bei  @tetten  1.  c.  @.  236  ff. 

4.  $euter9]^ofen,  toefllic^  ben  ^ug9< 
bürg. 


1516. 


51 


l^ctt  üon  bcr  toon  SBcrgcn  l^crfd^afft,  ba«  toa«:  bcr  aBbt  Don  fant  Ütrid^^ 
ba«  ccH)|)ittct  Don  itnfcr  gtaucn,  ba«  caj)^)tttct  »on  f ant  aÄortfecn ,  bcr 
|)robft  t)om  ^aiUgcn  Ätcuft^^  fcer  ^)robft  toon  fant  OSrgen^,  ba«  Mofter  gu 
fant  Sattertna,  bad  @^ttta(  ju  bem  l^aUtgen  ®atft,  baö  ft)ttta(  gu  fant 

5  3acob,  bcr  burgcrmaiftcr  Scroniu«  Sml^off *,  bcr  $an«  Scnifd^,  bcr  junft* 
maiftcr. 

Unb  ain  ratt  jfi  ^ug^^urg  (cgt  ftd^  aud^  barctn ,  bcr  fd^rib  an  bad 
camcrgertd^t  irem  abt)ocat ,  bag  er  ben  l^anbct  miber  ben  9lfimen  fo(t  an^ 
ncntcn,  aber  cö  l^atf  ntd^ft,  pc  mußten  bcm  SRämen  für  !oftcn  unb  fd^cbcn, 

10  baö  tajctcrt  tparb,  geben  fl  —  freüfter  —  unb  |)fcntn8  — *. 

SBan  bcr  funtg  »on  Slragon  tob  tft,  bcr  l^ctt  a(«  fein  tanb 

tocrfd^afft. 

Anno  dni.  1516  a  die  15.febrer  lamen  mcr  l^er,  bat  ^^^^  l^xA%  toon 
Slragon  tob  ift «.  bcr  l^ctt  latn  f tnb ,  aber  cnid tin,  bie  toaren  l^crfeogcn  ju 
i5©urgunbt.  otfo  l^ett  er  fein  tanb  atö  bcm  ctteftcn  l^crfeog  Saref  toon  SBur* 
gunbt  i)crf d^afft,  bcr  loa^  feiner  tod^ter  fun '. 

So  toaren  1 1  luniglrcid^  mit  namen  SaftiHie ,  8eon ,  Ärragon,  Sc* 

citie,  ®ranata,  9?at)j)cfö,  5Rauarre,  SSatenfta  unb  ban  3,  bie  (igen  in  bcr 

l^aibcnfd^afft,  l^aiffcn  Sltoö  5lgieruc«,  STri^jpol,  JWoran®,  mer  bie  graff* 

2of(3^aft  SattcKonia,  ift  beffer  ban  ba«  lunigfreid^  Slnagon^,  unb  ban  öiH 

innften  unb  anber  (anb,  ba«  Dil  ju  fd^reiben  nem. 

[©(.28*']   aSBie    l^crfeog  SOSitl^ctm  Don  ©airen  l^cr  3eroniu6 
Don®tauffen  gu  3nge(ftat  tied  ben  tof)f  abfd^lagcn. 

Anno  dni.  1516  a  die  primo  at)riQ  ba  toaö  l^er^og  Si(]^alm  Don 


1.  So^anited  @(^rott. 

2.  SScit  gadlcr. 

3.  Botfgang  i0lütter. 

4.  ^ieron^mus  Sml^of  toar  im  Saläre 
1516  jum  gü)cttcn  ÜÄalc  ©ürgcrmcifict. 

5.  2)et  SSerfaffer  ber  (S^ronif  »otttc 
offenbar  bie  genaue  @ummc  bie  l^ler  ein- 
gufc^en  tt)ar,erjl  nad^fe^eti,  Vergaß  aber 
barauf. 

6.  gerbinanb  t>on  ^ragonien  flarb 
am  23.  Sanuar  1516.  @.  über  bie  toelt- 
gef(!(i(^tU(^e  @ebeutüngbiefe9  (Sretgntffe9 
@rcgo»ot)lu8  SBb.  VIII  e.  195. 

7.  ^.  ba6  S:eßament  be6  ^ünigs  bei 
2)ormer,  Discursos  yarios  @.  393  ff., 


SJlariana.Histde  Espana,  ed.yalencia, 
IX  apend.  nr.  2.  —  gerbinanb ,  bem 
jüngeren  ©ruber  Äarl8,  »urben  barin 
einige  Ortfc^aften  im  Königreiche  9^ea^e( 
mit  einem  and  ben  ©taat^einfünften  ju 
bejiel^enben  iS^rIi(i^en  (Sintommen  bon 
50000  2)ufoten  benimmt. 

8.  31(08  Stglemej?  —  ^ri^joli«  unb 
Oran. 

9.  3)ic8  toottte  frcUl(i^  nid^t  öielfagcn, 
ba  ber  König  bon  @:))anten  au9  ^rago< 
nien  nur  aar  tt)entg  ober  niät9  bejog. 
@.  bie  bterauf  bejüg(i(]^e  ©^äfenng 
Oulcciorblttl'ö  bei  ©aumgarten,  Äar(  Y. 
@.  71. 

44c 


Sauren  unb  fein  (ruber  l^er^og  ^ubtDtg  unb  l^^og  Smft  auff  ainem 
(anbtag  }fi  3nge(ftat.  ba  tie6  ^er^og  93t(]^a(m  fernem  l^offmaifter  ^erm 
3eromu^  üon  ©toitffen  fod^en  S  bet  »a«  am  frei^er  gu  Smfete,  unb  Bef 
im  a  die  8.  apnü  gu  Sngelftatt  ben  tc)>f  abfd^Iagen  auf  bem  f)(a^. 

$err  3eroniu«  t>on  ©tauff  freil^ern  ju  Stufet«  Dergid^ts 

unb  betautuu«,  loie  l^eruad^  ftatt^: 

!3)er  erft  artidel,  ben  er  betent  ^  ffat ,  ba§  er  t)on  ^er^g  äßil^alm 
gen  SJurmb«  fei  gefd^icft  werben  in  ben  trrungeu,  bie  ftd^  itDifd^en  baiben 
erl^ebt,  ffai  er  feiner  treu  ücrgeffen,  boburd^  er  gern  nod^  gröfer  irrung 
bafetb«  2u  Sßurmb«  jmifd^en  ir  baiber  gn.  gemad^t  ^ette.  lo 

©er  anber  artidet,  ben  ©touffer  belent^  toann  l^erfeog  SBU^ofai 
tt)iber  in  tl^att,  fo  tt)o(t  er  nod^  gröffer  f|)i(  jurid^ten ;  barauff  ift  er  mit 
ftrenger  frag  gcfrogt  toorben,  borauff  er  belent,  er  »eö  l^er^cg  8ubtt)ig 
beiftanb  tl^an  l^aben,  bamit  er  glaid^en  taitö  eintomen  mere. 

Bttin  britten  l^at  er  gefügt  ^ ,  »an  l^er^og  SKbred^t  berfelb  |)8§tt)id^t  is 
im  ^ime(  \x>ax,  fo  tDe(t  er  nit  jfi  ime. 

3um  bierben  l^at  er  im  bid^er  ma(  im  loiKen  gel^abt^ ,  l^er^og 
SWbred^t  ju  erfted^en,  aber  ate  paü  er  mit  ime  gerid^t  ift  worben,  l^at  er« 
nimer  im  loitten  ge]^ej)t. 

3um  fünften  i^at  er  betaut^,  ^er^og  Sßil^alm  l^ab  gutte  mänblin  iu2o 
rotten;  ertDett,  bag  er  gan|  nid^^  mer  bau  tautter  ))o«tt)id^t  in  r&tten 
^ette. 

Bitnt  fed^ften  l^at  er  gfi  l^erfeog  Subtoig  auff  bem  tanfel^au^  jfi  SWün^^ 
d^cn  gefagt »  unb  ain  auff  mit  im  gehabt,  er  l^erftog  Subtoig  bcbürf  fid^ 
nid^fe  gutt  JU  im  »erfel^en.  25 


2.  '}&  3ndclfiat*  ifl  barübergefc^ricben.        6.  3>ie  ganje  nun  folgende  Uigi^t  liegt  auf  einem  lofc 
eingelegten  SBlatt  bei. 

1.  ^H.  ühtx  biefm  Raubet  (au^t*  Kavent,  8b.  XX  @.  330  ff. 

fS^It*  «lejiet,  2)ct  $o^t)cnat]^8%)tocc6  3.  ^%l  Kenner  1.  c.  @.  331;9llc3ler 

bed   ^et)ogItd^   ]6a)^ertf(i^en   ^ofmeijierd  @.  493. 

^IctottVmu»  »Ott  @tauf,  8leid?8frci]^crm  4.  SSgl  Ärenuer  @.  332 ff.;  3licjUr 

gu  (Smfe(6,  in  ben  @i^ung9(m(^ten  ber  @.  495. 

p^io^,'p\^iUl  unb  \^i%  Älaffc   ber  f.  5.  S3öl.  Ärcuner   @.  332;    mtHtt 

bauet,  afab.  ber  Siffenf*.  1890,  ©b.  U,  495. 

$eft  m    @.  435  ff.    S)le  übrige  etu*  6.  SBgl.    Ärcnncr   @.  333 ;    9iiealer 

fc^Iägige  Sitteratur  finbet  flc^  bort,  JfanpU  495  ff. 

fä(^li(^  auf  (g.  455  'Änm.  1,  angegeben.  7.  S3gl.  brennet    ©.  334;    9eiejler 

2.  Über  bie  Urgic^t  bed  ©tauffer«  f.  496  unb  486. 

delegier  1.  c.  <B.  456  ff.  u.  @.  493  ff.  SSgl.  8.  S3gl.  Jhenner    @.  335;    ^eiejler 

Kenner,  2)te  Sanbtage  im  ^ergogtl^um  498. 


1516. 


53 


3ttm  fiBenbcn  f)at  ber  ©tauffcr  bcfonnt,  toan  er,  ©tauffcr,  ntd^t 
getocft,  fo  tpär  l^cr^cg  fengft  crfauclt  \ 

3um  ad^tcn  ^at  er,  ©tauffer,  Derjel^en^,  »te  [er]  ju  aitiem  icben 
fürften  in  fonbcrl^eit  gefagt  ff  ab,  ainer  toeü  bem  anbern  t)er  geben,  unb 
5  am  erften  l^er^og  Submig  baö  gefagt. 

3um  neunten  i^att  er  beIant^  tote  er  in  ba«  clofter  iu  aWünd^en 

gegangen  unb  gu  ber  frauen  toon  SBirttenberg  gefagt,  too  fie  in  nit  Der« 

melten  tpolt,  [tooftj  er  ir  toa«  Beöffnen,  unb  afeban  gefagt,  »o  l^crfeog 

äBiC^atm  in  bie  fantfd^afft  toer  gied^en  gen  San^l^utt,  fo  »er  er  oon  ge* 

10  mainer  lantfd^afft  gefangen. 

3um  jel^enten  l^at  ©tauffcr  oerjiel^en*,  er  ffob  ben  fünfiärigen  oer* 
trag  gtoifd^en  ber  fürften  nit  jutaff en  tocßen ,  bi6  im  l^erfeog  Subtoig  ain 
borf  bel^enbigt  6eger^  gegeben  l^att. 

3um  11*'"  l^at  er  offt  gefagt^,  bie  fürften  l^aben  nid^ft  oom  lanbt  gü 
15  vergeben,  unb  l^at  bod^  »iber  bafetb«  mä)  fd^Iöffern  unb  börfem  gcftctt. 

[331. 28*»]   9Bie  bie  fifd^  l^ie  »otfaif  toaren. 

Anno  dni.  1516  a  die  4.  apxiU  ba  »aren  bie  fifd^  l^ie  tt)oIfai(^.  man 

gab  grunbfen  ain  mag  umb  12  b  unb  auäf  4  ix6  in  5  Ireufter  unb  bie 

gro|)pen  ain  mag  umb  2  Ireufeer;  l^ed^t  faft  man  nad^  gefld^t,  bag  ain 

2ol)funb  bei  12  pfening  foft.  e«  toaren  aU  fifd^  tootfait,  ate  lang  nie  erl^ört 

toa^ ;  e«  fam  aber  balb  tt)iber  baroon. 

aSan  unfer  frauen  bilb  ju  fant  JWorifeen  gemad^t  ift. 

Anno  dni  15J6  a  die  29.  a^fXxtL  ba  »arb  ju  fant  SlWori^en  unfer 
frauen  bi(b  neben  bem  friemegattar  auff  bie  geredl^ten  l^anb  gemad^t  unb 
25  gefegt;  baö  bi(b  toa«  afö  oon  l^olfetoerdf.  ber  üRefd^er  ©tunfe,  ain  fauff« 
man,  l^ett  eö  taffen  mad^en '. 


1.  SSgl.  Ärenner  @.  335.  ©cmcint 
iß  $ergO0  Subtoig. 

2.  SJgl.  Ärcnncr  @.  336;  9licglcr 
500. 

3.  S3gl.  trcnncr  @.  337;  'StiqUx 
@.  501  u.  492. 

4.  Sgl  Ätcnncr  @.  335;  SRicsIcr 
499. 

5.  8gt.  Ärcnncr  @.  334;  mqltx 
@.  496  u.  487. 

6.  3)cr  ^relö  bcrartigcr  2)lngc  »ar 
ein  ougerorbcntU^  unglcid^mägigcr;  fo 
foßcte  im  Saläre  1510,  aU  gelcgcntUd^ 
bc«  in  2[ug8!»urg  abgcl^altcncn  SReid^g« 


tagd  eine  Xl^cucrung  eintrat ,  ein  äßag 
©ruttbeln  40  Äteugcr,  eine  SWaß  ^fritten 
20  Äreujer,  ein  ^töft  8  Äreuwr  1  fetter. 
@.  bie  gortlcfeungen  ber  (S^ronif  be8 
©cctor  mmiä)  im  in.  53b.  ber  3lug«bur' 
ger  ei^ronüen  @.  456,  93«.  j.  3-  20; 
465,  20. 

7.  Über  üRel^ior  @tnnfe  bgl.  @enber 
@.  69, 16.  OB  bie  in  ber  ßtafttö^nmtQ 
öott  @t.2)^orit5  (@tabt»Slrd^iü,  @(^% 
9^r.  9)  nnter  1516  ein  5KaricnbiIb  Bc- 
treffenben  ^ßofien  fxä)  auf  biefe^  Bejie^e«, 
Iji  ni(i^t  gtt  erfel^en. 


54 


VIII.  '(Srottica  netoer  gef<i^t<i^ten'  toon  fBU^edn  S^enu 


[©(.  29*]  SBiebieltcfierftauen  Den  fönt  ftottetina  gen^tc:: 
btgern  in  bad  ttofter  unb  ttrd^en  bei  ber  nad^t  giengetu 

Anno  dni.  1516  a  die  f)rimo  maio  am  auffertag^  ba  tt>ad  atn  bcc^ 
tot  |)tcbigcrmtnd^  jfi  bcn  ©rcbigem^  bcr  fuott  ouff  battutn  umb  3  nx 
t)ot  tag  oß  Iloftcrfraucn  bon  fant  ftattcrina  in  fein  Hefter  gen  ^rcbigem  s 
unb  (ieö  fte  fein  jeK  fed^en.  unb  ate  eö  tag  matb,  ba  Ued  er  fte  bie  Ürd^en 
aud^  f cd^en,  bie  tpa«  neu  ^  unb  umb  5  ur  ba  giengen  bie  Kofterfrauen 
»iber  l^aim,  ber  toaren  bei  50  ober  60 ;  eö  toaren  etlid^  alt  barunber,  bie 
fuort  man  auff  ainem  toegetin  unb  ber  burgermaifter  Oerontu«  Sml^cff  * 
ber  gieng  aud^  mit,  ber  Der^atf  bem  boctcr  ju  ainem  foBid^en  gundet*  lo 
l^au«^  unb  ber  Sngetberg,  ber  »eber  junf tmaifter ,  unb  ber  2lnt]^oni 
9lr^t,  Saujc  ®ranber  unb  aßatl^eud  Sangenmanttel  bie  giengen  aud^ 
barmit  \ 

9Bie  etlid^  l^anbttpertteut  ainanber  fd^(ugen. 

Anno  dni.  1516  a  die  4.  majic  ba  f dringen  ftd^  bie  tpeber  mit  beni5 
fd^miben,  unb  bie  fd^fifter  fd^Ifigcn  fid^  mit  ben  fd^neibem,  ba«  gefd^ad^ 
ate  auff  ainen  aubent. 

S«  »aren  fit  |)(offer  meffer,  unb  »urben  bod^  »enig  tomt.  e«  fad^ 
ainem  aufftaff  geleid^,  aber  ber  ftattbogt^  bott  in  frib,  baf  eö  geftitt  »arb ; 
aber  ed  tparb  niemanbt  geftraft^.  gott  tpeU,  bag  ed  gutt  alter  nem!  ed2o 
ftfinb  tpartid^  nid^t  »ot  l^ie.. 


19.  *|latt*  tfi  batäbeTgef^ncben. 

1.  ^t^t  am\&ffxl\df  fd^Ubert  biefen 
SorfaU  bte  (S^ron.  üon  (Steinend  Säger 
öl.  77a  ff. 

2.  Sodann  %abtt. 

3.  @.  oben®.  26, 11. 

4.  ^teton^muS  3m^of  toar  in  blefem 
Sa^re  mm  itodttn  Wtak  ©ürgcrmetper. 

5.  km  3.  gebr.  1516  l^atte  man  mit 
bem  ^bbnn^  ber  alten  JHrc^e  bed  l^atf^a» 
rinentlofierd  angefangen,  bereits  am  19. 
gebr.  beffelben  3abre«  ben  ©runbficin 

ium  ^mban  gelegt.  %li  ed  }ur  gertig' 
teUung  bed  (Sporen  tam,  l^anbelte  e«  fid) 
barum,  ob  biefer  ^etoMbt  toerben  follte 
ober  nid^t.  2)a  bte  9{onnen  ))on  ber 
Sölbung  eine  l^eeinträ^tigung  il^reS 
^efangeS  fürchteten,  hielten  [it  auf  @in« 
labung  bed  Orbend)>ro))in;^ta(d  Sobann 
gaber  in  bem  gemSIbten  (iffot  ber  neu* 
erbauten  $rebigerlir4;e  am  geße  (S,\)x\fii 
Himmelfahrt  frül^  morgend  4  U^r  burd^ 


^bfmgnng  ber  gangen  ÜJ^ette  eine  $robe, 
toorauf  fle  um  5  Ubr,  toon  bem  Serfud^e 
befriebtgt  unb  baburd^  für  bie  SBöIbung 
gewonnen ,  in  tl^r  Älo^er  gurüdttebrten. 
3n  ber  atoeiten  Hälfte  be«  ^enmUx  1517 
tonnte  bte  ^ird^e  bereits  aemei^t  werben. 
<^.  Seonb.  Hörmann,  (Snnnerungen  an 
baS  el^emaUge  grauendo^er  @t.  ^atba* 
rina  In  2lua«burg  in  ber  ä^it^^x,  be« 
biji.S5er.  f.  @d^ttJ.  u.  ^tnh,  3abrg.  1882 
@.  368  ff. 

6.(SngeIberg  ^atte  bcn  ^lan  gu  bem 
©au  gefertigt,  Sanaenmantcl  war  $f(eger, 
©ranber,  ©aumeifter,  b^tte  bcn©ou  auf» 
geführt.  Hörmann  1.  c.  @.  364. 

7.  ©te^l^an  ©epier. 

8.  2)er  9latb  mußte  nämttd^  fürd^ten, 
bei  ivt  ftrengem  einfd^reiten  gegen  fold^e 
'fret>Ier'  bie  HaubtoerfSgefetten  }um  Ser» 
laffen  ber  @tabt  gu  treiben;  t»  würbe 
bed^alb  im  näd^fien  Sa^re  fefigefefet,  bag 


1516. 


55 


S33tc  jctt  man  »ctjcicn  f att  l^ett. 

Anno  dni.  1516  a  die  13.  jungo  ba  l^ctt  man  f)xt  tocijctcn  fat(;  c« 
tpa6  ain  frtcö  laxK 

[S(.  29^]  SSon  atncm  »armen  fumct,  unb  gutt  früd^t  »arcn, 
5  unb  »ie  ba«  t>xäf  ftarb. 

Anno  dni.  1516  ba  tt)a«  ain  faft  tparmcr  fumcr^  unb  gutt  früd^t. 
e«  toatcn  a  die  18.  iungo  100  tt)ägcn  unb  larrcn  l^ic  mit  amctber  unb 
Icrfd^. 

g«  »a«  fo  fit  amcIBet,  at«  fain  mcnfd^  nie  gebadet,   man  gab  1 
10  mc^en,  bie  fd^ön  »aren,  umB  5 V2  lreü|er ;  man  gab  fic  aber  fünft  ncd^er. 
eö  »urben  ametber  nad^  bem  gcfid^t  faft  umb  7  fteüfeer,  baö  tpa«  »ot 
3V2  mc^en. 

So  »aren  aud^  fit  »eijten  unb  fit  fte^)ö  unb  »otfait,  unb  »ein  unb 
lern  tt)a«  faft  forbergutt,  aber  nit  tpotfait. 
15        So  fturben  bie  ro«  unb  fuee  faft  unb  bie  feu  ^ ,  anäf  bie  l^irfd^en 
unb  beren  in  »etben. 

$cc  unb  ftro  tt)aö  »enig  unb  teuri 

aSon  ainer  grofen  |)runft  ju  Söiberad^  in  ber  ftatt. 

Anno  dni.  1516  a  die  4.  augufto  ba  fieng  c«  ju  öiberad^*  in  ber 
20 ftatt  an  ju  brinnen  unb  ^)ran  bi«  an  anbren  tag,  ba§  70 — 80  l^eufer  ab* 
|)runen  unb  ob  80  M  maüter  traib  barin^  ba«  bem  \pitUt  unb  ettid^en  äbb* 
ten  jflge^ert  l^ett  ^. 


patt  ber  ficBcn  ®ulbm  für  *gcau(f  tc  SBcl^r' 
unD  ber  brei  ein  balb  Oulbcn  für  eine 
"SRanlta^ö^e,  bie  biöl^et  ali  ©träfe  ju 
entrid^ten  tooren,  inSnfunft  nur  mcl^r 
'oltx  ©ulben,  be^iel^ungsmeife  (menn  fein 
8lut  geftoffcn)  nur  jüjei  Oulben  gu  er^ 
legen  feien.    ®affer  ad  h.  a. 

1.  @.  ou(^  bcn  n^^tn  3lBfafe  unb 
unten  @.  36,  12. 

2.  Sgl.  bie  ©tragBurger  3at>rgefd^i(i^- 
ten  Bei  aftone  n  <B.  141*  unb  ben  i)or» 
l^cr  ge^enben  3lBfafe. 

3.  Sgl.  l&ieju  ©d^nurrer  1.  c.  @.  63. 

4.  2)er  ©ontmer  toirb  aU  fcl^r  troden 
Beaeid^uet.  @.  g.  33.  bie  iRotii  aus  ber 
(Spronif  ber  ©traßBurgerö  Äleinläuet 
unb  au«  ber  2]^onner(£^ronif  Bei  Sieger, 
«eitr. }.  ®ef(^.  ber  SSoK«feu^en  in  ben 
flat.iWtttl^eUuttgen  üBer  @lfa6»2otWugen, 
^erau«geg.  toom  ftat.  Bureau  bc«  Ober^)räri« 


biumö  in@tra§Burg,  $eftX  @.99u.  100. 

5.  SBiBera(|  im  fübl.  SürttemBerg. 

6.  @.  9J{emminger,  ^efd^reiBung  be6 
OBeramtö  SbiUxaö)  @.  69 ;  togt.  gfffBer, 
SBron.  öon  Ulm  ($anbf*nft  ber  Sftün* 
^ener  @taat«BiBftot^)eI)  m.  113b:  ^m^ 
man  jalt  1516  jar  uff  montog  na^  vin- 
cula  Petri,  toa9  ber  4.  tag  augß,  um  2 
nad^  mitag  tfl  gu  SBiBera^  iu  be6  go^> 
bau«  ©almafd^me^Ierd  ^abel  unba  uff 
bem  Boben  ain  feur  toom  fald^  auffgan^ 
gen,  bafelb  üBer  empg  rettung  l^erüber  in 
ba«  xt6)i  graug  \)ani  fumen ,  unb  l^anb 
alfo  l^au«  unb  flabcl,  fo  Baibe  Don  gemeir 
getDcjl  fittb,  gar  DerBrunen;  unb  B^t 
fottidpö  feuer  Bei  groffcn  ungeflimem  »inb 
bermaffen  üBerl^anb  genumen,  ba«  ed  ba* 
mit  ber  leeren  toon  Ur%):|)ad^  l^au«  unb 
futter,  gamad^  alle  ^t\i]tx,  ungeferUd^  Bei 
l^unbtert,  barunber  ba«  fjjittef  mit  fetner 


56 


VIII.  *(5ronlca  nctocr  gc((^Htett'  toon  ffilt^etm  8lcm. 


3Jcn  atncr  ^)rutift  jfi  Snnttiflcti  Int  borf  an  bcr  ftra«. 

Anno  dni.  1516  a  die  5.  augufto  mx)fxan  in  bcm  borf  jn  Snntngen 
an  bcr  ftra«  ^  33  ffirft,  afö  ba«  traib  ctnf omcn  toa«  ab  bcm  fctb.  cö  gc* 
fd^ad^  bcn  armen  (cnttcn  fit  fd^ab. 


SBicbenmcifegern  toit  od^fcn  l^inioeg  tieffcn. 

Anno  dni.  1516  a  die  7.  anguftc  an  fant  Slfrcn  tag  in  bcr  nad^t, 
ba  l^ctten  btc  mcfegcr  Don  2lug«i)nrg  cnl^aft  ber  8cd^<)rugf  bei  300  iingc^ 
rifd^  od^fen,  bie  »urbcn  in  ber  nad^t  fd^cud^  unb  üerßcffenb  fid^,  baf  man 
pe  taite  ju  8anb«^)erg  fanb  unb  jfi  SRain  unb  ^faffenl^ofeu^  unb  in  totU 
ben.  unb  lourben  aü  toiber  gefunben,  aber  loeitt  t)on  atnanber. 


10 


[©(.  30*]  S33ie  man  jeit  Weintrauben  l^er  brad^t. 

10.  %u%.        Anno  dni.  1516  a  die  10.  augufto  an  fant  Soren^en  tag  ba  brad^t 
man  ain  farrcn  mit  toeintrauben  l^er  \ 


aSon  ainem  fnaben,  ber  ain  fetftam  gemed^«  l^ett. 

Anno  dni.  1516  a  die  10.  augufto  an  fant  Soren^en  tag  ba  mad  15 
ain  ftiab  l^ie,  bei  ISjaren  aü,  ain  granfeo«,  ber  l^ett  ain  gctoejc  ba  fomcn 
unbertl^atb  be«  gelinden  prüftlin«,  ba«  geteid^et  ainem  linb  *.  e«  l^ett  2 
fd^endtet  unb  2  fie«  unb  l^ett  2  arfd^badfen ,  e«  l^ett  aber  lein  ma^gang ; 
unb  l^ett  ain  jaget,  »an  man  im  in  trudt,  fo  gieng  im  be«  prunfetoaffer 
au«,  unb  l^ett  ain  baud^  unb  ytoai  ftri^eßn ,  an  fettid^er  feitten  ain«,  20 
l^angen,  bie  toaren  ain  \pann  (ang  unb  al«  gro«  a(«  ain  baumenfinger, 
bod^  loaren  fie  gerab  unb  tinb ;  bie  gaben  bebeutnu«,  at«  ba§  arm  barau« 
l^etten  toeden  toerben ;  loer  ben  Inaben  loolt  f ed^en,  ber  mugt  2  ^f ening 
geben. 


be^aufuita  unb  gäge^ert  andf  toerfaß  Qt- 
totft  i%  big  an  ain  ort,  ^etgt  gum  ^egel^ 
tl^or  bct  eiiilaffcn,  gar  ttcrbrcnt,  unb  bajfi 
an  ainem  ort  bet  flat  maur,  tl^or  unb 
t^urm  l^art  unb  [äfttüdf  t>erBrcnt  ^at ;  in 
foI(icr  Braunfl  ifl  unber  anbcrn  Pebcn 
(sie!)  fümcmU(i^  toerborben  in  «Salem* 
\6ftoit)Ux  l^of  unb  im  f^tttel  merdUc^  ge* 
trai^b.* 

1 .  3nuingen  fübüd^  tton  2(ug«Burg.  — 
«tt  2)örfer  *an  ber  ©traff  jlnb  bie  fübli* 
t)on  ^ugdbnrg  3mt{(^en  ^ed^  unb  Sertad^ 


btd  nac^  ^aufbeuren  )u  t>er{!e^en. 

2.  Sanbdberg  a./2.  ffibllc^,  9lain  in 
ber  ^aift  ber  Se^münbung  nSrbUc^, 
^faffen^ofcn  a./3.  norböftlid^  toon 
^ugdburg. 

3.  @.  oben  @.  65,  6. 

4.  Sa]^r[(i^ein(td^  ibenHfc^  mit  ber  bei 
©erolb  3.,  SöunbertDcrd  jc.  unter  1519 
ermähnten  ül^tgoeburt,  bie  an^  «Bai^oi^en 
flammte.  $a(.  @(^eible,  2)a9  €^ctfaltia(r 
«b.  n  @.  589. 


1516. 


57 


aSon  atnctn  gefcttetifd^icffcn  jfi  SWtnd^cn  mit  bcn  atmJbroftcn. 

Anno  dni.  1516  a  die  16.  fctcmbcr  ha  famcn  etltd^  3lug«j)urger 
fd^fifecn  öon  SWind^cn,  baö  toaö  am  gcfctlenfd^tcffen  mit  bcm  armbroft 
geiDcfcn  in  ainen  jirtfct  unb  brad^tcn  mit  in  3  fanen:  ber  Saujc  gifd&cr, 
sbcr  l^affnerS  l^ct  ba«  beft  gciDuncn,  ba«  »a«  31  p,  unb  bct  Säit^atm 
9iam2  t,(ig  j)iert,  ba«  toa«  22  p,  unb  bet  öcncbitt  Utmad^er»  ba«  töfeft, 
baö  »a«  1  ff.  bcr  fd^üfecn,  bic  fd^nffcnb,  toarcn  166. 


[SI.  30^  aSon  aincr  grofcn  jtoittad^t,  bic  l^ic  jfi  2lU8«^)urg  ttja« 
jtt)ifd^cn  bcn  burgctn  unb  3örg  9icgc(  unb  §anö  SBotffi 

10  Anno  dni.  1516  ba  »aö  ain  groffc  jtoitrad^t  l^ic  gtoifd^cn  bcn  bur^ 
gern  auff  bcr  tringfftuben  an  ainem  unb  Sorgen  SRögd^,  §an«  SBoIff 
unb  Sorg  Sotcr  am  anbem  tait.  unb  ain  ratt  l^ctt  fid^  barcin  bcrtoidctt 
unb  »oft  bod^  unfd^utbig  fein,  c«  l^ett  bei  jtoai  ober  breu  jar  gctocrt,  c« 
fad^  im  getcid^,  al«  tocHt  ain  auff  (äff  batau«  fein  »erben  ^,  bann  ba« 

isl^anbttocriföoW  »a«  l^ifeig  auff  bic  burger,  baö  mad^ten  bic  junftmaifter, 
bie  »aren  bcm  9iöget  günftig. 

Unb  l^ctt  bie  geftaft :  38rg  {Röget  ber  »a«  ain«  tpirfe«  fun  Don  SJerb, 
ber  wa«  rcid^,  bcr  l^ctt  bor  bit  jaren  l^ie  ain  burgerin  genomen  "^ ,  bie 
brad^t  in  auff  bie  tringiftuben.  nun  flarb  im  biefdb  frau,  alfo  nam  er 

20  ain  anbcr  toeib,  bie  »a«  t)on  ber  gemainb ,  ain«  lauffman«  tod^ter,  l^ie« 
©^monaKanlid^s. 

5ßun  l^cttcn  bie  burger  unber  in  burd^  gemaine  gefcHfd^afft  bor  ctli^ 
d^cn  jaren  ain  orbnung  gcmadfft,  »cU  banod^t  ba«  SRöget  erftc  ]^au«frau 


1.  ©ercit«  in  ben  gortfefeungen  j^ur 
(Sl^ron.  be9  $.  SJtüU^,  ^ugdb.  (S^^rou.III 
@.  453,  6  aU  guter  ©d^üic  genannt. 

2.  Sill^elm  9lcm,  bcr  SSerfaffcr  biefer 
(S^rottil;  er  »Irb  öfter  al«  ^teieträger 
bei  ©(^ü^enfefien  genannt 

3.  ^u(^  biefer  iSenebift  Ul^rma^er 
toar  ate  ^ef^idter  ©d^ü^e  befannt  unb 
n>urbe,  tote  an9  ben  Sanreii^nungen  er« 
fi^tli^,  öfter  auf  Sofien  ber  @tabt  mit 
'3e^mng'  gu  austofirtigen  ^Jrciöfd^leßen 
au^gefiattet. 

4.  @.  gu  bem  ©anjen  bie  Sangen* 
mantelfc^e  (S^ronil  (?(ug8b.  @tabt.8tbl, 
Aug.  89)  SBl  54»  ff.  u.  (baraus  entnom» 
men)  bie  Slugdb.  ÖE^ron.  toon  ^rd^am 
@*ie6  («ug«b.  @t.»2(rd^.,  @(i^ä^e  i«r.  15) 
531. 402»  ff.,  »0  aud^  bie  auf  biefen  $an« 
bei  [\6f  begie^enben  ^ftenflüäe  }u  ffnben 
finb. 


..  5.  35gl.  über  t^n  @cnber  @.  199,  16. 
•Über  bie  gamlUe  Siegel  f.  @«lcr,  2)er 
abgeworbene  ba^r.  3lber,  S3b.  VI  «btl^Ig. 
I  ^.  86  unb  oor  attem  ^erioartl^  toon 
©ittenfelb,  3ttr  ®ef(i^Ied^t8funbc  ber 
Siegel  Oon  Slltigl^eim  in  ber  3«itfc&r.  be« 
IJift.  SSer.  f.  ©c^maben  u.  "^tnh.,  Sal^rg. 
1891  @.  87  ff. 

6.  3n  berartigen  ©efürd^tungen  be* 
flanb  auerblngsOrunb,  loiebiefed^ö  Saläre 
oor^er  in  @d^n>.  $aU  an^  ^f)nli(i)tn  Up 
fachen  f!$  abfiptelenben  Vorgänge  geigten. 

7.  ©corg  Siegel  oermäblte  fid^  im 
3al^re  1491  mit  öarbara  jaugin^erin. 
Söarncde  @.  42.  Über  bie  gamihe  ber 
Sauginger  f.  ©tetten,  ®ef4I.  @.  183. 

8.  @r  »ar  in  gmeiter  @5e  feit  1510 
oermSlEiU  mit  ^nna  SD^anli^.  Baxntdt 
@.  33. 


58 


vni.  *(5rontca  ttcacr  gcfd^^tcn  too«  3BUlJ*c(m  ffttm. 


noäf  (ebt:  totüxäftx  t>cn  bet  gematnb  ain  Bürgerin  nunt,  bte  in  auff  bie 
ftuBen  Brcd^t  unb  im  bie  fturB  unb  er  ain  anbcr  »eiB  nent  bon  ber  gc* 
mainb,  bcr  mcd^t  bannod^t  auff  bie  tringIftuBen  gan,  aBer  fein  »eiB  unb 
ünb  fotten  jn  beut  tan^  ncd^  auff  bie  tringIftuBen  !ain  gered^tiglait 
l^aBen ;  bartoiber  bann  9ii5gct  ju  berfelBen  jeitt  nid^t  gerebt  l^ett  K  s 

5ßun  gaB  er  für,  »ic  er  ain«  aßen  l^erlomen«  »er,  unb  »oft  faft 
gutter  teutt  fein  ^  unb  tooli,  man  fott  fein  toeiB  ju  bem  tanfe  tabcn.  ba« 
n)otten  bie  Burger  nid^t  tl^on. 

©0  toa^  ber  SBotff,  ain«  fd^ergen  fun,  aB  bem  tanb  l^erein  fernen, 
ber  »a«  be«  Sangen,  be«  carbinate,  biener.  berfelB  $anö  2Bc(ff  l^ett  ain  lo 
»eiB  gencmen  ^  ir  Datier  fefig  l^ett  gel^aiffen  $an«  SSBarau«,  ber  »aö  ain 
Burger  getoefen  unb  »a«  bor  t>H  jaren  fj)itta(maifter  ju  bem  ^^ißgen 
®aift  getpefen.  bod^  fo  l^ett  er  bie  tringIftuBen  auffgeBen,  ba§  er  fain 
jin«  mer  gaB  ti)ie  anber  Burger,  bie  gered^tiglait  ba  l^aBen. 

Unb  toeit  ber  SOSarau«  nod^  teBt,  ba  [SBt.  31*]  toa^  aine  im  fj)ittat,  15 
bie  toa^  ain  magt,  bie  l^ett  ain  pftxtni  barin,  berfetBen  mad^t  ber  SBarau« 
ain  finb  an.  unb  aU  fie  fd^tpanger  »aö,  ba  nam  er  pe  ju  ber  ee  unb 
för^  jn  Krd^en  gen  bem  §ai(igen  ®atft;  bod^  fo  »aren  feiner  frainb 
loenig  ober  gar  lainer  auff  ber  l^od^jeit,  bann  pe  üBet  jufriben  loaren, 
ba  fie  fein  magt  toa«  getoefen.  20 

9?un  Begert  SRöget  unb  SBotff  offt  an  bie  Burger,  man  foö  in  ire 
tteiBer  ju  bem  Burgertanft  taben,  ba«  motten  bie  Burger  nid^t  tl^on. 

@o  toa«  ban  nod^  ainer  öon  ber  gemainb,  l^ie«  3örg  Äoter,  ber  l^ett 
ain  Bürgerin  felB  genomen*  on  irer  frainb  toiffen  unb  »iüen,  toieioot 
fie  toeber  batter  nod^  mfitter  ^ett;  bie  tooft  man  gu  bem  Burgertanfe26 
nimer  laben,  ba  Begert  ber  Äoter,  man  fott  im  fie  toiber  (aben  unb  fott 
in  auff  bie  tringIftuBen  taff en  gan ;  aBer  e«  toarb  im  oerjigen.  e«  toarb 
aud^  offt  )[)on  flöget«,  So(ff«  unb  Soler«  loegen  burd^  gemaine  toa(  aB* 
gefd^(agen. 


1.  @m  Statut  toom  3-  1478  Bc- 
flimmte,  bag  fold^e  Wlannt^ptx^ontn,  bte 
outm  ^ertomtnend  mären  unb  f!^  p 
©ef^Ie^terinnen  t>er^eitat^et  hätten,  tote 
fold^e  grauend^erfonen  guter  ^bfiant' 
mung,  bie  i)on  ©ef^lcijtern  jur  (5^e  ge« 
nommen  toürbeti,  ber  ©efeUf^aft  ber 
©efd^ted^ter  fä^lg  fein ,  ju  beren  gepen 
getabcn  toerben  unb  bie  erfleren  *2Kc^rer 
ber  ©efeUfd^aff  genannt  toerben  foUten. 
@^)ater  würbe  beigefügt  unb  Im  3- 1490 
Beflätigt,  bag,  toeun  einer,  ber  eine  ®e« 
f^(e(^terin  aur  ^e  gehabt,  nadf  beren 


2)ob  eine  bon  ber  ©emetnbc  bclrat^cte, 
er  ber  'iWel^reren  OefeEfd^aff  nld^l  me^r 
fSblg  fein  foEte.  $erroart(^  1.  c.  @.  94. 

2.  @.  ben  3ttbalt  bcr  H>m  Im  3al&re 
1512  l^lerüber  audgefteEten  Urf.  be6 
2lbte8  bon  Äal«belm  bei  ^ertoart^,  1.  c. 
@.  88. 

3.  ©ans  Solff  öon  ©lbel8^)urg  ber- 
mS^Ite  fl^  Im  3a^rel507  mit  itat^arlna 
Söa^rau«.  SBametfe  @.  21. 

4.  ®eorg  j^öbler  bermä^Ite  fld^  im 
3. 1513  mit  3lnna  ^ßPfler.  SBamecfe 
@.  24. 


1516.  59 

2Hfo  traten  ctßd^  toon  bcn  Butflcrn  bcr  fad^  nit  ain^,  atncr  »oft  bcm 
JRöflct  l^ctfcn,  bcr  anbcr  bcnt  3Bo(ff  ober  Äotcr.  btc  Burger  famcn  offt 
jufamen  unb  Bcfunbcr  i)on  §an«  SBotf«  tocgen.  cö  toarb  Dtt  groffcr  flciö 
gctrtbcn,  toxt  man  bic  Burger  unatnö  l^ett  mfigen  uiad^en.  bcr  carbtnat  Kb 

5  fd^ier  bte  Burger  aß  ju  gaft  auff  bie  trtngIftuBen  unb  gaB  in  atn  loftüd^ 
mal,  aBer  e«  l^atf  ntd^fe. 

5ltfo  Brad^t  {Röget  unb  Äofer  jutoegen  toon  lat.  mt,  bat  f^i«  ^^ff«' 
matfter,  ber  öon  SRapolbftatn,  nad^  beut  3örg  8angenmante(  unb  8ubtt)tg 
§cfer  fd^tdft,  bte  ber  jett  aÖBurgemtatfter  toaren  ^ ,  bte  toaren  totber  bte 

10  Burger  unb  auff  9iöge(«  unb  SBoIff«  fcttten,  unb  Befatd^  in.  Bei  aineut  ratt 

baran  ju  fein,  au^  tax.  mt.  gefd^äft,  ba§  bie  fad^  gietfid^  »ertragen  »urb. 

Sltfo  faut^)tcn  fid^  bic  Burger  aud^  nid^t  fang  unb  Brad^ten  aud^  ain 

Brief  Don  fai.  mt.  an  ain  ratt  jätoegen  öon  SRögete  unb  Sofcr«  tocgcn, 

barin  fai.  mt.  fd^rciBt  nnb  Bcfitd^t,  baf  bic  Burger  ben  SRöget  »iber  auff 

isir  ftuBcn  toffen  gan,  aBer  fein  tociB  nod^  feine  ftnb  foßen  loeber  auff  bie 
tringfftuBen  nod^  Burger^tanfe  fain  gered^tiglait  l^aBen ;  bann  bie  Burger 
toermainten,  ber  SRöget  l^ctt  fein  gered^tiglait  an  ber  ftuBen  toertoirdtt. 
unb  bann  mit  bem  Äoler  Begert  lai.  mt.,  bag  man  im  fein  toeiB  toiber  ju 
bem  tan%  laben  f oft,  aBer  er  nod^  ire  linb  f oöen  lain  gered^tigfait  l^aBen ; 

20  unb  toettid^er  tail  f oüid^«  [SBt.  3i^]  nidjit  locft  annemcn ,  bcr  mcd^t  c« 
taff cn  ftan,  Bi«  lai.  mt.  ttiber  gen  2lug«|)urg  fem ,  f o  toeft  er  f dB  barin 
l^anbten.  a(fo  f agt  ain  ratt,  er  toeft  cö  barBei  BetciBcn  taff en ,  »ietoof  e« 
nit  gcfd^ad^. 

Sllfo  toarb  bem  Äotcr  fein  toeiB  auff  fotid^«  gelaben,  bcr  tieö  fic 

25  barjö  gan  unb  tie«  e«  ain  bing  fein,  aBer  ber  SRöget  unb  SBotff  l^anbtcten 
für  unb  für  Bei  aincm  ratt.  man  maint,  ber  SRöget  tic«  pd^  fein  totl 
loften,  bann  er  fagt  offenlid&,  er  tocft  afe  fein  gutt  taffen  barauffgan.  er 
l^ctt  ba«  laifcr«  rätt  aU  auff  fein  feitten  Brad^t,  bann  aüain  bcn  'Dicttrid^ 
©taincr  nid^t,  unb  ber  laifer  i^ieft  e^  aud^  mit  ben  Burgern. 

30  5Run  l^ctt  fid^  ain  ratt  bcr  fad^  gu  l^art  angcnomen,  unb  »an  ain 
ratt  barin  l^anbten  »oft,  fo  muften  bic  Burger  aß,  bie  rafel^errcn  »aren, 
auötrctten,  bcr  »ot  19  »aren,  unb  BetiB  niemanbt  toon  Burgern  barin 
bann  3örg  8angcnmante(,  Burgcrmaifter,  unb  ber  Burgcrmaifter  §offer 
unb  bie  junftmaifter  unb  rattgcBcn  au^  ben  fünften ;  bie  toaren,  afö  man 

35 fagt,  aß  toiber  bie  Burger;  fic  l^cttcn  oft  foßid^  rätt,  ba§  bic  Burger  nid^t 
im  ratt  »aren. 


1.  ®eorg  Sangcnmantcl  unb  ^ubtrig      im  3.  1514. 
§ofcr    toaren    5ule|t  SlItBürgcrmciper 


60 


VIII.  '(Srottlca  ttetoet-  gefd^id^tctt'  öon  SöU^cIm  9lem. 


Unb  SRögßt  unb  SBotff  l^icltcn  ftcfö  an  Bei  atncm  ratt  unb  tcgtcn  btt 
f d^riften  cttt ;  f o  tcgtcn  bte  burger  anäf  bargegcn  fd^riften  ein,  aber  fie  tx>oU 
ten  fid^  in  lain  red^t  bor  ratt  geben  anberft,  bann  ti)ic  red^t  »er.  SReget 
unb  SBotff  tDcrcn  ,beö  l^anbef  gern  unbertt)ägert  bei  ainem  ratt  betiben, 
aber  bic  burger  tpotten  nid^t  baran ;  c«  bertroö  ain  ratt  toot,  bcr  SRcgel  5 
f)üt  günftig  rid^ter. 

Sllfo  gab  ain  ratt  ain  entfd^ib  über  lai.  mt.  fd^reiben,  ba«  [id^  bod^  bic 
burger  nid^t  bcrfcd^en  l^ettcn  ^ ;  unb  berfetb  entfd^ib  »iber  bcr  burger  aft 
l^crlomen  bcr  tringiftuben  toa^  unb  nid^t  anxenemen  toa^  2  ^  t^arfid^  e« 
fad^  gleid^,  ate  »ett  ain  auffrur  fein  tporben.  10 

Damad^  über  etfid^  jcit  tarn  bcr  laifer  i^er ,  bcr  öcrnaui ,  baf  bie 

9.  'wad'  ijl  batübttgefdjtiebcn. 


1.  '53(itt  erber  rat  gibt  ben  Ferren 
burgermatßetn,  ftubmaifletn  unb  anbern 
))ertoanbten  ber  ftnUn  ben  abf^ib  (am 
16.  ^tpt  1514) :  Slitt  erber  rat  ^ab  aug 
bcn  eräannaen  fürtragen  erfunben,  bad 
bannodptettUd^  furnemen  unb  erfanntnu« 
bev  Incn  bcfc^e^cn,  bie  aim  erbern  rat  unb 
gemalner  jiat  nit  nu^Iic^  fein  unb  mer 
iVL  unfrtben  bann  ju  gutem  gebienen  mü» 
gen,  ba6  ain  rat  aU  bie  oberfait  g&für« 
!omen  f(ä^ulbig  fet^ ,  bi^^uff  ain§  erbern 
rat«  blt  unb  begern,  baö  fte  e«  mit  irer 
Puben  erbcm,  tobUd^en  Uanä)  unnb  ^er« 
lommen^Uenunb  beUtbcn  (äffen  »ötten, 
toie  öon  alter  l^erfommen  fet^  unb  fle  i)or« 
mal9  frunntlii^  unb  gütUd^  getan  ^aben. 
bann  ob  fte  mitiermevl  unb  in  btfer  fc^uje« 
benben  trrung  ainlcberla^  neuerung  unb 
erfanntnuS  tDtber  aU^erfomen  auger^alb 
ains  rat«  njtffen  unnb  toiUtn  furgenomen 
l^etten  ober  lunf[tigli($  tun,ba8  »urb  ain 
erber  rat  nlt  gebulben  neä)  furgcen  taffcn, 
fonnber  flcb  be^  feiner  oberfait  l^annbt* 
^aben  aug  ber  nx]a6),  ha9  annber  erber 
(eut  fun^  beflerminber  l^er  gen  ^ug9:))urg 
l^ei^raten  unb  fetten  mi^d^ten,  aim  rat  unb 
gemainer  fiat  gu  merd U^em  abbrud^  unb 
f^aben.  toa  aber  ain  erber  rat  ben  toon 
ber  ßuben  in  annberm  'oaU,  guflannb  ober 
toibertoartigfaiten,  bo  e«  gemainer  fiat 
nit  fo  gar  nad^teilig  toär,  »infam,  bilff 
ober  bei^ßannb  t&n  fönnb,  bed  toSr  ain 
rat  l^injüro  toie  bi^ber  ganntj  genaigt 
unb  toiuig  getun,gutcr  ^offnung^fie  »erben 
Ttcb  bagegen  gel^orfamUd^  b^^^ten  unb  fol* 
lid^er  faqien  bcfleiffen,  bie  aim  rat  unb 
gemainer  flatt  nu^Iid^,  leibenUd^  unb 
trägUd^  fe^en.'    9latb8becr.   @.  162.  — 


'Stbfd^ib,  ©eorigen  3t8geln  gegen  ber  ge» 
feQf(i(iafft  auff  ber  ßuben  gegeben  auff 
fe(b}ebenben  tag  septembns  anno  etc. 
1514.  5(uff  baiber  ^artbe^en  jüngflen 
fürtrag  unb®eorigen9li$gel9  begem  unb 
erbietten  kgt  ain  erber  rat  ^n,  bad  @eori' 
gen  9l8geln  ber  i^tntn  burgermaifler, 
^ubmatper  unb  annberer  toertoanbten  ber 
ftuben  öerantttourtung  abfd^rifft  gegeben 
»erb.  93errcr  gibt  ain  erber  rat  ©eortgen 
9töge(n  ben  abfd^ib:  toie  »ol  ain  erber 
rat  ime  ali  am  mitburger  in  bifem 
bannbel  gern  »iHfam  »ölt,  folönnb  er 
bo(b  fe(b9  toerfleen,  ba9  aim  rat  burd^ 
taiferüd^er  ma^t.  mandata  unb  gebotd' 
brief  bie  b^nnb  gef%)erTt  unb  bef^Ioffen 
fe^  bermaffen,  ba9  al^n  rat  bifer  geit  in 
fad^en  »eiter  nit  bannbeln  mög.  ob  aber 
er  begba^b  ainic^etla^  befd(i»ärb  bab,  »ig 
er  ben  »eg,  »0  unb  in  »ad  geßaült  er  bie 
fad^  erfSdben  [iU.  unnb  ob  aim  rat  bin« 
furo  mandata  ober  annberS  gnfämen, 
»olte  fiäj  ain  rat  barinn  geburüd^  unb 
unt>er»etflid^  \)alUn.  ift  barauff  ainö 
erbern  xai9  hitt,  fottid^S  nit  anberft  bann 
in  gftter  mainung  an^enemen.'  libenba 
@. 161. 

2.  ©egen  ben  $ntfd^eib  be9  9latbed 
reid^ten  bie  Bürger  toon  ber  ©ürgertrinf« 
ftube  am  13.  @e)>tember  1515  eine  an9' 
fübrlicbe  ©egenfd^rift  ein,  erbalten  in  ber 
$!angenmante{fd^en  (S^ron.  ^l  59^  unb 
bei  Slbrab.  ©cbieg  «1.  410»  ff. ,  bie  ttom 
SRat^e  unter  bem  30.  Oft.  1515  bcant. 
»ortet  »nrbe,  ebenfalls  in  ber  Sangen* 
mantelfd^en  (S^ron.  ©I.  77  »>  ff.  unb  bei 
©d^ieg  431»  ff. 


1516.  61 

jipitrad^t  je  tcngcr  ic  grijfet  toa^  »orbcn.  unb  a  die  9.  ottobet  1516  ba 
\cS)xdt  hl  mt.  feinet  rätt  btet  ffir  am  ratt  l^tc  jü  8lU8«j)urg  mit  atnent 
crcbenfebricf ,  ber  toatb  [©(.  32  *]  getcfen.  bamad^  ontiDortcn  fie  atncm 
rat  jtDu  inftructon  mit  Befetd^,  icttlid^em  tail  atne  ju  anttpotten  unb  baran 
5  JU  fein,  baf  foBid^em  nad^gegangen  ttjurb. 

@d  gefiet  ainem  rat  übet ,  a(fo  (el^ielt  ain  rat  bie  inftructton  (ang 

jeit.  unb  ate  e«  ber  faifer  bemam,  ba  fd^icft  er  ain  biener  für  ratt  unb 

tic^  bie  ainfobtcn  unb  fd^idt  fie  bem  3acob  gugger  l^atm  in  fein  i)aM, 

ber  l^ett  fie  Bei  fai.  mt.  ^aimßd^  jutoegen  Brad^t  auff  fein  loftcn,  ba§ 

loniemanbt  nid^fe  baröon  toeft,  c^  »er  fünft  ben  Bürgern  ü6e(  gangen. 

'Öte  inftruction  tout  i)on  »ort  ju  »ort  a(f 0  ^ : 

[3Son  fai.  maieftat  inftruction] 
SWa^imitianu«  oon  gotteö  gnaben  ertoetter  römifd^er  laifer. 

3nftruction,  »a^  bie  ebten,  erfamen,  unfer  anbed^tiger  unb  KeBer,  getreuer 

i5  3Bi(]^atm  fretl^err  jn  SOSoWenftatn )  SBotfgang  38rger,  unfer  l^auBtman 
unfer«  fürftentl^umB«  Öfterreid^  oB  ber  Snnö ,  unb  Saftl^afer  SWerdtef, 
Broi)ft  JU  aaSalblird^,  unfer  rate  mit  ben  crfamen  unfern  unb  be«  reid^« 
lieBen,  getreuen,  Burgermaifter  unb  ratt  ber  ftatt  3lug«|)urg,  ben 
ftuBenmaiftern,  g»ain|tgen  unb  gemainer  gefeßfd^aft  Burgettid^er  ftuBen, 

20  Sorgen  SRöget,  Burger,  unb  Raufen  SBoIfen,  intooner  ju  2lug«<)urg,  oon 
»egenirer  Baiber  l^au^frauen  l^anbfen  foüen: 

SlnfenglKd^en  foüen  pe  inen  fagen  unfer  gnab  unb  aße«  gutt  unb 
bamad^  jfi  erfennen  geBen :  toietool  ir  laifertid^  mt.  irrung  l^alB,  bie  fid^ 
jtoifd^en  inen  gemaintid^  ber  Burgerfid^en  ftuBengefeüfd^aften  an  ainem 

25  unb  Sorgen  SRi5get  an  ftatt  feiner  l^au^frauen  anber«taite  Ratten,  au^  bem 
baß  35rg  9li5get  bie  fad^  fetB«  für  r5m.  fai.  mt.  gejogen,  ettid^  Beoeld^  an 
eud^  Burgermaifter  unb  ratt  l^at  auögeen  taffen,  fo  »irbet  bod^  ir  mt.  Be* 
Berid^t,  baß  \oUiö)  inung  nod^  jur  jeitt  nit  aHain  nit  aufgetragen,  f onber 
baß  aud^  barjue  oener  burd^  Raufen  333otfen  »iber  bie  gemett  gefelfd^afft 

30  [ber]  Burgertid^en  ftuBen  aud^  fonber  irrung  unb  anforbrung  öon  »egen 
feiner  l^au^frauen  gefud^t,  unb  barauff  [©(.32^]  beö^alBen  öon  eud^, 
Burgermaifter  unb  ratt,  ein  Befd^aib,  etttoa«  unferem  oormetten  auögegan^ 
gen  Beoetd^  ungemeß ,  aud^  ber  genanten  Burgerlid^en  ftuBen  gefetfd^afft 
altem  l^erfomen,  ge|)raud^en,  gered^tigfaiten  unb  berfetBen  poffejfion  unb 

35  getoer,  barinnen  pe  Bi^l^er  ruBigcfid^en  gemefen  unb  nod^  feint,  ju  nad^* 

1.  2)ie«    @*ttftpücf     flttbct     ft*     m.  87»  ff.  unb  Bei  @^tf6  »I.  446b  ff. 
ax\(if  in  bet  Saugenmantelf^fen  (S^ron. 


62  Vm.  %xcnka  nttotc  Qt\6fi6)itn'  toott  Slll^clm  9lcm. 

taxl,  au^gangcn  fein  fett,  toctd^«  Befd^atb«  fid^  gemclt  gcfetfd^afft  Bürget*' 
Itd^er  ftuBen  au«  iefe  angeiaigten  unb  anbem  utfad^en  nit  toenig  Befd^toert; 
aBer  bietpctt  SRögel  unb  SBctff  baBei  jü  l^anbl^aBen  angetuff t ,  aud^  a(f o 
fid^  Bemett  irrungen  bertnaffen  jugetragen  l^aBen  fetten,  baf  ettoan,  »o 
ir  mt.  in  bem  nit  genebig  unb  bet  Biflid^ait  nad^  fütfed^ung  tun  »utben,  5 
barau«  nit  ctain  fonbet  fetter  »ibettpitt  aud^  nad^tail  unb  fd^aben  gemettet 
ftatt  9lugd))utg  in  bi(  tDeg  ertDad^fen  ntöd^t;  nad^  bem  nun  ir  tai.  mt.  atö 
römifd^er  laifet  einem  iegctid^en  it  mt.  unb  be«  reid^«  imbertl^onen  Bei 
feinem  innl^aBen,  nufe,  gctoer,  <)off effion,  geted^tigfait  fie  betfetBen  on  et» 
bcnßd^  unb  geBüttid^  red^tlid^  auöfutung  nit  entfefeen  jetaffcn,  jS  Bcfd^it*  10 
men,  aud^  fie  Bei  otbentid^cm  unb  gej>ütfi^em  tcd^ten  ju  l^anbl^aBen,  bc« 
gfeid^en  »ibern)iflcn  unb  irrungen ,  barau«  tax.  mt.  unberti^onen,  aud^  ir 
mt.  unb  ben  reid^«ftetten  nad^tail,  fd^aben  unb  aBfatt  enfteen  möd^ten,  ju 
üeri^utten  fd^ulbig  unb  geneigt  ift,  barumB  f)at  ir  lai.  mt.  an^  aigner  Be^ 
»egnuö  unb  rcd^ter  »iffen  in  foll^em  ju  l^anbfen  fürgenumen  unb  geBictt  15 
bemnad^  ir,  tau  mt.  aßen  öorgemeften  paxtffzim  gemaindid^en  unb  in* 
f onberi^ait  mit  attcm  emft ,  ba§  ir  Burgermaifter  unb  ratte ,  aud^  Sorg 
SRöget  unb  f)anö  SBolff  unangefed^en  gcmett«  Befd^aibö  bie  gemeü  gefef* 
d^faft  Burgcrßd^en  ftuBcn  irer  [S3L  33  *]  getoeer,  j)offeffion  unb  innl^aBen«, 
aud^  irer  ^tpxanäftn,  l^crlomcn,  unb  gcred^tiglaiten ,  »ie  fie  bie  in  unb  20 
unber  irer  gefelfd^afft  üor  bit  jjaren  unb  jeit  l^cr  pxaä)t,  gcüBt,  gcl^atten 
unb  nod^  l^aBen,  on  orbenlid^  unb  enbtid^  gerid^ttid^  auöfurung  be«  redeten« 
nit  entfefecn,  fie  atfc  bcr  unb  fonbertid^  in  l^angenben  irrungen  on  aU 
irrungen,  eintrcg  nnb  Derl^inbemu«  ruBiglUd^  geBraud^entaffen,ir  Burger» 
maifter  unb  ratt ,  aud^  baioiber  tocber  auff  cucm  Bef d^aib  nod^  fonft  in  25 
anber  toeg  gan|  nid^^  tl^uet  nod^  fürnement,  ir,  9iöge(  unb  äBoIff,  aud^ 
barauff  nit  anhattet  nod^  anrucffet,  funber  ir,  Burgermaifter  unb  ratt,  att 
paxü)tm,  ncmiid^en  bie  gefetfd^afft  Burgerlid^cr  ftuBcn  auff  ir  Bef d^toerung, 
bcö  gteid^cn  ben  9?öge(  unb  Raufen  SBoIfcn  »on  toegen  irer  Baiber  l^au«* 
frauen  auff  ir  anforbrung  bie  fad^en  gegen  anbcren  burd^  orbenlid^  red^t*  30 
fertigung  an  ben  orten  unb  enben ,  bo  unb  too  fid^  baö  bem  redeten  unb 
be«  reid^d  orbnung  nad^  jS  tl^&n  ge))ürt,  toetd^er  tail  gegen  bem  anbem 
baö  JU  fud^en  unb  borin  nit  ftitt  jeften  bermaint,  entlid^  auftragen  taffet, 
be^gleid^en  ir,  bie  öon  ber  Burgerlid^en  ftuBen,  gegen  SRöget  unb  SBoIfen, 
auc^  iren  l^au^frauen  unb  anbem  berfetBen  bcrtoanten,  unb  loiberumB  ir,  35 
JRöget ,  SBolff  unb  euer  bertoanten,  toiber  bie  gemain  gefetf d^afft,  fotang 
bie  irrungen  in  unentfd^aibem  ge|)urenbem  entlid^en  redeten  l^angen,  gegen 
ainanber  nid^fe  tätttid^«.,  unfrunttid^«,  nod^  toibcrtoittig«  fümemen  nod^ 
l^anbtet,  ir,  Burgermaifter  unb  ratt,  aud^  fottid^«  fainem  tait  geftattet,  ffln* 


1516. 


63 


bct  in  f oßtd^cn  tnungcn,  tote  gcmctt,  bcm  otbcnttd^cn,  gcbürüd^cn  unb  cnb«= 
Itd^cn  redeten  feinen  freien  gang  unbfoÖid^dbie^)art]^eiengemetter  ma«  gegen 
ainanbcr  auftragen  laffet  unb  anäf  in  f oßid^em  ju  aßen  tailen  »ift  ju  rid^* 
tcn  unb  [Sdl  as**]  eud^  l^icrin  gel^orfamtid^en  Italien  unb  erjaiget;  barin  tut 
5  ir  lai.  mt.  gen^ßd^  ipiUen  unb  emfttid^  mainung.  geben  ju  Slug^t^urg  am 
ad^tentag  ottober  anno  etc.  decimo  sexto  unfern  reid^d  im  31*®"*  jiaren. 

ad  mandatum  cesaris 
maiestatis  proprium. 

SBett  ir  toiffen,  toer  fo  faft  »iber  bie  burger  ift  gctoefen  in  bifem 
10  öorgefd^riben  l^anbel,  ba^l^att  geton  Sorg  Sangenmantelunb  8ubU)ig  f)ofer, 
ber  geit  att  burgermaifter,  unb  boctor  ©ebaftian  3Öfung  unb  Sld^iÖe« 
SQfung  unb  ber  ftattfd^reiber  boctor  ßonratt  ©eittinger  unb  bie  gunft* 
maifter  aß,  ate  bie  gemain  fag  ift ,  unb  ber  carbinal  l^er  SDiatl^eu«  Sang, 
ber  felb  fd^idft  offt  feine  biener  für  ratt  bon  be«  f)an«  SBoIff«  toegen, 
15  aber  e^  l^alf  nid^fe,  toietooQ  er  faft  toiber  bie  burger  toa«. 

1517  ba  l^anblet  Siegel  aber  bor  ratt,  er  funb  aber  nid^fe  fd^affen, 
alfo  gab  er  fein  burghed^t  auff  ^  unb  god^  an^  ber  ftatt. 

[©I.  34»]  SBan  ba«  Stattl^au«  gematt  ift  unb  bie  ur  bon  neuem 
gemad^t  unb  ber  tl^uren  erl^öd^ert  iji  toorben. 

20        Anno  dni.  1516  ba  toarb  ber  tl^uren  am  Statl^au«  erl^öd^ert^,  ba 
bie  ftunbgloglen  inen  l^angt. 

Unb  man  malet  ba«  Stattl^au«  an  ber  feitten  gegen  bem  gifd^mardtt 
unb  l^inumb  bi«  an  tl^uren,  unb  ben  tl^uren  matt  man  aud^;  ba«  loft  at« 
ju  maten  900  fl  unb  20  fl  gu  tringlgett^. 


1.  9lcgel  gab  fein  ©üröem^t  Im  3. 
1517  auf,  nalfm  t»  aber  im  3-  1525 
toiebet  an.  $gt.  bie  Satigenmantelft^e 
(Sbrott.  m.  89».  (5r  eneid^te  f^licßlid^ 
feitten  3»cd  bod^  no^  auf  anberem  SBege, 
inbem  e«  i^m  gelang,  im  3. 1538  5luf« 
na^me  in  bad  ^atriciat  gu  ertangen. 

2.  @.  ©tctten,  Äunftu.  ©ewerbegefd^. 
jc.  toon  31na«burg  ©b.  I  @.  94 .  SBb.  II 
@.  34;  «uff  @.  20.  Slußer  ber  (5r^ötiung 
be«Xburme«  tourben  aud^bie  genflerge» 
flmfe  unb  ba«  portal  neu  ^ergeflettt,  unb 
gtoar  hnx6f  Söcob  S^Jit^clt.  —  Sflaä)  ber 
(S^ron.  t>on  ber  ©rünbung  ber  ^tabt 
Sugsb.  bis  a^ut  3al^re  1469  im  I.  8b. 
ber  flngdburger  (S^ronüen   tt)ar  'baS 


tünntein  auf  bed  borber  rat^aug  mit  ber 
fhtnbgloggen'  im  3- 1406  erbaut  »orben. 
3.  539f.  1516  ©I.  60»  fl.  post  Mi- 
chaheHfl  (4.  Olt):  *it.  600  gulbin  SBIri* 
d^en  Slbbt,  3örgen  ©retoen  tonb  SBlrid^en 
HJfiatDrmüttern,  malern,  »ff  300  gulbin, 
))ormaId  eingenomen.  bamit  flnb  fie  alles 
malmerdd  am  ratl^atDd  gar  behalt  ))nb 
foUen  ))nnber  ben  hamen  laben  t)o1Iennb 
atogmalen.  no.  toaS  llato'bi  im  l^ol^merd 
ber  titten  gemalt  »orben,  ifl  nit  in  biß 
red^nung  gelegt,  man  fot  ind  in  fonber« 
l^ait  no^  bejaln.  mer  20  f(  Iren  7  (ned^ten 
))nb  6  buben  für  ein  eerung  ))nb  trintf« 
gett*  (@.  über  ba«  *blatt)  im  l^ot^toerd 
ber  tilten'  ©uff  @.  21  unb  %xm,  130.) 


64 


VIII.  '(Sronica  netoer  gefd^td^tcn'  öoti  SBld^elm  9lem. 


@o  loft  bte  ur  auff  bem  Stattl^aud  t)on  neuem  jä  mad^en  fl  360  ^ 
unb  barju  für  5  fl  wngefar  folen,  somma  fl  365,  ba«  bie  nx  aUava  foft 
^att  \o  l^att  man  auffen  ju  ber  ur  ju  bem  tergulben  (raud^t  ju  ber  gat 
ober  (ud^ftaben  buc.  35  unb  gü  ber  funen  unb  gatger  aud^  35  buc.  unb 
gu  bem  Ino))f  auff  bem  tl^uren  aud^  35  buc.  somm,  bed  gü  ber  ur  unb  tno))f  5 
lomen  tft,  105  buc.  ungertfd^^. 

SBte  ber  faifer  ben  l^erfeog  t)on  2Birten6erg  in  biead^t  unb 

aterad^t  tet. 

Anno  dni.  1516  a  die  11.  ottoter  ba  fie«  ber  faifer  l^ie  gu  Slug^« 
))urg  ben  l^er^og  Ölrid^  t)on  2Birtten(erg  in  bie  ad^t  unb  aberad^t  ton  t>on  10 
$anö  t)on  Ratten  toegen^. 

Unb  a  die  19.  ottoter  in  ber  nad^t  gu  ^(aubeiren  bei  Ulm  ba  toarb 
bie  fad^  gerid^t*,  ba§  ber  l^erfeog  öon  SBirttenberg  ba^  $and  t)on  Rotten 
öater  fott  geben  25M  fl  unb  folt  2M  fl  geben,  ba|  man  ain  caj)l)el  unb  mc| 
folt  ftifften,  unb  foö  ain  ebelman  gen  JRom  fd^idten,  ber  ben  t)on  ^utten  15 
bieffen  foÖ  für  ben  l^er^og  öon  SBirttenberg,  ben  er  umbbrad^t  l^ett;  ben 
berid^t  mad^t  ber  carbinal,  ber  8ang. 

!0e«  t)on  f)utten  t^atter  l^ett  bei  1500  raipge  ^)ferb  unb  1000  fuo«^ 
Ined^t  gutoegen  brad^t,  bie  lagen  gu  Saugingen,  ^5d^ftetten  unb  9S3em^ 


non  ^VLQibma  n  @.  63 ;  ©uff  1.  c.  @.  22. 
—  2)tc  tn  9lcbc  pe^enbe  U^r,  eine  große 
^(iflaanfix,  (am  in  bad  loorbere  ©iebelfd^ 
btö  STatl^l^aufed;  bte  U^rmad^er  toerbett 
in  ben  ©aured^nungen  mit  9lamm  ni(^t 
genannt,  fonbem  immer  nur  ^atö  bie  gtoai 
i>rma^cr,geBrüber' aufgeführt,  ©ebafttan 
2i>^6ftt  Verfertigte  ein  SÄännlein  an  bie 
Ubr,  ba«  bie  @tunben  geigte  (*fo  an  ber  nx 
gatgf ).  —  %n6f  auf  bem  ^l  Ärenger«  unb 
bem  grauent^ortl^urm  fotoie  an  bem 
^iegelpaud  auf  bem  Seinmarlt  tourben 
in  biefer  3eit  @d^tagu(^ren  aufgeflettt, 
bereu  @(^Iag  nad^  bem  ber  dtat^^audu^r 
gerid^tetkourbe. 

2.  89t.  1516  m.  69<^  8.  po8t  vincula 
Petri  (2.  «ugu|i):  *it  80  aulbin  1  ÄJ 
15  e  3örgen  Sorer  golbfc^mib  tomb  571/2 
bttcaten,  fo  er  faumt  l^etju  fambt  48  bu» 
caten  t>ormaU)oon  oatomaiftementbfann« 
gen,  tfit  in  suma  106  bucaten,  bie  finb 
an  bte  t>c  ata  rat^atod  lonb  auff  ben  fnopff 
t>ff  bem  t^umftn  toerguft  toorben.'— ©9c. 
1516  m.  69b  g.  poBt  yincula  Petri 


(2.  «ugufl):  *it.  65  gulbin  3orf[en  3orer 
aUain  für  fein  arbait,  ba9  er  bte  t>r  am 
rat^atos  bnb  bentno^ff  aupf  bemt^ümlin 
bof  elbs  loergullt  ^at;  mer  ain  gulbin  feiner 
l^atogfrotoen  gu  uereerung;  mec  2  iS  fein 
gefetten  in  ber  toerdfiot.'  —  ©91.  1516 
Tßl.  69b  8.  na^  a8sumptioni8  Marie  (16. 
«uguft):  *it.  3  gulbin  bem  fd^leiffer  t>on 
bem  fno]k)ff  auff  bem  rat(an>9,  [nnnen 
bnb  mon  t>nb  ben  f^retoffln  baratoB  geenb 
an  ber  nx  gefd^leiffen/  S5gt  ©uff  1.  c. 
@.  130  9nm.  39. 

3.  @.oben@.31,24u.@enber@.134, 
22.  $gt.  gu  bem  ©angen  no^  Ulmann 
1.  c.  dapM  I  @.  22  ff. 

4.  ißertrag  gu  ©laubeuren  t>om  20. 
Oftober  1516.  @.  biegu  ©attler  1.  c. 
@.218  ff.  2)ie  t>on  9{em  angegebenen  8e« 
bingungen  bed  9krtraged  finb  mebec  noVi» 
ftSnbig,  nod^  genau;  er  tam  übrigen« 
ni^t  gur  ^udftt^rung.  @.  $e)^b  1.  c.  I 
©.  471,  ©t&lin  IV  @.  136.  @.  ben  SJer^ 
trag  beiSüntg,9{eid^d«^r^m,  part  spec. 
cont  U,  724,  befferbei8ö(Üng,  Hutteni 
opera  l,  87. 


1516.  65 

btngcn ,  ba  »oft  et  ben  öon  SBirttcnbcrg  mit  Iricgt  l^abcn  mit  l^ttf  l^erfeog 
©itl^atm«  t)on  fairen. 

5llf 0  mad^t  bcr  t)on  SBirttcnbcrg  ain  ^junbtnu^  mit  ben  ©d^tpeijfecm 
unb  l^ictt  bcm  t)on  $utten  ben  »ertrag  nid^t.  atfo  ftarb  ber  t)on  $utten 
5  l^ie,  bie  ärfet  fagten  t)or  (aib. 

35er  laifer  toa^  jomig  an  ben  öon  SBtrttenberg ,  er  gab  aber  nid^fe 
umb  ben  faifer. 

[331.  zi^]  SBie  J)il  »ein  l^ie  auff  bem  mardt t  toaö  unb  toot  geraten 

toa«,  unb  toad  f orn  unb  toetn  galt. 

10  Anno  dni.  1516  a  die  24.  ottober  ba  toaren  l^ie  auff  bem  SBetn^ 
mardCt  166  toegen  unb  6  larren  mit  toetn,  bamad^  über  8  tag  ba  toaren 
ob  180  toegen  l^ie;  er  toa«  fo  faft  fie«  unb  gutt  an  aöen  orten,  afö  lain 
menf d^  gcbcndtt  K 

SJian  ad^tet  ber  SSäetfd^toein  gar  nid^fe.  5Red£ertoein  gab  man  umb 
1510  in  12  6  5Wind^er.  grandtentoein  12  f  unb  (Slfeffer  13V2  % 

®o  gab  man  ain  fd^aff  feren  umb  13V2  %»  toggen  IIV2  6/  gerften 
8  %  unb  l^aber  24  gro^;  ba«  foren  toad  fober  gutt,  bod^  nid^t  tM,  unb 
l^aber  toad  gar  toenig  toorben. 

3Bte  i^ier  ber  l^endter  ainen  fremben  l^endter  ju  tob  fd^tug  unb  in 
20  fetb  »ergraben  muft. 

Anno  dni.  1516  a  die  iprimo  nofember  ju  nad^t  ba  fam  ain  frem^ 
ber  l^cndter  mit  feinem  toeib  unb  ain  Ined^t  an  ba^  l^ieigen  l^endter^  ^m^ 
unb  bat  in  umb  l^ertoerg ;  atfo  ßed  er  in  ein.  nun  l^ett  ber  l^ieig  l^endter 
ain  arm  man  in  feinem  l^au^,  ber  toa«  hrandt,  fo  toa^  fünft  aud^  ain  tanfe*= 
26  ftied^t  bei  im  jü  l^ertoerg.  unb  ate  cö  nad^t  toa^,  ba  fieng  ber  fremb  Inender 
mit  bcm  lan^Ined^t  ain  rumor  an,  unb  ber  arm  man  toott  fd^aiben,  ba 
ftad^  in  ber  fremb  l^endter  unb  fd^tfig  im  cttid^  lounben  auff  ben  tob.  ba 

12.  'an  äUen  orten*  ifl  an  ben  9)anb  oefd^iieben. 

1.  S5gl.  Scott^.  Sötbmami«  S^ron.      (S^ron.   toon    $att   @.  76   unb    oBcn 
v>oti  aeegenSborg  1.  c.  @.  29,  14;  (Sufpi»      @.  55,  4.  56, 12. 
man«  2:age6ud5  1.  c.  @.  408 ;  ^croltö 

etäbtec^Tonifen  XXV.  5 


66 


VIII.  *(5rottica  nctocr  gcf^id^tcn'  toon  SBU^cIm  ^m. 


hott  im  bcr  l^icig  l^cndcr  frib;  ba  fagt  bcr  fremb:  'bu  bift  mit  gleid^  fo 
lieb',  unb  toott  in  aud^  f dalagen,  atfo  fd^tug  in  bct:  l^icig  bcn  ftcmbcn  ba^ 
crftcn  ftraicä^ö  bie  gutgct  ab,  bag  er  ftarb;  unb  bcr  l^icig  \^xaäf  im  gu,  ate 
er  fterben  »oft,  unb  flod^  barnad^  in  bie  fteiung. 

älf 0  fragt  man  ba«  frembben  i^ender^  tpeib  unb  Ined^t  unb  bie  an*^  5 
bem,  bie  barbei  »aren  gcioefen;  bie  fagten,  ed  toär  atfo  gangen,  er  l^ett 
fld^  mieffen  toeren  K  ba  fd^idt  ain  ratt  gu  im  in  bie  freiung  unb  l^ieö  in 
toiber  i^aimgan  unb  befald^  im,  baß  er  ben  tobten  gu  bem  gatgen  öergra«» 
ben  foft;  ba«  tet  er  2. 

[Sdl  35*]  aSon  ainer  foftlid^en  burger«  l^od^geit.  10 

11.  ^or>.  Anno  dni.  1516  an  fant  SWartin«  tag  ba  l^et  ber  Üfrid^  Sögg^t 
l^od^geit  mit  be«  8aujc  (Saffner«  tod^ter  ^.  ber  (Saffner  gab  feiner  tod^ter 
gu  l^eiratgutt  12M  fl,  unb  ber  3ugger  t)ermad^t  ir  l^inttjiber  13MfI  unb 
fd^andt  ber  jjrauttoot  3Mfl  toert  anitaibem  unb  Kainatcn  unb  »erfd^andö 
anbern  frainben  unb  Ined^ten  tootumb  3MfI  feibin  gtoanb  unb  fametis 
unb  attk«  unb  fünft  Itaiber.  fo  foft  bie  l^od^geit  tool  IM  fl,  baß  al  bing 
tt)ot7Mflfoft^ati 

®«  toarb  groffe  l^offart  getriben,  baß  man  maint,  e«  med^t  etttoan 
iU  a(ter  nemen. 


SBie  r>xl  leutt  toenig  gu  fteur  gaben.  20 

6. 5D«c.        Anno  dni.  1516  an  fant  5WicIa«  tag^  ba  fteurten  l^ie  auff  bem  Statt«' 

3.  4.  *ald  et  fterben  woW  ifi  an  ben  9)anb  geft^tieben. 


1.  «egügli^  bcr  ^loüitotffx  Beim 
2:obtfd^lagc  fagt  ba«  @tabtBu(i^:  *3P 
baj  ein  man  bcn  anbern  je  tobe  fle|t, 
baj  bie  Inte  gcfäet^cn  l^ant,  mal  bcr 
bag  (ringen  felBe  brttte  mit  ben,  bie 
bie  nottoer  gefac^ien  lS>cmt,  ber  ijl  bem 
toogte  no^  ^nen  frinnben  ni^ted  nit^t 
fd^nlbtc,  nnbe  foi  Im  ber  J>ogt  fribe 
nnbe  gnabe  bannen.'  SJiei^er  1.  c. 
@.  112. 

2.  «3?.  1516  m.  62b  f.  poBt  Leon- 
hardi  (8.  9Zottembcr):  *it.  4  gnlbin  bem 
na^ri(i^ter  i>on  atm  annbem  na^rl^ter, 
ben  er  attjg  gnugfamer  toerörfad^nng  ent« 
telpt  ^ct,  tonb  tton  einer  armen  biem,  bie 
im  gemain  ^an)8  an  atm  6et  tob  gefun» 
ben  R)arb,  juuergraben.' 

3.  «Bgl.  oben  @.  48,  19;  ©S».  1516, 
^(i^anndungen:  S.  post  Martini  (15. 


Sfloü.)  «I.  32«:  'it.  27  ^  1  6  V)mb  56 
fanten  f^entf  toeind  auff  SSlri^en  Sugferd 
^0(!^t3eit  V)nb  annbern  »ereert  bte  toer» 
ganngen  »od^en.*  ■—  ^bt  ißorträt  biefe« 
"SSlrl^  ^n^tifit  ber  Sunger'  nnb  feiner 
©cmal^Un  ^eronifa  ^aßner  t)on  ber  $anb 
$and  ^olbcind  bes  älteren  finbet  fiid^  in 
ber  ^u))ferflt($fammluna  be9  5^gl.  Wln^ 
feum«  In  ©erlin.  @.  SBoItmann,  ^an« 
$olbein  II  @.  74  «Rr.  121  n.  122. 

4.  (Sin  an|(^autic^ed  8ilb  beS  miener 
Seit  in  31ug«bnrg  bei  *f8fift^en  Burger« 
bo^jetten'  getriebenen  Sujm«  bietet  in 
lüuca«  ^m9  Xa^thviö)  (43  ff.)  bad  (Sa* 
^ite(:  'SD^lein«  l^e^raf^  befd^Iu«,  f)0(i}^t\t, 
ausgab,  toerfcienden.  SBa«  mir  mein  »eib 
»uobra(^t  l^att,  unb  »a«  mir  ga^)t  ifl*  — 
tm  3aBre  1518. 

5.  2)ie  Steuer  tourbe  in  ber  9{egel  auf 


1516. 


67 


i)avi^  365  mcnfd^cn,  unb  unbcr  in  oöcn  gab  fatner  1  guftin  ju  ftcur;  flc 
jattcn  aß  imber  am  gutbtn  ^ 

2Btc  bct  funig  tjongrandrcid^  mit  bcn  aibgnoffcn  frib  macä^t 

Anno  dni.  1516  im  bcccmbcr  ba  famcn  mcr  l^cr,  ba^  bcr  finig  t)on 

sgrandrcid^  frib  gcmad^t  ^ctt  mit  bcn  aibgnoffcn  2;  er  folt  in  geben 

300  M  fronen  |)ar  gelt  unb  folt  bamaci^  in  4  iarcn  ben  aibgnofen  400  M 

fronen  geben,  aüe  iar  100 M;  unb  ber  finig  fd^andt  ber  ©d^toeifeer  bott* 

fd^afft,  bie  ben  frib  mad^ten,  20  M  fronen. 

[S3(.  35^]  ©an  ba«  crufeifijc  jfi  ben  ^rebigern  gemad^t  toarb. 

10  Anno  dni.  1516  ba  toarb  ba«  gro«  frufeifij  unb  gtoen  fd^ad^er,  bie 
bei  ber  t^ur  jö  ben  ^rebigern  fenb,  afe  man  l^inein  gatt,  gemad^t  ton 
bem  gugger  ^. 

« 

äöie  ber  Sprgf  ©d^oria  unb  ba«  l^ailig  grab  l^at  eingenomen 

unb  ben  fotban  fieng  unb  lie«  tötten. 

15  Anno  dni.  1516  ba  ift  ber  Siürgf  mit  groffer  maä)t  toiber  ben  fot«= 
ban  gcjogen  *,  unb  ber  Jürgf  unb  fotban  l^aben  ju  baiben  f eitten  gel^abt 


11.  *ifi  ben  (pubifiein*  ifl  baTÜBeigef^tiebcn. 

@t.  ®aUtn  %aQ  (16.  Olt.)  'Befd^rieben', 
bad  ^eigt  für  ben  (Stnaelnett  feflgeje^t  unb 
auf  @t.  S'^icolauö  (6.  SDec.)  crf^obcn. 

1 .  Slbolf  ©uff  \)at  in  einem  im  ©amm* 
ler  ber  9lug«Burger  STBeubj.  Sa^rg.  1 893 
^x.  107  erf(i^ienenen  Sluffafe:  (Sin* 
too^ner^al^Itlugdburgd  unb^er« 
mögcn«i>er^ättniffe  ber  ©ürger 
im  d^^talter  Sl'^a^imtHand  bed 
(grflcn  bie  3«M  ber  @teucr^)f(t(i^tigen 
für  bie  Sa^re  1471,  1498,  1512  unb 
1526  jufammengeftettt  unb  nad^  ber 
^gl^e  ber  Steuer  tn  fed^S  (Slaffen  ge« 
t^eilt.  (£8  ergibt  fl(^  für  ba«  unferem 
3a^re  1516  am  näc^flen  Uegenbe  3al^r 
1512  golgenbed:  @d  gab  5480  ©teuer« 
^flid^ttge,  ^iertoon  befaßen  2476  fein 
fleuerbare«  SScrmögen  (1.  Älaffe),  2773 
unter  10  ©ulben  (2.  Älaffe),  84  feuerten 
gttifd^ctt  10  unb  20  ©ulbcn  (3.  Älaffe), 
78  jtöifd^en  20  unb  50  ®ulbcn  (4.  Älaffe), 
39  giöifd^en  50  unb  100  ©ulben  (5.  Älaff  e), 
28  über  100  ©ulben  (6.maffe).  SDieäal^I 
ber  (Sintoo^ner  bered^net  er  anf  ca.  19100 
gegen  18100  im  3.  1364,  14400  im  3- 
1428,  17  800  Im  3.  1471,  18700  Im  3. 


1498,  21300  Im  3-  1526.  ©gl  bie  fla- 
tiflifd^en  SCujjlettungen  beffelben  Slutorö 
in  feiner  ©(^rift  SCuggburg  im  ä^italtcr 
bcr  9lenatffance  @.  3  ff. 

2.  2)er  fog.  elöige  griebe,  auf  ber 
Xagfat^ung  }u  ^Mq  t)erabrebet,  am  29. 
Df^oö.  1516  gu  greiburg  toon  ben  bretje^n 
Orten,  i)on  SBalli«,  ©raubünben,  2lbt  u. 
@tabt  @t.  ©allen  u.  SDlü^H^aufen  ange« 
nommen.  SDer  ^önig  follte  für  bie  Äoflen 
ber  53elagerung  öon  S)iion  400  000  @on« 
nenf ronen  an  (Solb  unb  für  ben  In  3talien 
toerurfad^ten  ©d^aben  300  000  @onnenlro« 
nen  (le^ter  Xermin  am  1.  3anuar  1519) 
begabten.  @.  im  Übrigen  SSÖgelin  II 
@.  82  ff. ;  Xitticr,  ©efd^.  t>on  «em  UI 
@.  128  ff.  —  2)ie  Ur!unbe  iji  abgebrudft 
in  ber  amtUd^en  Sammlung  ber  älteren 
eibgenöfflfd^cnlbfd^lebe,  JBb.inilbtbIg.  2 
@.  1406,  JBeilage  36.  3n  tf>m  biefem 
©anbe  finben  ft(|  aud^  bie  )>erfd^iebenen 
ben  grteben  b^rbeifübrenben  sBerl^anb» 
lungen. 

3.  @.  über  ben  9'ieubau  ber  ^rcbiger« 
fird&e  oben  @.  26,  11. 

'4.  ^ieg  bed  tütüfd^en  Sultans  @e* 

5* 


68 


VIII.  *(5ronica  netocr  gef^td^ten'  V)on  SBit^elm  9lcm. 


400  M  man  unb  l^abcn  mit  ainanbcr  gef d^armtfectt ,  unb  fenb  ja  baibcr 
fctttcn  njol  40  M  man  umJIomcn.  unb  bcr  Siütgf  ift  ob  gelegen  unb  nam 
ÜDamafd^go,  bte  ]^au<)tftat,  ein  unb  SHc^jo,  S:ri^>oß,  Slman^  unb  gan^ 
©d^otia.  nun  l^et  bet  fotban  in  ber  ^i^  gettunden,  bag  er  ftarb. 

ÜDer  Sl^ürgl  god^  in  Subea  in  ba«  Subifd^  lanb  unb  nam  3erufalem,  5 
ba«  l^aitig  grab,  ein  unb  gab  ben  jjarfuojfer  mind^  500  buggaten  atte  jar 
iärlid^er  güttt  unb  ertaubt  ben  jjiQgrin ,  fidler  gen  bem  l^ailigen  grab  in 
faren  unb  l^aim  gu  fäd^en.  unb  tDa  ain  ))itlgrin  bem  [o(ban  t)or  l^at  mieffen 
14  V2b.  geben,  ba  gibt  ie^  ainer  4V2  b. 

ätfo  jod^  ber  Siürgl  a  die  19.  becember  t)on  35amafd^go  mit  l^öre^^  10 
Iraft  burd^  bic  »ieftin  auff  äüle^ar^  ju  bei  26  ober  28  tag.  ba  lam  im 
ber  neu  fotban  entgegen  2,  unb  bemfotban  toarb  üil  t)oIdt  erfd^Iagen,  baß 
er  toiber  l^inber  pd^  auff  ba^  rott  mör  ju  jod^.  ba  nam  ber  SEürgf  ätleu* 
ari  bie  ftatt  ein,  unb  toa^  er  t)on  fölbner  unb  gfd^uiaui  fanb,  bie  bem  fol^ 
ban  jugel^Srten,  bie  tie«  er  mit  toeib  unb  Knb  tötten.  15 

!Damad^  a  die  ultimo  jungo  1517  famen  miJr  l^er,  baß  ber  2;ürgl 
ben  fotban  l^ett  gefangen  unb  tie«  in  burd^  bie  ftatt  ju  ätße^ra  laffen 
fd^tai^)fen  unb  lieö  in  barnad^  auff^enden  bei  ainem  fuod,,  baß  er  ftarb^. 

[©t.  36*]  SBie  ber  laifer  frib  mit  bem  funig  öon  Standtreid^ 

mad^t  20 

25.2>es.        Anno  dni.  1516  im  becember  t)or  toeid^ned^ten  ba  toarb  ber  faifer 
mit  bem  lünig  Don  grandtreid^  gerid^t^.  ber  funig  fot  bem  faifer  50M  fl 


Um  I.  gegen  ben  @uUan  Äanffu  ©l^atorl 
t>on  ägt^^ten.  (Srßeter  btang  im  kommet 
be8  3a^te9 1516  ))on  ^onia  aud  in  ^t^rien 
ein,  too  i^n  ^anffu  ©^atvri  bei  ^aleb 
mit  50  000  SD^lann  ertoartete.  ^m  24.  ^ug. 
1516  lam  e«  ju  beffen  im  Xeirte  ertoä^n- 
ten  S'iieberlage  in  ber  iRä^e  i>on  ^aleb 
auf  bet  Sief e  ))on  2)abif .  2)er  ® ef ^(agene 
fanb  feinen  Sob  auf  ber  %lvi(i)t  5Der 
©ieger  gog  nat^  bex  ^tnna^me  t>on  $aleb 
unb  anbetet  f^tifd^et  geflungen  am  12. 
Oft  1516  in  SDamaScu«  ein.  SSgl.  @eb. 
gtand.  m.  279b;  f.  äinfelfen,  ®efd^.  beö 
o«m.  9lei^e8  II  @.  572  ff.;  ©et^Betg, 
®ef^.  bed  00m.  ^t\(ift»  @.  669. 

1.  $ama^,    fübtoeflU^  ))on  ^ateb 

2.  5Dte  iD^ameluten  l^atten  nat^  bem 
2^obe  be«  Äanffu  ®<>aiött  ben  ta^>fetn 
Sumanbeg  ju  i^tem  ^ü^ret  etl^oben,  bet 
ben  ^ieg  fottfef^te.  ^elim  Ua6f  iUlitte 
2)ec.  1516  ))on  2)ama9cu0  auf  nnb  fam 


but^  ^aisrnna  am  21. 3an.  1517  in  bie 
^'d\)t  toon  Äa^tta,  »0  e«  bereit«  am  fot« 
genben  j£age  bei  bem  SDotfe  ^{tbania  gut 
§ntf^etbungfifd^Ia($t  fam.  Qt^n  Xa^t 
fpäter  fiel  bie@tabtÄa^ita  (am  31.3an.) 
na^  blutiget  ©egentoe^r  in  bie  ^Snbe 
@elim«. 

3.  5Der  in  bie  ®efangenfd^aft  @elim9 
gerat^ene  j^umanbeg  tourbe  am  13.  ^pvxt 
1517  in  ^a\)ixa  an  bem  S^^ore  ^utoeila 
aufgefnü^ft 

4.  ©ertrag  gu  ©rüffel  toom  3.  2)ec 
1516.  5Die  ^au^tbeflimmungen  toaren: 
S3erona  ift  in  bie  ®etoalt  t>t»  j»nig9^arl 
bon@|banien  m  übergeben,  ber  ed  binnen 
\t6)9  Soeben  oem  Zottig  t>on  granfreid^ 
gur  ^udUeferung  an  S3enebig  guflellt. 
S)em  Äaifer  »erben  200000  ©olbt^aler 
bega^tt,  \)alh  ))on  granfrei^,  l^alb  toon 
SBenebig  unb  augerbem  bie  Ouittungen 
für  bie  t>on  Subtoig  XII.  bargefiebene 
@umme  ))on325000  2:^alem  audge^Sn* 


1516—1517. 


69 


gcBcn;  unb  300  Mfl,  bie  bcr  lalfcr  bem  funtg  öon  grandrctd^  fd^ufbig  ift 
gctpcfen,  ftbcr  fic  J)or  ^aben  in  bcm  näd^ften  hrtcg  fenb  gelegen ,  ba«  fett 
gett  fol  ab  fein,  unb  ber  faifer  fot  bem  Innig  öon  grandreid^  ba«  ^et^og* 
tl^nm  ju  SWailanb  jn  teilen  letd^en,  unb  ber  faifer  ntad^t  mit  ben  genebigern 
5  ain  anftaß  unb  gab  in  S3ern,  bie  ftatt,  toiber. 

1517^ 

[S3t.  37*]  SSon  ainem  jungen  maiblin,  baö  ain  finb  trug. 

Anno  dni.  1517  ba  »aö  ain  iung«  mäbtin  ju  5Wind^en,  ba«  trug      * 
ain  ünb;  man  fagt,  e«  ttjer  im  11.  jar;  aber  etlid^  fagten,  eö  ttjer  nun  im 
10 10.  iar.  ber  bad  finb  gemad^t  l^ett,  ber  »arb  gefangen. 

2Bie  graff  SBil^atm  öon  girftenberg  5W^mj>etgart  »ott  mit 

öerrätterei  eingenomen  i^aben. 

Anno  dni.  1517  umb  lied^tmeß  ba  toott  graff  SBifl^alm  t)on  Surften^  2.  mt. 
berg,  ba«  l^erfeog  tUxxd)^  t)on  SSäirttenberg  lanbtüogt  ju  aK^mj)^)eIgart,  ber 
15  l^ied  l^er  §anö  ßadjjer  ton  ©ubenl^of en,  t)ergeben  l^aben  laff en  in  ainem 
^jfeffer,  aber  er  »ott  in  nid^t  effen.  unb  ber  fod^  unb  fein  gefeö  bie  afen 
ben  tJfeffer,  bie  ftarben  baib;  fie  l^etten  baib  fd^ulb  baran,  fie  l^etten  ain 
befunber  iJfeffer,  aber  e«  toarb  in  ber,  ba  ba«  gift  in  »a«. 

Unb  er  tied  4  feiner  biener,  bieaud^  fd^utb  l^etten,  rid^ten:  bie  3  fiert* 
20  tailen  unb  ainem  ben  fojjf  abfd^ tagen. 

üDer  graff  »on  gfirftenberg  tpolt  ba«  fd^to«  unb  ftat  SW^mjjelgart 
eingenomen  l^aben  unb  bie  ftat  ge))tünbert  l^aben;  er  toa^  ba«  ^er^og  t)on 
SBirttenberg  f einb  K 

\ßl  37^]  SBie  ain  ebelman  ainem  burger  ju  ©attjburg  freutj 
25  in  bie  badfen  jjrant  öon  butfd^aft  »egen. 

Anno  dni.  1517  umb  lied^tmeß  ba  »a«  ain  ebelman  ju  Salzburg ,  2.  ^x. 

7.  IBI.  36b  ifi  unbef(^deBen.         12.  2)a«  »ieber^olte  '»olf  mä)  ♦öettSttetei*  würbe  tocggelaffm. 
15.  •laffen'  \ft  batübergefc^rlebcn. 


bißt.  @.  bie  Urfunbc  l«  bc«  SBiener 
3a<>rbü(i^ern  ber  Slteratur  SBb.  111  @. 
177  ff. 

1.  @.  ^fiegu  mMä),  ®efd^.  be«  Kaufes 
unb  Sanbe«  gürflcttBerg  II  @.  16  ff.; 
bur^ai'ianbat  'oomi.'Büpt  1517  forbcrte 
faifer  Slla^imiltan,  an  ben  fid^  ber  ©raf 
gekoanbt,  alle  bie,  mltift  biefenin  ber  frag« 
lid^en  Angelegenheit  für  fc^ulbig  hielten, 


auf,  M  Bt8  sum  27.  Ott  gu  melben. 
2)a  Stiemanb  gegen  ben  53efci^ulbigten 
auftrat,  »urbe  l^m  öffentliche  ©enug* 
t^uung  3U  t^eil.  SSgl.  über  ben  gtoifd^en 
bem  ^erjog  unb  bem  ©rafen  wegen 
9Jlöm|peIgarb  entjlanbenen  Streit  im  Sit* 
gemeinen  ©tälin  VI  @.  71 ;  212  mit 
Slnm.  4. 


70  VIII.  *(£ronica  nctocr  gef^i^teti*  toon  Sit^elm  9lem. 

ber  toa^  ba^  tifd^off^  t)Cttct,  ainct  »on  Äcutfc^ad^  K  bcr  l^ctt  am  »clb,  bic 
l^ett  ain  l^offiutKlfrau. 

Der  fett  ebelman  fuor  im  fd^Ittten,  berfd^fttten  l^ett  fd^toar^  ftenen. 
f 0  toa^  fünft  ain  iunger  bürget,  ain  tetd^et ,  ffü'p^äftt  gefeß,  ber  l^ett  aud^ 
ain  ppfc^en  fc^Utten,  ber  l^ett  aud^  fterren,  ber  fuor  aud^  mit  bem  fd^Iitten.  5 

SUfo  fd^rib  ber  ebctman  bem  burger  ain  brieff  in  fein^  tpeibd  l^off* 
iundf rauen  namen ,  er  f ott  auff  bte  nad^t  ju  ir  f omen ,  unb  f afet  im  bie 
jeit,  f 0  tpurb  er  bie  tl^ür  offen  finben ,  baf  er  l^inein  gieng ,  fie  l^ett  mit 
im  ju  reben. 

Sltf 0  maint  ber  burger ,  e«  toer  toar,  unb  nam  ain  gefetten  mit  im  10 
unb  fanb  bie  tl^fir  offen  bei  bcr  nad^t  unb  gieng  l^ienein.  atfo  toifd^et  ber 
ebelman  mit  gerüfd^ten  leutten  l^erfür  unb  legten  ben  burger  in  ain  getoelb, 
unb  feinen  gefetten  t)erfparrten  fte  in  ain  lamer.  unb  nam  ber  ebelman 
barnad^  ain  gtienb  eifen  unb  ^rannt  bem  burger  in  ietltd^en  badCen  ain 
Snbri^freufe  unb  an  bie  ftirmen  aud^  ain  Snbridireufe  unb  lie^  in  bar^- 15 
nad^  gan.  unb  fein  gefett,  afe  er  ben  burger  l^ort  fd^reien,  ba  fiel  er  jü  bem 
laben  an  bie  gaffen  au^. 

[S3t.  38*]  2Bie  ain  bro^)ft  jum  ^aitigen  ftreufe  fein  ambtmit 

guttem  ipitlen  aufgab. 

Anno  dni.  1517  im  metjen  ba  voa^  ain  broj)ft  jum  l^aißgen  Äreufe,  20 
]^ie«  ]^er  S5e^t  gadter,  ber  gab  fein  am^)t  toittigllid^  t)on  im,  ban  er  toa« 
faft  Irandt,  unb  bie  mind^  terfprad^en  im  300  fl  pax  gelt  jfi  geben  unb  fein 
(eben  lang  att  fottember  50  P  ju  geben  unb  in  fein  leben  lang  in  ber  foft 
i^atten  unb  ain  ftied^t  unb  magt  i^atten. 

Unb  bad  toad  bie  urfad^,  ba|  er^  Don  im  gab :  e^  toa^  ain  tl^uml^er  25 
l^ie,  ]^ie«  l^er  3)larquart  öom  ©tain,  ber  f)tt  bei  bem  bapft  ju  8tom  erlangt^ 
bag  er  broj>ft  toer  »orben,  unb  ffttt  ain  mind^  gefegt,  ber  e«  t^ertoefen 
i^ett,  fo  i^ett  er  ben  nufe  ein  genomen  unb  öert^on^. 

SSäie  gran^ifd^gud  bon  © idtingen  bei  SWenfe  ben  lauf fteuten 
7  liegen  mit  gut  nam,  bie  toolten  gen  grandfurt.        30 

Anno  dni.  1517,  ate  bie  lafffeut  gen  Standfurt  ritten  in  bie 

1.  (Stjbifc^of  t)on  @al)burg  mar  ba-  3afoB  SegeUn  al9  $ro)>{t  aufgefüllt 
matd  Seoti^arb  'oon  ^eutfd^a^  (1495  bid  2)er  im  S^e^te  genannte  iD^arqnatb  ))on 
1519).  (Stein  »nrbe  Im  Sa^re  1517  ©ombefan, 

2.  S3eit  gadler  toat  $ropfl  )nm  ((.  1519  2)ompropfl.  (Sr  toat  einer  ber  be- 
Äreua  i)onl488— 1517 ;  öon  1 517— 1521  fanntcjlen  ^^frünbenfreffer'.  @.  über  l^n 
b)irb  bei  ^^amm,  Hier.  Aug.  III,  ®.  401  Stffamm,  Hier.  Aug.  I  ^.  532. 


1517. 


71 


faftenmef ,  ba  lam  am  ebetman,  l^aift  f$ran^tfd^gud  ton  ®t({tnsen,  (et 
ffici^nau  gunäd^ft  bei  5Wenfe  an  jle.  et  l^ett  bei  300  <)ferb  unb  jod^  am 
berg  l^erab,  unb  ber  lauffleut  toaren  19,  bie  fallen  e«  nid^t,  ba  fd^rie  in 
ain  fe^effman. 

5        SÖfo  flol^en  fie  gen  3Äcn^  l^inein,  ba  famen  bie  teitter  l^inben  an  fie, 
aber  fie  famen  batüon. 

SKfo  nam  ber  öon  ©idKngen  7  toegen  mit  gfitt,  bie  »olten  gen  grandt* 
fürt  gan  ober  faren^  be^  fett  gutt  gel^ört  ben  t)on  5lug^j)urg,  5Rieren^ 
berg,  ©tra^jjurg,  Äemjjten,  S3afet  unb  SWailanber  ju;  fie  »aren  ob  öOMfl 

10  toert.  man  fuort  pe  auff  ain  fd^Io^,  l^aift  gberburg,  ift  bed  öon  ©idtingen. 
ber  ^)fal^graff  l^ett  fd^utb  baran,  e«  gefd^ad^  in  feinem  getaitt^.  atfo  gab 
man  ben  öon  ©afet  ir  gfitt  toiber,  ba  fie  ©d^toe^feer  toaren. 

2Mfo  toa^  ber  faifer  faft  jomig  unb  tooft  über  ben  t)on  ©idtingen 
jied^en  unb  mant  et(id^  ftett  unb  toolt  aud^  boIdC  fd^idCen ,  unb  im  iugno 

15  }od^  man  aud  unb  lamen  bi^  gen  Stottenburg  an  ber  jSauber  uub  lagen 
ettid^  tood^en  ba.  bamad^  jod^  jieberman  toiber  l^aim  mit  \^M\  ber  laifer 
entfe^t  ben  t)on  ©idtingen  aßer  feiner  eeren  unb  nam  im  fd^itt  unb  ^etm 
unb  fein  abel,  unb  bamad^  batb  nam  er  in  an  ju  ainem  biener  *. 

[S5f.  38^]  SSon  ainer  gnab,  bie  lam  öon  8tom  l^erau«. 

20  Anno  dni.  1517  im  merken  ba  lam  ain  gnab  »on  JRom  l^er,  bie 
gab  ber  ba))ft  aud ,  bie  f o(t  8  iar  lang  toeren.  bad  gab  ber  laifer  unb 
bifd^off  t)on  SWenfe  unb  bie  gang  Jjrofinfe  gu;  unb  toer  in  bie  gnab  beud^t, 
ber  muft  f o  t)il  in  bie  gnab  geben ,  ate  t)il  ainer  mit  feinem  l^au^gefinb 
im  ]^au^  t)eriert. 

25  Unb  ber  ba<>ft  gab  au^ ,  er  tt)elt  mit  bifem  gelt  f ant  fetter«  f ird^en 
}&  9iom  ))auen,  er  gab  fetb  aud^  12  M  buc.  gS  bem  ))au.  fo  l^ett  ber  näd^ft 


8.  *obei'  ifl  barübetgefc^ricben.       9.  ttbenfo  »WieTenbeTfl'. 


1.  3lm  25.  mixxj  U^r  Vormittag« 
überfiel  grang  t>on  ©idingcn  na^c  bcm 
^orfc  Seigenau  bei  SD^lattt)  fieBen  mit 
^anfmatmSgütem  belabene  Sagen  unb 
na^m  fie  toeg;  bie  Saaten  ge^Srten  8ür« 
gern  toou  SlnaSbnrg,  9'lütnBerg,  Ulm, 
9{a))endBnrg,  ^em^ten,  3ug#  SeutÜrd^en 
unb  »urben  auf  bie  ^bemourg  gebraut. 
Ulmann,  grang  toon  ©idingcn  §.  67. 

2.  2)ied  n^urbe  ))om  ^falggrafeu  in 
Kbrebe  geftellt  @.  ben^etgang  ber^ad^e 
bei  Utmann  1.  c.  @.  67. 

3.  leereitd  am  23.  ^ril  etUeg  bet 
i^aifet   toon  ^nttoer^en   au9   an    bie 


@t&bte  eine  Slufforberung ,  bi«  gum 
15.  3unl  il^re  ^itfe  in  aif^annfd^aft  ober 
in  ®etb  gu  fletten:  am  5.  ^a\  erfolgte 
eine  neue,  burd^  ein  gebru(fte8  SDlanbat 
verbreitete  SWa^fnung,  o^ne  bag  baburd^ 
eine  nennenöioert^e  Slftion  hervorgerufen 
»orben  »äre. 

4.  SCm  17. 3uU  1518  »urbe  bie  über 
@i(üngen  verhängte  ^d^t  aufgehoben, 
toorauf  bie  Unterpanblunaen,  bie  ben 
9litter  in  ben  S)ienP  beö  Äaifer«  gogen, 
raf(^  gum  Vbfd^Iug  famen.  $gl  bie 
9leid^8tagdaf ten ,  iüngere  Steige  8b.  I 
@.  77  «um.  1. 


72 


VUL  '(Srontca  nmtx  gcfc^tai'  t>oit  fBU^dm  Stent. 


ba)>fi  t)or  btfemba))ft  fant  $etterd  tttd^en  lofUid^  angefangen  jn  )>auen  nnb 
batju  aü  icct  öerorbnet  30 M  buc,  bte  lircj^cn  jn  pamn\ 

SlBer  ber  ie^tg  iopft  fftt  ba^  ge(t  ju  anbren  fad^  i>ert)rau(i^t ;  ate  er 
(apft  iparb,  ba  maä)t  er  feinen  t)etter  ju  gieren^  mit  nanten  3u(iano  be 
SDtebiji  ju  atnem  l^erren  gu  Stören^  unb  l^ielt  ain  loftßd^  f eft  ober  bandet,  5 
bad  loft  ben  (a)>ft  idoI  200  M  buc.^  er  l^ett  ain  groffen  fd^a^  gefnnben,  ba^ 
f)tt  ber  forig  iapft  t>ertaffcn  *,  ba«  toarb  er  on  mit  Wegen  unb  anberm ; 
ba«  toott  er  mit  ber  gnab  loiber  jutoegen  bringen,  e«  ift  gu  erbarmen,  ba§ 
man  alf 0  bie  ainf eftigen  lent  umb  tr  gelt  taid^t  K 

iBan.l^aiHg  ftren^er  lird^en  mit  Iu))fer  gebedt  loarb.     10 

Anno  dni.  1517  ba  loarb  bie  ürd^en  ju  bem  l^aiUgen  fireu^  mit 
hH)fer  gebedt  *. 

[Sdl  so'']  2Bic  l^er  Äriftoff  t>on  ©tabion  ju  atnem  coubintor 
crioelt  toarb,  unb  »an  btfd^off  f)ainri(i^  bon 

Sied^tcnau  ftarb.  15 

Anno  dni.  1517  a  die  4.  apxxü  am  ))a(maubent  ba  ertoalt  ba« 


1.  S^fll.  beu  ©rief  ©cru^atb  «bei* 
mann«  au  Siübalb  $ir!^eimer  dd. 
11.  San.  1517  bei  ^eumantt,  doc.  litt. 
@.  167.  —  3m  Saläre  1506  toar  ber  (gnt- 
f^tug  )um«bbrud^e  ber  alten  $eter9fird^e 
i)on  ?aj)jl  3uttu«  n.,  bem  8otgäuger 
Seod  X.,  gefagt  unb  }nr®runblegnng  ber 
neuen  Jtird^e  ein  tlblag  au9gef(^rieben 
tootben,  ber  ))on  Seo  im  Sa^ie  1514  er« 
nenert  unb  ben  SJiinoriten  jur  Verbrei- 
tung übertragen  mnrbe.  «(0  )>&^ßüd^er 
Obercommiff&r  für  bas  niJrbli^e  2)eutf^« 
lanb  tourbe  ber  C^rjbifd^of  «(bred^t  toon 
anaina  beftimmt.  2)iefer  l^atte  betanntlid^ 
bie  für  bte  Verleihung  bed  ^aUiumd  an 
ben  $a^jl  jn  entrid^tenbcn  30  000  fl  auf 
feine  ißerfon  übernommen  unb  bon  ben 
{^uggem  entließen  unb  foUte  nun  bnr^ 
bie  Sergünfliguna,  bag  bie  ^Slfte  beS 
bei  i^m  eingef^enben  «blagertragd  i^m 
gufatte,  in  ben  @tanb  gefegt  beerben, 
bie  @d^u(b  ab;^utrageu.  Vgf.  ^enneS, 
9Wbre(i^t  bon  ©ranbenburg,  Sribifd^of 
bon  SSlaini  unb  bon  9)^agbebnrg  @.  4  ff. 
21  ff.;  Wlatf  1.  c.  @,  63  ff.;  ©rego« 
robiu«Vm@.  122.224. 

2.  Gemeint  ift  ber  berühmt  getoorbene 
(Sm)>fang  feinet  Vruberd  ©iuliano  unb 
beffen  iunger  ©ema^Un  in  9tom  (1514), 


beffen  Jtoflen  man  auf  150000  2)utaten 
anfd^ISgt  Tregor obind  1.  c.  @.  182.  — 
2)e9  $a^fte9  Vetter  ©tulio  loar  ber  etgent* 
U(^e  9{egent  beS  florentinif^en  Staats« 
toef end ,  beffen  ^atüßt  bem  ^amen  na6^ 
ü^orenjo,  ber  @obn  be9  Uttfim  ©ruberd 
beS  $ai)fled,  toax. 

3.  9Ran  f^ä^te  ben  bon  SuUud  II. 
binteclaffenen  Varbeftaub  auf  minbeflend 
700000  SDutaten.  9tenmont,  ®ef6.  ber 
@tabt  mm  VI,  2  @.  47. 

4.  <S.  über  bie  Abneigung  geacn 
biefen  «blaß  Ulmann,  SJlarimilian 
©b.  II  ©.  712. 

5.  2)ad  bendt^igte  ^^fer  fam  an9 
Ungarn:  (Snbe  be9  3a^red  1515  lourbe 
Safob  gttgger  al«  eine  ber  ®egen* 
leiflungen  für  ein  bon  i^m  bem  ^aifer 
getoS^rteS  2)arle^en  bie  joUfreie  (Sin« 
fu^r  bon  lOOO  (Zentnern  gefci^Iagenen 
^)>ferd  aus  Ungarn  jur  Veba^ung  ht» 
bloßere  aum  ^eiligen^rem,  bed^(bIoffed 
SBettenburg  unb  feiner  eigenen  Käufer 
bewilligt.  3)obel,  Über  ben  ©ergbau  unb 
^anbefbe«  Safob  gugger  in  Kärnten 
unb  SCiroI  in  ber  Scitfd^r.  be«  l^ifi.  Ver. 
für  «Sd^toaben  unb  Sf^enb.,  3a^rg.  1882 
@.  201. 


1517. 


73 


caj>j)tttcl  ju  Unfcr  grauen  bcn  bed^ant,  l^cr  Ärtftoff  öon  ©tabion,  in 
aincm  coubiutor  S  ban  bcr  btfd^off  f)amri(i^  t)on  Stcd^tcuatp  »a^  faft  Irand. 
bcr  Bcgcrt,  »an  man  bcn  t)on  ©tabion  toüt  ju  bifd^off  crti)c(cn,  fo  »dt 
er  im  übergeben,  ba«  fal)^)ittet  »olt  im«  aber  ntd^t  jufagen  unb  erhalten 
5  in  banod^t. 

SKf 0 ftarb bif d^off  §ainrid^  t)on  Sied^tenati)  a  diell.bitto  am  ofterau* 
bent  umb  1  ur  in  ber  nad^t  ju  2;ittin8en  2,  alfo  »arb  ber  t)on  ©tabion 
bifd^off3, 

SBie  ain  reiff  ben  »ein  erfrört. 

10  Anno  dni.  1517  a  die  19.  aj>ritt  ba  »a«  ain  gwffer  reiff  l^ie,  ber 
t>erbarbt  bie  »einreben,  »a«  friee  l^erau«  »a«,  ba«  erfror ;  unb  öerbarbt 
in  bem  »einlanb  ben  »ein  faft^  unba  die  25.  unb  26.  bitto  ba  fd^nib  e« 
^ie;  e«  gefror  ba«  »äff er  auff  ber  gaffen. 

[©t.  39»]   ©ie  ©ill^alm  5Räm  etlid^  lorn  »olt  für  arm  teut 
i5t)erbad^en  laffen  nnb  bie  bedten  e«nit  bad^en  »olten,  aber 

e«  »arb  banod^t  t)erbad^en. 

Anno  dnL  1517  im  maien  ba»a«ain  burger  l^ie,  ber  l^ie«  SBif^alm 

^läm^  ber  l^ett  öor  10  iaren  305  fd^aff  roggen  faufft  für  arm  leut.  bod^ 

fo  »a«  baran  abgangen,  ba|  e«  nun  276  fd^aff  »a«;  bie  »o(t  er  ben 

20 bedten  geben  ju  tjerbad^fen  für  arm  leut,  ba«  »oft  er  fj>enb»ei«  au«geben 

an  ruggin  laibtin,  ban  ba«  f om  gäd^Iingen  anfleng  auff  in  fd^Iagen  ®. 

Unb  »oft  ben  roggen  ben  bedten  anfd^Iagen  umb  ain  gimtid^  gett: 
e«  fd^üeg  ba«  fom  auff  ober  ab,  fo  »oft  er  brott  baran  nemen,  ba«  ge^ 
»id^t,  »ie  e«  ain  ratt  gefegt  l^ett,  auf  10  |  äWind^er  ain  fd^aff  roggen. 


19.  *ba§'  mäi  ^ah^an^txC  \fi  batfibeidefd^tiebtn. 

1.  8jl.  ©raun,  «if48fcni@.171  ff. 

2.  S)tc  2ci(i^cnrebe  ^mt  ber  bcfanntc 
3o](fann  @d:  Oratio  fiinebris  habita 
per  Joannem  Eckium  etc.  Auguste 
m  exequiali  pompa  etc.  Episcopi 
Augustensis.  lol7  (gebrudt  bei  ^)^It)an 
Otmar).  @.  SBiebemann,  3o^ann  (Sd 
@.  479  Sftx.  XI. 

3.  SSal.  über  bie  ©a^I  @tabiott«  jum 
S3tf(!^ofe  ben  ©rief  be«  Slugöburger  2)om« 
^errn  ©ern^arb  ^belmann  an  ICSlUbalb 
^lr!beimcr  öom  19.  3uU  1517  in  $eu« 
mann,  Doc.  litteraria  @.  160  ff. ;  f.  über 
ibn  ate  ©If^of  3a^f ,  (B^riflo^)^  toon  @ta- 
btott,  3ürl(!^1799;  ba«  Sltterarif^e  SWu- 
feuml  @.  103;  8eit^,Bibl.  Aug.S3b.IV 


e.  741  ff. 

4.  S5g(.  Seonl^.  Sötbmann«  (S^ron.  toon 
5Regen8bur9  in  @t.»(5^ron.  XV  @.  30, 1 ; 
^erolt,  (S^ron.  toon  ^aU  @.  76;  «ßfaff, 
®t\6}.  b.  @t.  Stuttgart  @.  243. 

5.  Söil^elm  ?Rem,  ber  Serf affer  blef er 
^^ronü. 

6.  Sott  biefer  @ad^e  erjä^Ien  bie  met* 
ßen2lug«bttrger(S^>ronifcn  unb  bepättaen 
bie  llngaben  $Äem8;  ertoä^nt  toirb  mtl* 
fa^  ber  933iberilanb  gegen  biejen  SBo^I» 
t^ätigfettsah ,  ber  toon  bem  3unftmetjier 
ber  Säder,  ^an«  gij^cr,  anögtng  nnb 
fd^IiegU^  SU  Serbrteglt($!eiten  mit  bem 
Statte  führte,  bei  benen  gi^er  benÄürge* 
ren  gog  nnb  fc^Uegti^  Kein  beigeben  mngte. 


74  VIII.  *(5romca  ttetoer  gcf^i^ten*  toon  ©il^clm  ?Rcm. 

ba^  tpolten  btc  Beden  ntd^t  tl^on ;  fle  tooßen,  ber  JRäm  f oft  in  ba«  mel 
geBen,  fo  tDe(ten  fie  tm  e^  Bad^en  um6  atnen  (on,  unb  tDa^  barau^  ipurb, 
ba«  »olten  fie  im  geben;  nnb  toarben  be«  ain^  in  ber  ian^zn  junft 
unb  mainten,  fle  toeöen  in  bargft  nötten. 

ÜDa^  tpott  ber  9täm  nid^t  tl^on,  baf  fie  barmit  untbgangen  toeren,  5 
»ie  fle  gemeft  l^etten,  unb  toolt  in  nid^t  vertrauen,  unb  er  gteng  für  ain 
ratt  unb  lie^  ainem  ratt  fagen,  er  l^ett  etlld^  loxn,  ba«  i)ai  er  bie  bedten 
berbad^en  tpefen  laffen,  aber  er  fünb  fld^  nid^t  mit  in  bertragen,  unb  tie^ 
ain  ratt  bitten  bon  armer  teut  toegen,  baß  man  im  ju  bem  l^aitigen  ®alft 
tle«  bad^en;  toa  im  aber  ba^fetb  abgefd^ tagen  tt)urb,  ba^  er  fld^  bod^  nitio 
berfed^,  fo  tt)urb  er  bad  f om  au«  ber  ftat  geben,  ban  man  funb  an  anbem 
orten  aud^  arm  (eutt. 

ÜDer  atäm  ^ttt  pd^  bor  mit  bil  rafe^l^erren  unbenebt  unb  fid^  merdten 
laffen,  »an  man  im  ie  nid^t  bad^en  toett,  fo  »olt  er  ba«  f om  feinen  gutten 
frainben  gen  ftauffpeiten  unb  gen  SWemingen  unb  gen  Ulm  fd^idten,  baß  15 
fie  ed  armen  leutten  gäben,  ba  aber  ain  ratt  ba^fetb  bemam,  ba  fie«  man 
im  }u  bem  l^aitigen  ®aift  unb  jä  fant  ^atterina  bad^en. 

Unb  ber  8täm  gab  11  f^)enb  an^  in  ber  bon  Slug«j)urg  l^off  l^inber 
[Sßl  40*]  fant  SWori^en  K  er  gab  taibfin,  bie  2  ^jfunb  l^etten,  unb  gab  iet* 
fidlem  menfd^en,  e«  toär  jung  ober  alt,  ain  (aibfin  unb  ainer  fd^wangern  20 
frauen  2  laiblin.  e«  galt  ber  roggen  am  erften  1 3  ß  STOind^er  unb  fd^Iug 
bon  ftunb  an  auff,  bat  ^^  «uff  16—18—20  6  galt  unb  3  fl  aud^;  unb 
beli&  barnad^  faft  bei  16  g  bi«  in  18  f.  bie  laibfin  toaren  faft  ju  4  b.  unb 
aud^  in  ainem  Ireu^er  toert. 

Sr  gab  in  ben  1 1  f  jjenben  in  fomm  au«  35968  laiblin  unb  125  Ireufeer  25 
an  geft,  ban  e«  toa«  iu  ber  (ö^ften  f^^enb  [ba«]  brott  jerrunen,  ba  gab  er 
ieblid^em  1  freu^er  fär  ain  (aibtin,  t&t  a(«  in  fomm ,  ba«  er  in  11  \ptxCo 
geben  l^att,  36093  ^^erfon,  barju  ffttt  er  brandet  193  fd^aff  roggen.  er  l^ett 
ob  100  fl  befor,  toeber  toan  er  e«  ben  bedien  gern  geben  l^ett  ju  ber» 
bad^en.  30 

Unb  ba«  übrig  f om  tie«  er  tail«  berlaffen,  unb  fie«  ain«  tail  malen 
unb  gab  ba«  me(  unb  gelt  ]^au«armen  (eutten.  aber  bie  bed(en  toarben 
tounberfid^,  ba|  im«  ain  ratt  fie«  berbad^en,  fle  l^etten  l^emad^  gctoelt,  fle 
l^etten  e«  fetb  gebad^en. 

SOtan  maint,  l^ett  ber  9tSm  ba«  lom  au«  ber  ftat  geben,  ba  im  bie  35 

3.  3m  Dtiginal  ^(i§t  e8  anfd^einenb  finnlod  *unb  Matb  bei  fein  —  aind\       29.  'toan*  ifl  batübei' 
geftf^tieben.' 

1.  8gt  ^enber  e.  111, 12. 


1517. 


75 


bcd cn  nxäft  Bad^cn  »ottcn,  fo  »crcn  bic  tocöer  über  bie  Jeden  gclaffen  unb 
l^etten  fte  jü  tob  s^WI^S^i^;  ^^^  ¥^*'  J"  \^^^^  ^^  ^^^  tüebeni. 

SSon  ainem  gtofen  l^agel  6et  SBaut. 

Anno  dni.  1517  a  die  12.  iungo  ba  toad  am  groffer  l^aget  jtDifd^en 

5  SBauI  unb  Sanbdpcrg  unb  bei  Seber  unb  ÜDendüngen  ^.  e^  fagtcn  ettid^,  e^ 

fftü  ftain  gefd^fagen  atö  bie  gan^ait,  etlic^  fagten  fle  l^etten  2  &  gcl^abt. 

e«  fd^tng  fünft  an  »il  orten  mer;  e«  l^at  bi^  iar  bcr  l^agef  groffen  fd^aben 

am  traib  geti^on. 

[©1.40^    9Bie  ber  baijft  ju  Stom  3Iarbinet  lie«  fad^en  unb 
10  etlid^  anber  lie^  fiertatlen. 

Anno  dni.  1517  a  die  IQ-jungo  ba  tie«  ber  baj>ft  jft  9tom  3farbinel 
fad^en  unb  atn  arfet  unb  fein  l^offmaifter,  bie  tourben  befd^ufbiget,  fic  toel^ 
ten  im  t)ergeben  l^aben^.  atfo  tie^  er  ben  ain  farbinat  öermauren,  bcr  folt 
fd^ulb  baran  l^aben,  unb  bie  2  lie«  er  toiber  au«  unb  entfe^t  fie  aller  eren 
isunbnam  in  ir  Jjfrienb.  unb  bamad^  gab  er  in  af bing  toiber ,  bod^  fie 
muften  im  gro«  gutt  geben,  unb  gab  in  ir  eer  toiber  unb  lie«  ben  arfet 
unb  ben  l^offmaifter  flertaiten,  bie  bem  iap\t  ba«  gifft  l^aben  föüen  gebend 

SBieain  mind^  gfid^tingen  ftarb  ju  fantötrid^  l^ie«  berSRigler. 

Anno  dni.  1517  a  die  21.j[ungo  ba  ftarb  ain  mind^  jfi  fant  ätrid^ 
20  gedrungen,  at«  er  fiber  ben  attar  toolt  gan ,  ^ie«  l^er  ©igmunb  SRigler,  er 
traff  in  ba«  gut,  er  lebt  banod^t  bi«  nad^t  unb  ftarb  barnad^*. 


9.  *3  fatbiner  ifi  baräbetgefc^ritbtn. 
(jelaffm. 


17.  'folten*  bor  *bem  ha)^^*  tourbe  alS  Abetfiüfflg  toeg* 


1.  @.  übet  ben  toou  bicfem  Uutoettcr 
anbetto&rtd  angertd^teten  <@d^abeu  ^eroU, 
(S^ron.  toon  ^aü  @.  76.  — -  ©aal,  Scbct, 
2)mflingett,  fübfübtocjlUd^  toon  Sanb«- 
Bcrg. 

2.  ^9  l^anbelt  fl($  um  bie  t>on  bem 
(Sarbinal  t((fonfo  ^ettucci  gegen  ben 
$apfi  Seo  X.  anacßiftete  iBerfc^toöcuna, 
an  ber  bie  (Sarbinale  ätiario  nnb  $anb& 
ttefli  be  @an(i8  bet^eiiiat  toaten;  ber 
^ap^  fottte  buni^  ben  berühmten  (S^ilrur* 
gen  ^attifla  ))on  ^erceUt  bergiftet  toerben ; 
Der  in  bem  ^ejrt  ertoä^nte  *^ioffmai|ier' 
ifl  ^etrucci«  @ecretär.  ^etrucci  unb 
@attU  ttmben  am  19.  aWai  1517, 9liarlo 
am  29.  iD^ai  bed  Saures  t>er^aftet.  @.  gu 
bem  fangen  ©regorobind,   ®ef^.  ber 


@tabt  9lom,  ©b.  Vm  @.  205  ff. ;  9leu» 
mont,  ®ef(^.  ber  @tabt  9lom  III,  2 
@.  96  ff. 

3.  ^etmcci  tourbe  am  22.  3uni  bem 
toeltUd^en  ©erid^te  übergeben;  bon  biefem 
gnm  Sobe  i>erurtl^eUt,  tonrbe  er  in  ber 
(SngeUbnrg  erbroffelt;  @auU  tourbe  für 
®efb  freigelaffen  nnb  Parb,  in  feitte  SBür* 
ben  toiebcr  eingefetjt,  am  29.  SWSrg  1518. 
8tlario  mußte  für  feine  ©egnabignng  unb 
»eejlltulcrung  50000  S)u!aten  bega^Ien 
unb  flarb  am  9.  guü  1521 ;  ber  (£$trurg 
unb  ißctrucci«  ©efretär  tourben  unter 
fd^redüd^en  SWartem  bingeridbtet.  1.  c. 
@.  210  ff. 

4.  ^a^  bem  (Eintrage  im  Necrol. 
Aug.  ©I.  66a  (unter  11.  Kai.  Julü)  l^ieg 


' 


76 


VIII.  *(£ronica  «ctocr^gcfd^i^teit'  öon  SBll^cIm  9lcm. 


SSon  atn«  fd^uftcr«  tod^ter,  btc  6ci  bem  tan^  gäcä^Iingcn  ftarb. 

Anno  dni.  1517  adie  22.  jittngo  ba  ipaö  am  tan^  auff  bcm  Janfe* 
ffan^  ton  l^anbttüetdtfeutten.  atfo  tanfet  ain^  fd^uftcr«  tod^tet,  tr  mattet 
bcr  l^tc«  ber  (SriüS  baß  fic  atfo  bei  bcm  tanfe  auff  bem  San^l^au«  ftarb, 
ongebetd^t  unb  on  bad  facrament.  man  l^et  barfüt,  fle  l^ett  fi^  jfi  tob  ge*  5 
tan|t;  fie  »aö  »ol  am  morgen  barüor  im  bab  getoefen. 

[©f.  41*]  SSon  aincm  groffen  »inb,  [ber]  iu  Störungen  toa«. 

Anno  dni.  1517  a  die  26.  Jungo  ba  »aö  ain  groffer  toinb  jfi  5R5r^ 
fingen,  ber  toarf  fant  §aimbranb^Iird^en  öor  ber  ftat  gar  unb  umb,  riß  tit 
bem  mit  ber  »ur^  umb  unb  njarf  ba^  tad^werd  ab  ber  ftatmaur^.  lo 

2Bie  bie  rieb,  »eijctcn,  l^iener,  unb  magöl  teur  toa«. 

4. 3uii  Anno  dni.  1517  umb  fant  Utrid^d  tag  ba  lafft  ain  magt  3  rieb  umb 
5  Jjfening,  unb  16  njeijclen  laft  man  umb  1  b.^  unb  umb  Sacobi  gab  man 
bie  Meine  l^iener  ju  16  b.  magöt,  ba«  man  ben  fögten  gibt,  galt  1  mefeen 
1  fl  unb  20  Ireufeer  bi«  in  1 V2  ft.  15 

2Bie  öil  flebermeu«  auff  bem  SRatl^au«  gefangen  tpurben. 

Anno  dni.  1517  a  die  23.  luio  ba  fiengenb  4  man  auff  bem  Statt* 
ffan^  ob  550  flebermeud^. 

3Ban  ]^er|og  ftaret  t)on  ©urgunbi  in  §ifj)angnia  fuor. 

Anno  dni.  151 7  adie  S.fetember  an  unfer  frauen  tag  t)or  tag  ba  »a«  20 
^erftog  Sarel  öon  ©urgunbi  in  ©eefanb,  ber  fuor  auff  bem  mör  au^  in 


10.  'bct'  (»or  'wurlj')  ifl  barübergefc^ricben . 

bicfer  iWönd^  @i^mon  ?RieMer.  @r  »Irb 
öfter  al9  WlUnö)  i)on  @t.  Ulnd^  crtöS^nt, 
j.  33.  Itt  bem  «riefe  be«  33elt  ©ilb  an 
(Sonrab  ^euttnget  toom  3.  1513  Bei 
©raun,  Notitia  hist.  litt.  IV  @.  173 
unb  in  ben  Mon.  Boic.  «b.  XXIII 
@.  626  lt.  649. 

1.  (Siu  $etcr  ©ritt  finbet  jl^  nnter 
ben  Slnge^örigen  ber  ©d^uflergunf t ,  bie 
tt)%enb  ber  großen  S^enerung  be« 
3a$reö  1502  toon  bem  SRatl^  \>m(if  Über- 
tocifnng  bittigen  ©ctreibeö  unterjlüt^t 
»nrben.  @.  ba8  na^  Si^nften  2c.  georb« 
nete  Serjei^niß  biefer  ^JJerlonen  in  $au( 
$ector  iDla^rd  SD^emori  ((Stgentl^nm  bed 


Ijilfl.  S3er.  für  ©d^WaBen  unb  S'ienburg) 
m.  529b 

2.  S3gl.Me)U  Verölt,  (S^ron.  t>on  ^att 
@.  76.  gilac^  biefer  Duette  rid^tcte  ber 
@turm  au^  anbertoSrtd  arogen  @d^aben 
an;  SWütter,  SWerfwürbigfeiten  ber  @tabt 
iniJrbUngen  @.  62 ;  $eroIb  3-  SBunber- 
»erd  K.,  JBafel  1557  unter  1517. 

3.  ©gl.  bamit  bie  Angaben  unter  bem 
3a^rel516oben@.  55,  9ff. 

4.  ^aH^dnU^  bilbete  biefe  @Sube- 
runa  ben  ^d^Iug  ber  ^meuerungd« 
arbeiten,  bie  man  bamatö  am  9lat^]^aufc 
ttornal^m.  @.  oben  @.  46,  1. 


1517. 


77 


§if^)ania  itnb  lam  tüol  iaSfin,  ban  baß  im  ain  fd^cff  t)ctj)ran  mit  feinen 
aöer  ]^u^)fd^eftcn  roffcn  ongcfid^t  feiner  äugen,  baß  in  niemanbt  ju  l^ilf 
lunb  lomen  auff  bem  mixK 

[351. 41^]  SBie  »ein  unb  lorn  im  SBirttenbcrgctIanb  erfroren 
5ift,  unb  toie  man  alt  effenb  \pzx9  t)on  Ulm  bal^in  fuort  unb 

ber  tpelfd^  »ein  tpot  geraten  ift. 

Anno  dni.  1517  ba  toa^  »ein  unb  lom  in  bem  toirttenBergifd^en 
lanb  gar  übel  geratten;  man  fuort  in  ba^  toirttenbergifd^  tanb  lorn,  rieb 
unb  haut,  toetfd^nuö,  biren,  xtoifel,  unb  anber  effenb  bing  i>on  Utm  auö  ^. 
10  aber  an  ber  Öttfd^  toa^  ber  toelfd^  toein  fo  ttjot  geratten  3,  ate  lain 
man  gebendt;  fie  gaben  ain  8ren  toein  um  10  Äf  ^errner,  ben  fie  ju  ge^ 
mainen  iarcn  gern  umb  3  ober  4  gf  ferner  geben  i^eten;  e^  l^aff  ba« 
Öttfd^tanb  umb  gro«  gut. 

SBa^  ti)ein  unb  lorn  l^ie  galt. 

15  Anno  dni.  1517  a  die  9.  ottober  ba  galt  ber  5WegIer  toein  l^ie  auff 
bem  mardt  22—23  f  SWind^er;  er  toa^  faft  tcur.  ber  »ein  ti)a«  an  »it 
orten  übel  geratten*. 

ÜDer  roggen  galt  17 — 18  f  s,  ber  alt  l^aber  30  groö,  ber  neu  l^aber 
26  gro«. 

20     3Bie  bic  »on  Slug^jjurg  atte  tood^en  200  fd^aff  roggen 

fieffen  t)erbad^en. 

Anno  dni.  1517  a  die  19.  ottobcrbafiengenbieoon  2lug6j)urg  an  unb 

liefen  all  »oc^en  200  fd^aff  roggen  oerbad^en  gu  fant  Satterina  unb  gu 

fant  5Wargretten  unb  ju  bem  l^aitigen  (Saift «.  unb  tieff enb  laib  bad^en  ju 

25  5  Äf.  bie  gaben  pe  umb  2  Ireufeer,  bie  i^etten  gern  10  b  gotten '';  ban  bie 

25.  *bie  gaben  ^t  umb  2  heulet*  i{l  an  ben  !Ranb  gefc^rieben. 


1.  2)a9  ©ef^toaber  ^axU  ging  om 
7.  @c^t  1517  neu  S^Ilfflngen  au«  in 
@ce,  am  19.  @c^)t.  lanbete  Äarl  bei  bem 
glcden  öittaüidofa.  SDie  ga^rt  »ar  feine 
gtü(nt(^e  getDefen ;  aBgefel^en  ))on  gefä^r« 
lid^en  Stürmen  toar  glet^  nati^i  bem  8e« 
ginne  ber  ÜBerfal^rt  ber  ^SnigUd^e  SD^lar« 
patt  i>erbrannt.  @.  ©aumgarten,  Äarl  V. 
@.  59.  72  ff. ;  ItiD^raire  de  Charles 
Quint  bei®ad^arb,  Coli,  de  voyages  II. 

2.  SSgl  tieju  $eroIb,  S^ron.:  toon 
4)att  @.  76;  @eb.  grantf  m.  259b; 
^faff,  ®ef^.  b.  @t.  (Stuttgart  @.  243. 


3.  SSgl.  oben  @.  65,  14. 

4.  SSgt.  bie  ©traßburger  3a5rbüd^cr 
bei  Wlunt  1.  c.  II  @.  141b ;  gconl^.  2öib* 
mann,  (S^rontt  ))on  9legensburg  1.  e. 
@.  20,  2.    @.  oben  @.  73,  10. 

5.  @.  oben  @.  74,  21  unb  @enber, 
@.  135,  14. 

6.  Sna6f  ©affer  (ad  h.  a.)  ^ielt  ber 
SÄat^  im  Oanjen,  um  ber  bro^enbcn 
$unger«not5  ju  begegnen,  ca.  11064 
@d^aff  atterlet  ©etreibe«  in  SßorratJ. 

7.  ©gl.  oben  @.  74,  18. 


78  vm.  '(Sroiilca  netoet  gefd^id^ten'  i)on  SBUl^etm  9lem. 

beden  büd^en  org  unb  übetbad^cn  brott,  unb  2  «r  goben  flc  für  4  b.  unb 
bte  (atb  gab  man  armen  knttm,  unb  anäf  l^anblmerdteutten. 

S«  »ar  atn  gro«  gcmurmel  unbcr  bem  gematnen  foM  unb  btc  tt)eber 
am  maiften;  e«  fad^  offt,  afö  »eft  atn  aufftur  barau«  »erben,  toan  bie 
beden  ober  anber  leutt  in  ber  fd^ranb  lom  lauften ,  fo  ftunben  bie  tt)eber  5 
barl^inber  unb  namen  ban  badfefb  lorn  unb  jatten  e«,  »ieben  laff  ber  an«' 
ber  gemad^t  ffttt,  bie  becfen  unb  anber  borften  fid^  nid^t  merden  taffen, 
ate  »eüen  fie  e«  fett  l^aben  unb  borften  e«  nid^t  Hagen,  bie  »eber  fagten, 
pe  beberften  anä)  lom.  e«  loarb  in  ate  nad^geben;  fie  triben  oftreb:  ju 
Ulm  ober  an  anber  orten  l^ett  man  in  bie  Ti^\  abgef dalagen  ^  gott  »et,  lo 
ba^  ed  gut  enb  nem! 

[©(.42*]  Sie  man  ainem  »eber  ju  Ulm  ben  fo<)f  abfd^Iug. 

Anno  dni.1517  a  die  19.  nofember  ba  fd^lugen  bie  bonUtm  ainem 
»eber,  l^ie«  fetter  SWietid^ ,  ben  Io<)f  auff  bem  plaii  ab  2.  ber  l^ett  am 
i8.iRo».  näd^ften  tag  barbor  im  bab  gerebt,  »an  er  gel^iffen  l^ett,  er  »eft  bie  boni5 
Utmtoot  lernen,  etlid^  ftattut,  bie  fie  l^aben,  ba§  fie  edmieften  abtl^un. 
ate  man  im  ben  Io))f  ab[d^(ug,  ba  (ied  man  in  beid^ten  aber  nid^t  gar, 
ben  fie  l^etten  forg  auff  ba«  gemain  fotdt ;  e«  »arb  fein  fun  erbetten.  er  »ad 
in  ber  näd^ften  aufrur  ju  Ulm  ber  redeten  »eterfierer  ainer  ge»ef en  ^. 

@d  gefd^ad^en  l^ie  ju  ^ugd))urg  bi(  befer  reb  bon  ben  ]^anb»erdC''2o 
leutten,  ba«  bie  ge»aftigen  ge»ar»urben,  aber  man  borft  fid^  nid^t  rieren*. 

SBie  ain  <)faff  ju  SWurrnau  ainem  fein  »eib  j)ult  unb  ben 

man  mit  l^ilf  ber  frauen  ermörbten. 

Anno  dni.  1517  ba  »a«  ain  J)faff  ju  SUiurmau*,  nid^t  ferr  bon 
S33ctC^aim,  ber  j)utt  ainem  ba«  »eib.  unb  ber  j)faff  unb  ba«  »eib  »urben  25 
ain«  unb  »oUen  bem  man  bergeben  l^aben.  alfo  geriet  e«  nid^t,  alfo  »ur» 
ben  fie  jfi  ratt  unb  ermörbten  in.  unb  ber  ^faff  tätt  ben  man  in  ain  fad 
unb  fuort  in  auff  bem  ro§  unb  »arf  in  in  ain  »affer.  alfo  »arb  man  e« 
ge»ar,  unb  bie  frau  »arb  gerid^t ,  unb  ben  J)faff en  fuort  man  gen  Dil* 

1.  'unV  ifl  barüb<rflcf4>ticben. 

1.  ©gr.  ben  n^fitn  ^h\a%.  »cfcn  W  ju  U(m; 

2.  gifd^cr«  (£I)ronif  öOttUtm  «(.  1 1 3b:  3.  @.  oben  @.  8,  8. 

'S)a  man  jaft  1517  \ax  an  fant  @Ifbet^a  4.  S3ö(.  ben  ©d^tug  be«  i)or^er0e^en- 

tag  ba  ^m  man  fetter  mitüäf  (!)  ben  ben  @tü(fe«. 

to^)f  uff  bem  margtalb.   folic^ö  befd^ad^  5.  SDfiumauam@taffetfeetmfübIldJen 

))on  teben  toegen,  ^et  aim  tabt  i&geret.  Sattem. 

bifer  fetter  äitel^  Ijl  ain  toeber  ge« 


1517. 


79 


ßngen,  ba  l^ictt  in  bcr  btfd^of  t)on  5lug«<)utfl  long  gefangen  unb  tie«  im 
bie  totxäfxn  nemen  unb  (ied  in  mmanxtn. 

2Btc  atn  ^faff  jü  bem  äbler  atn  fdj^ufter  erftad^  unb  bar* 

naäf  avi(if  erftod^cn  tt)atbi. 

5        aSor  etltd^en  jaren  ba  f)at  \xäf  begeben,  bie  iarjat  id^  nid^t  toei^  bag 
in  ber  [tat  ju  .bem  äbtet  in  »etfd^en  knben  ain  p^a^  ainen  fd^ufter  et* 


5.  'id)'  ijl  batübctgcfc^iicbcn. 

1.  ©Icfc  ©efd^i^tc  trägt  alle  iWerf- 
tnate  bet  ^rjS^lungen  ber  bamaligen 
italtetttWen  @^n)aitf»Sitteratur  an  ^df, 
bürftc  fi*  alfo  faurn  in  SBirflld^felt  er^ 
eignet  ^aBen.  3«  ber  K^at  Hegt  einer 
®e[(]^.  in  ^oggtod  Facetiae  opera  1538 
@.  474  biefelbe  gaBel  ju  ©runbe,  nur  baß 
nid^t  ®raf  nnb  ©if^of  bie  einanber  gegen» 
üBerjie!)enben  Starteten  flnb,  fonbern  ein 
genueftf(3^er  dtx(ifttx  nnb  ber  gried^ifd^e 
Äaifer;  beibc  @rjä^inngcn  f*ö^)fen  tolel» 
leicht  an«  berfelBen  0,mUt.  (äqnxia,  ber 
@d^au^k^  unfered  <^ä)XDanU9,  iß  bie 
$an:|)tpabt  ber  gieid^namigen  ital.  $ro» 
toinj.)  Übrigens  erjäl^It  wem  in  feiner 
(Sronica  alter  tonb  nemer  ge« 
f^id^ten  S3L  283»  nodb  eine  ©egeBen« 
$eit,  bie  fid^  auf  itaUcnifd^em  ©oben  er* 
eignet  l^aben^fott:  *Anno  domini  1478 
ba  gef^ad^  jS  glorenfe  ain  auBenteurigcr 
l^anbel,  toeil  i^  SBil^elm  ^m  ju  glorenfe 
bin  geloefen;  bem  maS  alfo:  es  tcadain 
burger  in  ber  ^at,  ain  taffmann,  ber  gab 
feinem  fun,  ainem  jungen  gefetten,  gett, 
baß  er  ben  jol  gatten  folt  toon  feinen  giet» 
tem ;  alfo  gieng  ber  fun  ^in,  unb  auff  bem 
toeg  ba  tarn  er  jS  etUd^en  gefetten,  bie  auff 
ber  gaffen  Wtütcn,  bann,  gu  glorenj 
ifl  i)erbotten  unter  faincm  obtadt  gu 
f^>itten,  man  f^)ift  nun  offentid^  auff  ber 
gaffen,  auf  ben  benrflin  toor  ben  ^«iffcnt 
ober  m  ben  legen;  aI(o  fad^  ber  gutt  gefett 
gä,  toie  man  f^ifti;  alfo  getoan  er  anä^ 
lufl  unb  feilet  an(i^  unb  öerlor  fein  gett 
als,  baS  im  fein  batter  geben  l^ett,  unb 
gieng bamad^  tu  ain ürc^en,  baainmind^» 
Hofier  »a«,  unb  xoa9 fafl traurig;  eg  loa« 
aud(f  gegen  bem  anUnt  alfo  faüt  fic^  ber 
gefett  niber  in  ber  firc^en  auff  ain  f>and 
unb  loefl  nit,  toic  er  atten  feinen  bingen 
ton  folt,  önb  in  fottid(>em  entfd^Ueff  er. 
unb  ba  er  ertoac^et,  ba  toott  er  an9  ber 
fird^en  gan;  ba  loa«  bie  tird^en  toerf^ent, 
bau  e9  load  nad^t  morben.  ba  erfd^radt  er 
erjl  unb  fordet,  »urb  er  gefunben,  fomec^t 


er  fir  atn  bieb  ^el^alten  tperben,  a(fo  fag 
er  »iber  niber  unb  fd^ioig  eben  unb  looU 
»arten,  bl8  t»  tag  tourb.  alfo  fam  in  ber 
nad^t  ain  mind^,  ber  Ue^  gu  ber  Ürd^en 
tür  ainö  burgerg  »eib  ^iuein,  bie  gieng 
loie  ain  man  beftaibt,  bie  l^ett  ird  maus 
mantel  angelegt  unb  fein  fa^n^en  auff* 
gefegt,  toie  man  ti  gu  ^loren^  tregt.  alfo 
[m.  284a]  legt  ber  mind?  bie  frauen  niber 
))or  ainen  altar  auff  bie  flafflen  ober 
bendtlin,  ba  ber  briefier  auffflat,  »an  er 
meß  lift,  unb  brauttet  bie  burgerin  gu 
3  malen  bie  nadt^t.  unb  gegen  bem  tag 
ba  ließ  ber  mindji  bie  frauen  »iber  gä  ber 
Ürd^en  ^erau9.  alfo  ^ett  ber  gefett  albing 
gefec^en  unb  gieng  ber  frauen  na^  unb 
»olt  au^  mit  ir  ^aublen,  alfo  mit  für^, 
f!e  »ottt  ed  nid^t  ton.  ba  nam  er  i^r  ben 
mantel  unb  !a:t)^u^en  unb  toerfa^t  es 
unber  bie  3uben  umb  6  buc.  unb  ließ  bie 
frauen  gan  unb  gieng  ^ernad^,  ee  er  ^atm 
gieng ,  toiber  gu  ben  f^)ittern  unb  f^)ilt 
»iber;  alfo  ge»an  er,  fo  fil  al8  er  toerloren 
Bett,  unb  mer  bargü.  alfo  gieng  er 
barnad^  unb  galet  ben  gol  unb  gteng 
ba  toiber  l^aim.  alfo  manglet  bem  burger, 
beß  bie  frau  »a8,  \dn  mantel  unb  ta^en, 
aber  bie  frau  fagt  t^rem  mann  nid^^  toon 
bem  ^anbel.  nun  maint  berfelb  burger, 
ber  mantel  unb  fa^en  »er  im  geflolen, 
unb  fd^irfet  unber  bie  3uben  unb  erfraget, 
»er  ben  mantel  toerfeljt  ^ett.  alfo  toerflagt 
er  ben  jungen  gefetten  bor  ben  i)txn,  ben 
rätten;  alfo  befd^idtten  fie  in.  ba  flagt  ber 
burger,  »le  er  1  mantel  nnb  ain  fapen  toer« 
lom  B«tt,  ba«  »er  im  gefiolen  »orben, 
unb  bie  l^ett  er  bei  ben  Suben  funben, 
unb  bifer  gefett  B«^  ainem  3uben  ber* 
fe^t  umb  6  buc.  alfo  fagt  ber  jung  gefett 
unb  bat  ben  burger,  baß  er«  ain  bing 
[öl.  284b]  ließ  fein,  ba«  »elt  aber  ber 
burger  nid^t  tBon.  alfo  mufl  ber  jung 
gefeu  ben  i)tm  fagen,  »ie  atter  l^anbel 
ergangen  »er.  alfo  fagten  bie  ^errn,  bie 
rStt,  fte  folten  i^aim  gan,  unb  ladeten  unb 


80 


VIII.  *(£tonica  netocr  gef^id^tcn'  toon  ©ir^elm  9lem. 


ftod^en  l^ott.  affo  ift  er  öor  bcm  [Sdi.  42^]8raffen,  bct  in  bet  ftat  ber  öBteft 
ift  gefangen  tootben,  ber  l^ot  ben  <)faffen  bem  Btfd^off  gefönt,  in  ber  mau 
nnng,  ber  Bifd^of  »erb  im  feine  red^t  tl^on.  atfo  l^ot  in  ber  Bifd^off  lebig 
geloffen  nnb  l^ot  bem  <)foffen  öerBotten,  ba§  er  loin  me§  mer  l^oüen  foL 
ber  groff  l^ot  e«  gefd^ed^en  loffen.  olfo  üBer  etfid^  jeit  bo  l^ot  ba«  fd^ufter«  5 
fun  ben  <)faffen,  ber  im  fein  Dotter  erftod^en  l^ot,  oud^  erftod^en.  atfo  »orb 
er  gefangen  t)on  bem  groffen,  bodj^  Bafb  »iber  oudgetaffen.  unb  ber  graff 
l^at  im  terBotten,  ba§  er  lain  fd^ud^  mer  fol  mod^en.  atfo  fd^idtt  ber  Bifd^off 
gfi  bem  groffen,  tt)arumB  er  ben  f d^ufter  tebig  getoffen  l^ett,  ber  ben  J)f off en 
erftod^en  l^ett.  bo  l^otim  ber  groff  jfienBotten:  fo  ber  Bifd^off  öor  ben  <)faf^  10 
f en,  ber  bifem  fein  botter  erftod^en  l^oB ,  tebig  getoffen  unb  im  DerBotten 
ge^oBt,  bofe  er  loin  me§  mer  f otl  l^otten,  f 0  l^oB  er  bifem  f d^fifter  DerBotten, 
bog  er  lain  fd^Sd^  mer  fol  mod^en. 

aSon  fd^toarfeen  mind^en,  bie  lomen  l^er,  bie  toaren  ou« 
3nbia,  bie  »oren  fd^tt)arfe  moren  unb  Iriften.  15 

Anno  dni.  1517,  ot«  ber  foifer  l^ie  tt)o«^  bo  fomen  l^er  9  mind^, 
bie  »oren  fd^toorfe  moren  unb  fogten,  fie  »eren  ou^  3nbia  unb  »cren 
Iriften.  unb  bie  8  bie  trugen  fd^toorfe  futten  an  »ie  bie  j)rebiger  mind^, 
unb  ber  oin  trug  oin  graue  lutten  on,  »ie  bie  <)orfuoffer  mind^.  atfo  Be* 
gert  ber  loifer  an  fie,  ba§  pe  f Otiten  oin  amj)t  fingen  nad^  irem  fitten.  bo«  20 
tätten  fie  unb  fangen  oin  ampt  ju  Unfer  grauen  in  bem  neuen  lor,  ai^ 
ba«  red^t  om<)t  au«  too«,  oBer  ir  fingen  »erftunbt  niemonbt.  man  tie«  fie 
l^ier  bor  ben  Krd^en  gett  f omten  umB  go^  loiQen.  atfo  gugen  fie  bornod^  loeg. 

Unb  Bei  Äoftnife  bo  gieng  ber  oin  mind^  mit  ber  grauen  futten  unb 
oin  onbrer  mit  ben  fd^toarfeen  futten,  bie  Begegnetten  etttid^en  teutten  ouff  25 
bem  fetb.    otfo  fanb  man  l^emodj^  [Sdl  43*]  ben  mit  ber  grauen  futten, 
ba§  er  ermörbt  loa«,  ot«  nun  ber  onber,  ber  mit  im  gangen  too«,  an  bie 
]^ertt)erg  fom,  bo  fomen  ettid^,  bie  fragten  in,  toer  fein  gefeiten  ermörbt 

7.  •fccr  flraf  ifl  an  ben  Wanb  gef^^tiebm. 


fagten  gegen  bem  iburger,  ber  ben  mantel 
toertont  ^ett,  mit  er  fein  mantel  unb  fo^en 
totber  \)aUn,  bag  erd  bann  felb  Ufti  ton 
bem  3uben.  a(f 0  loarb  ber  mvaä^  gefangen, 
ber  bie  frauen  eingelaffen  ^ett  in  bie 
Ür^en,  unb  lag  gefangen  gä  bem  njetd^« 
Bifcioff,  al9  \ä)  xn  glorent}  toeg  loä^,  bag 
iä)  nit  loetg,  tote  ed  bem  mini^  l^ema^ 
ergangen  ip.* 


1.  9{a^  @taUn,  ^ufent^tdorte  2C., 
ibefanb  fid^  iD^a^cimilian  im  Saläre  1517 
t)om  8.3nti —  16.  3(ug.  in  Kug«Burg. 
$gt.  ©affer;  ^l^amm,  Hier.  Aug.  I 
@.  327.  «ereit«  im  Saläre  1495  famen 
toier  ^fratres  de  India  Ethiopes  de  or- 
dine  s.  Anthonii'  na^  ^ugdBurg. 
©itttoer  1.  c.  e.  396. 


1517. 


81 


l^ctt.  aber  er  tpolt  nid^fe  börumb  miffen  unb  l^ub  ftd^  baröon,  ba^  er  ntd^t 
gcfotigen  tcorb. 


aSon  3acob  §öd^ftettcr,  ber  getieft  toarb  t)on  tpud^erö  wegen, 
unb  toxt  im  ber  gtDonbfdj^nife  öerbotten  n)orb. 

5  Anno  dni.  1517  im  becember  ba  ma«  ain  burger  l^ie,  ber  l^ied  3acob 
§öc^ftetter  > ,  ber  tt)orb  t)on  ber  ftatt  geftrafft  ober  gebieft  umb  30  fl 
reinif d^,  bie  er  ber  [tat  jalen  muft  ^,  umb  baß  er  getpfidj^ert  l^ett 

Sr  »a^  ain  gemanbfd^neiber  unb  l^ett  in  bifem  jar  ben  j)auren 
gtpanb  »erfaufft  auff  jeit  3  elen  für  1  fl,  ba^  anber  gtoanbfd^nciber  7  eleu 

10  für  1  fl  gaben,  er  J)erlaft  aud^  gtpanb  1  eBen  umb  26  Ireufeer,  ba«  anber 
umb  1 5  Ireufeer  gaben,  er  ^ett  aud^  ain  conf effat  J)on  ainem  ^jauren  ge«* 
nomen,  ba«  l^ett  ber  ^jaur  jalt  unb  l^ett  fein  conf  effat  nid^t-toiber  genomen, 
ba  xooü  ber  §öd^ftetter  ba«  fe(b  gelt  nodj^  ain  mal  bejatt  l^aben. 

S)a«  toarb  ain  ratt  getoar  unb  berbott  bem  ©od^ftetter,  baß  er  lain 

isgtoanb  mer  folt  au«fdf;neiben ,  ba«  ift,  baß  er  nad^  ber  elen  fol  lain  tud^ 
öerfauffen,  nur  ganfee  ftudf  mag  er  loerfaffen. 


1.  'ahn'  ijl  batfibetacfc^titbtn. 

1.  SafoB  ©öd^flcttcr,  ber  ©ruber  toon 
Ulrt^  (taiferlt^er  ^täftt  2)octor  nnb 
2)oml?crr  gugreipng),  ®eorg,  ^utbrofiu«, 
$ierottJ?.mu8  unb  ^an9  ^öi^ftetter.  @. 
bie  Urf.  bei  ©d^ott  1.  c.  SalS^rgaug  1880 
@.  188  9^r.  194. 

2.  '31uff  24.  tag  jener  Anno  etc.  1517 
J)at  ein  erber  rat  Jacoben  ^öd^jletter, 
barumb  ba«  er  mit  öcrfauffuug  felncö 
getuaubd  gegen  beu  pamteu  bi^l^er  fo  gar 
befc^märUd^  gelj^anbelt  "i^at,  beu  getvauub« 
f^ui^  auffge^(ij|}t  tonb  toerbotteu,  anä)  jido 
confeffateu,  ^auufen  Äettcr  gu  än\amalt'' 
l^aiu  betrcffeub,  erreiffeu  önb  abtuu  laffen 
toub  mit  genantem  §öc^jtetter  ernujilld^ 
loerf^afft,  $aunfen  Äetter  61  crufeer  fd^a* 
bengelt»  abzulegen  »üb  jubegalu.'  S^atl^«» 
becrete  ©l.  216»  S)ie  Saugenmantelfci^e 
S^roni!  S3I.92b  erjä^ltbauunod^  ttjeiter: 
*5)amad^  auf  af(tcrmontagnad^oculi(17. 
^äxi)  big  1517  jarg  ba  t^amcn  für  ein 
r^atgu  Slugsburg  2lmbrof^  unb  $an8  bie 
$öd^jlctter,bc33afob  $öc^ftetter3  brucbcr, 
unb  äerg  $oc^ jletter,  fein  öctter,  unb  er,  3a» 
lob  $)i}(^ftetter,  unb  brati^ten  an  ain  r^at  ain 
fu^^^ltcation,  bie  tl^et  (autten,  toieidiUeidt^t 
Sacob  $ed^jletter,  i^r  bruber  unb  toetter, 
bedmald/  als  im  ain  r^at  ba»  tuod^  au»« 

etäbte^tottifcn  XXV. 


gfifci^neibeu  toerbotten  ^ette,  fld^  feiner  not* 
turft  aud^  uit  toeranttoort  au3  feiner  nxt' 
gefd^idflid^ait;  bann  too  er  fein  notturft 
einem  r^at  (et  angegaigt ,  meren  fie  uu* 
gejtoeifelt,  im  toere  folife«  uit  toou  einem 
r^at  tocrbotteu  toorben,  mit  öü  mererm 
angaigen;  toie  bie  bauren  ainem  rl^at  bie 
untoal?r(ait  f Urgewalten  l^etten,  unb  be* 
gerten  n}iberumb  an  ain  rl^at,  im  baS 
tnc6)  außgufc^neiben  erlauben ,  mit  öil 
mererm  in^alt.  auf  ba«  uuberrebt  ^6f 
ain  rl^at  lang  unb  forbert  bie  ^cd^jtetter 
njiberumb  ^^inein,  unb  njarb  inen  bie 
antmort  geben,  ain  r^at  lieffe  ba9  berbott 
unb  erniberlegen  bed  tuo(^f((neibend 
beleiben,  unb  ain  rl^at  (ctte  f^ein  gefatten 
toou  ber  fdfirifft,  unb  fie  fetten  ge^anblet, 
öjie  ^6)  gebürt,  unb  bcnnod(>t  aug  gna» 
ben,  bann  atn  r^at  n^ol  urfat^  gelj^abt  l^at, 
in  anber  »eg  gegen  im  gu  l^anblen,  bann 
nit  allain  bon  be»  baurend  ba«  gefd^e^eu 
tt>ere,  foubern  ain  r^iat  t>ctte  fonjt  aud^ 
mer  tuiffcns  ettlid^er  fad^en,  barumb  ain 
r^;at  tüol  Icngeft  urfad^  gehabt  (ctte,  gegen 
im,  Sacob  ^od^fletter,  gu  l^anblen,  aber 
in  guotter  meinung  anficen  laffen,  big 
baß  bc8  bingö  gar  gübil  toerben  tt)olte.' 


82 


VIII.  '(Sronlca  tictoer  gefd^^tcn'  öon  SBit^clm  ^tm. 


San  be«  guggcr«  ca|)<)cl  jfi  ben  Btiebetn  gat  audgemod^t  tft. 

Anno  dni.  1517  ba  toarb  bc«  3acob  gugger«  Io^)pcI  ju  Unfer 
grauen  S3ttcber  gar  au^gcmadj^t^.    bte  l^att  t>H  gelt  loft,  ettUd^  teutt 
fd^äfeten  fie  auff  30M  P;  aBer  atn  gütter  »crcfman,  ber  matnt,  fle  loft 
über  8M  p  m6)t,  unb  matnt,  er  »eilt  atn  föBtd^e  bon  neuen  umb  6M  flö 
bauen. 

[St.  43^]  aBte  man  ber  ftatt  graben  rauntet  bei  ber  $auj)tftatt. 
Anno  dni.  1517  ba  fleug  man  an  bei  ber  $au<)tftat^2  yj^^  ße^  ben 
graben  raunten,  unb  man  l^ett  bei  250  tagtoerder,  je  mer  unb  je  minbcr, 
bie  trugen  ba«  lott  in  l^olberen  auö;  e«  trugen  jtoen  in  ainer  bereu  überio 
4  ober  5  fd^aufften  mit  lott  nit  unb  giengenb  gan^  gemadj^  barju,  ba§  eö 
ain  fd^anb  toa«.  man  gab  ainem  tagfoner  1  tag  12  ^)fening^  erl^ett 
ba«  brott  laum  berbient. 

2Ban  fant  Äatterina  lird^en  gcmad^t  ift  unb  toer  fteur  ju  bem 

))au  geben  l^att.  15 

« 

Anno  dni.  1517  ba  ioarb  fant  Äatterina  fird^en  gar  audgemad^tj 
baö  Hofter  ju  fant  Satterina  Ue«  bie  lirdj^en  öon  neuen  pantn^. 

@«  »a«  ain  f tofterfrau,  bie  l^ie«  getife  guggerin  ^  bie  gab  1 M  fl  ju 


1.  @.  über  biefc  ^a^tUt^dfOit,  «cltr. 
g.  ®cW.  be8  Äatm.*ÄIo|ier8  n.  ber  Ält^c 
»Ott  @t.  Stnna  in  bet  Scitfci^t.  bc8  \)\% 
S5cr.  f.  @*tt).  n.  9^eub.,3al^rg.  1880  @.205; 
bemnad^  Begann  ber  öau  1512  u.  erfolgte 
bie  eintoetlj^nna  1518.  S5gt.  anö)  (in 
fnnfl]^l|torifd^er©ejlel^ung)  3^lf^er,  @ttt» 
bieti  gnr  Ännflgef*.,  ©tnttgart  1886 
@.  583  ff.;  gntttjürfe  unb  ^tnfna^men 
t)on  SBaufd^ütern  ber  ted^nifd^en$oc^fd^nIc 
in  ÄariemlS^c,  ©eft  1  (Kejct  toon  SBeln- 
Brenner)  1884;  ©röfd^el,  2)ie  erften  SRe* 
naiffanceBanten  tn5)entfd^tanb  (@c^)arat» 
oBbrud  au8  bem  S'le^crtorinm  für  Äunji« 
»Iffenfd^aft,  SBb. XI  ©eft 3  @. 4  ff.;  «uff 
1.  c.  @.  37  ff. 

2.  25ie  t)a«^)tftatt  tag  gegenüBer  bem 
Snbenfird^^of ,  locn  bicfem  burd^  ben 
OraBcn  getrennt,  inberSf^ä^c  be8  ieljigen 
Subentüatte«  Bei  bem  @(!(^IcifgraBen. 

3.  ©ei  Befferen  StrBeitcn  erl^ieltcn 
2:ag!öBner  um  ba«  3a^r  1500  im  SBinter 
14,  im  @ommer  16  be.  @.  3.  ©.  ©d^ott 
1.  c.  SaBrgang  1882  @.  272;  $örmonn 
1.  c.  eBenba  @.  367. 

4.  UBer  ben  S^ieuBan  beg  Äat^arinen» 


Ätofler«  f.  bie  ©eil.  I  ju  ©ector  aWüIi^ö 
(£^ron.  in  @t..(£^rün.  XXn.  @.  387, 24 
mit  2tnm.  6.  3«  bem  neuen  Ätojler 
foltte  nun  anä)  eine  neue  ^trd^e  geBaut 
koerben.  ^m  3.  geBruar  1516  Begann 
man  bie  alte  ^itö)t  aBjuBre^en,  am  19. 
geBruar  beffelBen  Saf)xt9  tourbe  feiertlt^ 
ber  ©runbfteln  m  ber  neuen  gelegt;  im 
i«oö.  1517  toar  bie  Äird^e  fertig;  am  16., 
17.,  18.  unb  19.  be«  SWonat«  fanben 
bie  @in»eiBungdfeierlt^!etten  jtatt.  2)en 
'^ian  pix  ^ixäft  enttoarf  @ngelBerg ,  bie 
©auleitung  oBtag  bem  ©aumeifler^ran* 
ber;  $an8  ©ieBer  toax  SWaurermeiflcr, 
SeonBarb  ^6fmtl6ftx  ^Immtxmti^tx, 
$an8  9Ku(^art@teinmet.  @.©örmann, 
Erinnerungen  an  ba«  cBcmaligc  grauen« 
flofier  @t.  Äatl^arina  in  3tug8Burg  in  ber 
Seitfdbrift  be«  Bifl.  SSer.  für  @$töaBen 
unb  SteuBurg.  Sa^rgang  1882  @.  368  ff. 
5.  gdicita«  gugger,  eine  Xo^ter  be« 
Ulrid^  gngger,  eine  @^iöe|ter  bc«  ©iero* 
nJ^mu«  gugger.  —  3«ttt  ©au  be«  ÄIo« 
fler«  Bitten  bie  48  9^onnen  au«  eigenem 
©ermögen  1355  f[  Beigetragen,  bie 
©d^tveftem  CO  f(.  $iJrmann  1.  c.  @.  367. 


1517—1518.  83 

bcm  pan ,  bod^  man  mfift  fic  ir  ti)a^)ett  in  ba«  gn)c(b  in  bcn  neuen  lor 
laffen  mad^en.  ba«  gerou  bie  Ilofterfrauen  übel,  boß  fie  bie  litdj^en  nidj^t 
gar  ja(t  l^etten,  bon  über  Dil  jar  fo  mec^t  man  mainen,  biefetb  Suggerin 
^ab  bie  lird^en  g^r  laffen  mad^en. 

5.    S35ie  man  bem  tl^umbro^jft,  bem  Sangen,  teud^Ien  mac^t  ju 

ainem  rörlaften  in  bie  Sl^umbro^jftei, 

Anno  dni.  1517  ba  begert  l^er  SUiatl^eud  Sang,  ber  larbtnat^  an 
bie  öon  5lug«^)urg ,  baß  fie  im  foOten  teud^Ien  laffen  mad^en  ju  ainem 
rörlaften  in  bie  3^umbro|)ftei;  alfo  tie«  [fie]  bie  ftat  mad^en  auff  ber 

loftat  foften. 

3n  bifem  jar  ba  ßeö  ber  larbinaf  an  bie  2]^ümbroj)ftei  über  bie  tpr 
fd^reiben  feinen  tittefum  unb  barju  SWatl^eu«  Sang  bon  SBeften«» 
bürg,  tt)ieti)oI  er  nodj^  fein  forbem  nid^t  Jbon  3BeBenburg  fenb^  ban  fein 
Datter  fetig  ift  l^ie  ain  burger  getoefen  unb  »arb  fo  arm,  baß  er  mit  n)eib 

15  unb  finben  gen  (Seggingen  Jodiden  in  ain  f dj^ted^t  l^au«  \  f o  ift  bifer  lar* 
binal,  ate  id^  l^ab  l^ören  fagen,  ba  er  iung  ift  getoefen,  in  ftetten  umbjogen 
toie  ain  anber  arm^  fdj^reiberlin. 

[S3t.  44^]   SBie  ber  neu  bifd^off  öon  2lug«^3urg  ain  am<)t  fang 

unb  ain  gnab  ton  9lom  l^ett  brad^t. 

20        Anno  dni.  1518  am  l^ailigen  tag  ju  tpeid^ned^ten  ba  fang  ber  neu  25.s)cj, 
bifd^of  Äriftoff  öon  ©tabion  ba«  am<)t  jfi  Unfer  Sieben  grauen. 

.  5Der  l^ett  Don  bcm  ba^)ft  ain  gnab  jutoegen  brad^t  loie  in  ber  redeten 
5Romgnab,  unb  loer  bie  gnab  em<)fad^en  toott,  ber  mSft  beid^ten  unb  muft 
betten  ju  unfer  grauen  3  ^)ater  nofter  unb  aöe  Süiaria  unb  ain  glauben 

25  unb  borft  lain  gett  geben. 

1518. 

SBie  ber  laifer  ainen  tan|  begert  an  bie  burger,  unb  ber 
faifer  bie  burgerin  bat,  baß  fie  fain  ftur|  mer  folten  tragen. 

Anno  dni.  1518  a  die  11.  febrer  begert  ber  faifer  Süiajimilian  an  bie 
30  burger  ainen  tanfe,  atfo  toarb  ain  tanfe  gel^atten  i  unb  bei  bem  iOiXi%  be«» 

3.  'me<^t'  ifl  batübet  gef^^ticben.         18.  IBI.  44»  ijl  unbtf4>tlebtn.         24.  •mftfl  betten  jü  ttnfet 
grauen*  Ifi  an  ben  IRanb  gefc^iieben. 

1.  @.  @enber  @.  17,  24;  a«att^u8  4.  «81.1518  ©1.54», f. toorestomichi 
?attg  tt>ar  S)omi|)robjl  feit  bem  Sa^re  (13.  geBruar):  *it  9  ÄJ  16  ß  1  ^?ir.  ben 
150a.  tofeiffettt  fliehten  tonb  annbernöom  tannfc 

2.  ©.  @eiibcr  @.  114,  7.  fo  man  faJ?.  aWa^t.  bcrjeit  gelj^attten  ^at.' 

3.  @.  @enber  @.  66,  8.  —  2)er  3(ufenttiart  beö  Äaifer«  in  3(U08« 

6» 


84 


VIII.  *(£ronica  itewcr  gcf^l^ten'  toou  SBlIl^elm  9lcm. 


gctt  er  an  btc  Bürgerin  unb  lied  fic  Bitten,  ba§  ftc  fetner  tau  mt.  ju  eren 
unb  2Ö  ainer  gebäd^tnud  meQten  lain  groffen  fd^Iatr  mer  tragen  unb  latnen 
fturfei;  tpeBid^e  frau  oBer  50  jar  alt  »er,  bte  medj^t  toof  atn  fturfe  tragen. 

5ltfo  fiengen  be«  gugger«  unb  5lbler^  öotd^  an  unb  trugen  fd^Ioir«^ 
(in  tote  ble  eb(en  frauen.  man  fagt  beö  guggerö  t)of(f  l^ett  e«  an  ben  laifer  s 
(äffen  Bringen,  ba§  er  bte  frauen  Bitten  folt,  er  l^ett  e^  fünft  ntt  getl^on. 

Unb  bte  anbren  Bürgerin  trugen  l^ernad^  Maine  fd^tairtin,  bod^  nid^t 
auff  ben  eblen  fitten*. 

[53(.  45*]  SBie  fogel,  fifd^  unb  »ein,  mfitd^l^ie  teur  »a«. 

li.mu        Anno  dni.  1518  jü  fa^nac^t  ba  gaB  man  re^jl^iener  ju  22  in  23  lo 
freufeer  unb  frametfogel  ju  3  Ireufeer  aud^  13  b  S  unb  2  terdj^en  bie  tourbcn 
laf t  nm  2  freufeer,  atf o  ba§  ain  lerd^en  ain  freufeer  loft ;  fie  »aren  tob, 
nid(ft  bag  man  fte  einfe^en  »olt 

Unb  in  ber  f aften  toarb  5Re(f ertoein  öerlaf t  auff  bem  mardt  ain  aimer 
umB  24  §  aWind^r  unb  3  Ireufeer,  ben  fdj^andt  man  umB  13  b^;  mer  gaB  i5 
man  1  ma§  gro<)en  umB  16  Ireufeer  unb  neuen  augfen  iu  3  l^aßer  ain 
unb  aud^  2  für  1  Ireu^er. 

29.  €ept.  Unb  umB  fant  SWid^etö  tag  »arb  alt  5RedEerti)ein  öerlaft  umB  27  § 
SOtind^er;  man  fd^andt  in  umB  14  b,  unb  neuen  äßetfd^tDein  fd^andCt  man 
umB  9  b,  unb  ain  ma§  mütd^  galt  2  b.  20 

SBie  ]^er|og  SBit^atm  J)on  fairen  bem  Äinböj)erger  ba« 
fd^tod  ^egnenBerg  einnam  unb  barnad^  »ibergaB. 

Anno  dni.  1518  a  die  21.  marjo  ba  nam  l^erfeog  SBill^alm  üon 
fairen  bem  fiinb«|)erger  öon  5lugd<)urg<^  ain  fd^fod  ein,  l^ied  ^egnenBerg '' 
baö  lag  im  SBairfanb;  ba^  l^ett  ber  Äinb^j)erger  ungefar  öor  6  jaren  t)on25 

18.  Die  9Bdtt(t  'fant'  unb  'a\V  flnb  batübet  dtfd^iuBen. 


Burg  erflrcdte   ftdb  bleömat  too»  (gtibc 
Sanuar  bi«  @nbe  jjebruar. 

1.  3tu8fü^rlt^  erjagt  btcfe  «cgcbcn- 
l(^ett  bte  (S^ront!  toon  (Stemend  3&get 
SBI.  84a  ff.  3)tefc  2)arpenung  Ift  au(<f  bie 
Duette  für  bie  entf^ted^enbe  @tette  in  ber 
ÄU9«burger  (S^ronif  bei  ^orma^r ,  Xa* 
Wenbud^,  Sal^raang  1835,  @.  243.  — 
^m(i}  ben  ^6)lmt  unb  ©turg  »urbe  faft 
ba9  gan^e  ^efld^t  toerbedt,  n)ie^man  an 
toielen  gleici^geitigen  Portrait«  fe^en  fann. 
@.  l^ieju  im  attgememen  @tetten,  Äunfl« 
gef(^>idi>te  k.  II  @.  86  ff. 


2.  Safob  gugger  u.  W^^^P  «btcr. 
@.  über  bicfe  oben  @.  165,  12;  ben 
Änl^aufl  JU  @enbcr  @.  424  ?[ttm.  1. 

3.  über  anbete  linberunaen  in  ber 
2lug«Burger  %xa6)i  m  jener  3en  f.  @tettcn, 
Äunflgei(|.  jc.  toon  3(ug8burg  II  @.  87. 

4.  SSgt  unten  m.  10\ 

5.  SSgl.  unten  @.  93,  19. 

6.  $.  3örg  «önigsberger  (feit  1507 
toermäl^lt  mit  Wegina  Strgt). 

7.  ^egnenberg,  füböflU*  toon  S(ug8« 
Burg.  16g(.  i^ur  ©ef^tc^te  btefe9  Oited 
©teid^ete,  ©i«t^.  ?luß6b.  IV  @.  546. 


1518. 


85 


l^erfeog  ffiUl^atm  laft  umb  SMfl;  et  l^ett  öU  lern,  l^obcrn  unb  ^an^xaü, 
filbet  gefd^ltr  im  fd^to«  K  unb  über  5  iDod^en  ba  gab  im  ber  l^erfeog  ba« 
fd^to^  »iber. 

SBaö  im  fci^toö  wa^,  ba«  tpatb  faft  i)etIorn,  unb  2  tpeier  »arben  ge* 
spfd^et,  alfo  ba§  man  maint,  ba§  e«  bem  Ätnb«<)erget  tool  umb  2M  p 
f^aben  bredj^t,  mit  ber  jerung,  l^in  unb  l^er  unb  berfd^cncft. 

5Der  l^erfeog  nam  im  ba6  jd^toö  ein  öon  ettid^er  ^)auren  toegen,  bic 
tparen  be«  Äinböj)crger«,  bie  l^etten  in  öerltagt  öor  bem  l^erftogen. 

@3  foft  fid^  jeberman  Rieten  bor  ben  f ürften ! 

io[SI.  45*]  SBic  ^erfeog  SBitl^atm  bem  5l(ejanber  ®\xmp)ftn^ 
berg  tie«  ain  ^anb  abfdj^Iagen,  ber  f)tt  fatfd^  brief  gemadj^t. 

Anno  dni.  1518  a  die  5.  ajjriü  ba  (ieö  l^erfeog  SBit^alm  bon  'ißairen 
ju  üWind^en  ainem  ebefman,  l^ie«  Sllejcanber  ®um^)^)enberger ,  ainl^anb 
abfd^fagen  2.  ber  ^ett  3  f alf d^  brieff  gemad^t  unb  ain  faf jd^  [iget. 
15  Unb  bie  brieff  unb  l^anb  bie  tpurben  ^)er^)rennt  auff  bem  <)Iafe  ju 
SWind^en.  unb  gebot  bem  ®um^)<)enberger,  baß  er  gu  S3ettm^ö  ^,  in  feinem 
borf,  foft  fein  feben  fang  befeiben  unb  nidj^t  barau«  lomen,  ban  gen  lird^en 
gan  unb  barnad^  »iber  in  fein  fd^fo«. 


SSon  ber  Samenitftin,  ba«  ertrendtt  toarb. 

20  Anno  dni.  1518  im  maien  ba  n)arb  ba«  Slnnetin  Samenittlin  öon 
3lug«j)urg*  ju  gceiburg  im  3ed^tlanb  ertrendtt^,  öon  bem  in  bifem  bud^ 
fit  gefd^riben  ftat  am  6  btat  unb  barnad^  nad^ainanbet .  man  »oft  e«  jä 
greiburg  öerbrennt  l^aben,  ba  marb  e«  erbeten,  unb  ir  man  tt)arb  erbeten, 
ben  tooft  man  aud^  geti^bt  l^aben. 


1.  SB91  1518  »r.  42b  am  ^alligeu 
ojleraBcut  ,(3.  «^ril):  Ht.  17  gulbln  14  g 
t)cncrt^erS3Iri(]^  3lr^t  ^onptman,  al9  er 
auff  anrftffen  Sörigcn  Äunlgf^cracr«  be8 
eingenomen  fd^loff  ^agenberg  l^alo  gu  ben 
furpcn  öon  ©airn  gef$t(ft  toaxh.  aöft  \(i), 
Äunijf^erßcr  toevbg  bcjalu.  —  mcr  im 
für  fem  reitgclt  2  gulbin  17  g  3  ^Ir;  mer 
1  ÄJ 1  6  brev  fncd^tcn  für  ba«  einrcitten/ 

2.  Slejanber  toou  ®um^)^3en^crg, 
Pfleger  ju  ©eroipng  Bei  Sngolftabt 
unb  l&ergogUc^cr  @rbmar(d^an,  ©cfi^cr 
toott  $öttme8  mit  ben  $ofmarfcn  ^cr« 
tenau  unb  $anbjctt.  2)ic  in  Siebe  fte^en* 
ben  $crbte(|en  müßte  er  flc^  bei  feiner 
©inmlfd^ung  In  ben  gtoifd^en  feinen  S5cr- 
loanbten  SaUl^afar  unb  Salter  wegen 


ber  (Stammlel^en  gefül^rten  Streit  Ij^aBen 
JU  fci^ulbcn  tommen  laffen.  @r  fiarb  im 
SaBte  1521.  S3gr.  bie  ®t\6)i6fU  ber  ga* 
miUe  @um^):|)eni5erg  @.  288. 

3.  ^öttme«,  fübtoeflltd^  ton  9^eu« 
Burg  a/!ö. 

4.  @.  @enber  @.  116,  6  unb  oBen 
@.  11  ff. 

5.  8g(.  ©tum^jf,  ^d^iöeijer^ronif, 
@.  256»:  *3tnna,  ein  40][ärige)iungffratt) 
toon  2(uaf^)urg,a6  unb  tranf  nid^t«,  fc^Ueff 
nld^t  fu«t  ein  ge^erbe  mengflid^en  tüun* 
berBarlic^,  Betrog  mitt  irer  ^Ut^6)^ntxt'q 
feifer,  fürflen  unb  Ij^errn.  @ie  toarb  na© 
erfünbigungo  ir«  Betrug«  unb  ^ureri?  ju 
grJ^Burg  in  U^tlanb  ertrencft.' 


86  VUl.  *(£ronlca  nmtx  gefd^^tm'  too»  ©lll^eim  9lcm. 

5Da«  Somentttlin  l^at  bclennt,  c«  l^aB  l^ic  ju  ?lufl«|)urfl  5  finb  fle# 
tragen  K  tote  tool  e«  fiä)  f)u  l^ielt  atö  tt)cr  fic  iuntf frau. 

@ic  l^at  ba«  l^aifig  gutt  l^ic  gü  bem  l^ailigen  Äreufe  2  betreft  mit  bem 
plut  ti^rer  nafcn. 

Sie  ^att  am  Irufeiflf,  baröon  l^ic  gcfagt  tft  toorbcn,  c«  fd^tpife  btut,  5 
mit  bem  blut  irer  nafen  flefjjrengt  K 

@ie  l^ot  J)etfägnet  unfer«  (ieben  leerten  unb  unfer  frauen  unb  aüer 
l^ailigen,  batumb,  ba§  ir  ^ie  bic  [tat  äug^jjutg  berbottcn  tft  tt)orben. 

©ie  l^at  ainem  fetf (er  jä  greiButg  J)etgcben. 

©ie  l^at  bem  Slntl^oni  ©elf er  öon  2lug«<)urg ,  ainem  reid^en  burger  10 
l^ie,  ainen  band^art,  ainen  fun,  l^aimfid^  gejogen.  ber  SBeffer  l^ett  ain 
mxi  ^,  er  l^at  bem  Samentttf in  aöe  jar  30  p  ju  jied^en  geben ;  nun  iftat  ber 
ffieffer  fein  fun  begert  unb  »eüen  l^aben,  ber  ift  üor  6  Jaren  tob  gemefen, 
U)ie  n)o(  im6  bad  SamenittHn  t^erl^aben  l^at,  l^at  banod^t  nid^^  befterminber 
baö  geft  ju  jied^en  genomen.  affo  l^at  ba«  Samenitttin  bem  SBeffer  ire«  15 
man«  fun  gef d^idtt,  ber  ma«  ir  ftiefffun ,  ber  lam  bi«  gen  Süiemingen.  baö 
Samenittlin  gab  irem  man  ju  [S3t.  46»]  j)erftan,  ber  333etfer  n)elt  in  ju 
5lugö|)urg  laffen  in  bie  fd^ut  gan,  ba«  gab  ir  man  ju.  unb  ba  ber  ftiab  gen 
SWemingen  lam,  ba  fad^  man  toot,  ba§  er  bem  S35e(fer  nid^t  jugel^ört,  unb 
tparb  alfo  offenbar,  ba«  brad^t  ba«  8amenittßn  in  bie  gefendtnu«.  20 

3)ie  t)on  greiburg  fd^idtten  bie  urgid^t  ainem  ratt  l^er  gen  a[ug«j)urg, 
bie  toarb  i)erbrudtt,  baß  fie  in  bem  ratt  nit  gefefcn  toarb.  man  gab  bic  f d^utb 
bem  ftatfd^reiber  l^ie,  boctor  ßonrat  ©e^ttinger,  ber  l^at  ba«  SBeffer«  tod^» 
ter^  ber  fett  l^et  e«  l^elfen  öertrudten.  man  fagt  bie  urgid^t  linb  ainer 
lam  in  ainem  l^atten  tag  tefen,  fo  fit  bieberei  l^ab  fie  belennt.  25 

©ie  l^at  J)it  wefen«  l^ie  mit  bem  ffietfer  gel^abt;  man  l^at  gefagt,  l^et 
man  ben  SBelfer  ju  grei<)urg  gel^abt,  man  l^et  il^n  QL\xi)  ertrendtt. 

©ie  l^at  irem  beud^tJ)atter  l^ie  nie  red^t  gebeud^t  \ 

S«  ift  aBen  ben  tjon  5lug«<)urg  ain  fd^anb,  bag  fie  fo  öiet  übel«  ^tc 
geti^on  l^at,  unb  ba§  man  fo  toenig  barju  get^on  l^at.  30 

7.  'mV  na(^  'fetten'  ijl  barübet  <jcf4>tUbcn.        12.  2>ic  fflottc  '^ett  ain  »aib,  et  ^at  ben  8ami 
nittUn'  fnb  an  ben  {Ranb    gefc^rleben.       20.  *alfo*  Ijl  batübet  gef^^tieben. 

1.  @.  oBen  @.  12, 10.  20  11.  4.  @.  oBm  @.  12.  2(nm.  2. 

2.  S3öl.  über  ba«  '»unbcroarttc^c  8a«  5.  Äontab  ^cutmgcr  »ar  mit  Max* 
cramcnt  gu  l^t  Ärcuj'  ben  ^«^ang  11  garct^eSclfenocrmä^lt  fclt,bem27.2)cc. 
gut  (S^ronif  bc8  ©cctor  SWüUc^  l«  @t.-  1499. 

(S^ron.  «b.  XXU  @.  333.  21  mit  3(ttm.  6.  @.  @cnbcr  @.  117,  S5ar.  gu  3. 27. 

3.  @.  oben  @.  86,  5. 


1518. 


87 


10 


ffitc  ftc^  gorenfe  SRödttn  jä  tob  trantf. 

Annodni.  1518  adie  21.  moio  ba  ttantf  Sorenfe  aiööltn,  atn  mixt, 
l^ie  ju  mit  l^cr^og  Sorgen  öon  ©of en  ebeKcuttcn ,  alf o  trantf  er  [xä)  jft 
tob  S  ba§  er  in  ber  nad^t  ftarb. 

(S3(.  46^]  ffiic  man  l^otfe  i^er  Brad^t,  bamit  man  bie 
gran^ofenj) tattern  mit  l^ailt. 

Anno  dni.  1518  ba  Brad^t  man  l^offe  l^er  öon  Sifabona  an^  "^oxtu 
gaö,  bod^  lam  e«  nod^  fener  a\x^  ainer  infel.  ba6  öerlaft  man  nad^  bem 
gemid^t,  1  ^  \xmi  3  fl. 

®a^  fett  i^olfe  mnft  man  taffen  fieben  unb  trandt  ba«  »affer  barbon 
30  tag  lang;  unb  n)ettid^er  bie  granfeof entblättern  ober  lemi  ober  fd^eben 
i^ctt,  bie  öon  ben  granfeof entblättern  f amen  ^,  ba«  l^ailt  e«  ate ;  man  f agt, 
e«  l^etten  fid^  in  §if<)ania  tt>ol  30  M  menfd^en  mit  gel^aift. 

ffiie  e«  ju  «Öfen  faft  ftarb. 
Annodni.1518  ba  ftarb  e«  xäÄBIen^  atn  tood^en  loof  1 M  menfd^en. 

SSon  ainer  l^od^en  fd^ul,  bie  auffgerid^t  ift  tt)orben  ju  8efe 

im  ^iibertanb. 

Anno  dni.  1518  jä  Sefe  im  5Riberfanb  ba  ift  ainer  getoefen  mit  na* 

men  Seroniu«  39u«tibiu« ,  ber  l^at  ettid^  taufenb  fl  J)erlaff cn ,  bie  l^at  er 

20  i)erfd^aft,  baß  man  in  etoig  jeitt  ain  l^od^e  fd^ut  fof  l^aBen ,  baß  man  in 

3  \\fxaä)tn,  eBre^ifd^,  Iried^ifd^  unb  fatteinifd^,  bie  atter  geferteften  teutt, 

bie  man  mag  belomen,  beftetfen  fot^. 


15 


1.  S93lc  jlatf  ba«  Safler  be«  Sutrln« 
!end  hamaU  in  ber  @tabt  überl^anb 
genommen,  getgt  au6f  ba9  im  Sotjial^te 
t)on  @eite  bc8  SRatbc«  an  bie  ©tab^ 
fölbner  erlaffenc  SSerbot.  ©tcttcn,  ®efd^. 
öon  Slugsb.  @.  280. 

2.  Sa«  ©uajiacs  $o(fcn*  ober  gran- 
jofen'^olg  (Quajacum,  lignum  sanctum, 
bas  ^olj  eine«  jur  gamilie  ber  ßVö^' 
V^^Ileen  gehörigen  Raumes,  Q.officinale 
L.),  »el^c«  in  SBeflinbien,  namentUd^ 
auf  Samaica,  2)omingo,  @t.  Xhoma^ 
unb  SWartinique  toHd^p.  S3gr.  ülrici  de 
Hütten  etc.  de  admiranda  Quajaci 
medicina  et  morbi  Qallici  curatione, 
cap.  VI  in  Hutt.  opp.  V  @.  413  ff.  unb 
2)abib  Strauß,  Umdp  bon  $utten,  gtoeite 


S(uf(.  @.260  ff.  unb  f.  ©Hfer,  Se^rbu* 
ber  ©cfd^id^te  ber  2Webicitt,  S3b.  II 
@.  258. 

3.  (S.  über  biefe  @eu^c  lim  *S3ud^ 
2öein8berg'  (Äöln.  2)enftoürbigf eiten  an9 
bem  16.  3^bt.),  ed.  CEonfl.  ^öl^Ibaum, 
S3b.  I  @.  25  ben  «bfd^nitt:  *Son  einer 
groif[cn  jlerbben  in  Sein.' 

4.  Analectes  pour servir  kl'histoire 
Eccl^siasti^ue  ae  la  Belgique,  deu- 
xiöme  livraison  @.  212  ff.:  Fondation 
du  coUfege  des  Trois-Langues :  Colle- 
^um  Buslidianum,  vulgo  trilingue, 
ita  dictum  est  a  conditore  Hieronymo 
Buslidio,  juris  utriusque  doctore  Bo- 
noniensi,  canonico  Leodii  ad  sanctum 
Lambertum,  Bruxellis  in  divae  Gudu- 


I 


88 


VIII.  '(Sromca  netoer  Qt]äfiäfUn'  öon  2öi(^clm  Aftern. 


Süian  i^att  t>ox  a\x6)  eine  ^oäft  f(3^u(  bo  gehabt,  aber  ntd^t  toie  jefe  in 
3  f^)rad^en. 

SBte  jfl  ®traf^)urg  t)il  feut  fönt  SSet^  tanfe  anlam. 

Anno  dni.  1518  im  fumet  ba  lam  e«  ju  @traf|)urg  faft  öi(  feutt 
fant  SSeife  tanfe  an,  bag  ain  tag  tt)o(  bei  15  menfd^en  anlam ^  e«  tt)eret5 
faft  lang,  a(fo  t^erbott  man  ba«  tanken  unb  <>feiffen  unb  jjauglenfd^tagen. 

[St.  47«^]  S33ie  ber  laifer  ainen  reid^^tag  l^ie  l^ett  unb  »oft 
ben  fnnig  J)on  §ifpangnia  ju  ainem  römifd^en  Innig  mad^en. 

Anno  dni.  1518  im  iungo  ba  fam  ber  laifet  aWajcimittanud  §er^ 
ber  l^ett  ain  groff en  reid^^tag  l^ie  ^. 

S«  lam  ain  carbinal,  ain  legat*,  üon  bem  ba<)ft  l^er,  unb  bie  6  lur* 
fürften  all  <)erfonlid^*  unb  fünft  üil  fürften  unb  ftenb  M  reid^^. 

3)er  laifer  brad^t  bei  ben  furf ürften  jumegen,  baß  fie  f ollten  ben  lünig 
Äarel  üon  §ifpagnia,  fein  eenidtlin,  jä  ainen  römifd^en  funig  mad^en^ 
bartpiber  »ad  ber  bifd^off  i)on  Syrier  7  unb  ^erfeog  fjribrid^  t)on  ©ajcen^  15 


10 


lae,  Mechliniae  in  divi  Bennoldi,  Ca- 
meraci  in  divae  Mariae  et  Aeriensi 
apud  Artesios  in  divi  Petri  praeposito, 
supremi  senatus  Belgici  ab  anno  1503 
consiliario  ac  libelforum  supplicum 
magistro.  —  Extremae  voluntatis 
tabulas  Mechliniae  22.juniil517  con- 
didit ...  ac  diem  supremum  obiit  Bur- 
digalae  27  auffusti  1517.  S)ott  ifi  anä) 
am  M\)txt  übet  btefe  (Stiftuna  ncB|i 
SlngaBe  ber  clnfd^Iägigcn  ©^ectanitte* 
tatur  in  pnbeti. 

1.  3tn  3a^re  1518  trat  ber  SJeitstang 
mit  groger  C>eftigfett  In  ©traßBurg  auf. 
@.  Ärieger,  ©eltrSge  gnr  ® efcä^.  ber  ^olU» 
feu^en  tn@tra6burg  In  ben  ©tatlfllfd^en 
SKltt^eilungen  über  (gifaß^Sot^ringen,  ed. 
öon  bem  flatifHfd^en  ©urcau  be«  faiferl. 
OBer^jräflbiumg  in  ©traßburg  1879, 
$eft  10  @.  95.  eine  frltiW  fl*tenbe 
Strbelt  über  ben  S5eit«tatt3  in  ©tragbnrg 
erfd^lcn  toon  2öltfoto8f^  In  ber  Seitfd^rift 
für  ^^(^iatrle  1879,  ©anb  35,  @.  1  ff. 
2)le  bie  2:an3fü(^tlgett  betrcffenben  2ln- 
oibnnngcn  be8  ?Äat^ee  toon  (Stragburg 
Pnben  fl^  bei  ^äfcr  III  @.  202  ff.; 
©öifc^,  Essai  sur  la  mortalit6  ä  Stras- 
bourg dans  les  si^cles  pass6s  (1836) 
@.  124  ff. 

2.  (gr  fam  am  27.  3uni  nad^  3lng8- 
bürg.   @.  @enber  @.  135  3lnm.  4;  2). 


9leid^dtag9aften,  Süngere  ^tlfft,  ©b.  I 
@.  91,  3. 

3.  @benba  @.  135;  9leidb9tag9a!ten 
@.  91. 

4.  (Sarbtnal  X'ifomai  ^io  be  ©aeta 
(Sajetanus).  Sr  ritt  ein  am  6.  Suli. 
@cnber  @.  135, 24. 

5.  2)er  @rjbi[^of  toon  SWalnj  traf  ein 
am  29.  Suni;  ©ad^fen,  «Pfalg,  Krler, 
©ranbenburg  langten  im  Snli  nnb  31n» 
fang  3(ngufl  an,  als  lejjtcr  ber  Änrfürfl 
toon  Mixt  am  18.  ^uguft.  9let(^9tagd' 
aftcn  @.  91. 

6.  @.  bte  be«lS>alb  ju  3(ug8bnrg  gc« 
^)flogenen  3Ser^ianblnngcn  In  ben  9lei($e» 
taggaftcn  @.  91  ff. 

7.  @.  über  bte  ©tettnngnal^mc  be« 
Srjbifd^of«  toon  Srlcr  jur  Äatferioabl  toor 
bem  3lua8buvger  9lelc^8tagc  nnb  auf  bem- 
felben  bie  9^ei(]^8tag8a!tett  @.  2  ff.  unb 
@.  97  ff.  @v  »ar  toon  frangöflf^er  @elte 
gcyoonnen  »orbcn  unb  begrünbete  feine 
Söelgerung,  fi6)  ju  gunflen  toon  SWaji* 
mllian»  Qnfel  Äarl  bur^  eine  3"ffl0e  ju 
blnben,  mit  ber  ©erufuna  auf  bie  ©or» 
f Triften  ber  golbcnen  ©uuc. 

8.  <B.  über  ba^  ©erl^altcn  be«  Stnx» 
fürften  toon  @a(i^fen  toor  bem  9lelc^9tag 
ju  Augsburg  unb  auf  bemfelben  bie 
?Re^etag8aftcn  @.  14  unb  @.  91.  (gr 
ttjottte  \iä)  na^  feiner  @elte  l^ln  blnben 


1518. 


89 


bie  fpertcn  c«  totig,  aber  fie  muftcn  cö  nad^geben,  unb  auff  öftren  näd^ft*  24.  «pni 
f üttfttg  fo  f Ol  er  ju  grantf f urt  beftett  ioerben  K 

3)arumb  fo  gibt  ber  luntg  Äarel  gro«  gutt  au«  bcn  furfürften  unb 
oe«  fatfer«  rätten  unb  feinen  fd^reibern ;  bie  namen  gett  unb  überrebten 
5  ben  laifer,  bag  alf 0  ba«  laiferti^um  au6  ber  teutfd^en  l^enb  Iomj)t  \ 

g«  toarb  fünft  »enig  gfife  au^gerid^t;  toa«  bie  ftett  betraff,  ba«  ioolt 
nid^t  ))on  ftatt  gan. 


Sie  ber  baj)ft  im  retd^^tag  gelt  begert,  an  bie  a)ürgf  en 

l&  jied^en. 

10  Anno  dni.  1518  im  reid^^tag  ju  3lug«^)urg  ba  begert  ber  !ar* 
binaf,  ber  tegat,  bon  be«  ba<)ft  toegen  bor  ben  ftenben  be6  reid^«,  baß  aü 
^>faffen,  bifd^off  unb  <)retaten  in  teutfd^en  fanben  fottten  bem  bapft  geben 
toiber  bie  Surglen  jfi  jied^en ,  aW  bi(  einer  ain  jar  einf omen6  ober  auff* 
gu^eben  l^at,  bon  aüer  nufeung  t)on  10  fl  ainen  fl  ju  geben ;  unb  bie  taten 

15  fottten  geben  bie  armen  bon  50  l^eufer  bie  foöen  ainen  fötbner  l^aften  ober 
ja(en,  unb  bie  reid^en  fotten  bon  20  f(  ain  gutbin  bon  atter  ir  nu^ung 
geben  \ 

2l(fo  gaben  bie  ftenb  be6  reid^«  ju  anttoort,  fie  toettten,  toan  fie  ^aim 
lernen,  befed^en,  unb  fie  toeren  ber  l^offnung,  fie  toettten  e«  erl^eben, 

2obod^  nid^t  jufagen,  nemfid^  ba§  ain  iebe«  menfd^  im  l^ailigen  reid^,  man 
unb  frauen ,  toa«  ju  bem  l^aitigen  facrament  gat,  bie  näd^ft  lünftigen  3 
iar  lang  ain  iebeö  iar  ju  bem  Surglenjfig  ben  jei^enben  tait  ain«  reini«» 
f d^en  gutbin  geben ,  ba«  treff  ainen  menfd^en  1  iar  6  !reu|er ,  unb  ba« 
gett,  »a«  gefatten  tourb  in  Jettid^e«  l^erren  ober  oberlait,  ba«  fot  beioart 


10.  'jfi  9lu8«puta'  ifl  batüb«t  gtfc^tlcben. 
24.  •wutt*  ip  tatüb«t  ftcf4>r«ben. 


19.  'fie*  »et  •wcttn'  ijl  bambcr   9cf4>ticbcn 


unb  Bel^iclt  ft^,  cntf^)rc4enb  bcn  ©cpim* 
munoen  ber  golbenen  SButtc,  ijottpÄnbig 
freie  feal^lioor. 

1.  3(m  1.  <Se^)t.  1518  tönrbc  bie  Ur« 
tunbe  looltgogen,  bur6  met^e  ber  ^ai[er 
(a(«  SSormunb  Subtoig«  toon  ©öl^mcn), 
^tbxtö)t  öoit  üWatnj,  ^ermann  toott  Min, 
bie  öetoonmäd^tigteri  ©icgmunb«  toon 
^olen  (al§  SWitöormunbe«  be«  Äönig« 
Subtoig),  Subnjlg  öon  ber  ?falj  unb 
Soad^lm  i)on  ©ranbenburg  fld^  i)er^)flic^' 
im,  an  bem  in  näd^jlerSeit  nad^  granffurt 
au«3Ufc^reibenben  SDBalS^Itage  —  ber  icr« 
min  ift  ni4t  bcjiintntt— bem  ÄönioÄart 
t)Ott  ^^anten  aU  @rj^>ergog  toon  ofler' 


rei^il^re  stimmen  ju  geBen.  9?cid^etag8« 
aftcn  @.  100. 

2.  Siner  fold^cn  'ubcrcebung'  feiten« 
be«  Äönig«  Äart  beburfte  c8  Bei  SWaji- 
miUan  nK^t.  9^a(Bbem  SD^a^cimilian  bas 
^roject,  ^timld)  VIII.  öon  ßngtanb  bie 
beutfd^e  Äaifeifrone  ju  berld^affen,  auf* 
gegeben,  njar  er  felbft  barauf  bebad^t,  mit 
aften  SKitteln  bie  SBa^I  ^axU  burd^ju« 
feigen.   9^eid^«tag«aften  @.  18. 

3.  SSgr.  (Scnber  @.  146,6;  SWai?  1.  c. 
e.  160  ff.;  Utmann,  aWa^cimilian ©b. II 
©.714.  2)ie  Siebe  ifl  gcbrudt  bei  ©öding, 
V  @.  162  ff.  unb  bei  2:^einer,  Mon. 
Pol.,  II  e.  386. 


90 


Vin.  %xonka  nttotx  gcWid^tcn'  t)on  SBlI^tm  dtm. 


»erben,  unb  »an  bet  2;urcfenjug  ntd^t  fötflonfl  l^aben  »urb,  [®1. 47*]  fo 
fof  ieberman  fein  gett  totber  »erbend 

e«  toer  gfttt,  toan  atbing  mit  treuen  gel^onbelt  tt)urb,  aber  e«  ift  ju 
beforgen,  man  bad  ge(t  gefad,  ed  n^erb  an  bie  S^ürden  nid^t  gebrandet,  bie 
bät)ft  l^aben  ))i(  gnaben  in  unfern  lanben  gel^abt  unb  grod  gelt  gefamlet  5 
unb  biebifd^  »erjert 

5ltö  ber  Dorgefdj^riben  tegat  ton  SRom  l^eraudjog  unb  gen  3nfj)rugl 
lam,  ba  gieng  man  im  mit  ber  ^jroce«  entgegen,  unb  trägen  im  ain  l^ü^)* 
fd^en  leimet  entgegen,  ben  fetBen  nam  er  in,  unb  ju  8anbf|)erg  tet  er  ba« 
feiben  ge(eid(fen,  nam  in  aud^  ain  l^imel;  alfo  iDurben  ed  bie  ))f äffen  l^ieio 
gemar  unb  trugen  im  l^ie  gar  ain  fd^^Ced^ten  leimet  entgegen;  ber  n)ad  a{t, 
ben  nam  er  nid^t;  feine  Ined^t  fragten  mot,  ob  man  nid^t  ain  ]^ü)>fd^en 
l^imel  l^ett,  ber  att  gefiel  in  nid^t,  fie  l^etten  in  fünft  aud^  genomen,  »an 
er  ifüp^äf  geujefen  »er  2. 


2Bie  bie  lauffteut  ben  ))fa(t2grafen  berKagen  »o(ten,  unb 
ber  laifer  bem  <)f alfegraf en  ain  iot  gab. 


15 


1518  im  reid^^tag  ba  »otten  bie  lauffteut  ben  <)fa(fegraffen  öor  ben 
ftenben  beö  reid^«  fümemen  unb  öerMagen  öon  be6  geraubten  gät«  »egen, 
ba«  in  gtanfeifd^guö  öon  ©idRngen  i)or  1  iar  bei  5IWenfe  genomen  l^at,  »ie 
in  bifem  bft^  am  38.  b(at  ftat»,  ban  ber  |)fa%raff  ben  laffteutten  ain  20 
frei,  fidler  getait  geben  i^at.  atfo  nam  ber  laifer  ben  i^anbet  an  fid^  unb 
fagt,  er  »ett  bie  fauffeut  fetb  jalen,  unb  jelt  ben  J>fatfegraffen  tebig^- 

8.  •man'  ifl  fcatübet  ßefc^tieben.  11.  •^ct  t»a«  alt'  ijl  Jatüb«t  gef4>tleb«n. 


1.  2)ie  "äntmoxt  bcc  (StSnbe  auf  blc 
^nfotberuugen  bed  :t)S:t)fiU^en  Legaten 
f.  bei  Sanffmll  1,  @.  978  ^t,  1204  unb 
®.9899^r.l212.S5aI.a«aV,l.c.@.l61ff.; 
Ulmaun,  SWajlUmlau  U  @.  716  ff. 

2.  8gt  @enber  @.  135,24.  «Bgt.  ba« 
über  ben  ^ufentlj^att  bed  ^arbinald  in 
^ugdbura  )oon  $utten  liBeigebrad^te  in 
beffen  Febris,  Dialogus  Huttenicus  — 
Mense  febr.  an.  1519  bei  «örflng,  IV 
@.  27  ff.;  inber^tranßfd^enuberfeftung 
ber  ©uttenl^en  ©ef^rä^e  @.  50  ff. 

3.  @.  oben  @.  70,  29.  2)er  «urfürft 
l^atte  fid^  anfSngÜc^  getoeigert,  in  ^ugs* 
bürg  in  erf^cinen,  »eil  er  einen  SCngnff 
bed  f^n>öbir^en  I6nnbe6  befürd^tete. 
9lel(i^8tag«often  @.  94,27.  S)er  Äaifer 
brachte  t»  bann  ba^tn,bag  ber  fc^mäbifd^e 


©unb  *bem  IJalfer  jn  Sl^ren'  barcin 
toiHigte  (anfangs  ^ugufi),  in  ben  n&4« 
ften  }n>et  SD^onaten  gegen  ben  ^urfürflen 
nid^t  borjugel^en.  9lei$dtag9alten@.103 
%xm,  1. 

4.  ^nt  29.  ^ng.  lam  ein  ©ertrag  gu 
staube,  inn>e(^em  Jhtrfürfl  Subn>ig  gegen 
bie  ©er^f{id^tung,  ^arl  )U  to^Un,  neben 
anbcren  Suö^t^^ubniffen  unb  ©ortl^cilen 
bie  S>^\ciat  erhielt,  baß  er  ber  gorbernng 
be9  fd^tDabtf^en  ©unbed  gegenüber,  bie 
biefer  »egen  ber  'Sflal^me'  Aldingen«  an 
bie  ^falj  ju  l^aben  toermeine,  fc^ablo«  ge* 
l^alten  toerben  foKe.  9lei^dtag0atten 
@.  102,3.  ©gt.  gur  @acbe  au(9  no^ 
Ulmann,  gram  öon  ©Idtngen  @.  75; 
dtMtx,  2)le  Äaifermal^l  Äart«  V.  @.  43. 


1518. 


91 


alfo  toott  ber  laifer  mit  bcn  laffteuttcn  täbingcn  unb  tt)oIt  in  bod^  ntd^t 
J)er]^atffen  unb  iodf  n)cfl  unb  gob  ntemant  nid^fe. 

2itfo  gob  bcr  latfer  beut  <)falfegraffen  atn  jot  in  feinem  (onb,  boß  oin 
icblid^  fuober  tpein ,  ba«  burci^  ober  a\x^  feinem  lanb  gat,  1  fl  jafen  mu6, 
5  unb  gab  im  aud^,  ain  lorenjol,  bo^  J)or  aud^  nid^t  getoefen  ift  ba«  ju  er* 
Barmen  ift*.  ber  ^Jfaffegraff  fagt  er  mit  nit  200  Mfl  für  ba«  nemen,  ba« 
er  erlangt  i^att  in  bif em  reid^^tag ;  unb  ain  fuober  mein  in  beö  J)f atfegraf en 
lanb  ift  ju  3lug6j)urg  12  aimer. 

SBie  ber  laifer  bem  margrafen  ain  jol  gab. 

10  1518  im  reid^^tag  ba  gab  ber  laifer  bem  margraff  Äafamiru^^  t)on 
Sranbenburg  ain  jol  in  feinem  (anb ,  ba|  er  J)on  ainem  fuober  »ein  fo( 
nemen  V2  fl/  b^^  Ö^P^l  ben  J)on  5ßierenberg  nit  toot^. 


[St.  48»]  SSon  granftifd^gu«  öon  ©idtingen,  ber  bie  ftat  SÜieft 
unb  lanbgräfin  bon  Reffen  unb  grandtfurt  unb  SBormö 
15  überjod^. 

Anno  dni.  1518,  afe  ber  reid^Wagnod^  toa«,  borgrandCfurterl^erbft» 
me§,  baüberjod^  ber  gran^  bon  ©idfingen  bie  ftat  Süie|  mit  2500^)ferben 
unb  8000  man  jü  fuo^.  alfo  gaben  im  bie  bon  SUiefe  25  M  f(  für  <)ranb* 
f  d^aftung  K 

3.  Stn  Dtiginal  ^eift  e«  •<)fal|en'  jlatt  •<)falj8raffcn\ 


1.  Hm  3.  @e^)t.  1518  Bcurfuttbct 
aWajlmUtan,  ba§  er  bem  Äurfüxflen  8ub» 
»ig,  bem  ^fatggrafen  griebrld^  unb  t^ren 
^tUn  \otDo\)i  für  i^re  ©eBiete  aU  für  bie 
Orte,  blc  fle  in  Ocmeinfd^aft  mit  anbern 
Bcfi^en,  Benjittigt  'i)aU,  *ba6  fie  ju  etoigcn 
Jetten  öon  einem  ibenf  über  »einöjo  bnrd^ 
ober  an«  irem  furjlentlS^nmB,  lanben  unb 
gebieten  in  bcr  $falj,  an6f  bcn  fCcden  unb 
aeBieten,  ba  fle  mit  anbern  gemainfti^aft 
9aben,3U  aignem  ge^ran^  ober  ju  'otv 
fanfcn  gefuert,  geflaift  ober  getragen 
kpirbet,  etn  gniben  ober,  toa^  ba«  minber 
ober  mere  bau  ein  fubcr  toere ,  nac!^  toile 
ober  angallbe»  »eins  auf  unb  abjufl eigen ; 
barjn  ^on  einem  ieben  malter  forn,  toatl^en 
unb  erBfen  öier  Pfenning,  öon  einem 
iben  matter  f^ettjcn  unb  gerjlen  jtocn 
)}fenning  unb  ton  einem  iben  malter 
l^abcrn  ein  Pfennig  be«  d^urfurften  am 
«ein  mung/     8letd^«tageaften  @.  102 


2lnm.  1,  ttjo  aud^  bie  nod^  übrigen 
bielS>ergel(>örenben  ©eflimmungen  ju  er» 
erfel^en  finb. 

2.  SJlarfgraf  Äafimir  ertöte«  bem 
Äaifer  baburci^,  baß  er  Bei  bem  Äur» 
fürjicn  3oad^tm  im  Sntereffe  Äarl«  t^ätig 
tt>ar,  toici^tiac  3)ienfle. 

3.  <B.  man^,  ®t\ä).  öon  9'iürnBerg 
@.  230  u.  233. 

4.  3(m  29.  3Cug.  ttjurbc  «Sidingen« 
ge^bebrief  an  bie  @tabt  SWefe  abgegeben ; 
mit  einem  $eer  bon  2000  SÄeiflgen  unb 
7—8000  Ttann  gu  guß  gog  er  toor  bie 
(Stabt,  bie  fld^  nad^  etwa  ad^ttägigem 
fliege  am  7.  <BtpitmUx  mit  i^m  burd^ 
eine  3«Wung  toon  über  25000  fi  (circa 
50000  graue«  fiäbtifd^cr  Söä^rung)  ah 
Pnben  mußte.  Ulmann  1.  c.  @.  96  ff. ; 
nt)^\)at,  ©efd^id^te  ber  @tabt  Wlt^  I 
@.  339  ff. ;  $uguenin,  2)ie  S^ronifen  öon 
SWc^  @.  719  ff. 


92 


VIII.  *(£ronica  netocr  gefd^id^ten'  ^oti  SGßUl^elm  "Sttm. 


®amod^  jod^  er  Aber  btc  lanbgräffin  öon  ^t\\tn;  bic  bcfd^cfet  c\ 
umbSöMpi. 

Unb  jod^  über  graiwffurt,  btc  gaben  im  4M  fl^. 

Unb  bte  ton  333orm6  gaben  im  2M  p^ 
3!J)a  fad^  ber  laif er  unb  lurfürften  atfo  ju  unb  tetten  nxäf%  barjä.  ber  5 
laifer  tpa«  ber  öon  9Borm«  fd^irml^err,  unb  ber  i)on  ©idingen  »a«  be« 
laifer«  biener,  unb  gefd^adj^  nid^febefterminber. 

SBie  ber  iung  3örg  SSetter  auf  ber  Jringftubengeftraft  toarb. 

1518  adle  16.  augufto  batparb  ber  jung  3örg  SSetter  ^  auff  ber  burger 
Itindftuben  geftraft,  barumb  ba§  er  ben  Sienl^art  Sangen*  t>ox  2  ober  10 
3  iaren  tt)oft  auff  ber  5EringIftuben  nötten ,  er  f oft  mit  im  jutrind en,  ba« 
tt)oft  ber  Sang  nid^t  tl^un  unb  gab  im  gutte  »ort;  ba  gab  im  ber  35etter 
aud^  gutte  toort  unb  ftad^  l^aimlid^  mit  ainem  langen  aufffted^er  ober  ^)frie^ 
men  ju  im  unb  moft  in  erftod^en  l^aben  unb  fd^fug  in  bamad^  fam*.  ba 
muft  er  ju  pu«  geben  10  fl,  unb  1  iar  fang  fol  er  nit  auff  bie  ©tubengan.  15 

SSon  ainem  arcnioei,  ber  4  fie^  l^ett. 

1518  a  die  17.  augufto  ba  l^ett  ber  ^)fatfegraff  ainen  arentoei  l^ie,  ber 
l^ett  4  fie«,  bod^  ftunb  er  nur  auff  2  fleffen;  er  l^et  aber  2  fie«  an  bem  ge* 
litidten  fuod,  bie  waren  aud^  fang  unb  gro^,  bie  l^etten  Ifauen,  aber  er  funb 
flc  nid^t  pxavi6}zn.  20 

aSon  bem  ©d^ittenl^efm,  ben  man  mit  rietten  audftrid^. 

1518  a  die  21.  augufto  ba  ftrid^  man  ain  mit  rietten  au«  unb  »er«' 
bott  im  bie  [tat,  ber  l^ie«  ©d^ittenl^elm,  ber  toeber  letermaifter.  ber  l^et 
frauen  unb  iunge  mäbfin  gel^efft  in  Unfer  Sieben  grauen  lird^en  unb  jü 


1.  ^te  ^bfage  ©idtngettd  an  ben 
Sanbarafcn  ^t>ilw  ^on  Reffen,  für  bcit 
tl^atfäd^Ud^  beffctt  a«utter  Slnna  (t)on 
SWcdlenButg)  bie  SRegieruna  führte,  er* 
folgte  am  8.  @e^t.;  am  23.  @c^t  fam  e« 
bereit«  jU  einem  grlebenööertrag,  In  bem 
©Idingen  eine  @umme  loon  35000  x^ti^ 
nifd^enOufben  jngefagt  »urbe,  bie  binnen 
brei  SBo^en  p  ertegen  tcax,  @.  l^iejn 
Ufmann  1.  c.  @.  106  ff. 

2.  2)er  gebbeBrlef  gegen  gtanffurt 
batiert  toom23.  @ept.  1518;  bte  @tabt 
lieg  c0  nld^t  jum  ^IneBru^e  ber  gelnb» 
feUgfeiten  lommen,  fonbern  fanb  fH 
burc^  l^evtrag  bom  26.  ©e^tember  bur^ 


3al^(nng  bon  4000  ®n(ben  mit  ©idingen 
ah.   Ufmann  1.  c.  @.  123  ff. 

3.  SSgt.  oben  @.  28,  1  nnb'Som« 
SBormfer  S^ron.  ©.  241  ff. 

4.  ®eorg  SSetter,  ein  ©ol^n  be«  be^ 
fannten  53ürgermeifler8  ©eorg  S3etter. 

5.  Seonl&arb  Sang,  ein  ©mber  befi 
^att^VLi  Sang. 

6.  @.  ^leju  im  ©tabtbud^  ben  «rt. 
*Umbc  SBunbcn*  bei  SWe^er,  ©tabtbut^ 
©.  114)  ff.  unb  ben  ?[uffat  t>on  So^ner, 
SD^itbed  !^erfabren  gegen  SobtfdbtSger  im 
33.  Sa^reöberid^t  be«  $ift.  »er.  für  aWittcI« 
franfen  ©.  80  ff. 


1518.  93 

fant  Sof)an^K  ju  fant  3Äorifecn,  ju  fantant^om^  ju  fant  Ülrtd^;  er  ^et 
c«  geton  junäd^ft  bei  bem  facramcnt  er  toa«  bei  74  jar  aü;  er  l^ct  mit 
ainer  frauen  in  ber  lird^en  gel^anbctt,  bic  toa«  ob  60  lax  alt,  ber  fetten 
uxbott  man  bie  [tat  unb  tet  ir  fünft  nid^fe ;  aber  ben  ©d^ittenl^elm  ftrid^ 
6  man  mit  rntten  ^,  aber  man  tet  im  nid^t  toee.  e«  toa«  ain  f d^anb,  ba§  man 
im  f 0  gar  menig  ftrid^ ;  man  tpeid^et  bie  fird^en  aud^  nit  anberft. 

[831.48^]  3Bie  ber  margraff  öon  öranbenburg  bie 

l^od^geit  ]^et. 

Anno  dni.  1518  a  die  25.  augufto  ba  lam  l^er  l^erfeog  SBiC^alm 

10  üon  fairen  fd^wefter,  ate  ber  reid^ötag  nod^  toa«,  bie  tpolt  l^ie  l^od^jeit 

l^aben  mit  bem  margraff  Äafamtru«  bon  ©ranbenburg^;  unb  ber  laifer 

unb  lurf urften  unb  anber  öU  fürften  unb  l^errn  bie  ritten  ir  entgegen  ^  unb 

am  l^ereinjicd^en  ba  gab  fic  ber  bif d^off  i)on  aWenfe  ju  fant  Ülrid^  juf amen  ^. 

35ie  jjrautt  lag  ju  ^crtperg  jfi  bem  Saujc  ©etfer. 

15        Unb  nad^  bem  nad^tma(  l^ett  man  ain  tan^  auff  bem  S^an^l^aud  unb 

legt  barnad^  ju  bem  Saujc  SBelfer  bie  j^raut  ju '.  unb  am  morgen  ba  gieng 

man  crft  gen  Kr^en®,  ber  bifd^of  »on  SWenfe  fang  ba«  am^)t9. 

3Son  bem  Sicdterioein,  ber  l^ic  teur  »a«. 

1518  a  die  27.  augufto  ba  »arb  5KedEerioein  auff  bem  SBeinmarcft 

20 üerfaft  umb  26Y2 6  3Wind^er,  er  l^att  l^ernad^  27 §  SKind^er  aud^  gölten^®. 

man  fagt,  man  l^ett  »ein  öon  SWind^en  »iber  l^er  gefiert,  ben  fie  üor  l^in« 

über  gefiert  l^etten.  e«  toa«  nie  erl^ört ,  bat  b^^  5RedEcrH)ein  f 0  teur  ift 

getoefen. 

SBie  ber  gugger  ju  SRom  erlangt,  ba§  er  unb  fein  nad^* 
26lomen  gu  fant  SDiori^en  bic  p^axx  unb  |)rebicatur  unb  ain 
lorl^crrenjjfrienb  in  etoig  jeit  ju  öerleid^cn  l^abcn. 

1518  ba  erlangt  Sacob  gugger  üon  bem  ba<)ft  ju  SRom,  ba§  er  unb 

1.  S)ie@t.3ol^aunc8lir(i^c,3Uf(ttfatt9  4.  SSgt.  ©cnber  @.  UO%nm.  4  unb 
unferedSa^r^unbertdabgebrod^eu,  nal^m      @.  141  ^nm.  1. 

bic  fübSpili^ie  ©de  beö  gronl^ofc«  ein.  5.  @.  ©cnber  @.  141,3. 

2.  2>ie  ^ntonlu8ta^)cae  fielet  in  ber  6.  @.  ©cnber  @.  141,21. 
SBintcröttffc  (A.  61).  7.  @.  ©cnbcr  @.  142,5. 

3.  5891.1518  S3I.67a,  f.  post  assump-  8.  @.  ©cnbcr  @.  142,6. 

tionis  Marie  (21.  Slug.):  'it.  14  ß  bem  9.  ftlbrcd^t  V)on  ©ranbeuburg,  ber 

©iH^Ier  V)Ott  bem  bcruff  tober  ben  ©d^üt*     erjl  lürjUcifi  jum  Carblnal  erl^oben  »or» 
tenl^elm  f elermaijier  tonb  bie  ©uttreitterin.     ben  »ar. 

er  »arb  mit  ruten  außgefd^Iagcn  önb  fie         10.  SSgt  Seonl^.  Sibmann«  (S^ronil 
augflficrt.'  toon  ^legendburg  In   @t.»  Clären.  XV 

@.  30,2.  —  @.  and}  oben  ®.  84,  14. 


94 


VIII.  *(£rotilca  netter  gefci^^teti'  öon  SBiD^elm  9lem. 


fein  nad^fomcn  jä  fant  SKorifeen  l^tc  btc  jjtebicatur  unb  p\axx  unb  atn 
lorl^encinjfrtenb  in  etpig  jcit  jn  bcrteid^cn  l^aBen*;  ba«  tpolt  im  ba^  ca})* 
j)ittel  ju  fant  STOorifeen  nic^t  jugcbcn. 

über  6a})ft  gab  bem  gugger  ain  ^)UÜen,  barin  ftunb,  ob  [ber]  Sngger 
bem  ba^)ft  nid^t  red^t  für  gcl^atten  l^ett ,  f o  toett  er  im«  banod^t  geben  nnb  5 
gab  bem  -Sugger  ain  :|)rebe ,  barin  ftnnb ,  toan  fxä)  baö  capiM  gn  fant 
SWortfecn  f Irenen  toeüten ,  f 0  f oßten  fie  umb  aU  ir  |)frienben  lomcn.  alf 0 
muften  pe  ftiß  fd^toeigen ,  toietool  fle  e«  nit  gern  teten,  ba§  pc  nid^t  umb 
ir  ^)frienb  lemen. 

Stern  e«  l^ett  bie  geftalt:  e«  toa^  gxn  \^^axxtx^,  ber  geflet  bem  jjfarr^  10 
foM  nit  tt)ot;  atfo  toaxi  ber  gugger  mit  ber  jed^  ju  fant  aWori^en  ain«, 
tt)an  man  im  1 M  fl  geb,  fo  to^U  er«  jü  SRom  jutpegen  bringen,  ba^  er«  ju 
bert^id^en  l^ab ;  auff  föttid^«  famtct  man  bon  ettid^en  burgern  unb  auDem 
1 M  fl,  bie  gab  man  bem  gugger,  bod^  in  ber  geftatt^toan  [ber]  guggcr  ain 
:|)rebiger  mad^en  tt)ö(,  ber  fot  ber  jed^  fuegtid^  fein,  unb  fot  toiber  ber  jcd^  15 
toitten  lainer  gemad^t  »erben  ^. 

[©t.  49*]  aßie  ber  laifer  ain  armbroftfd^ieffen  l^ie  l^ett^. 

Anno  dni.  1518  a  die  5.  fetember  ba  l^et  ber  laifer  ain  fd^ieffen 
l^ie  mit  bem  armbroft  unb  gab  bef or  ain  fitbrin  lop\ ,  bcrgilt  für  35  fl, 
unb  ain  od^fen  für  12  f(  unb  4  etten  famet  bei  10  fl  tpert  20 

$Die  bon  2lug«^)urg  tieff enb  au«fd^reiben  unb  galten  ali(  unfoft,  toa«  über 

5»  •^ett'  ijl  botübet  gef(^tieben.       10.  liefet  %^^%  ifi  »on  ber  gleiten  ^anb  fpäter  ^injugefüßt. 


1 .  3a!ob  gugger  erigiert  im  3aT&r  1 5 1 8 
toom  ^o^fi  2eo  ba8  ^räfentatlouSred^t  auf 
ein  mit  ber  ^rSbitatur  uttb  ber  iSSerioat' 
tuug  beg  ?5farramte8  toon  @t.  aWorife  tocr» 
einigteg  Äauonilat.  2)ie  betr.  Urlunbe 
flnbet  fid^  im  guagerf^en  Hrd^it).  S)ie 
V)Ott  gugger  für  bie  ^räbifatur  gemad^te 
(Stiftung  »uibe  nebft  gtoei  anbercn  (t)er- 
fci^iebene  ©ottesbienfte  bei  @t.  5lnna  unb 
bie  fog.  guggcrei  betreffenb)  burc^  Urf. 
d.d.  23.  lug.  1521  erweitert.  @.  ©d^ott, 
1.  c.  Sal^rgang  1880  @.  217  $Rr.  205 
tanm.  2.  ajgl.  ^yxii^  ^ofete,  ©iöcefan- 
%x^x\i  toon  ©(^waben,  IX.  Sa^iraang 
@.  33  ff. 

2.  3ol^ann  gifci^er,  ber  unter  bem 
3a^>re  1513  al«  Äanonilu«  unb  ?5farrer 
bei  @t.  aWori^  genannt  »irb?  ©d^röber, 
S)ie»l!arierbrüberfd^aft  bei@t.  aWorife  in 


ber  3<itf(*r.  beö  Mft.  SScr.  f.  ©^toabcn 
u.  9^eub.  3a]^rgang  1892  @.  104. 

3.  S5gl.  »egen  biefe«  ?5unlte«  ©cnber 
@.  209  Änm.  1. 

4.  S)ic  ©S».  be«  Saläre«  1518  »eifl 
toerfci^iebene  auf  biefe«  ©ci^iegett  Begüg» 
W^t  ?5oflen  auf:  foS3t68b,  f.  post crucis 
exalt.  (18.  @c^t.):  Ht.  1  ^  5  ß  tomb 
gliJfer  tonb  l^il^in  be^er  jfi  fat?.  SWa^t. 
fc^ieffen  in  bie  SRofenato.'  —  «I.  68  b  f. 
post  Mathei  (25.  @e^t.):  'it.  14  ^  6  g 
3  ^;elr.  tomb  4  Xi%  tonb  brot  auff  ba«  rat- 
batö6,tragerlon,t)nb  obbö  gum  fci^ieffen.*— 
@.  im  allgemeinen  ju  bicfem  ©ci^ießen 
gugger  @.  1361;  bie  bereit«  citierte  bei 
83öcftng  V  abgebrucfte  atte  ©rudf^rift 
@.  297 ;  $au(  ©ector  SWapr«  Sliemori 
((Sigentbum  be«  bift.  S3er.  für  @(i^n)aben 
u.  9leub.)  ör.  533a  ff. 


1518. 


95 


albtng  gieng ;  ber  fd^üfecn  toatcn  179,  unb  tcgt  otner  1  p,  ainntüücr  üon 
©tfettngen  *  gctpan  ba^  ^)ö[i 

SBie  man  f<)at  int  iat  erjjör  l^ett. 

1518  a  die  22.  fctemfccr  an  fant  aWorifecn  tag  ba  l^ctt  man  2  frc^^ 
6  (in  mit  zxpex  fait,  unb  l^ctt  lurfeüd^  batoor  aud^  crjjcr  faW  gcl^abt,  ba«  öor 
nie  mcr  crl^ctt  toa«  toorben  fo  f<)att. 

• 

SSon  ainem  fd^necfatet,  ber  13  flauen  l^ett. 

1518  a  die  16.  ottoBcr  an  fant  ©atten  tag  ba  fieng  ©teffan  (Sn* 
borffer^  ain  foget,  ain  fd^neefater,  berl^ett  13  Hauen,  an  bem  ainem  fuo« 
10  6  unb  an  bem  anbren  fuo«  7  Kauen. 

aSon  jtpen  gro«  Bitten,  bie  man  l^er  trad^t 

1518  a  die  21.  ottober  ba  brad^t  ain  fifd^er  t>oxt  bem.Slmerfec  l^er 

jtoen  fifd^,  gro«  lebenbig  bifeet,  ber  ain  l^ett  IV4  ^,  fc^n  öerfaft  er  ba«  ^ 

umb  20  freufeer,  ber  anber  bifeet  toa«  aud^  fo  gro«,  beir  toarb  öerfd^endtt 

15  e«  toa«  r>ox  nie  mer  erl^Brt ,  ba§  man  nie  (ebenbig  bifect  l^er  brad^t  l^ett, 

unb  nie  fo  gro«  gefed^en  toaren  ate  bie. 

3Son  fant  geüfeen  ürd^en,  bie  abgebrod^en  tt)arb  unb  öon 
neuem  toiber  angefangen  jn  ^jauen  toarb. 

1518  ba  brad^  man  fantiJetifeen  Ürd^Iin,  ba«  an  fant  ^eter«  lird^en 
20  l^ie  ßgt,  unb  ba«  baran  a(«  in  gtunb  ab  unb  fieng  e«  an,  atbtng  i)on  grunb 
auff  öon  neuem  iu  ^jauen  ^. 


13.  'flf**  ifi  batübet  ö«f<^"ebcn. 

1.  Pßünfi  bei  Sanbeberg. 

2.  2)ie  (Snborfcr  toarcn  ein  ange* 
fel^cnc«,  mit  ben  bcbeutctibftcn  gamUien 
^ugsburgd  ))etf(!^)oägette9  ©efd^led^I,  bad 
aud  SUbat^em  ftammte.  <B.  ben  neuen 
(Siebmaci^ev  (I.  5lbtl^.  beS  VI.  ©anbe« : 
SlBgepotbener  ba^erifcä^erSlbel,  bearbeitet 
öon  ®.  21.  ©e^Ier)  @.  69.  —  ©tc^l^an 
(gnbotfer  (ber  ©ol^n  be«  3ol^.  unb  bet 
S3arbara  @nbotffer,  geborenen  ©reßlin) 
tt>ar  eine  ben  Giemen  nabefiel^enbe  $er« 
fönlidbteit.  @.  ba0  2:agebud^  be3  8uca5 
9lcni  1.  CL  @.  43.  44. 


3.  «Auf  biefcn  SBau  beaiel^t  fl(3^  fot- 
gcnbe  iRoti}  in  \>tx^dt.  1518  JBl.  64a,  j. 
na(3^  Viti  (19.  3uni):  'it.  32  gulbin  l^er 
S3alcntein  ©offoUen  an  fiat  ber  d^orberren 
jü  fannbt  $eter,  tomb  ba«  fie  mit  irm 
batt)  an  fannbt  geli^en  lir^^en  ^inber 
fld^  getoid^en  fmb  tonb  reici^ffirag  erweitert 
ifahtxt,  auff  ainen  bricf  beßl^alb  toon  be* 
meitcn  f  atofflfierren  gegeben.' — SBon  einem 
SSertrag  be0  ^Ratl^eö  mit  bem  @t.  $eter8» 
flift  toegen  biefe«  Äird^Uin«  f^)rici^t 
©tetten  I  @.  282. 


96 


VIII.  *(£tonica  netoet  gef^ie^tcn'  toon  SÖK^ctm  SRcm. 


ffiic  $)an«  gtcnl^art  öon  SReifd^ad^  4  morb  tett. 

27.Dft.  1518  an  fant  ®^mon  unb  3uba«  aubent  ba  crmörbt  ^an^  8icn^ 
l^art  üon  SRetfd^ad^  in  bem  tpirttenbcrgtfd^en  lanb  fein  aigcn  »eib,  btc  »a« 
gros  fd^wanger,  unb  ainfncdf^t  unb  1  matb  btc  erniorbt  er  aud^;  bte  matb 
»a«  bc«  fncd^fe  »cib,  alfo  bQ§  er  4  morbt  tet.  5 

e«  gefd^ad^  barunib:  er  l^ett  ardwon  auff  ben  Ined^t,  bat  ^^  iw  f^i" 
tpeib  butt  l^ett.  man  matnt,  e«  gefd^ed^  in  unred^t.  ate  er  bie  mörbt  tett,  ba 
l^ett  er  3  fncd^t  bei  im. 

3Kf 0  aufentl^iett  ber  bon  äBirttenberg  ben  bon  JReifd^ad^,  bat  ^  nie* 
manbt  nid^fe  barumb  torft  tl^on*.  10 

[St.  49^]  äBic  ber  !aifer  3  ftätttin  bem  Hctlfegtafen  ju  le^en 
lid^,  btc  tparcn  ber  bon  Sliercnbcrg. 

Anno  dni  1518,  ate  ber  reid^^tag  nod^  l^ie  toa«,  ba  fid^  ber  laifer 
bem  »)fatfegraffen  3  ftättlin  iu  te^cn,  btc  ^atffcnb  Slßtborff,  Sauffen  unb 
$erfd^j)rugf.  bicjclben  3  [tätitn  l^abcn  bie  bon  5Riercnberg  bor  15  iareniö 
bem  ^)falfegrafen  in  bem  ^jairtfd^en  Irieg,  aW  er  in  ber  ad^t  unb  aberad^t 
toa«,  abgciDunen  \ 

5Run  ift  Slttborff  bor  feigen  getoefen  bon  bem  römifd^en  rcid^  unb  bte 
anbren  2  ftättlin  fenb  bom  fünig-  bon  ©eifern  leiten  getoefen.  unb  ba  bie 
bon  5Rierenberg  bie  3  ftättlin  gewonen  l^aben,  ba  l^aben  fte  bie  3  ftettün2o 
bei  bem  funig  bon  ©eifern  ju  teilen  gemad^t  unb  em<)fangen,  ber  folil  ir 
fd^irml^err  fein. 

üDa«  ift  befd^ed^en  mit  ba«  laifer«  toiffen  *  unb  toitten,  ber  l^at  e« 
beftättiget  unb  brieff  unb  figel  geben ;  barin  ftat,  ob  ber  laifer  anber  brieff 


1.  SSgl.  bie  ämmtx\ö)t  (S^rouif 
1.  c.  I  @.  329,37.  ^mmö)  »äre  ber 
aWotb  {bc8  aWörbct«  grau  i»ar  eine  ge« 
bereue  ^alteut^al)  gu  ^gberg  gefd^el^en; 
Sluß^felm  V  @.  402;  Sattler  II  ©eit 
^.41. 

2.  @.  ben  Srtffalt  ber  Urlunbe  aWa;ct- 
mtaau«  d.d.  7.  SuH  1504  ^burd^  xoil6)t 
ber  'Siaiff  ber  @tabt  ^Rürnbcrg  im  SBefi^e 
ber  bou  il^m  eingenommenen  @t&bte 
©erßbrucf  (\)(ilb),  Sauf  unb  TOborf  fowlc 
ber  ll^m  im  Sanböl^uter  (grbfolgelriege 
gugefattcnen  ©ci^töffer  Betätigt  tt)urbe, 
bei  ma^,  ©efd^.  toon  ««ürnberg  @.  221; 
tögl.  bieSöal^re  ®ef(3^.  ber  2c.  bon  ber 
9le^8|iabt  iRürnberg  ufnr^)ierten  ober* 
^1%  @täbte  unb  Süfärfte.  1791  @.  20. 

3.  2)le  @tabt  9'lürnberg  empfing  toon 


ben  il^r  neu  zugefallenen  Territorien  bon 
bem  Könige  bon  ^'6\fmm  \>nx6)  Urtunbe 
d.d.  Ofen,  in  fe8toSt.Matthäi(21.@e^t.) 
auger  anberem  bie  @täbte  (ffalh)  2au\ 
unb  ^erSbrud  aU  Selben  unb  burd^  Ur!. 
d.d.  Äaufbeuren  15.  md^  1508  ©eftätt» 
gung  biefed  Sel^endt^er^&Imiffed  bur(^ 
SyiajflmiUan.  2>ie  fbäter  öon  pfäljlfcä^er 
@eite  gemad^ten  Slnjhcngungen,  bie  an 
9^ürnberg  Verlorenen  ©ebiete  ganj  ober 
tl^eilmeife  jurüdguer^alten ,  führten  )U 
einem  borläufigen  SSergleid^e  am  23.  S)ej. 
1521,  burci^  tt)cl(3^en  ben  iWürnbergern 
gegen  Mdgabe  toerfdf^iebcner  fleinercr 
©eblete  bie  im  2^qcte  genannten  @täbte 
V)erblieben.  @.  bie  Sahire  ®t\6}.  @.  20  ff. 
@.  22. 


1518. 


97 


barübcr  üc«  au^gan,  bat  bie  fetten  brieff  lata  fraft  foßen  l^aben.  unb  über 
foßtd^«  al^  l^at  ber  !atfer  bem  })falfe8raffen  gelid^en.  ber  toitt  ain  neuen 
gangl  unb  ^aber  mad^en  mit  ben  bon  Sfiierenberg.    • 

3Bie  berlatfer  ffk  toegjod^  gen  3nf<)ru(f ,  unb  bie  bon  3nf|)rugl 
6  tpolten  fein  leut  ntd^t  ein  kffen. 

1518,  al«  ber  reid^^tag  ^ie  ain  enb  l^ett,  ba  jod^  ber  !aifer  l^inetn 
gen  3nf^)rugI.  ba  toolten  bie  tpirt  unb  anber  Icutt  jfi  Snf^jrugl-be«  tau 
fer«  t)of(I  nid^t  in  bie  l^eufer  taffen  unb  \paxttn  bie  l^eufer  ju  bor  in,  ban 
ber  laifer  in  Bei  24  M  fl  nod^  fd^utbig  Belib,  ba«  in  nid^t  jatt  toa^  toor* 
10  ben,  tolt  in  ban  ber^aiffen  tpa«  tpotben.  fie  beftagten  fid^  l^art,  fie  teeren 
arm  teutt  unb  mieftenb  berberben. 

SKfo  begert  ber  laifer  gelt  an  fein  regenti ;  bie  toolten  ober  lunben 
im  fain«  geben,  ban  man  in  groffen  fd^ulben  ftedtet.  ba  jod^  ber  laifer 
in  ainem  untoitten  l^intoeg  auff  Öfterrcid^  ju  unb  lam  gen  ©ätfe  K 

15  [St.  50*]  SBan  ba«  Äornl^au«  bei  l^ailig treufeertl^or  angefangen 

ift  ju  ))auen. 

Anno  dni.  1518  ba  fieng  man  l^ie  an,  bei  l^ailig  Äreufeertl^or  bei 
bem  @in(a«  ain  ^ornl^au«  in  ))auen,  unb  unben  ba  lie«  man  leler  mad^en, 
barein  man  loten  fott  tegen^. 

20      2Bie  ainer  in  Öfterreid^  ben  juben  ba«  l^aitig  factament 
berlaft  l^ett,  unb  er  unb  ain  jub  berjjrennt  tourben. 

1518  umb  fant  (Snbri«  tag  ba  toa«  ain  fd^reibertin  möfmer  in  ainem  so.  iro». 
frauenftofter  in  ainem  ftättlin ,  ^aift  S5uÜ  \  tigt  6  meut  bon  SBien  in 
Öftetreid^ ,  ber  l^et  ettid^en  juben  ba«  l^aitig ,  toirbig  facrament  berlaft. 
25  c«  waren  7  jjartidtet,  unb  toa«  im  über  18  Ireufeer  nid^t  barfür  toorben; 
ba«  facrament  l^ett  er  geftoten*. 


1.  @.  üBcr  bie  l^ier  Ux\ä)titm  S3c* 
geBeti^eitcn  in  Snnöbrud  Ältci^mair  in 
Font.  rer.  Austr.  SS.  I  @.  441  unb 
bc«  ©icgmuttb  toon  ©ctberpein  ©cll&fi« 
i>{cQxccp\)\t  1.  c.  @.  141.  2)ic  Slufrcgung, 
in  »cl^e  ber  laifer  bei  ben  Im  Xti^it  er« 
wäl^nten  SSotgängcn  »etfe^t  »urbc,  Be* 
Itldfnttt  man  aU  Urfad^e  feiner  töblid^en 
(grfranlnnß. 

2.  Umfür  badneue^ornl^auddlaum 
}n  f(^affen,  Üeg  ber  9lat^  ben  ^l^etl  ber 
üHauer,  ber  fi^  tom  @inlag  U^  }um  (T. 
ihreujertl^or  ^tn^cg,  abbred^en  unb  ben 
Kraben  übertDiilben ;  ba9^om^au9  biente 


\\iRttx  aU  @a(3|label  unb  töurbe  erfl  im 
19.  ^dffxf}.  abgebroci^en.  @.  $offmann, 
2)ie  2:i^ore  ac.  @.  26. 

3.  2:uttn  a./2). 

4.  S)er  ei^ronip  berid^'tet  ben  in  9?ebe 
flel^enben  $anbel  mit  \clö)tx  ^u9fül^r(id^« 
leit  unb  fold^en  ©tnjel^eiten ,  bag  eö  im 
^tnbUd  auf  feine  fonflige  S3erläffig!eit 
fd^tver  töirb  an  ber  Xbatfäd^Ud^fcit  be« 
©rjäblten  gu  gtöetfeln.  Xro^bem  ergaben 
bie  burd^  gütige  SSermitttung  ber  9lebac* 
tion  ber  3eitfc^rlft  «It-SBien  hierüber 
einßejogenen  CSrfunbigungen  nidbt  ben 
germgflen   öeleg;    »eber  bie  Söiener 


98 


Vm.  '(Stottica  ttetoer  gefd^id^tm'  ))Ott  S^U(feIm  Stern. 


atfo  toarb  er  gefangen  unb  gen  ffiien  gefiert,  unb  7  iuben  tourben 
a\x6)  gefangen,  ber  m5fmer  6elant  balb,  bet  tx>arb  mit  gßeenben  sangen 
gertffen  unb  uxpxmt 

Unb  ber  1  jub  belant,  ber  ma«  »ol  70  jar  alt,  er  l^ett  1  poxtidtt 
genomen  unb  ju  3  ma(  baretn  geftod^en,  unb  tDan  er  barem  geftod^en  ffttt,  5 
fo  tpa«  ba«  facrament  jjffitf arb  toorben  unb  ^tt  ftd^  bann  tptber  ijerMrt 
unb  ti)a«  toorben,  tote  e«  am  erften  getoefen  »a«;  ba«  »a«  ju  3  mal  ge^ 
fd^ed^en.  alfo  fcegert  er,  er  toett  pd^  taufen  laffen  unb  axr\  Irtft  »erben, 
ban  er  fed^ ,  ba|  unfer  getauten  geredet  »er.  ba  toarb  er  in  ber  gefendt* 
nud  getauft,  unb  man  l^ett  im  1  me^  unb  gab  im  bad  facrament.  nun  lo 
toott  man  im  gnab  betoiffen  l^aben  unb  toott  in  mit  gangen  reiffen  unb 
barnad^  ben  Io))f  abfd^Iagen  unb  t)er))rennen.  ba  fagt  er ,  man  f o(t  in 
rid^ten  toie  ben  möfmer  unb  f ott  in  lebenbig  üerj)rennen,  bann  er  l^ett  c« 
tpot  berbient.  atfo  toarb  er  mit  jangen  geriffen  unb  lebenbig  t)erj)rent 
unb  ftarb  toie  ain  frift  unb  fd^rie  im  feuer  ftettig«:  3efu«,  3efu«!  is 

ßr  l^ett  Belent  unb  ftar6  barauff,  ba^  bie  anbem  6  {üben  aud^ 
fd^ulbig  tperen ,  aber  fie  tourben  au^gelaffen.  man  fagt,  pe  »elten  nid^t 
öerjied^en ;  man  l^ett  afcer  barfür ,  bie  regenti  l^etten  ^aimfid^  gelt  ton  in 
genomen  unb  l^etten  fle  au^gelaffen.  afö  ber  laifer  geftorben  toa«  *,  ba 
jaigten  Pe  ain  brieff,  ba§  in  ber  laifer  gefd^riben  l^ett,  man  folt  Pe2o 
ankläffen. 


[831. 50^]  SBie  bie  ftat  SWefe  ben  lunig  bon  grandtreid^  ju  ainem 

fd^ufe  unb  fd^irml^erren  annamen. 

Anno  dni.  1518  ba  Derainet  pd^  bie  ftat  }u  9R5^  mit  bem  lunig 
t)on  Standtreid^,  bad  er  ir  fd^u^  unb  fd^irml^err  foÜ  fein,  barumb  fo  foUen  25 
Pe  im  aüe  iar  2Mp  geben. 

Unb  ba«  ip  bie  urfad^:  bie  ftat  aWöfe  ip  ain  reid^pat,  bie  f)at  atte 
iar  ainem  laifer  foßen  geben ,  xoan  er  fetb  in  aigner  j^erf on  bal^in  Iomj)t, 
2  M  p,  unb  toan  et  felb  nid^t  lom<)t,  f 0  fenb  pe  im  nid^fe  f d^ulbig,  ba«  Pe 
ban  g&tt  t)rep(egio  l^aben^.  30 


8.  'et'  na*  •legctf  ifl  featüber  gefc^tte^cn.       13.  'bann'  ifl  batübet  gef^tleben. 


Sofal'Sttteratur  unb  bie  (Sl^ronit  )>on 
%nU,  neäf  bie  elnfc^tägigen  «epänbe 
be9  fürflbifd^SfUd^en  ^x6}im  in  Sien 
unb  bes  bifc^öflt^en  9t4;i))ed  in  $af[au 
—  %ntin  gcl^örte  bamalö  jur  ©locefe 
?5affau  —  toermod^ten  irgenb  »cld^cn 
^uff(!^Iu6  )U  bieten. 

1.  %m  11.  Sanuar  1519.   @.  unten 


e.  99,  13. 

2.  2)le  9lad^rid^t  t)on  einet  'IBeretni' 
gung'  ber  <Stabt  Wltti  mit  beut  ^9nig 
t>on  gtantreiA,  laut  koeld^er  biefe  bem 
leiteten  bad  $rote!torat  angeboten,  ifi 
ebenfo  unridfetig ,  »le  bie  SBe^fau:|)tung, 
bag  ^J^a^tmiÜan  Srang  ^on  Aldingen 
gu  feinem  ^orflog  gegen  ^ti^  t)erania6t 


1518—1519. 


99 


9iun  tft  ber  latfcr  in  r>il  iaren  ntd^t  ba  getoefen  ^  bet  ffat  an  fie  toffcn 
begern  bad  t^erfaQen  ge(^,  bad  ^a(en  fie  nid^t  geben  tooUtn,  ba  l^at  er  ain 
gutte  fomm  gelt  an  fie  Begett  ju  teid^en,  bad  ffaUn  fie  im  au^  ^erfagt, 
bann  er  ffttt  in  nid^fe  mer  toiber  geben  ^ ;  ba  l^at  ber  laif er  l^aimtid^  »er* 
5gänbt  bem  t^ran^ifd^gud  t)on  ©tdingen,  ber  l^at  fie  äberjogen  unb  ge« 
<>ranbfd^afet,  toie  am  48  blat  ftat», 

3Bie  bie  ftat  'ißief  anfea  jft  ben  i)on  ©ern  unb  gre^burg 

in  ))ttnbtnttd  lamen. 

1518  ba  lam  bie  ftat  ^iefanfea,  ßgt  in  $)0(^6urgunbi,  ift  ain  reid^* 
10  ftat,  gu  ben  J)on  Sern  unb  greijBurg  in  ?)ed^tlanb  in  jjunbtnu^  *. 

1519. 

[®f.  51^]  ©an  ber  laifer  aÄajimilianu«  ju  SBälft  tob  ift, 
unb  toa^  er  ffir  ain  regiment  fein  tag  gel^abt  l^at 

Anno  dni.  1519  a  die  12.  jcnner  jtoifd^en  3  unb  4  ur  nad^  mitag, 
15  ba  ftarb  ber  laifer  SKafimilianu«  ju  aBStft  in  Öftcrreid^^  unb  man  fuort 
in  gen  ber  5Weuenftat;  ba  ligt  er  begraben, 

Der  laifer  toa«  ain  ^err  t)on  Öfterrcid^,  er  toa^  frum  unb  nid^t  öon 

l^od^er  J)ernunft«  unb  toa«  ftäfe«  arm;  er  l^ett  in  feinem  lanb  M  ftett  unb 

jd^Io«  unb  rent  unb  gült  öcrfefet  unb  öerjjfent,  ba§  er  toenig  auffjul^ebenl^ett. 

20  *       Sr  l^ett  rätt,  bie  toaren  laurbuben^  bie  regnierten  in  gar;  bie  fetben 

ttjurben  aU  faft  reid^,  unb  ber  laifer  tt)arb  arm.  unb  toer  öon  bem  laifer 

10.  S9(att  51«  Ifi  unbefi^tie^en. 


^abe.  ^löitiQ  bagtgen  i%  bag  bie  mag' 
lofcti  Oclbforbcrungen,  mit  benen  ber 
laifer  bie  @tabt  beläßigte,  bie  bon  i^m 
an  ben  j£ag  gelegte  S^i^^tad^tung  t^rer 
?5tltoire0len,  fotoie  feine  SäfflgWt  in  ber 
Sef^ü^nng  ber  @tabt  geaen  i^re  getnbe, 
t)ür  allen  gegen  ben  gefürd^teten  granj 
öon  @i(Üngen ,  bei  ben  l^errfd^enben  pa» 
milien  ben  ©ebanten,  bag  ba9  $rotefto« 
rat  bed  i^nen  fo  geioügenen  ^üntg9  bon 
granlreid^  bem  bes  ^aifer9  ))or}U)ie^en 
fei,  immer  l^äuflger  anftaud^en  lieg.  @. 
biegn  SBefl^^al,  ®efd^.  ber  @tabt  ^t^, 
I  @.  290  ff.  294.  338  ff. 

1.  9]^ai:imitian  toar  gnle^t  im  3a^re 
1498  nad^  SReft  gefommen.  @.  ©ngue» 
nin,  C^fronilen  ber  @tobt  SWefe  @.  625. 

2.  SD^a^imtlian  ^atte  allein  in  ben 
Sauren  bon  1492—1498  ca.  60000  f( 
ton  ber  ©tabt  Wltii  belogen;  1492 
P  13000,   1494  f(3540,   1495  f(7000, 


1498  f(  36000.      @.    SBefl^l^ar   1.    c 
@.271. 

3.  @.  oben®.  91,  16. 

4,  @.  bie  amtli^e  ©ammtnng  ber 
eibgenöfflf^enSlbfd^iebe,  SBb.III,  2. 3lbt^g. 
@.  1421,  »0  ber  betreff enbe  SSertrag  dd. 
S3em,  24.  2)cc.  1518  aJ«  In^ang  dir.  40 


abgebmdt  ig.    3kl.  and^  2:taier,  Oefd^. 

>.  in 

ifl  Sefangott. 


V)on  S3em,  8b.  m  e.  136.  —  ^iefanfta 


5.  ^aä)  ber  Slu^eid^nnng  be«  @ieg« 
munb  toon  ©erberflein  1.  c.  @.  141  fiarb 
üHa^milian  'am  gtoelfften  tag  iennerd 
nmb  bie  britt  flunb  ))or  taa9'. 

6.  S3al.  bad  Urt^eil  mrd^matrd  über 
9}{a):imtltan  in  Font.  rer.  Austr.  I 
@.  441  ff. 

7.  SSal.  ba«  Urt^eil  «trd&ntair«  über 
a^ajclmiltan«  «ätbe  1.  c.  e.  442  nnb  f. 
Ulmann,  SWajimilian,  83b.  I  @.  804. 

-7*  ^^  -r 


100 


VIII.  '(Utortka  mtott  gcf^ld^tm'  i)Ott  SBiri^elm  «em. 


ettpa«  bctgert  ate  frcil^ait  ober  anbet  brlcff ,  fo  nomen  fein  x&ü  fd^and ung 
unb  btad^ten  e«  jütpcgcn;  unb  »an  ban  battiad^  bic  anber  )faxtf)ti  lom, 
fo  nomen  fie  aber  gelt  unb  goben  Brteff ,  bte  tolber  bte  erften  toaren;  ba« 
tle«  ber  faifer  gefd^ed^en  K 

Sr  toott  ftefe«  Wegen  unb  l^ett  bod^  lain  gett;  ju  jelten,  toan  er  in  5 
Irteg  jted^en  toott ,  fo  »aren  fein  biener  fo  arm,  lunbcn  fid^  nit  au«  ber 
l^ertoerg  tiJfen.  toan  im  ban  ba«  reid^  ober  ber  jjunbt  f otdt  fd^idft,  fo  fd^idtten 
bie  ftett  ir  anjat,  aber  bie  fürften  l^etten  fetten  ir  anjal;  e«  gieng  nun  faft 
über  bic  ftett  2.  nian  maint,  toeit  er  Iriegt  l^at  an  aßen  orten,  ba§  tool  5 
bi«  in  6  mat  l^unbert  taufenb  menfd^en  crfd^Iagcn  unb  umb  fein  lomen  10 
baran  er  urfad^  getoefen  ift. 

Stem  ate  ber  nfid^ft  reid^^tag  ^ie  loa^  ^  ba  lam  l^er  ain  bed^mifd^er 
l^err,  ber  ^ie^  l^er  §ainrid^  üon  ©uttenftain,  unb  ain  ebelman,  l^ie§  §an« 
t)on  ©etbnife,  bie  toaren  ainanber  fcinb*;  bie  l^aben  mit  \ampt  anbcm 
ebetteutten  ain  gefeffd^aft  mit  rauberei  gel^abt.  nun  gig  ber  üon  ©etbni^  15 
ben  i)on  ©uttenftain,  er  toär  ain  mörbcr,  ban  er  l^ett  ettid^  lafftcut  er* 
mörbt  in  feiner  gefendEnu6,  barumb  ba^  fte  fid^  nid^t  l^ette'n  toeHen  fd^äfeen 
taffen;  er  jig  in  aud^,  er  l^ett  üon  bem  geö,  ba«  fte  bon  ben  lauffteutten 
gef d^äfet  unb  geraubt  l^etten ,  nier  genomen ,  toeber  im  jfi  feinem  tait  ju* 
ge^)ürt  l^ett;  fle  jigen  ainanber  böfc  bing,  ba«  aüe«  ungeftrafft  beüb,  ban  20 
bic  taurbuben  tourben  J)on  bem  laifer  unb  feinen  rätten  Jjertragen  unb  i)er* 
rid^t;  man  maint,  ber  Don  ©uttenftain  l^ab  be«  laifer«  rätten  gett  geben, 
fo  l^ett  fünft  ber  laifer  ain  groffen  rauber  l^ie  in  gefendtnu«,  ber  l^ett  t)i( 
iar  geraubt  unb  ain  ftumen  man  ermörbt  unb  ^ett  etttid^en  laffteutten  ir 
gfitt  auff  bem  fetb  Der^jrent,  ba«  er  geraubt  l^ett  unb  e«  nid^t  lunb  tt>eg25 
bringen;  ben  fetten  bfiben  Ke«  er  au«,  folilid^er  ftudt  gcfd^ad^en  ftäfe«  t>xl 

5Dic  in  ben  ftetten  gefangen  tagen,  fo  fd^rib  ban  ber  laifer  betbrieff 
für  fle,  baß  fle  tebig  tourben^;  feine  rätt  namen  gett,  loietoot  jfi  geitten 
ber  laifer  nid^t  barumb  getoeft  ^at. 


1.  @.  j.ö.  ba«  untoörbige  SSer^alteit 
ber  faifcrlid^en  Mtfft  @eretitcln  unb  S3lt- 
littget  Bei  ben  Uttterl^anblungen  koegen 
Serfö^tiung  ber  @tabt  iWürnberg  mit 
®'6i  toott  ÖcrU^lngeti  unb  ©enoffeti;  bie 
aenannten  9lSt^e  ttal^men  bei  biefer  ®e< 
legenl^eit  öoti  beiben  5P^ei(en  unb  ttaubten 
il^re  ®utt|l  für  ben  ^UQtnUid  Immer  ber 
?5artei  ju,  bie  gulc^t  am  melflen  geboten 
iatte.  @.  Hamann  1.  c.  @.  48.  SSgl. 
über  ©eibe  Ulmann,  3Haj:lmilian,  «b.  I 
@.  815  Begtt).  @.  819  ff. 

2.  @.  j.  38.  unten  @.  102. 


3.  3m  3a5re  1518. 

4.  @.  l^leju  Seon^arb  SBlbmann, 
(Sl^ron.  to.  9iegen8fcurg  1.  c.  @.  29,19. 28. 

5.  !S)ie  )ee(&fllgung  be9  mai\)tS  bur$ 
berartige  gürbitten  n)ar  eine  fo  groge, 
baß  5.  SB.  ber  fRat)^  im  Saläre  1516  Be« 
fd^Ioß,  bie  5Ramen  einer  Slnja^fl  au8  ber 
@tabt  jtt  toertoeifenber  ^erfonen  ni(^t 
el^er  ju  nennen,  biö  ber  in  ber  @tabt  an« 
toefenbe  laifer  abgezogen  tväre;  bamit 
foute  icber  53erfu(i&  einer  gürfpra^e  V)on 
@eiten  beöfelben  aBgefd^nitten  toerben. 
@.  f(b.  S3uff,  aSerbre^en  unb  S3erbre(i^er 


V 


1519. 


101 


[331. 62*]  üDer  laifer  toa«  ben  i)on  a[ug«^>ttrg  gfinfttg  unb  befunbertid^  ben 
Bürgern,  ed  tparen  ))U  lauffleut  ^te,  bte  l^anbleten  mit  im;  tpan  er  gelt 
borft,  f 0  üd^en  fie  im  gro«  gfttt  auff  bie  fitter  unb  lu})fer  ju  ©d^tooft  *• 
bie  felBen  lafteut  getounen  bit  geö  an  im,  ban  er  toa«  frum  unb  ^iett  in 
5  bie  leff  reblid^.  fo  lunben  bie  laffteut  toot  fd^eren.  unb  »an  bet  laifer  Up* 
f er  ober  fitterfeuff  mad^t  mit  ben  f auffteutten ,  fo  lagen  jn  jeitten  be« 
faiferd  rätt  ettßd^  mit  ben  lauffleuten  aud^  an  mit  irem  gelt,  bod^  nur  in 
gel^aim« 


8Bie  ber  l^erfeog  Ütrid^  t)on 8Birtten6erg  ben  laifer  tie«  befingen 

lounbbarnad^ateutttingen  einnam,  unb  toieberfd^toäbifd^jjunbt 

bem  l^er^ogen  fein  tanb  abgeiDan  unb  gar  bertrib  unb  Steutt^ 

lingen  toiber  ju  bem  reid^  brad^t. 

Anno  dni.  1519  a  die  21.  fenner  ba  lie«  ber  l^erfeog  J)on  SBirtten* 
Berg  ju  ©tättgartten  ben  laifer  beftngcn ,  unb  bamad^  ba  gierig  er  jum 

i5tifd^;  er  ^ett  bei  16  ober  18  abbt  unb  <)retaten  jä  gafl  gelaben.  unb  ate 
er  l^atb  geeffen  l^ett,  ba  ftunb  er  auff  bon  bem  tifd^  unb  fagt  gegen  ben 
jjretaten,  pe  foßten  fröftd^  fein  unb  in  nid^t  fürd^ten,  er  l^ett  zitoa^  jü 
t^un,  ba«  totx  ntd^^  arg6 ,  e«  treff  fie  nid^t  an.  unb  gieng  bon  in  in  ain 
ftuben  unb  nam  feiner  biener  bei  4  ober  5  ju  im.  unb  barnad^  batb  ba  tie« 

20  er  an  bie  fturm  fd^tagen,  unb  l^ett  niemanbt  nid^fe  barijon  gefagt,  toaö  er 
ton  toett;  alfo  tieff  ba«  botdt  jS,  unb  er  fd^idet  ba«  gefd^üfe  für  bie  ftatt 
l^inau«.  al«  nun  fein  bofdt  fad^en,  bat  P^  ^^8  \^^^^^  iißd^en,  ba  toeren  fie 
gern  bor  toiber  l^aim  gangen  unb  l^etten  loarme  ffaiber  genomen,  bau  e« 
gar  faft  latt  toa«.  aber  ber  ^erfeog  toott  in  e«  nid^t  bergünen  unb  jod^  ben* 

25  fetben  tag  ungeioarnotter  fad^  für  bie  ftatt  JReitttingen  unb  üe«  mit  grof* 
fen  büd^fen  l^inein  fd^ieffen2;  er  ^ett  3500  man  ju  fuo«  [St.  52^]  unb  150 
raifigen  <)färb. 

5Kun  toa«  bie  ftatt  SReuttüngen  ain  reid^ftatt  unb  toa«  im  fd^toäbi* 


jtt  3(uö«bur0  In  ber  jtocltcn  ©ätfte  be« 
14.  3^brt8. ,  3eit((^r.  beö  l^ijl.  »ereinö 
für  ^äfxoahm  unb  9^eu(.,  Sa^rgang 
1877  @.  181. 

1.  ©emeint  flnb  ]^an:t>t[äd^ad^  bie 
gttggcr  nnb  blc  ^HäfftttUx.  @.  j.  38. 
2)obc(,  Über  ben  ^tXQHn  tc.  bc8  Sacob 
unb  Äntott  gugger  in  Kärnten  u.  2:iroI, 
3eltfd^r.  be«  Mii-  ^«-  für  ^d^toaben  unb 
9ltnK  Sa^rganfi  1882  @.  199  ff. 

2.  Ulrid^  er^eU,  toäl^renb  er  eben 
beim  2^obtenmal^t  für  ben  öcrfiorbenen 
hälfet  ai'^a^miUan  faß,  bieiRa^ri(i^t,  bag 


ber  »ürttembcrgifd^cSSogt  bon  ^äfalm  in 
öffentlicher  Verberge  gu  9{eutlingen  er« 
WaQtn  tDorben.  S^ut^entbrannt  brad^ 
er  fofort  ge^en  bie  @tabt  auf  nnb  brachte 
fie  mdf  l^eftiger  ©cfd^legung  am  28.  San. 
jur  Übergabe;  er  Heß  jld^  fofort  ^ulblgen, 
crf lärtc  @tabt  unb  ©eblet  für  einen  2:i^ell 
felned  Sanbes  unb  legte  3000  äjf^ann  ^e> 
fafeung  ein.  @.  ©atttcr,  II  @.  1  ff . ; 
Äugter,  ^erjog  Utrld^  @.  58 ;  ©e^b  1.  c. 
@.  523  ff.;  ^min,  IV  @.  158  ff.;  Ut- 
mann  L  c.  @.  125  ff. 


102 


VUI.  ^(Srottica  nmtx  gefd^id^ten'  t>on  mi^tim  9lem. 


f d^en  jjunbt ;  bic  Don  Äeutttingcn  gaben  bcm  l^erfeogen  aöe  iar  1 30  fl,  ba§  er  ir 
jd^fift*  unbfd^mn^err  »er*,  ba«  l^ett  in  ber  l^erfeog  nid^t  auffgefagt,  ba« 
tpad  atn  unerber  bing  an  im.  unb  a  die.  25.  fenner  an  fant  ^anU  beli^rtag  ba 
tarn  alner  i)on  ber  ftatt  {Reutttingen  l^er,  berbrad^t  bie  obgefd^riben  mär  l^er. 

ätifo  tparen  ongefar  bie  rätt  üon  bem  fd^iDäbifd^en  <)ttnbt  l^ie,  bies 
faxten  ain  ))unb^tag  gen  Utm,  auff  ben  6.  tag  febrer  ba^in  )u  lernend 

A  die  28.  jenner,  am  freitag ,  ba  ergaben  fid^  bie  t)on  SReuttfingen 
an  ben  l^erfeogen  i)on  SBirttenberg,  ba§  |ie  fein  toettten  fein  toie  anber  fein 
ftett.  unb  ba  er  l^inein  tarn,  ba  nam  er  in  ate  ir  büd^fen  unb  ^>ulfer  unb 
iren  fd^a^  unb  freil^aitbrieff,  unb  tpad  bem  ^aUigen  gaift  iflgel^Srt  unb  lo 
ben  armen  f unberfied^en ,  unb  toa«  fünft  t)on  gelt  gefamlet  ip  toorben;  fo 
l^etten  etlid^  fibbt  aud  feinem  (anb  l^inein  gefled^net  unb  aud^  et(id^  graffen 
unb  ebedeutt  aud.  feinem  lanb  unb  anbem  ort,  bie  fid^  beforgten  t>ox  bem 
laifer,  ban  ber  laifer  l^ett  ben  l^erfeogen  gern  Iriegt,  l^ett  man  im  l^elfen 
»eüen.  atfo  nam  ber  l^erfeog  jäSicitttingen,  toa«  er  t>on  foßid^em  gutt  fanb,  is 
ba«  l^inein  geflBd^net  »a«;  man  maint,  er  l^ab  toot  lOOMfl  gelt  unb  gelfe* 
tpert  l^intoeg  gefiert^. 

A  die  6.  febrer  ba  lamen  bie  rätt  t)on  bem  fd^tp&bifd^en  pmit  gen 
Utm*  unb  befd^Ioff cnb ,  ba|  aöe,  bie  im  fd^wäbifd^en  pmit  toaren,  bie 
folten  a  die  3.  marjo  Qen  Utm  lomen  mit  {tou  antegung  ober  in)ä2o 
manung  foldt,  bat  in  aOem  18M  man  gu  fuo«,  unb  2M  j)ferb  fott 
treffen  ^ 

3ltfo  lam  l^erfeog  ffitt^etm  t)on  fairen  fetb  mit  feiner  anjal  toM, 
unb  bie  ftett  fd^idt ten  aud^  ir  anjat ;  aber  ber  margraff  öon  ©ranbenburg, 
bifd^off  Don  ©amberg ,  bifd^off  ton  Slid^ftett ,  bif d^off  i)on  Slug«j)urg,  bie  26 
lamen  ad  (angfam,  fo  lam  ba«  Dotd(  t)on  3nf)>rug  unb  ))on  ber  Ötfd^  aud^ 
langfam  unb  l^etten  ir  anjal  t)otd(  nit;  bod^  fo  beftedt  man  fü(  bo(d(  am 
SBobenfee  für  ben  gemainen  jjunbt.  e«  toa«  ongefar  be«  lunig  t)on  ^U 
fjjangna  bottfd^aft  ^te,  toer  bie  fett  nid^t  getoefen,  ba«  öotdt  öon  3n«* 

13.  •anbetn*  ijl  batübetöcfi^neben. 


1.  S5gr.  ©atttern  ©<lt.2,3;  50,103. 

2.  ^al  Snü\>\tl  159.  160;  mmatttt 
@.  131  inm,  24. 

3.  SSgr.  ©e^b  @.  527 ;  in  einer  ^p^ 
itxm  öittf^tift  \>n  SÄeutUngcr  an  Äaifer 
Statt  V.  wirb  ber  bei  ber  (Eroberung  'ocn 
i^nett  aKein  erUttette  @d^abeu  auf  100000 
(Bulben  angegeben. 

4.  €^d^on  tor^er  f^attt  bie  feit  bem 
1 7.  Sanuar  tagenbe  )6unbe«t)erfamm(una 
))erfttgt,  bag  Bie  ^nnbed^oermaubten  fi($ 


mit  bo^)>etter  ^nia\)i  gu  rüfien  hätten: 
am  6.  gebruar  »urbe  ein  *anbauernber 
2^ag  in  Ulm  eröffnet,  )Don  »o  aud  bie 
gegen  $er}og  Ulrid^  beabfld^tigten  Unter« 
ue^mungen  geleitet  »urben.  @täUn  IV 
@.  160.   «gl.  mmann  1.  c.  @.  139. 

5.  2)te  @tSr(e  bed  $eere9  toS^freub 
bed  Selbjuges  mirb  auf  20000  ^arm  gu 
gug  unb  4000  9{ei{lge  bered^net.  Sgl. 
®.  103,  25. 


1519.  103 

jjtugl  loer  niäft  lomen,  unb  f o  toeren  bic  anbren  f firfteu  aud^  fll  an^  Mu 
Ben.  e«  l^ctten  bic  anixm  fürftcn  ir  anjat  jjoW  anäf  ntd^t;  fo  fd^icft  bcr 
(tfd^off  bon  SDten^  gar  ntemanbt,  boä)  fagt  man,  er  mteft  fein  an)a(  [in] 
gelt  geben  S  ban  man  ftefe«  botcf  annam  jä  ro§  unb  jö  fuo«  ffir  ben  jjunbt. 
5  ^nn  jod^en  bem  ^er^og  bon  SBirttenberg  tPodOM  ®d^toei^er  i&,  bie 
tagen  nit  f err  bon  Ufm ,  unb  be«  l^erfeogen  bon  SBirttenberg«  bold  lag 
aud^  [©f.  63*]  ba;  id^  l^ort  in  ge^alm  fagen,  ba^  unfer  botdt  ain  forg  bar* 
auff  l^etten.  bie  ©d^tpeifeer  »urben  bon  ben  aibgenoffen  toibcr  l^aim  ge* 
mant,  aber  fie  lootten  nit  l^aim ;  ber  pmit  fd^idtt  ettid^  rätt  gen  3tod^  jä 

loben  aibgnoffen  unb  l^anbtetten  fo  bil,  ba§  bie  ©d^toetfeer  ben  iren  fd^ri* 
ben,  toeUen  fie  nid^t  l^aim  lomen,  fo  toelten  fie  mit  gtoatt  fiber  fie  l^inaud« 
gied^en  unb  toelten  fie  l^otten ;  alf o  jod^en  bie  ® d^toeifeer  l^aim.  ba  jod^  ber 
^erfeog  J)on  SBirttenberg  loiber  l^inber  fid^  ^. 

A  die  26.  margo.  ba  fd^idCt  ber  )>unbt  bon  Ulm  aud  bem  l^er^og  Don 

15  ©irttenberg  12  abfagbrieff  unb  fd^idtt  3  ^Sroltt  barmit.  unb  auff  battum, 
ato  man  bie  abfagbrieff  toeggefd^idCt  ^ett,  ba  god^  ^er^og  SSit^alm  bon 
fairen  gä  Utm  au« ;  ber  toa«  obrefter  ]^a})tman  be«  ^>unbfe ,  ber  l^ett  bei 
2000  raiflgen  ipfSrb,  ber  lam  gfi  unferm  fuo^boldt,  ba«  lag  bei  9lau,  ift 
ain  gro«  borf,  geleert  ben  öon  Ulm ;  ba  legt  er  fi^  gä  fetb. 

20  Unb  a  die  28.  margo  god^  man  für  ba«  fd^(o«  unb  ftettUn  $)aiben<' 
l^aim  am  aubent,  unb  man  fd^o«  gar  faft  l^inein,  bag  e«  fid^  a  die  29.  bitto 
am  morgen  frfi  ergabt 

Unb  god^en  barnad^  ffir  ®öj)!|)ingen  a  die  ^>rimo  aj^ril*^  ba«  ergab  fld^ 
aud^,  bod^  fd^o«  man  aud^  faft  l^inein. 

25        2öfo  ba  unfer  boldt  gar  gufamen  lam,  ba  l^ett  toir  ob  3  M  raiflgen 

jjfärb  unb  20  M  man  gä  fuo« ;  ettid^  toeöen,  e«  fei  22M'^  gä  fuo«  getoefen. 

^(fo  nam  ber  f^unbt  ftett  unb  fd^(o«  unb  börfer,  ain«  nad^.bem  an* 

bren,  ein.  unb  al«  man  £ibingen,  bie  ftatt,  eingenomen  l^ett,  ba  toolt  fid^ 

ba«  f d^to«  nit  ergeben ;  atf o  fd^o«  man  faft  l^inein  unb  fie  »iber  faft  l^er* 

30  au«,  e«  toaren  be«  ^erfeog  t>t>n  SBirttenberg  gtoai  Knb  im  fd^Io« ,  ain  fun 
unb  ain  töd^tcrlin»,  unb  bit  fitber  gefd^irr  unb  anber«,  ba«  ob  60M  fl  loert 
»a«;  ba«  ^ett  berl^erfeog  l^inein  gefled^nct:  atfo  tfibingotten  bie  im  fd^to« 

1.  @.  ben  ^^nnbedtagabfd^feb  tom     Stuttgart  anrüdacg.  8gt$et^bl@.540; 

30.  gfioto.  1519  u\  m^\ti,  n  @.  179.      ©tsuniv  @.  les  •  mmatmi.  c.  @.  ui  ff. 

2.  (Sd  gogm  i^m  uttgef%  10000  3.  (g.  ben  bei  ©ödttng  m  mltgctl^cil« 
©^»aaertWe  ^eeiöläufer  ju,  bie  Hfn  je»      ten  aften  ©rud  @.  568  §  7. 

\>cäf  auf  ^efel^I  bet  fie  Im  %aUt  bed  Un-  4.  (Sbettba  §  10. 

ge^orfam«  mit  ben  fd^merflen  ©trafen  be«  5.  SSgl.  @tättn  IV  @.  162  %nm.  1. 

bro]^enben£agfa^itngnad^elnt>aar2^gen  ^el^e  oben  <^.  102  Smn.  5. 

tDlebcY   berllegen,   tDorauf  fldb  $er)og  6.  Knna  unb  (S(fripo)>b. 

Ultl(^  gegen  (Snbe  bed  SD^onat«  Wüxi  naö) 


104 


VIII.  *(£ro«lca  nctöct  gcfd^^ten'  ton  SBlU^cftn  «cm. 


mit  ^er^og  Sßit^atm  ))on  fairen  unb  mit  ben  anbten  l^aufjtleutten  im  f^unbt; 
unb  bie  gaben  bad  fd^Iod  unb  ftatt  Sitbingen  mit  fam)>t  bet  t)ogtei,  bie  ju 
Sibingen  gel^ört,  ba«  ift  nun  faft  üif.  unb  aüe«  ba«,  fo  im  fd^Io«  toa«,  ba« 
f ot  ate  ben  2  finben  beteiben  ^  ba^fctb  tpa«  nun  nid^t  red^t  gcl^anbelt,  ban 
bie  j)unbfel^au^)tteutt  fottcn  e«  mit  ratt  bet  redeten  jjunbt^rätt  l^aben  ge^  s 
l^anbett  ban  fie  »atcn  aud^  im  f)ix ;  ahtx  fie  tourben  nit  gefragt,  barumb : 
be«  Don  ffitrttenberg«  2  Itnb  bie  toaten  ^erfeog  SBttl^atm«  fcä^toefter  linb, 
bad  fd^tod  iu  S^ibingen  l^ett  man  faft  U)o(  getounen  mit  gtoalt,  aber  bie 
^aj)tfeutt  unb  ber  abet,  bie  bei  un«  im  ^>unbt  toaren,  bie  l^etten  ntt  getoett, 
bat  ed  ben  ftetten  tpol  tper  gangen.  lo 

aßan  ioä)  bamad^  für  [bie  ftatt]  {Reutttingen  2,  bie  ergab  fid^  toiber 
an  ba«  reid^* 

^er  l^er^og  t)on  Sßirttenberg  ritt  l^aimUd^  aud  bem  lanb  iaxt>oxu 
[©(.  63^]  üDarnad^  toarb  gu  ÜWedCmüt  atn  groffer  jirau^rauber  gefangen, 
ber  f)xt^  ®efe  J)on  SBertad^ingen,  üon  ben  fuo^fned^ten,  ber  loa«  be«  :|)unb«  u 
feinb;  er  l^ett  aud^  i)ortangft  oit  laufffeutt  au«  bem  pmit  gefangen  unb 
gef d^efet  ^,  ber  toa«  »irttenbergif d& ;  unb  al«  er  gefangen  toarb,  ba  l^ett  er 
forg,  man  tourb  in  erftcd^en  ober  tötten  unb  fd^rie  bie  tanb«Ined^t  an,  fie 
f olten  in  teben  taff en,  er  toelt  in  6  M  fl  geben,  ba§  fie  in  tebig  tieff enb.  atfo 
»aren  i)il  ebeßeutt  im  pmbt,  bie  l^etten  fo  groffen  fleiß,  ba§  er  bei  leben  20 
beftb  unb  täbingotten,  bat  ^^  ^^n  Ined^ten  2M  fl  gab;  bie  fned^t  tootten 
im  nid^fe  tl^on  taff en,  ba  fie  öernamen,  bat  ^x  gett  toolt  geben  K 

A  die  24.  map  ba  ergab  fid^  ba«  fd^Io«  }u  $)od^enafd^^erg,  ba«  toa« 
ba«  Iöftft^  ba«  ber  ^junbt  etngenomen  l^at  im  tanb  ju  äBirttenberg, 

Unb  l^at  ba«  tanb  atfo  gar  eingenomen  in  2  monat  bi«  an  bie  graf ^  25 
\ö)a\t  aWü<5j)etgartt  nid^t,  ba  ^aben  bie  ©d^njeijfeer  t>\i  gett  J)ortangft  auff 
getid^en^  unb  ain  ftetttin,  ^aift  {Rofenfetb,  mit  ettid^en  börfem,  bie  bar* 
jä  gel^öm,  ba«  l^aben  bie  i)on  SRotttoeijt  eingenomen,  toeit  bifer  Irieg  ge* 


1.  «Mlttg  @.  570  §24  U.25.  @.bie 
(Sat>itutat{on9bebingungen  M  Sattlet  II 
@.  17.   S5öt.  Utmann  1.  c.  @.  162. 

2.  9lcutUttgcn  ergab  fld^  am  IS.aKärj 
m  S)ictrid^  (Bp^t 

3.  @.  oben  @.  40. 

4.  3«  SWMmü^l  töurbe  ®^  Mon 
SBertld^ittö««/  Ultld^ö  testet  önnbc^^c» 
noffe,  gefangen  genommen  nnb  naä}  ^txU 
Bronn  in  @eioal^rfam  geBrad^t  ^ie 
iWümberger,  beren  abgefagter  geinb  er 
»ar,  boten  einige  tanfenb  ©niben, 
toenn  man  l^n  i^nen  ansdefere.  2)ie 
$nnbes!ne(^te  übergaben  i^n  jiebod^  bem 


©erwg  SBltl^ctm  (gegen  2000  Oulbcn), 
ber  t^n  ju  ^eibelBerg  In  ©aft  fefete,  »0 
er  bis  gum  Saläre  1522  blieb.  2SgL  @8ft, 
®t\ä).  be«  ® 8|3  toon  S3erU(3^ingen,  «eg.  92 
@.  99;  SBÖcflng  1.  c.  @.  572  §  41; 
@tättn IV  @.  180;  Ulmann  I.e.  @.  165 
Slnm.  156. 

5.  SSÖdlng  1.  c.  @.  574  ff.  §  51.  52. 
53. 54. 55. 56. 57  ;  Ulmann  1.  c.  @.  166  ff. 

6.  ©erjog  Ulrld^  er^ilelt  toon  ber@tabt 
^olot^urn  anfel^ntl^e  SDartel^en  auf  bie 
$errf(!^aften  9}29mbelgarb  nnb  ©rangen. 
@t&Utt  IV  @.  214. 


1519. 


105 


ti)cfcnt[t^  alfo  ba§  ber^erfeog  J)on  SBirttcnberö  nid^fe  mct  an  feinem 
tanb  l^at,  ban  fo  i)tt  et  nod^  an  fSl&ppti^axt  ffat 

!Dem  l^er^og  Don  S33irttenberg  l^ett  ntemanbt  nld^fe  g^^^^«'  ¥^  ^^  ^^ 
fetb  nit  angefangen,  ban  er  l^ett  atn  gutt  tanb  unb  gel^otfam  Dofcf ;  er  reg* 
5  niert  getoatttg  tn  feinem  tanb. 

Sltfo  jod^  ieberman  toiber  l^aim ,  unb  bet  frteg  fftü  atn  cnb,  l^etfeog 
äBtl^atm  lam  a  die  1 0.  }ungo  l^er  gen  3lug^j)urg  unb  jod^  l^aim, 

üDet  pmit  ^et  ba«  tpirttcnbergifd^  tanb  fcefefet,  bod^  mit  toenig  i)ot(f. 

S«  ift  in  bifem  frieg  ü6er  60  man  nid^t  crfd^offen  unb  umblomen, 
10  ban  toa^  l^aimtid^  auff  ber  ficttrung  t)on  ben  toirttenBetgifd^en  trauten  er* 
ftod^en  ift  tporben. 

@«  ift  faft  J)it  })utfer  Jjerfd^offen  »orben;  ba«  ift  aöe«  fiber  bie  ftett 
gangen- 

g^  ftatt  pd^  niemanbt  ju  toix,  ban  ^ai^benl^aim/ ®ö^)^)ingen,  Sir* 
15  d^en,  ©d^ornborff,  Jibingen,  3lurad^,  ©einf^jerg  unb  §od^enafd^^)erg  \ 

Unb  loa«  man  öon  groffen  6üd^fen  in  bem  tpirttenbergifd^en  tanb  in 
ftetten  unb  fd^toffen  fanb,  bie  tie«  ber  pmit  aü  gen  Ufm  fieren. 

Stem-  at«  ber  l^er^og  J)on  ffiirttenberg  JRei^tttingen  eingenomen  l^ett, 

an  bem  fetben  tag  ba  f d^rib  er  brteff  aM ,  barin  fafet  er  fein  battum : 

20  geben  in  unfer  ftatt  SReijtttingen ;  unb  at«  ber  :|)unbt  fein  tanb  eingenomen 

l^ett,  ba  fd^riben  bie  jjunbt^rätt  ir  battum :  geben  in  unf erm  fürftentl^um 

jä  ©irttenberg. 

S^  toa«  ain  genäbiger  Weg;  man  erbrad^  nid^fe  im  tanb,  ban  toa« 
erfd^offen  toarb. 
26  ®o  toa«  ain  groffer  jot  im  tanb,  ben  ^ett  ber  laifer  t>ox  5  jaren 
bem  l^erfeogen  geben  3;  e«  maint  ieberman,  ber  ^)unbt  tourb  in  toiber  ab 
tl^on,  aber  man  tl^ett  e«  nit  unb  [St.  54*]  toott  bie  nufeung  fetb  einnemen 
unb  fid^  fetb  irer  loftung  bejaten,  toa«  auff  ben  Weg  ift  gangen*,  gott 
toaift,  toie  lang  toir  ba«  tanb  bel^atten  unb  bejatt  »erben ! 


1.  S)lc  @tabt  SRottocU  bemä^ttgtc 
fidi  bei  ^tt^oa  Ulrid^d  ^etjiagitng  einiget 
SDdrfet  bc0  sJofetifelbct  unb  ©omberger 
^mteö;  fic  mußte  biefetben  traft  eine« 
am  12.  Sunt  1522  guflanbe  gefommenen 
SSettrage«  gegen  @tlag  öon  4500  p  an 
ba9  ^enogt^um  gutüogeben.  @att(er,  n 
@.  77  tt.;  Sangen,  ©ettrag  jnr  ®t\6),  t). 
«ottoetl  @.  239. 

2.  @.  übet  bie  (Stobetung  bes  Sanbe9 
$evb  1.  c.  548  ff. 

3.  @.  oben  @.  20,25. 2)ie  abf^offung 
beS   etl^i^^ten   koütttembetgtfd^en  Sein« 


goQed  toat  f(^on  längfi  ein  bie  Sunbed* 
tage  bef^äftigenbet  SBunfd^  bet  @täbte 
getoefen.  ®Ux^  naä^  bet  @tobetung  be« 
?anbe8  butd^  ben  ^nnb  festen  fle  neuet* 
bingö  atte  $ebe(  gu  beffen  S3efeitl^ung 
in  ^eloegnng.  Sto^bem  bie  !aifeth(3^en 
mäi\)t  fd^Ueßttd^  biefelbe  gnfagten,  tu 
fd^elnt  blc  Slbfci^affung  be0  Sattes  bod^ 
noci^  getaume  S^dt  untet  ben  SSebin« 
gnngen;  untet  beneu  bet  fÄtoäbif^e 
8unb  bad  ^et^ogtl^um  an  Ofiectet(^ 
übetkffcn  toottte.  @tättn,  IV  @.  85 
3lnm.  1.    . 


106 


VIII.  *(£roti{ca  nttotx  gcf^ld^ten'  ^on  SBUl^cün  «em. 


aSJan  bte  t>t>n  JRegcn^fjJUtg  alt  it  luben  an^  ber  [tat  ttiten. 

Anno  dni.  1519  a  die  uüimo  fcBret  ba  triben  bie  bon  Stegen«^ 
^)Utg  ir  iubcn  ali(  au«  ^  bcr  toatcn  iung  utib  alt  bei  700  man.  l^ett  in 
ttiiäf  lurfee  jcitt  geben,  barin  fie  mo(ä^ten  ire  gietter  öerlaffen. 

attfo  brad^  man  bei  iuben  i^nagog  gar  ai.  ber  bifd^off  bon  Stegen«^ » 
pnxi  unb  ate  fein  l^ofgefinb  bie  l^alfen  2  tag  baran  arbaitten^,  unb  man 
trauet  airi  ca)fptl  bon  l^ot^  an  bie  ftatt  in  unfer  lieben  frauen  eer3,  ^j^  i^ett 
man  altag  ))i(  meg  barin. 

aSJann  man  l^ie  3  auffjied^ent  ^>ruglen  He«  mad^en. 

Anni  dni  1519  ba  tie«  bie  ftatt  l^ie  3  auffjied^enb  f(ä^tag^)ruglen  lo 
mad^en ,  aine  bor  bem  Ätendentörtin  *  unb  bor  bem  gif d^ertörtin  *  unb 
©teffinger  törlin», 

PB(.  54^]  SBie  ber  l^erfeog  bonSafo^  bie  [tat  3ennf  einnam. 

Anno  dni.  1519  in  ber  faften  ba  begert  ber  l^er^og  bou  ®afo^  an 
bie  üon  Senf,  fie  fotten  in  mit  400  jjferben  burd^  laffen  jied^en.  ba«  »arb  is 
im  bergünbt,  atfo  l^ett  er  toot  1000  jjferb  unb  ettid^  fuo«botdt.  unb  ba  er 
in  bie  ftatt  lam,  ba  nam  er  fie  ein  in  bie  ftat. 

5Run  toaren  bie  öon  3enf  burger  ju  ®ern ;  atfo  jugen  bie  ©d^ioe^^er 
au«  unb  loolten  ben  öon  3enf  Wfen ,  toietool  ber  ^er^og  bon  ©afo^  jfi 
3ird^  burger  toa«.  atfo  fd^idft  ber  ^erfeog  bon  @afo^  ben  ©d^toei^em  ent«»  20 
gegen  unb  Derl^ie«  Senf  bie  ftat  toiber  ju  geben,  unb  fott  ben  ©d^toeifeern 
1 00  M  fronen  geben,  er  jatt  in  30  M  pax  unb  bie  70  M  fott  er  in  l^emad^  geben. 

^tf 0  iod^en  bie  ©d^toei^er  toiber  l^aim.  barnad^  toarb  e«  bon  gemainen 
©d^toe^^em  bertragen,  atfo  ba§  bie  30  M  fronen,  bie  ber  l^er^jog  pax  an^ 
l^ett  geben,  bie  fottten  ben  ©d^toeifeern  befeiben,  aber  bie  70M  bebörft  ber  25 
l^erfeog  nid^t  jaten  '^. 


1.  ^m  21.  ^ebr.  tourbe  ben  3uben 
befolgten,  *ba«  p$  In  8  tagen  feiner  mel^r 
^le  jlnbcn  ließ'.  @.  baö  mffttt  In  Seon^. 
SBibmannd  (S^ron.  ^on  9(egen9butg  1.  c. 
@.  31,2;  bei  ChristophoruB  Ostofran- 
kuB  de  Ratisbonae  Metropoli  etc.  . .  . 
subita  ibidem  judaeorum  proscrip- 
tione,  ^ngdburg,  Suni  1519;  (Sememer, 
aieöenSburger  ^^ronif  IV  @.  351  ff.; 
«retin,  ©e^l^te  bcr  Suben  In^alern 
@.  93  ff.;  bamad^  bie  2)arftellung  bei 
©raefe,  ®tW^tt  ber  3uben  IX  @.  2 1 2  ff. 
SSgl.  au^  Sttlencron,  III  @.  31 6  ff.,  «nb 
bie  Siebet  1.  c.  ißr.  336.  337.  338.  339. 
340. 


2.  @.  SBlbmonn  1.  c.  @.  31,26. 

3.  (Sbenba  @.  32,8. 

4.  @.  über  ba«  Ätlnfertl^or  (frfil^er 
porta  hinter  ^(.  Arena,  ©tnberttn«», 
Äofen»,  ^lofcnantl^or  etc.  genannt)  Äoff« 
mann,  S)le  2:^ore  jc.  ber  @tabt  1.  c. 

e.  30. 

o.  @.  über  ba«  glfd^ert^or  1.  c.  @.  17 
u.  @.  34. 

6.  @.  über  ba«  ©tefflnger-,  «nd^ 
<Bt  ©aUent^for  ^offmann  1.  c.  @.  39. 

7.  2)en  «ntag  gn  ben  ^treltlgfdten 
gtDlfd^cn  bem  ^ersog  J^arl  ni.  ton  @a* 
t>oven  unb  ber@tabt®enf  gabber)6if(!(of 
t>on   ®enf,    toti^    te^tere  €^tabt    ^d^ 


1519. 


107 


©ic  bct  oftettag  an  fant  Oötflcn  tag  toa^. 
Anno  dni.  1519  ba  loa«  ber-oftertag  an  fant  Sorgen  tag  gefattcn^ 

ffiann  btc  baftei  bei  ffierttenjjtugicr  tl^ot  angefangen  loarb 
gft  panin,  unb  Ue«  ettid^  ^oä)  tl^urn  oben  abbted^en. 

5  Anno  dni.  1519  im  malen  ba  toatb  bei  3Bertten))rugIet  tl^or  ain 
^>affte{  angefangen  gä  macä^en^  unb  bie  tl^firen  gegen  ber  $)abtftat  an  ber 
fiatt  maut,  bie  faft  ffoöf  toaxtn,  bie  brad^  man  oben  ai  unb  mad^t  fle  fit 
niebrer^. 

S93ie  lüntg  ßatel  oon  $)if))angnia  jä  ainem  rSmifd^en  Innig 
10  erioett  toatb*. 

Anno  dni.  1519  a  die  28.  jungo  an  fant  fettet  unb  ^aute  aubent 
ba  toarb  ju  grand fürt  ber  Iflnig  Saret  oon  $)if^)angna  ju  alnem  römlfd^en 


mit  grclbutg  »erbüitbete.  S)er  ^crgog 
eratoang  ji(^  am  5.  ^ril  1519  mit  8000 
Wlann  bie  Öffnung  ber  ^l^oie  ®m% 
mngte  ft(^  aber,  aU  fafi  gleid^geitlg  Me 
gretbnrger  mit  ca.  6000  SD^ann  in  ba9 
SSaabtIanb  einfielen,  m  einem  bur(^  bie 
©efanbten  V)on  Sern,  ä^xiä),  Snjem  unb 
©olot^urn  )DermitteIten  8ertraa  loom 
ll.^^ril  1519  t>erfleben,  bemgemag^enf 
fein  ^firgerred^t  mit  ?[reibnrg  aufgab, 
aber  ©eflÄtigung  feiner  greibeiten  ertfiett. 
SBieianb,!  @.413ff.;  »Ö0ertn,U@.3O7; 
^ittier,  m  @.  139ff.;  öuttiemin,  ®efd^. 
ber  @ibgen.  im  16.  u.  17.  gi^brt.,  beutfc^Je 
«umgäbe,  I  <B.  16  ff.  3tt  ben  (ginjel- 
Reiten  f.  namentrt*  Kn8]^cImV@.436ff. 
unb  bie  in  ber  amtd^en  Sammlung  ber 
eibgenöf jifd^en  «bfd^iebc,  ©b.  ÜI,  26  jid^ 
flnbenben  l^ier^er  bejügUd^en  @tü(fe. 

1.  Oftem  fiel  im  Saläre  1519  auf  ben 
24.  3(^rii  (bet  25.  3M>rit  ifl  ber  f^>ätefle 
Xag,  auf  ben  Ofiem  fallen  fann).  Übri« 
gens  ifi  ed  aupttig,  bag  ber  (S^rontfl  ben 
24.  ^ril  al9  ©eorgitag  be^eid^net,  ko^tl^« 
renb  aU  fold^er  in  ben  meiften  J^alen« 
barien  ber  23.  ^ri(  angegeben  ifi. 

2.  ^er  dtatif  ber  Stabt  tvanbte 
fid^  an  ben  )>on  9lürnberg,  um  ilffu 
um  ^n>ei  ©aumeifier  gur  ^erfleKung  ber 
fiSbttfd^en  ©efeßigung^koerre  gn  erfud^en. 
@.  bie  llnttt^ürt  in  ber  $ern>artjd^en 


Urlunb.«@ammi.  II,  340.  S)ie  8aured^- 
nungen  toeifen  t>erfd^iebene  für  biete 
©aftei  gemadpte  ausgaben  ans,  fo  bte 
3391.  1520  «r.  6a,  an  fant  Oilgen  tag 
(1.  @e^t.)  einen  59etrag  für  *ba«gef$nitten 
fiaintöerdt,  an(i)  groffe  fiudt  unb  ^fiaßer« 
flain,  jü'  ber  baf[eV  toerbraö)(^t.'  —  mä} 
Oaffer  befanb  fld^  biefe  S3aflei  jtoifd^en 
bem  Sertad^brüdfentl^cr  unb  ber  @anct 
©eorgenfird^e  unb  tourbe  im  Solfdmunb 
*©ac^ofett'  genannt 

3.  ^.  \)itin  ^offmann  1.  c.  @.  32. 

4.  @.  ^nm  &an^m  )Dor  allem  bie 
9leid^9taQ9a!ten,  iüngere  dtd^t,  ©anb  I ; 
bann  ÜJlignet,  Une  ^lection  ä  empire 
in  Revue  des  deux  mondes  1854  V, 
209  ff.;  G.  de  Leva,  Stör.  doc.  di 
Carlo  V,  I,  280  ff. ;  2)roi>fen,  ®efd^.  ber 
^r.  $ottti!  n,  2  @.  98  ff.;  S».  mmn, 
2)ie  Äaifertöa^fi  ÄailöV.,  @.  26  ff.; 
(£.  i).  ^öflcr,  Äarte  I.  (V.),  Äönig«  öon 
»rag.  ac.  Söa^fJ  gum  röm.  Könige,  Söien 
1873;  SBaumgarten,  S)ie  ^ot  Sco  X.  in 
bem  ^a^Itam^fe  be9  Sa^re«  1518  u.  19 
in  ben  gorfd^.  j.  b.  ®efd&.  XXni,  521  ff.; 
SBaumgarten,  Öefd^.  Äarl«  V.,  I  @.  1 07  ff . ; 
©reiff  in  ber  S^m^-  beö  \}i%  SSer.  für 
@d^to.  u.  Sllcuburg  1868  @.  9  ff. ;  bie 
bei  $uber  III  ^.  481  %nm.  l  angerbem 
nod^  aufgeführte  Sitteratur. 


108 


ym.  '(Erotttca  netoer  Qt]6f\äfitvC  t)on  SBiU^elm  9lem. 


funtg  ertoelt  öon  ben  furfürften  unb  toarb  ba  offenttd^  auegettefft  toon 
l^er  Sorcnfe  Srudfcff  t)on  ©cmer^fclbcn  ^  tl^umbed^anbt  öon  SWenfe ,  bem 
toarb  1000  p  gcfd^endt  für  atn  crung^. 

S$  toarb  ben  lurfürften  unb  anbten,  btc  barjfi  l^ulfcn,  bag  er  xh 
mtfd^er  funtg  toarb,  gro6  gätt  gefd^endt,  bod^  fagt  man,  l^erfeog  gtibrtd^s 
toon  ©ajen  ber  »er  rebttd^,  ber  toolt  latn  fd^andung  nemen  ^ 

5lte  man  fagt,  fo  l^ett  er  felB  tool  mügen  römtfd^er  funtg  »erben, 
ban  im  »arenb  3  »al  jägefagt  jfi  geben,  fo  l^ett  er  im  'fein  feI66  »al 
[©L  65*]  aud^  mügen  geben,  ba§  er  4  toal  l^ett  gel^abt^  alfo  nam  er  im 
ain  tag  unb  ain  nad^t  ain  bebenden,  unb  bamad^  fagt  er,  »ie  erd  nid^t  an  lo 
toeüt  nemen,  au^  urfad^,  er  l^ett  ba«  t>ermügen  nid^t,  aud^  fo  »er  er  ju 
alt  unb  loer  im  nid^t  vernünftig  genüg ,  ba«  laifertl^um  ju  regnieren  unb 
toelt  e«  nid^t  annemen. 

®o  toarb  gro«  gfitt  i)on.be«  Innig  t>on  grandreid^«  toegen t)erfd^endt 
ben  furfürften  unb  anbren,  ban  er  »er  aud^  gern  ri5mifd^er  funig  toorben,  i5 
ober  aber,  toan  er«  nid^t  tt)erben  med^t,  ba§  man  ban  ben  marfgraff 
3oad^^m  au«  ber  SDiard,  ben  furfürften,  toelen  foft,  bamit  e«  nur  funig 
^aret  nid^t  loerben  fo(t. 

35er  margraff  Öfoad^im  l^ett  ftd^  lool  gerifd^t,  ban  er  maint,  er  folt  r. 
funtg  fein  toorben;  e«  toarb  aber  nid^fe  barau«^  20 

SDlan  fagt,  e«  l^ab  ben  funig  Äaret  toot  Imifton  golb  foft,  ba§  er 
römifd^er  funig  ift  ujorben«. 


1.  Soteu)  S^ru^feg  )»on  f&emmtx9^ 
fclbctt. 

2.  @.  bie  9leid^9tag8altm  1.  c. 
€5.  852,5.  3m  (Sangen  cr^fiett  et  naäf 
ber  Bei  Orelff  in  ber  äeltf^rlft  be«  m- 
herein«  f.  ©^toaben  u.  9^ettburg,  3a^r« 
gang  1868  @.  23  vorgeführten  9ted^nung 
3000  Bulben. 

3.  @.  ^fleju  @^)alatin«  Seben  grleb» 
ti^0  be9  Sßeifen  in  @)>atatin8  W- 
9{ad^tag,edd.9{eube(fer  unb  greller  @.40. 
—  2)er  Äurfürfl  griebri^  l^atte  fld^ 
ni^t  n>te  bie  anberen  ^urfürflen  gegen 
eine  ^»erembarte  (Summe  gebunben,  bo^ 
l^atte  anäf  er  t)on  @ette  ^arld  ®elb 
mp\amtn.  ©reiff  1.  c.  @.  27 :  *SBle»oÜ 
er  {berÄurfürpgriebri^)  für  fein  ?Jerfon 
n>eber  ^^anfung  nod^  @runa  l^aben  ^att 
to^Vittt,  ni^tdbeflotoeniger  fo  ^attman 
ime  geben  ben  b^Iben  taill  feiner  <B6\ih 
ben,  ber  f!d^  laufft  auff  32000  ff.'  gür 
'feine  9tette  unb  S)iener'  tourben  8100 


ausgegeben,  ebenfo  tourben  '^er^og 
griebri^en  )»on  @a^fen  (S^urfur^en 
lebigen  @on  bor  allen  anbem  gefd^ndt 
in  ®oIb  400  fl\  Sgl  bie  9lel4dtag9> 
aUen  @.  797  «um.  4. 

4.  %nä^  ber  $a^ß  begünfligtebieSabl 
be9  ihtrfürflen  bon  0ad^fen.  Sanffen,  I 
@.  584 ;  bgl.  aud^  9tanfe  I  e.  262. 

5.  »gl.  3anffen,  I  @.  584;  »lanle,  I 
@.  262. 

6.  ®reiff  1.  c.  @.  44:  'Summa  Sum- 
marum aQer  ausgaben,  ifo  auff  ber  ^h 
mifd^en  unb  ^ifi^x^t^if^^  'n.  mt.  k. 
unferd  attergnebig^en  $errn  (Sommif« 
farten  unb  ®eU>aU^aber  ^erorbnung  fln> 
\6tafitn  unb  iBebeld^  in  ^anblung  ber 
(Sleltion . . .  befd^ed^enift,  afied  gufantmen 
in  ainer  Summa:  ^d^tmal  ^unbert  tauf« 
f enbt  Stoatf  unb  fünfzig  tauff  enbt,  bunbert 
Sfltnn  unb  ad^tjig  gutbin  9{einlf4,  \täf9 
unb  3^<tn^ig  Ireu^er  ^totn  i)fennlng 
—  852 189  fl  261/2  fr;  (3n  biefer  ©urnmc 


1519. 


109 


er  l^ett  fein  Bottfd^aft  t>or  grandfurtt ,  ber  toa«  oxa  Siiberlenber, 
ber  tt?a«  am  l^err  i)on  ©tbenbergen,  bcr  l^ett  »ol  1 0  M  man  jä  f uo^  unb 
iaH)färb,  bergabtnfolbi. 

Site  btc  lurfürften  »elcn  folten,  c«  gteng  gro«  gätt  barfibcr,  c«  tft  iu 

5  erbarmen,  ba§  bie  furfürften  fo  atnen  treffenüd^en  atb  mteffenb  fd^tt)J5ren, 

»an  fie  atnen  römtfd^en  luntg  »elen ,  ba§  .fie  lain  gett  ober  fd^andung 

toeüen  nemen  ober  f atn  i^erl^at^ ;  e«  »trt  aber  aüe«  t>ergeffen,  au^genomen 

mit  l^crfeog  gribrid^  t>on  ©ajen  nld^t 

35er  funig  Sarel  toa^  ain  ge^)orner  l^err  t)on  Öfterreid^  unb  »a^  nod^ 
10  nit  20  iar  alt  2.  er  muft  ftd^  gegen  ben  lurfürften  unb  gegen  bem  römifd^en 
reid^  t)erfd^rei6en,  ee  er  ertoelt  toarb,  »ie  l^emad^  ain  co^)ei  lautt. 

Äfinig  Sarelö  öerfd^reibung^©!.  55*— 56^ 

[©1.56^]   SBie  man  frebenfeur  l^ie  mad^t,  al^  berri5mifd^  fu* 

nig  ertoelt  »a«  »orben. 

15  1519,  ate  bie  mär  i)on  Srandfurt  l^er  lamen*,  ba§  lunig  Äaref  ju 
ainem  römifd^en  fünig  ertoelt  u>a«,  ba  tt)oIt  ber  gißinger  ^  auff  bem  Bein*' 
moxü  J)or  feinem  l^au«  ain  foftlid^  frSbenfeur  mad^en,  be^gleid^en  ber 

7.  *»itt'  ifl  barübetgef<^rieben. 


flttb  jebod^,  tele  dttjelnc  ^ojlcn  jctgcn, 
aud^  foujHgc  für  bie  bamaltgcn  ^\tU  ber 
^abdburgif  ((ett  $oUtil  gemalte  ausgaben 
inbegriffen.) 

1.  @.  Ulmann,  ©idlngen  @.  1 52  ff. ; 
@täUtt  IV  @.  186.  —  2)fia5lminatt  toon 
äetjenbcrgen  (Setoenbergen  In  S^orb» 
Ärobant),  ©ol^ti  be«  (5orncUu8  bon 
Sergen,  SScrttauter  ber  nleberläublf^en 
^tattl^atterin  ^argaret^a,  taax  am  16. 
Dftobcr  1518  al«  ©efanbter  Äöntg  Äarl« 
toon  @^)anlett  in  2lug«burg  mit  50  ^fer« 
ben  eingeritten  (SödRng  V  @.  299) 
unb  tDar  einer  ber  $an)>tagenten  für 
bie  SBal^(  Äart«  jum  beutfd^en  Äaifer.  — 
3)a«  in  9lebe  jiel^enbe  $eer,  unter  ber 
gül^rung  beö  granj  bon  @i(f ingen,  toar 
auf  ^norbnung  ^önig  ^artd  dd.  Sarce« 
XtiXiCi,  31.  SWärj  1519  toon  3«benT6ergen 
auf  brei  SWonotc  in  @otb  genommen 
ttorben.  @d  }og  anfangs  3uni  unter 
^arfgraf  (Safimir,  an  ben  unterbeffen  ber 
Dberbefc^t  übergegangen  toar,  in  bie  S^lä^^e 
granff urt8,  nur  brei  bis  bier  SKeilen  bon 


ber  @tabt  jid^  entfernt  l^aftenb . 

2.  ®eb.  am  15.  gebr.  1500. 

3.  @.  über  bie  toon  bem  Äaifer  au«* 
juflettenbe  SBal^Ibcrfd^reibung  unb  bereu 
©enefl«  SBal^  in  ben  gor[d^.  jur  beutfd^. 
®efd^.,  Sb.  X  @.  213  ff.  —  5  gleid^jeitige 
S)m(febcr  SBal^lberfd^reibung  jä^USBeÜer 
auf  in  Repert.  typ.  SRi,  1285  —  89. 
@^)Stere  2)ru(fe  finben  jid^  bei  Simnaeu«, 
Cap.Imp..  38  ff.;  Siegler,  2Ba^Ica^)ittt» 
lattonen  7  ff.;  ©olba^,  SRei^Sfafeungen 
(1 7 1 3)  II,  1 8 1  ,ff . ;  ®  olba  jl,  Constitutiones 
(1713)  IV 2, 1  ff.;  Sünig,  9leid^«ard^ito, H 
333ff .;  Du  Mont,  Corp.  Univ.  IV,  296  ff. 
jc.  —  ber  lefete  in  ben  9^ci^«tag«aften 
1.  c.  864  ff.  S)ie  Unteriei^nung  fanb 
flatt  m,  3.  ^viVx. 

4.  @.  über  baS  ©elanntwerben  beS 
Sal^lrefuttate«  bie  9leid^8tag8a!ten  1.  c. 
@.  852  tlnm.  1. 

5.  Safob  SBiÜinger,  Äaifertid^er  $»atj 
unb  ©d^a^meiper,  einer  ber  eifrigflen 
urgenten  für  bie  SBaMi  Äarlö.  @.  über 
\\in  Ulmann  I  @.  819  ff. 


HO 


VIII.  ^(Etonica  nttotx  gef^id^ten'  t)ott  fötl^elm  9tetn. 


guggc^*  t)or  feinem  ffaU  anä)  ein«,  unb  ber  ^öd^ftetter^  »olt  aud^  ain« 
l^aben. 

5Run  toae  e6  öot  ber  geferaud^  ntt  getoefen,  ba§  J)urget  in  ber  ftatt 
folten  fröbenfeur  mad^en,  e«  l^ett  bie  ftatt  t>oxnxt  fröbenfeur  gel^afet;  alfo 
fd^idt  ainratt  jfi  bcm  gitttnger  unb  ben  anbren  unb  Ue«  in  fagen,  ain  ratts 
U)e(t  ben  unloften  fe((  jaten.  unb  bie  ftatt  tied  in  bie  Dorftett  aud^  ettid^e 
mad^en,  unb  auff  bem  93erlad^  ba  toarb  ba«  at(erl^fi)>fd^eft  gemad^t,  e« 
toaren  t>it  t)erBorgner  Bijen  barin,  bie  fd^nffenb  im  feur  ab;  e«  loft  banod^t 
t>H  ge(t,  e«  U)a«  l^fi)>fd^  jugerid^t». 

• 

5Bie  ber  l^erfeog  t)on  ffiirttenberg  ©tuttgartten  einnam,io 
er  l^ett  ba«  lanb  gern  toiber  eingenomen,  ertoarb  abertoiber 

Dertriben, 

Anno  dni.  1519  a  die  13.  augufto  ju  nad^t  ba  lam  l^er^og  Ülrid^ 
t)on  5Birtten6erg  gen  ©tfttgartten  \  ber  l^ett  400  Ined^t  ju  fuo«  unb  60  p\&xi 


1.  3a!oB  gugöcr. 

2.  Slmbropu«  ©^flcttct  ber  tftere. 

3.  '^uf  16.  tag  iunii  anno  1519  ^at 
ain  rat  angefe^en  ber  teuf  1)atbm,  btotiU 
ain  rontif  d^er  funig  ertoötttDerben  foQunb 
got  ber  ^err  fein  gnab  bartjä  berle);^en 
tDotte,  ba9  bau  be);  bem  ca^ttel  auf  bem 
tl^umfiift  angehalten  n>erben  foK,  aU  n>u« 
äftn  ain  J|)roceffion  in  lieber  )>farr  für« 
genomen  unb  ba9  au^  fatn  gaffentanj 
gel^aften  »erbe.'  9lat^«becr.*  @.  252.  — 
tm  mam^if  jur  Sed^eraeit  fam  $ofl 
bon  Srantfurt,  baß  (Sari  'am  ertag  am 
abenb  $etri  $ault  gu  röm.  fönig  ertDäl^lt 
»orben.  barauf  l^aben  bie  toon  ^ugdburg 
am  fonntag  na^  be^^ergeit  lagen  in 
ber  ^at  umreiten  ben  bogt  mit  einem 
fned^t  anäf  }toen  tmmeIfcDIager,  unb  mit 
einem  fned^t,  ber  au8gefd(^rien  l^at  bur^ 
alle  gaffen  freubenfeuer  )u  l^aben  bon 
»egen  be9  röm.  f i5nig9,  unb  mSnnigUd^ 
mögen  atterUi  freub  fud^en  unb  taugen 
aQent^aOben,  wo  jie  toerlufl.  unb  fold^ 
feuer  fott  man  \famn  am  montag  an 
f.  Ulrid^dtag  naäf  mitag.  3tem  barauf 
flnb  alfo  jugerid^t  »orben  ettid^  faß  auf 
einanber  podp  in  gtoiling  aenat  toie  ein 
tl^urm,  barauf  grog  bUbnig  gemad^t  in 
^&rtn  unb  mit  einem  fal^n  in  ber  l^anb 
unb  mit  toter  befonbem  erfem,  anäf  faß 
in  )toifling  genet,  unb  burd^aud  mit 
gef^og  sugeri^t,  in  einem  feuer  3  bi9400 


fd(>ug  getl^an.  item  bor  bem  ratl^and  ein 
feuer  unb  fonfl  brei  in  ber  flat,  bie  ain 
ratl^  gu  ?(ugdburg  gebatten  l^at.  item 
nad^matd  bie  gofer,  bie  ^od^fletter,  Seifer, 
Slbter,  @tün3,  Jeber  bermagen  aud(>  U» 
fonberS,  unb  bamad^  an  biet  orten  mel^r 
mit  ^ofiren,  fingen,  taujen,  atterlei?  feiten« 
\pia  tcJ  Sßtxläft  $ir9torfer0  an  ben  9{at( 
an  8legen«burg  in  ©«meiner,  IV  @.  378 
Slnm.  732.  —  3m  nfi^flen  3a^rc  feierte 
man  bie  Snfunft  bed  au9  ^panitn  in9 
9teid^  (>erau9)iebenben^6nig9;  )e9t.  1520 
©t  60*  f.  post  corporis  Cristi  (25. 3uni) : 
*it  10  g  3  l)lr.  toon  9  jetteln  aönerfinben, 
a(9  man  )&  f ant  Slrtd^  ain  frotoben  ambt 
l^alten  tooU  toon  toegcn  ber  guf unfft  fnnig 
Äartö.' 

4.  2)er  ^ergog  erfd^ien  am  14.  9ttg. 
9r6enb«  toor  bem  rotten  i^ilbt^or  inS^tutt* 
gart,  tourbe  eingäaffen,  koäl^renb  bie 
bünbifdbe  f^wacbe  Sefafaung  abaog,  trieb 
bur^  fein  (Srf^einen  bie  bünbtf^en  9le« 
giment9tät(e  in  bie  glud^t  na^  (Sglingen, 
bemSd^tigte  fldb  i^red  Vermögend  unb 
fanbte  i$nen  t(ire  SBeiber  unb  ^nber 
nad^.  iRa^  furger  ^dt  toaxtn  ba9  platit 
Sanb  unb  faß  atteOrtf^^aftenin  feiner 
©anb.  ©attlcr,  n  @.  27  ff.  Über  bie 
Aaffl  ber  ben{>eraog  begleitenben  Setoaff« 
neten  f.  ©tfilln,  IV  @.  189  «um.  2;  \XU 
mann,  1.  c.  @.  179  «um.  199. 


1519.  111 

unb  mm  btc  ftatt  »iber  ein;  bod^  man  ttcö  in  gern  ein;  e^  famen  etlid^ 
l^unbert  fuo^Incd^t  Don  bem  ^)unbt,  in  bie  forftatt  gen  ©tuttgartten,  aber 
man  toolt  jte  nid^t  einlaffen. 

Sllfo  nam  ber  l^erfeog  i)on  SBirttenberg  »il  ftett,  fd^Io6  nnb  börfer 
6  ein,  unb  e«  lieffenb  int  bit  »irttenfeergtfd^  panxm  jä,  bie  bent  fd^toäfeifd^en 
^unbt  Qz\6ftoi>xm  l^etten.  a($  bie  m&r  l^erlamen,  ba  l^etten  bie  tl^untl^erren 
l^ie  atn  toolgefatten  barab. 

SKun  l^ett  ber  fd^wäbifd^  pmit  au^  noäf  öif  ftett  unb  börfer  inn  S 
alfo  rifd^t  fid^  ber  jjunbt  »iber,  unb  l^erfeog  SBiC^alm  öon  fairen  ber  fam 

lol^er  unb  ritt  l^ie  »eg  a  die  11.  fetember  auff  Ulm  2;  e«  jog  be«  ^)unbfe 
öold  atö  auff  Ulm  jä,  unb  a  die  ultimo  fetember  ba  jod^  l^er^og  SBif^alm 
ju  Ulm  an^,  ber  toa«  Jbrefter  fetbl^auBtman.  ba«  boldt  l^ett  ju  Ulm  lang 
mieffen  toarten  auff  ba«  boldt  bon  3nfj)rugl,  ba«  bem  lunig  Äaret  juge* 
l^ort,  ba«  tDa«  (ang  an^ ;  e«  (rad^t  ben  pmit  ü6er  umb  20  M  fl,  bag  man 

15  fo  lang  muft  [S3t.  s?*]  toarten. 

äf«  ber  l^erfeog  öon  SBirttenberg  ©tütgartten  einnam,  ba  »aren 
etltd^,  ongefar  bei  30  man,  bon  ©tutgartten  gen  ffiglingen  geujid^en.  ba 
ße«  in  ber  ^er^og  bon  ffiirttenberg  enbietten,  ba§  fte  im  bor  nad^fe  2000  fl 
lid^en,  ober  er  tt)elt  in  ba«  ir  bal^aim  nemen  unb  toelt  in  toelb  unb  linb 
20  bertreiben,  alfo  gaben  fie  im  ain  anttoort,  fie  tt)eren  tail«  t)erritten,  aber 
fte  »elten  im  fürberlid^  anttoort  geben,  alfo  fd^idtt  ber  l^erfeog  ire  »eiber 
unb  ire  linb,  ber  »aren  123,  Jjon  ftunb  an  jfi  bem  tl^or  au«,  unb  muften 
ir  J)tl  alfo  ungeeffen  mit  ben  linben  au«  ber  ftat  gan,  unb  nam  in  aße« 
ba«,  ba«  fte  in  l^euffem  l^etten. 

25  5lIfo  jod^  l^erfeog  SBitl^alm  ju  fe(b,  unb  ber  l^er^og  J)on  SBirttenberg 
fd^Iug  Pd^  aud^  ju  felb,  unb  tagen  bei  ainer  l^alben  meil  Jjonainanber 
bei  Ober*  unb  Unber*!Dirdf^atm.  unb  a  die  12.  ottober  ba  l^etten  fie 
ain  fd^armifelen,  ba§  bem  bon  SBirttenberg  bei  100  man  erftod^en 
tt)arb  \ 

30        2Kfo  rid^t  fid^  ba«  ^)unb«boIdf  a  die  14.  ottober  ju  unb  tootten  fid^ 


1.  S3tcr  2^age  na(^  ber  ©utbiguiig  ber  Utmann,  1.  c.  @.  183. 

$au^)tpabt  l^atte  ba«  Sanb  gel^ulblgt,  2.  ^erjog  SStf^etm  traf  am  12.  ^tpt 

au^flenoOTwen  ZüUn^m,  Vixaäf,  9Kün*  Bei  bem  kimfam  in  Ulm  jufammengc- 

fln9en,9^ettffett,Slattbeuren,®ö^)^)ln9etr,  fommcnen  Öunbe«]^eer  ein.   ^etlmann, 

3(8toer0,  Saufen,  Seflgl^elm,  SBeln^berg,  Ärlegggefd^.  @.  14;  (BtäÜn,  IV  @.  191. 

3Rö(fmüM,   5«e«enjlabt,    Zid,    Dmn,  3.  2(m  12.  Oft.  »ar  ba«  @d^armü^el 

©elbenl^elm  unb  nod^  fünf  anbere  Orte,  bei  ©ebelfingen.    @.  ^leju  @täUn,  IV 

toeld^e   melflen«  bur^  i^re  bünbi[d^en  @.  194;  UlmanU;  1.  c.  @.  197. 
^efa^ungeu  ncäf  }UTÜ(fgetfaUen  tourben. 


112 


VUl.      ronic  ttmer  ^t^dfläfim*  tott  SBiO^dm  ^tm. 


a  die  15.  bitte  mit  bem  Don  SSitttetiBerg  gef dalagen  ^(en.  fte  fd^uffenb 
im  attd^  faft  in  fein  geßger. 

3Mfo  jod^  bcr  t>on  SBirttcnBcrg  a  die  1-5.  bitto  t>or  tag  mit  feinem 
^otd  bart)on  gen  ßanftatt  nnb  ritt  a  die  15.  bitto  gen  ©tuttgarten  K  nnb 
a  die  16.  bitto  an  f ant  ®at(en  tag  t>ot  tag  ba  jod^  er  ju  ©tutgortten  5 
l^aimßd^  gä  bem  fd^to^  an^  barDon.  nnb  ee  er  U)eg  god^,  ba  fagt  er  gegen 
feinen  pauxtn,  e^  toer  um(  bie  jeitt,  bag  fte  bie  loein  fotten  aMefen,  nnb 
fagt,  toeüid&er  im  2  fl  geb,  ber  med^t  »oI  »iber  l^aim  jied^en.  alfo  »arb 
im  banod^t  Bei  6  M  p  geBen;  er  fagt,  er  »ett  bie  Ined^t  mit  unberl^alten. 
etlid^  tt)oÜen  im  nid^fe  geben,  unb  »arb  ain  gemürmel,  ba§  er  pd^  bart)on  lo 
mad^t,  man  fagt  pe  loedten  in  gefangen  l^aBen. 

(Sr  l^ett  Bei  1500  lanb^Ined^t  unb  l^ett  ban  funp  ^auren,  bag  er  in 
aüem  fuo«t)oId[  ^ett  Bei  8M  man  unb  Bei  200j)farb  raifpg^. 

Unb  ba«  tonbt  SBirttenBerg,  ba«  »iber  an  in  toa«  gefd^Iagen,  ba« 
gaB  pd^  al«  toiber  an  pmU.  man  maint,  ber  jjunbt  folt  ©tuttgartten,  15 
©d^orenborp  unb  Äird^en  bie  maur  nibergelegt  l^aBen  unb  bie  ftett  gej)Iin« 
bert  l^aBen,  aBer  e«  gefd^ad^  nid^t ;  pe  l^etten  e«  »ot  t)erbient  gel^aBt '. 

aifo  Befaßt  ber  jjunbt  ba«  (anbt  mit  2M  fuo«Ined^ten  unb  400  raif* 
pgen  J>f  ärben ;  ba«  f  ol  ba«  lanb  ju  SBirttenBerg  ain  ganfe  iar  fe(B«  Bef  ölben  *. 

A  die  3.  nofemBer  lam  l^er^og  Sill^alm  t)on  fairen  l^er  an^  bem  20 
Irieg  unb  jod^  toiber  l^aim. 

ffi«  gieng  bie  maip  foftung  in  bifem  Irieg  üBer  bie  pett.  e«  fagten 
bie  ebelleutt,  bie  im  pmii  toaxzn,  »or  bem  Seremia«  Öd^em  ^  öon  5lug«» 
pnx^,  ben  fetBcn  lanntcn  pe  nid^t,  pe  tDelten  [©l.  57^]  fttegen,  ba§  bie 
pett  t)erberBen  mlepen;  unb  toer  ber  abel  ben  petten  rcd^t  treu  getoefen,  f0  25 
»er  gro«  gutt  erf^jart  toorben,  ban  e«  toarb  am  erpen  oie(  jjutfer  unnufelid^ 
jjerfd^offen  toorben,  ba«  mupen  bie  pett  aßain  jalen. 

ffi«  l^at  aud^  ber  j)unbt  cttoa  bit  börfer  berj)renen  faffen  unb  geBranb* 
fd^a^t,  aber  latn  reben  berbi5rbt;  aber  ber  l^erfeog  bon  SBirttenberg  l^at  ben 
bon  ffiffftngen  etttd^e  börf er  berj^rennt  unb  bif  reben  abgefd^nittcn,  l^at  in  30 
ob  eoMpfd^aben  getl^on«. 

ß«  ttja«  ain  ebelman,  l^ie«  Sang  gtlij)  bon  9?ed^berg ,  ber  »a«  bei 


1.  @.  ^icm  @täUtt,  IV  @.  194;  Ut 
mann,  1.  c.  @.  197. 

2.  S)cm  ^erjoge  flanbcn  ungcfäl^t 
2000  ?anb8fne^tc  unb  6000  toürttcmb. 
Säuern  gur  SSerfügung;  feine  ^titmt 
l^ltt  unflefä^ft  350  $ferbe.  Ulmann,  1.  c. 
@.  190.  SSöt.  über  ba«  StuSeinanber- 
laufen  bes  llanb^oolted  ebenba  @.  199. 

3.  ul&rigendtDarenbieüber^tuttgart, 


<Sd^ornborf  unb  ^Ird^l^eim  dU  bie$au:t>t' 
fluten  nUx6f9  ))ert;2tngten  Sugen  ^art 
genug.   Ulmann,  1.  c.  @.  202. 

4.  S3gt.  Ulmann,  1.  c.  @.  202. 

5.  2)er  ©ruber  be«  bei  @enber  öfter 
genannten  Wlaxi^  df^dm. 

6.  @.  über  btefe  SSer^eerungen  Ut* 
mann,  1.  c.  @.  193  ?lnm.  243. 


1519. 


113 


bem  loott  9ßirtten6erg,  ber  t^et  bem  ^unbt  Dt(  jS  laib ,  ber  l^ett  \äfio^  unb 
b9rfer  int  lonb;  alfo  io6)  man  im  ffir  bad  fd^to^,  unb  )Da9  bie  matnung, 
man  fo(t  ed  loerberbt  l^aBen  ober  gar  bet|)rennt,  aber  ber  abel  lunbt  ed  an« 
rid^ten,  ba^  im  lain  taib  it\(Sfa6),  nnb  er  ma^  banod^t  felb  bei  bem  Don 
6  SBirttenberg  ^ ;  er  »a^  ain  groff er  laur. 

33er  l^er^og  t)on  SBirttenberg  jod^  in  aibgnoffen  unb  begert,  ba§  pe 
im  ain  tag  l^ieften,  er  toeft  in  afiff  12M  man  fotb  geben,  ba§  jie  im  ^ulfenb^. 

Der  pmit  gewan  bif  groffer  büd^fen  unb  fuglen,  bie  fuort  man  gen 
U(m;  man  malnt,  e«  t)ai  ob  lOOM  p  lop. 

10  SBie  am  ^ime(  ain  feuriner  fnoj)f  gefed^en  toarb. 

Anno  dni.  1519  a  die  4.  fetember  an  ainem  funtag  jmifd^en  5 

unb  6  ur  am  aubent,  toei(  e$  nod^  tag  toa^,  ba  koarb  l^ie  am  l^imel  gefed^en 

bei  Unfer  grauen  lird^en  ain  feuriner  fnojjf,  ate  gro^  ate  ain  faup  ober 

ain  )oenig  größer,  unb  ba^  l^ett  ainen  fd^toan^  bei  ainer  e(en  lang  unb 

16  fuor  am  leimet  fd^neü  l^intoeg  gegen  gribberg  ti)ar%». 

S5on  ainem  abbt,  ber  feinen  lod^  ju  ©erb  florenfet. 

Anno  dni.  1519  im  fetember  ba  toa^  ain  abbt  gu  bem  l^aißgen 
Äreufe  ju  SBerb,  ber  Porenfet  feinen  lod^ ;  atfo  loarb  er  gefangen  unb  gen 
S^iüingen  gepert,  man  tet  im  aber  nid^ft  K 


20  [©1.58*]  SSJie  ber  carbinat  ^cr  SWatl^eu«  Sang  gfi  Salzburg 

bifd^off  toarb. 

Anno  dni.  1519  a  die  23.  fetember  ba  ritt  l^er  äRatl^eud  Sang  ju 
Salzburg  ein  tt)ie  ain  bifd^op*  unb  »arb  beftät  jfi  ainem  bifd^op,  ban  er 


1.  ^xt\tt^^Üipp^on^eäfittQ,  tintt 
htx  ^atrflen  ^npänger  bedf^ergoadUIrid^, 
^atte  im  Stfi^Iing  M  S^xt»  bie  €Habt 
®9|^>ingcii  gegen  ba9  OnnbeS^eet  gu 
iKtlten  terfii($t.  Wtmwm,  1.  c.  @.  151. 
ICn^  beim  ^erb^dbgnge  toirb  ec  im  ®^ 
folge  be«$et3og8  em&l^nt.  Ulmann,  1.  o. 
@.  179. 

2.  @.  iXbn  biefe  9emü(mtgen  be9 
$er)og9  in  ber  @(!^tt>et)  Utoiann,  1.  c. 
e.  203  ff. 

3.  H^gt  ©äffet  ad  h.  a. 

4.  m  g^attj  «erntet  (1517—1519). 
8.  ffi^et  i^tt  ^ikiigdborfet,  ^efd^i^te  be9 
it(oflec6  stmt  l^tihes)  iit  2)on«nt9öt^,  n 
e.  2  ff. ;  et  toitb  bort  M  leid^t^nig, 

etabte^ionifen  XXY. 


fd^tDelgetifd^  nnb  )>etfd^koenbetifd^  gefd^i(> 
bett,  bie  iBettoaUuna  be0  ^loftetd  gan) 
fernem  ^elUter  Fr.  9R(tt^&u9  üBetlaff mb. 
fßm  ben  (Sottbentualett  toegen  feinet 
SBaitbe(96etbem£ifdbof  Detttagt,  tontbe 
et  im  ^ttbf  be9  Sa^te«  1519  abgefegt 
nnb  m^  2)i)Ilngm  in  lebend(&ng(i^ 
©efongenf^ft  gebta^t;  eBeitJo  tontbe 
bet  belletet  im  ^lo^t  auf  Sebendbonet 
gefftttgen  ge^Uen.  2)ie  übet  bie  IBeiben 
t>er]^ängte  fitettge  JBefitafuttg  (&|t  bo« 
i»oit  ^aa  «ttgeaebeite^Setgeben  be99(bte9, 
übet  ha9  bd  ^onig«botfet  nid^td  etto&l^nt 
ifl,  ^  toa^tf AemUi!^  aimei^men. 

5.  »gl.    ©etibet  @.   75,15.     2)a« 
2)atmn  be9  (Sintitte«  i^  ti^tig.  @.übet 

8 


114 


VIII.  '(Stonica  netter  gefd^id^ten'  'om  SiD^etm  ^tm. 


öor  coabiutor  tt>aö,  unb  a  die  26.  bitto  ba  fang  er  fein  crfte  nie§.  et  too« 
catbmal  unb  Btfd^off  ju  ®urg  unb  tDa^  l^te  t]^um())roBft  unb  l^ett  fünft  an 
totl  orten  aud^  jjfrtenben ;  ba^  gab  er  aW  öon  im,  ate  er  Bifd^of  toarb,  man 
fagt,  er  f)Oib  t>on  bem  M^tumb  ju  @al^)>urg  ^unb  t)on  bem  6er(ftt)er(I,  ba^ 
aud^  barju  gel^ört,  aü  [ax  120M  fl  bar))on  auffgul^eben.  5 

SBic  ber  ©anbijetler  fein  fte«  unb  arm  offt  abgefallen  tft. 

22.  etpt  Anno  dni.  1519  umb  fant  SWorifeen  tag  ba  fiel  ain  junger  cbelman, 
l^ie«  ©anbiießcr^  ainen  fuo«  ab  in  ainer  ftuben,  er  U)oIt  ftd^  öertreen, 
unb  er  ^ctt  ben  f etbcn  fuo^  f ur^fid^  baröor  aud^  abgefaßcn ,  bat  w  nod^ 
banod^t  nid^t  gar  l^ail  an  bcmfelben  fuo«  tca« ;  fo  l^ctt  er  barijor  ungefar  10 
bei  ainem  jar  ^ie  ben  anbren  fuo«  an  3  orten  abgefaßen;  baö  gefd^ad^  im 
in  ainem  gcf eßenfted^en ;  fo  l^att  er  baröor  1  arm  abgcf aßen  unb  ain  ad^fel 
auögefaßen,  baö  toarenb  gro«  unfeß. 


15 


SSJie  ber  lunig  öon  ^if<>ania  5  fd^öff  auff  bem  mör  gen  Sa 
tacut  ober  SKalaca  nad^  fj)efeerei  fd^idtt 

Anno  dni.  1519  am  l^örbft  ba  fd^idt  ber  lunig  »on  $if^)ania,  ber 
rßmifd^  lunig,  5  fd^öff  auff  bem  mßr  in  C)tft>ania  tocg,  bie  folten  gen  Äa* 
(acut  ober  gen  SKalaca  nad^  fj)efecrei  faren.  er  toa^  ber  l^offnung,  er  toelt 
biefelb  fd^effart  aud^  finben,  loie  pe  ie^t  ber  lunig  »on  ^ortigaß  l^att. 

5Der  l^aubtman  ift  ain  ^ortigaltcfer,  l^aigt  germanbo  SWagaliaenö,  20 
ber  ift  toot  1 0  mal  öon  be^  lunig  t)on  ^ortigaß  in  3nbia  gewefen  unb 
^att  tool  gebient,  ift  im  aber  übel  gelonet  loorben^.  alfo  ift  er  öon  bem 


18.  *ober  gen  SWaloca'  ijl  on  ben  JRanb  gef^rieben. 


bie  bamtt  berbunbenen  geterlUfctten 
3autter,  ffi^ron.  b.  ©aljBuraJV  @.  334  ff. 
aDie  Slug«bnr0er  2)ont]pro^)Pei  trat  er,  ali 
er  nadf  feiner  "SiMttpi  toon  bem  ^ciä}9' 
tage  )U  ^ormd  einige  Sage  in  fetner 
ä^aterflabt  »eilte,  bem  2)ombed^ant  Max» 
quarb  toon  @tein  ab;  baS  i^idtl^nm  ®nrl 
refignierte  er  erfl  am  19.  gebr.  1523. 

1.  SBil^elm  öon  ©anbljett?  ein  'reite» 
rif^er  SWann',  ©ol^n  beö  ©einriß  ton 
©anbiuU  unb  ber  (^ngdburgerin)  geli« 
cita«C>öctPctter.  @.$nnb,  ©tammenb.  11 
@.  278.  3m  3a^>re  1522  jliftete  er  einen 
Sal^rtag  für  feine  iKnttcr  unb  feinen 
©ruber  ®eorg,  im  Sa^e  1526  forberte 
er,  nad^bem  ein  Sl^eil  ber  ^^n6)t  and 
bem  ^(of!er  ausgetreten,  ba9  bafür  begai^lte 


®elb  bom  (Son))ente  gurüd.   <Sd^ott  L  c. 
Sal^rg.  1880  @.  231  iRr.  231. 

2.  S)er  ^ortugiefe  iDf^agall^ae«  l^atte 
ftd^  an  ber  ))ertugieflfd^en  (Sii>ebitton  bon 
1505  unb  an  ber  ^^ebition  nacb  Wlalattti 
betl^eitigt.  bei  loeld^er  ©elegenpeit  er  im 
So^re  1510  gwd  ©d^iffe  rettete,  »et 
einem  gelbguge  in  SHaroffo  tourbe  er 
fc^wer  öertounbet  uub  mußte  mit  einer 
ßeinen  $enfton  and  bem  ^enfle  treten, 
^m  22.  m&n  1518  f^loß  er  ben  »ertrag 
mit  ber  f^anifc^en  ^one,  infolge  bef|en 
er  am  20.  ^tpt  1519  feine  n>elt8ef4i(i^t« 
li^  oetDorbene gal^rt  antrat;  bad gunä^ft 
ind  l(uge  gefaßte  3icl  tDar  bie  @neid^ung 
ber  (Setoürsinfeln.  9tuge,  ©efd^i^tebe« 
3eitalterd  ber  Sntbedtungen  @.  462  ff. 


1519. 


115 


luntg  toou  ^ortigaü  fomcn  ju  bem  funtg  Äarcl  t)on  §tfpanta  unb  fünft 
aud^  fll  ^ortigatlcfet,  bcr  Belont  in  »ol.  unb  toxt  eö  auff  bcr  raiö  gangen 
tft,  ftatt  an  bem  ptatt  88  im  1 522.  jar. 

[351. 58^»]  aSon  ainem  Befen  regiment,  ba«  l^ie  »a«  in 
5  ainem  ratt 

Anno  dnL  1519  ba  toa^  ain  iH  regiment  l^ie  in  ainem  ratt  bie 

l^öci^ften  unb  bßften  ämjjtcr  bie  »aren  mit  fd^Ied^ten  teutten  befefet,  unb 

teer  t)or  ratt  ju  fd^affen  l^ett,  ber  beborft  gelüd,  ob  er  fd^on  ain  geredete 

fad^  l^ett.  unb  »er  bie  burgermaifter^  unb  ben  ftattf d^reiber  2  ju  frainben 

10  l^att,  ber  l^ctt  e«  böfter  beffer. 

ß^  l^at  ie^  ettoan  bit  iar  gcwert,  gott  »eü,  bag  e«  fd^ier  gutt  »erb! 

ajon  groffer  l^offart  unb  groffem  f^)il  unb  anber  be«  fitten, 

ba«  bie  laiferifd^en  l^er  l^aben  brad^t. 

Anno  dni.  1519  ba  U>a6  groffe  l^offart  l^ie  unber  ben  burgern  unb 
15  l^anbtoerdKeutten. 

S«  l^etten  bie  laifcrifd^en  bil  b8«  fitten  l^cr  brad^t ,  bie  t)or  l^ie  nid^t 
getoefen  toaren. 

e«  gefd^ad^en  groffe  \pxü  mit  larten  unb  mit  loirflen  ^  unb  man  loa« 

loftlid^  mit  effen  unb  tringfen.  toan  bie  burger  ju  jeitten  göft  luben,  fo 

20  gaben  pe  jetlid^em  menfd^cn  ain  reip^on,  bie  laften  fie  ju  jcitten  umb  10 

in  15  Ireu^er,  ju  gcitten  ^öd^er*,  unb  gaben  felfeamen  »ein  ju  trindten, 

ber  au«  ferren  lanben  fam,  unb  mit  allen  bingen,  toie  man  e«  auff  ba« 

-  aller  lofttid^eft  mod^t  befomen. 

®o  toa«  man  aud^  loftlid^  mit  ber  Itaibung.  c«  l^etten  ettid^e  njeibcr 

25  gutt  mebrin  man«rödt ,  bie  trugen  fie  an  unb  trugen  famattin,  bamaftin 

unb  attlaffin  fd^auben  unb  rßd ;  ettüd^  burger  trugen  aud^  famatin  unb 

12.  3)te  ©orte  *unb  g^öfT«*«'  ^ox  '\p\V  finb  barübet  gefc^iiebcn.        16.  Sbcnfo  *^ie\ 


1.  2)te  ^Bürgermciflet  bed  3al^re8 
toatm  ®eorg  Sangenmantet  unb  Ulci^ 
Slnt ,  toott  bencn  ber  crjicre  ba«  Bürger* 
ntetfleramt  pm  aäfttn,  bet  le^tere  gum 
fe((i^ctt  Wlait  MUiMt;  bie  bc«  ^oxia\fxt9 
traten  ©eorg  SSetter  nnb  ^incntfmn^ 
3m]^of,  jeber  ber  ©eiben  jum  britten 
SWale. 

2.  ^ottrab  ^euttuger. 


3.  @.  j.  30.  ben  ^aU,  ben  @enber 
(unter  1530)  @.  310  ff.  crjäl^It 

4.  »fil.g.  S.bic  greife  oBcn  ©.84,10 
unb  unten  @.  126,4.  —  SSgt.  ben  Äüd^en» 
^e(  Bei  einem  t>on  ber  <Btabt  im  ^a^xt 
1513  gegebenen  Wla^UUx^tttttn,^nnp 
®ef^.  2C.  toon  SluaSburg,  11  @.  144,  too 
anäf  bie  ^oßen  beigefügt  ftnb. 


8* 


116 


Vni.  '(Erottica  nttott  gef^t^ten'  bon  SBU^edn  9tem. 


bamafttn  rSd.  fo  trugen  bte  tt)ei&er  lofüxäf  rmg  mi  httüa  mb  gulbin 
lettm,  bte  man  in  lainer  ftat  in  teutf ci^en  (anben  nid^t  finbt  K 

@o  l^etten  bie  faiferifd^en  ba«  jätrinden  l^cr  Brad^t?. 

®o  l^at  ber  laifer,  atö  er  nod^  geteBt  l^att  ))U  reid^^t&g  l^ie  gel^abt 
unb  ift  fünft  an^  bil  l^ie  getoefen  \  unb  »an  er  l^ie  toa^,  fo  »aren  Dil  0 
j&anbttoerdtcutt  l^te,  bie  ir  gutten  nufe  l^etten,  unb  »arben  bie  l^anbttocr* 
leutt  ierlid^  unb  afenb  unb  trunden  »ol;  »an  ban  ber  faifer  »eg  loäf,  fo 
litten  fie  ber  fofilid^ait  getoont  unb  »erbarfcen  ban ;  pe  trögen  üud^  foft* 
ß^e  Kalber  bie  l^nbttoerrfer. 

Unb  »an  ber  laifer  l^ie  »a«,  unb  »a  fein  ulä  jfi  ]^er»erg  lag,  foio 
gaben  f!e  ^ü  nat^t  im  l^au^  {eberman  ju  trinden,  unb  »an  bie  man  »o( 
trunden  l^etten,  fo  giengen  fie  ban  fd^Iaffen ,  fo  »arb  in  bau  bie  »eiber 
unb  töd^tem  ge^)fe|ti  »arfid^  e«  gefd^ad^  unber  ben  Bürgern  aud^,  ba«  nit 
ju  loBen  »a«,  e^  »arb  ain  Böfe  frauenjud^t  l^ie ! 

[©(.  59*]  ©ie  bie  ftat  in  groffem  auffnemen  »a«  unber  benis 
Burgern  unb  laflfteuten  unb  bon  irer  red^nung. 

Anno  dni.  1519  ba  »a^  bie  ftatt  l^ie  unber  ben  Bürgern  unb  lauf* 
euttenin  groffem  auffnemen  unb  groffem  reid^tumB,  ate  lain  ftatt  in  l^od^en 
teutfd^en  (anben  »ad. 

a^  »aren  bil  reid^  Burger ,  bte  lafleut  »aren,  bie  l^etten  gro«  ge«  20 
felfd^aften  mit  ainanber  unb  »aren  reid^;  aBer  ettlid^  »aren  unter  ainan* 
ber  untreu,  fte  Befd^iffenb  ainanber  umB  bit  taufent  gulbin.  barumB  fo 
»urben  bie  öBreften  in  ben  gefetfd^aften,  bie  bie  red^nung  madfttn,  faft 
reid^  »eber  bie  anbren,  bie  nid^t  Bei  ber  red^nung  »aren.  bie  alfo  reid^ 
»urben,  bie  l^ied  man  gefd^idt  leutt,  man  fagt  nid^t,  baf  pe  fo  gro«  bieB  w 
»eren. 

25.  *fo'  ifl  fearübergef^rieBen. 


1.  0.  üBet  bie  ^ugdBurger  Staaten 
etcttc«,  1.  c.  n  @.  80  ff.  @.  bafflBp 
aud^  über  bie  Sra^teuBüd^erbe«  SD^att^Sud 
i^^maa  I  @.  295  unb  II  @.  82. 

2.  ög(.  g.  «.  oBen  @.  87,  2. 

3.  Unter  9R<i^imiUa)t  mutben  in 
«ttAeiButg  im  Saläre  1500, 1510  nnb  1518 
9letd^9tagc  abgel^altett.  ^.  <9ettbet  e.  73. 
127. 135  unb  oBm  @.  88.  S^agu  famnt 
neäf  bie  bieten  ^^etfamutluttgen  bct 
9unbe9rlil^e,  |[tt9gteid^^erl^aumuttgen 
u.  f. ».  ÜBet  bie  Derfd^iebenen  fotogen 
Sufentl^atte  SD>la]:lntittan9  in  9(ug9Butg 


f.  Statin  1.  c.  unb  ©rumter  L  c.  —  @. 
5tt  bem  gangen  SBfd^nitt  im  aSgemeineu 
Soigt,  3tt>ötf  Briefe  üBer  @itten  unb 
fociated  gürjlenleBen  auf  beu  beutf^n 
9ttif^9tagen  in  dtamncrd  $iß.  2:af^en' 
hnäf,  britte  9<>^^'  gtoeüec  da^rgong 
(Sei^jtg  1850)  ®.  269  ff. 

4.  ®.  }.  Sd^tßa9  bie  aOerbingd  niii^ 
»eitker  M  uM]^t  ^Immtx^äft  C^ron. 
eb.  n  ® .  303  tBer  bie  Stupi^g  eine« 
anf  bem  Sfet^tage  im  Sa^re  1518  an« 
mefenben  (Sbe(manne9  erg&l^tt 


1519. 


117 


Unb  toan  fie  fiöf  sufomen  i^erbunben  in  am  gejedfci^aft,  fo  mad^ten 
f!e  ))erfd^retBttng.  man  bie  dbreften,  bie  gefeUfd^aftet  toaxtn,  red^nung 
mad^ten,  ba  foKten  fid^  bie  biener  unb  bie  anbt^,  ben  it  gett  and^  {u  ge<* 
iDtn  unb.  t)er(nft  (ag,  an  fSQid^er  ted^nung  laffen  beniegen  unb  foßen  tren 

5  fd^Ied^ten  iDorten  barumb  ge(auben.  foQtd^  Derfd^retbung  mad^enbt  gtod 
bie&,  bag  U)o(  gn  glaben  x\i,  baf  gröfer  bieb  nid^t  jein  ban  bie  9bt:eften  in 
etßd^en  gefeUfd^aften.  ed  mad^ten  gu  jeitten  bie  gefetf d^after  etßd^  aM  ainer 
gefe(fd^aft  red^nung  mitainanber,  ba|  fie  nid^t  aU  beiainanber  tDoxm,  bie 
ban  aud^  barbet  f olten  getoefen  fein  lautt  irer  öerfd^reibung ;  fo  l^etten  e«,  bie 

10  nid^t  batbei  tDoxm,  grofen  nad^tail.  atö  man  fagt,  3  in  4  in  5  Mfl;  tt)o(ten 
fie  ban  mit  ftiben  fein,  fo  muften  fte  nemen,  U)a9  man  in  gab/  ban  bie 
anbven  l^etten  bad  ir  in  l^enben^. 

SBie  bie  »ein  faft  jed^  tourben,  unb  bie  raiff  t>on  faffen 

f^)rungenb. 

16  Anno  dni.  1519  ba  tputben  bie  u>ein,  bie  in  bem  »ergangen  fumer 
geioad^fen  fenb,  faft  jed^,  unb  gieng  fo  bil  tt)ein  umb,  atö  lain  man  nie 
gebendEt;  ettlid^  »ein  lamen  tjon  in  fetter  totber  on  gemed^t,  aber  man 
muft  fie  faft  mad^en,  unb  e«  fj)rangen  fo  i)tl  raiff  bon  ben  toelnfdffen,  ate 
auc^  fain  man  gebendtt,  man  mftft  ftefe^  an  ben  toeinfaffen  l&inben  laffen. 

2o[®I.{»9**]  SBi?  b?r  burgermaifter  aSett^r  fein  tod^ter  bemiungen 
^eij^ner  loerl^euratt,  barumb  k)i(  reb  befd^ad^en,  ol^  man  in 
auf.f  ber  burger  Jringfftuben  lourb  nemen  ober  nid^t. 

Anno  dni.  1519  a  die  23.nofember  ba  t)erl^euratt  ber  burgermaifter 

3Crg  Setter  2  fein  tod^ter  bem  iungen  ÜÄorl^  aWctjner  ^.  fein  batter  l^ie« 

25  aud^  aWorife  SWetjcner,  ber  loa«  ain  fir^ner ,  er  trib  aud^  ba«  l^anbttoerdf. 

SRun  toa«  ain  reid^er  f affman  l^te,  ber  l^ie«  äRartin  SBe^«  ^,  ber  l^ett 


11.  *ban*  i{i  baiüBergefc^rieben. 

1.  2)er  (S^ronifl  beult  ^ter  offenbar 
anbicSHffermjen,  bie  »cgen  ber  Gewinn« 
^txti^tilnm  Bei  einem  (Som))agniegefd^äft 
3»lf^cn  feinem  SSertoaubten  ©artl^olo« 
mhi9  9tem  unb  ^Imbrofiu«  ^li<b9tiUt 
entfiauben  nnb  nod^  in  bet  ^ixctU 
waren.  @.@enber@.146,18ff.  SSgl.  audt 
\>it  barauf  be)üatid^en  Slufseid^nungen 
be«  8ufa8  SRem,  Sagebntit  1.  c.  @.  18  ff. 

2.  @.  über  ©eorg  SSetter  oben  @.  21 
%nm.  4. 


3.  2)ie  ^od^seit  bed  iD^lori^  i0lei;mer 
(üKartin  SBelß,  f.  unten)  fanb  erft  am 
23.  3anuar  1520  flatt.  ?5ame(fc  @.  28; 
Xa^tlnä)  be0  SucaS  9lem  1.  c.  @.  52. 
SD^an  untertrieb  gtolfti^ett  bem  *S3erbci- 
rat^fen'  ober  ^^n^ammtmtUxC  (ber  SSer» 
lobung)  unb  ber  ©od^jett,  bie  mit  ber 
fird^U^en  2:rauung  gufammenfiet 

4.  3)ie  2Bei6  tourben  im  3a^>re  1649 
unter  bie  ©ef^Ie^ter  aufgenommen, 
©tetten,  ®ef^.  @.  310  ff. 


118  VIII.  '(Srotilca  nctoet  gefd^^ten'  too»  SBU^elm  «cm, 

(et  50  M  fl,  ato  man  maint ;  bet  fe(6  SBei^  l^ett  laut  Itttb.  ttutt  l^ett  ber 
Se^  ben  alten  SO'Zetjmer  nmb  fein  fun  gebeten,  ba^  er  im  in  für  aigen 
geB  unb  \i6f  fein  gar  loersig ,  fo  U)elt  er  in  für  fein  aigen  tinb  annemen. 
ba^felb  fagt  im  ber  alt  äReiper  gu  nnb  gaB  im  ben  fun  für  aigen. 

9l(fo  ßed  in  ber  üRartin  S3e^9  anberft  taufen  in  ber  fürmung«  unb  5 
U)arb  gel^aiffen  äRartin  nad^  bem  aUten  9S^^ffen,  unb  foU  ^infüro  3Rar' 
ttn  SBei^  l^atffen  unb  nimer  SReijnter.  unb  Brad^t  ain  toappm  bon  bem 
laifer  gutDegen,  unb  ben  felben  U)a^)>enBrieff  (ie^  er  auff  ben  iungen  aud^ 
fe^en. 

SRun  toa^  be«  alttn  STOeipter«  »eib,  be«  jungen  matter,  bon  iremio 
man  gelaffen  aM  ber  ftatt  f)vatx>ti,  bau  fie  toa^  ain  groffe  l^uor;  man  l^ett 
ir  l^ie  unter  biermal  bie  ftatt  ntd^t  berbotten,  ban  fie  üe«  fid^  f aft  j)Ieften, 
ba9  ban  gar  offenbar  U)a^;  fie  god^  l^ie  mit  ainem  giegler  U)eg.  fo  l^ett  ir 
man,  ber  alt  3f2eijrner,  aud^  ain  gätte  biemen  bei  im ,  ba  er  aud^  band^ 
l^art  bei  l^ett.  bie  fetb  äWeijmerin  toa«  bc«  SWartin  SBe^ffen  toeib  feügen  15 
uxtDant,  unb  ber  SBeid  gab  ir  et(id^  l^eurattgutt,  aU  fie  ben  SO'Zeijcner 
nam.  etlid^  (eutt  l^etten  barfür ,  ber  SBe^$  l^ab  ben  iungen  SO'Zetj^er  an 
ber  SDteijmerin  felb  gemad^t,  loteiool  be$  SBeiffen  toeib  gü  ber  felben  geitt 
nod^  lebt. 

Unb  ate  ber  l^eurat  gefd^ad^,  ba  berf^rad^  ber  SBe^d  bem  iungen  20 
äWeijcner  20M  fi  ju  l^euratgütt  unb  3  iar  in  ber  foft  ju  l^aüen;  fo  ber» 
f^rad^  ber  93etter  feiner  tod^ter  2  M  fl  gü  geben ;  unb  loan  fte  lain  Knb 
oerfiefen,  unb  ber  man  bor  fturb,  fo  folten  10  M  fl  »iber  an  ben  aCten 
SWartin  SBeifen  unb  feine  erben  f aüen,  unb  »an  bie  frau  bor  ftärb,  f 0  f olt 
IMfl  an  ben  SSetter  fatten,  ba«  übrig  folt  bem  SWeipier  befeiben.  25 

5ltfo  warb  man  bem  burgermaifter  SBetter  faft  übet  reben,  bag  er 
ü>oI  geioeft  l^ett,  ba§  bie  SWeifuerin,  be«  j)reutigam«  mutter,  fo  ain  groffe 
l^uor  u>a«  unb  tr  bie  ftat  offt  ber)>otten  u>arb.  fie  \x>a9  meg  gelaffen  mit 
ainem  giegler,  ba  fa«  fte  bei  auf  bem  ©eefelb. 

[S3(.  eo*"]  3Bie  bie  ^auren  im  (Stfd^tanb  ba«  u>ilt)>rett  fd^uffenbso 

unb  in  fifd^toaffern  fifd^ten. 

Anno  dni.  1519  ba  fd^üffenb  bie  pauxtn  im  Ötfd^tanb  ba«  tx>xtt* 
^jrett  mit  ben  büd^fen  jü  tob.  fie  berlaften  e«  offenlid^  jü  3n«j)rfigf  unb 
an  anbren  orten  unb  gaben  2 1^  n)i(t))rett  umb  ain  Ireu^er.  man  maint,  fte 
l^aben  bei  5M  ftudC  aderlai  l^irfd^en,  toUb  unb  gemfen  gefd^offen.  35 


1519. 


119 


Die  panxtn  flfci^cttcn  anö)  t>U  flfd^toaffcr  unb  flcngcu  ble  flfd^,  unb 
btef etben  koaff er  bod^  nxdft  frei  \oaxtn  K 

SBte  l^te  )u  älugd^urg  atn  comet  am  l^imel  gefeiten  tx>ati. 

Anno  dni.  1519  a  die  26.  nofember  nmi  4  ur  mäf  mittag  ba  loarb 
5  l^ie  am  ^imel  ain  comet  ^  gefeiten,  bad  tt)a9  atn  rotter  ftrici^  unb  bei  2  elen 
lang  unb  l^ett  barob  ain  fd^mar^en  ftrid^,  ber  roa^  ate  lang  aU  ber  rott 
ftrici^,  er  »a«  aber  nid^t  f o  praxi  ate  ber  rott  ^ 

• 

SBon  ainem,  l^ied  Ütrid^  ©d^toar^,  ber  Di(  linb  t)er(ie$« 

Anno  dni.  1519  im  nofember  ba  ftarb  Ütrid^  ©d^ioarfe,  ber  l^ett 
10  3  eefrauen  gel^abt,  unb  er  l^ett  32  Knb  bei  in  gei^abt;  fo  l^ett  er,  loeil  er 
tt>ittü>er  »a«  getoefen,  5  lebige  linb  gel^abt;  fom:  37  finb,  eetid^  unb  un* 
ccCid^;  er  öerlie«  20  tebenbige  eelinb,  ate  er  ftarb  i 

SBie  ))i(  ain  gutbin  min^  galt. 

Anno  dni.  1519  umb  fant  SnbriWag  ba  gab  man  1  gufbin  an  golb  so.  wo». 
15  nmi  63  Ireufeer  unb  1  ipfening*. 

S3on  bem  toaic,  bad  teur  loa^. 

Anno  dni.  1519  umb  fant92icla9  tag  ba  u>arb  ba^  toar  l^ie  berlaft  e.^ec. 
1  centen  umb  27  fl  an  min^,  ie  60  Ir.  für  1  gulbin «. 

SBie  bie  aibgnoffen  bem  )>unbt  fd^riben,  man  fo(t  ben 
20  l^er^ogen  Don  SBirttenberg  miber  etnfe^en. 

Anno  dni,  1519  umb  fant  SWida^  tag  ba  fd^ribeii  bie  aibgnojen  e.iDec. 
bem  fd^u>abifd^en  pmit  l^er  gen  9[ug^)>urg  ^  unb  U)ad  ir  begem  an  ben 


9.  Mm  nofemBei'  ifl  taiübctgefc^iieBen. 

1.  @.  ]^i»tt  bie  au9fül^rUd^e  (&n^» 
luug  bei  ^trd^mait,  1.  c.  @.  443  ff. 

2.  @l»  SOleteor? 

3.  2)er(Stnttagge(6rttoieUei^t  unter 
ba«  3a^r  1520.   @.  ©Anurrer  @.  68. 

4.  3m  ®otte9a(fer  ibet  @t.  ©te^l^au 
fiellteu  feine  dxUn  f olgenbe  ®ebenftafe( 
üxt  idn  auf:  *lUri^  ^d^toarg  /  Bürger  tu 
?lu0f^)Ur8 :  ber  in  49  Saren  htq  brei^ 
^ttgfratoen  @l^U^e  ^tuber  31  ge^abty 
nad^malen  inn  feinem  ^flament  ))nb  auff 
fein  abwerben /@0ue  13.  2:öd^tern  7.  öub 
(Snidlin  53.  georbnet  /  (Srben  berlaffen 


^at  /  in  geflorben  im  28.  2:ag  O!tobrt«/ 
im  1519.  So^r.  SJiefelblge»  (SxUn  irem 
geltebteu  Gatter  )>nb  ^nl^erren  bie  ge< 
bä((ituu6/ber  gu  @t.  Utrid^  begraben  ligt/ 
gefieUet  ^aben.  ©Ott  aUen  €$ee(en  gnäbtg 
tonb  barml^etftig  fei^nttotte/Slmett.  1595.' 
$rafd^ ,  Epitaphia  Aug.  U.  @.  21 ;  MqI 
ebenba  I  ^.  43. 

5.  SgL  be^ügU^  biefer  iBewertl^ung 
bed  ©ulbend  ben  nSd^ßen  ^bfa^. 

6.  Sgl.  toegen  be9  ®elbmert^e0  bie 
borl^erge^eube  $otij. 

7.  2)a9  ^ier  gemeinte  0c^reiben  ber 


120 


vm.  '(Erotttca  uetDcr  gcfd^td^tm'  t>on  ^xii^fim  9lem. 


pvmbt,  man  fott  ben  i^erlog  t)on  SBirttenBetg  in  fernem  (onb  lotber  eui^ 
fe^eti,  bati  ber  l^er^og  bon  SBtrttenBerg  er)>utt  ftd^  reitend  für  ben  rSnti" 
fd^en  Ittnig  ^are(  ober  für  ben  ^f al^graf en  ober  ffir]  gentatn  aibgnofen ; 
unb  loan  er  nid^t  etngefe^t  lourb,  fo  Beforgten  fle,  e9  lonrben  bem  ]^er|o<« 
gen  etUd^  Ined^t  au9  irem  (onb  i&(affen,  bad  fie  bann  nid^t  ber^ietten  5 
Hnben« 

fSJlan  ]^ie(t  ntd^t  bU  bon  ber  aibgnofen  f d^retben,  bon  man  ^t  fie  nie 
mtnber  [©L  eo^]  gefürd^t;  ban  inen  ift  in  bifem  jar  Sei  80  in  90  M  men* 
fd^en,  jung  nnb  alt,  geftorben  an  bem  bred^en^.  fo  l^aben  fie  bor  4  jaren 
aud^  gro9  botd  in  ainer  fd^Iad^t  berlom  in  ti)elfd^en  lanben^,  ba§  fte  ie^  10 
loeniger  jn  beforgen  fenb,  aü  fte  bormate  geti)efen  fenb. 

SBie  bie  lanbtfd^afft  ju  SSSirttenberg   borlangft  ben  aib* 
gnof  fen  fd^riben,  fie  fotten  fid^  be«  ^erfeog  Ölrid^«  bonffiirtten* 

berg^  nid^t  annemen. 

Anno  dni.  1519,  eemat  nnb  bie  aibgnofen  bem  fd^ti)&bifd^en  )>unbt  15 
gefd^riben  l^aben,  ba  i^aben  bie  au9  ber  SSirttenbergifd^e  tanbfd^aft  ben  aib« 
gnofen  gefd^riben ,  loic  l^emad^  gefd^riben  ftatt  bon  »ort  ju  »ort ;  bie  be» 
Hagen  pd^  l^art  ab  irem  l^erren,  bem  l^er^ogen^.  [SI.  60^ — ©L  65*.] 

SBie  ed  in  ber  aibgno^fd^aft  faft  ftarb  nnb  aud^  jn  ^oftni^ 

unb  Überlingen«  20 

Anno  dni.  1519  ba  fagt  man,  ba^  in  ben  aibgnoffen  am  bred^en 
loot  80  M  menfd^en  geftorben,  iung  unb  alt,  unb  ^att  banod^t  nid^t  gar 
auffgel^ört ;  fo  ift  i&  ftoftni^  ob  6  M  menfd^en  tob  unb  i&  Überlingen  ob 
2100  menfd^eni 

SBan  berfblbner  ca)>)>e(  jä  ben  ^arfuoffen  au^gemad^t      25 

unb  geioeid^t  ift  toorben. 

Anno  dnL  1519  bor  loeid^ned^ten  ba  loarb  ber  f&lbner  capptil  }u 


11.  3ni  Diifitnalc  flc^t  »wenig'  jlatt  •»cniget'. 

m  ^(ot^um  berfamnteUeneibgenöffif^en 
»otfii^aften  an  bie  fd^to&bif^en  iBunbed« 
ft&ntt,  batiert  )>om  24.  ißo)).  1519.  ift 
abgebrndt  bei  Sattlet,  1.  c.  11,  Seilagen 
€^.  98  9lx.  47.  ®al.  im  attaemeinen 
Ulmaun,  L  c.  @.  203  ff. 

1.  €$.  unten  3.  21. 

2.  3n  ber  Bäfladtt  bei  9Ratignatto. 
@.  oben  @.  42  ff. 


15.  *f^wäbifi^cn*  xfk  featübctacf^ricben» 

3.  2)iefe9  ©d^reiben  ber  lOStttttember* 
giften  Sanbf^aft.  batievt  ^»oot  7.9bt>. 
1519,  ifi  abgebrucit  bei  eattler,  Leu, 
iOeilagen  @.  85  9h:.  45.  ®.  biep  cbcnba 
@.  39. 

4.  ®g(.  lenttingetS  9{efotmation«' 
gefd^i^te,  ed.  ^ottinger  unb  S^ögett.  I 
@.  28ff.;«tt«^elm,  V€5.461. 


1519—1520. 


121 


ben  ^arfuoffen  gar  au^gemad^t  unb  getoetd^t.  bte  fßtbner  fantletten  gett 
gS  beut  pan  üon  ben  bürgern  unb  Iaff(eutten,  ba^  bte  capptü  t)on  bem 
alenmufen  ge)>auen  loarb  ^. 

1520. 

6  [331. 66*]  SBte  gefagt  toarb/  ba§  ju  ©ten  in  Öfterreici^  3  funen 
nnb  3  monfd^etn  mit  feltgamen  gaid^en  am  leimet  gefeiten 

folt  fein  toorben. 

Anno  dni.  1520  im  Jenner  ba  famen  mör  l^er,  toie  man  gu  SBien 
in  Öfterreid^  3  funnen  unb  3  monfd^cin  mit  fcitgamen  jaid^en  am  leimet 
10  gefeiten  folt  l^aben  ^ ;  unb  c«  toarb  gebrudt  unb  an  ben  jeblen  gcmatet,  tt)ie 
al  bing  gcftalt  folt  fein  gemefen. 

^tfo  tamen  leutt  i^er,  ben  gu  getaukn  toa$  unb  gu  ber  fetben  geit  gu 

SBien  »aren  getoefen,  bie  fagten,  fte  l^etten  nid^fe  gefeiten;  fie  fagten  aber, 

e«  toer  f aft  f alt  geioefen  ju  berfelben  jcit ,  unb  tean  bie  ffinen  fd^ien,  f o 

15  fed^  ed  fei^amßd^;  aber  fie  l^etten  lain  gelauben  baran,  unb  fagten^  ber 

ofterkoein  U)er  gutt  geioefen  gu  berfetben  geit. 

Sie  Sonrat  ))om  ®tüdC  l^er  tarn,  ber  gutt  berdCtoerdC  l^ett  in 

Sottringen, 

Anno  dni.  1 520  im  jenner  ba  f am  ainer  l^er,  ber  l^ie^  Sonratt  t>om 
20  &fM,  ben  l^ett  ber  laifer  gu  ritter  gefd^(agen.  ber  toad  ain  ttfitnapp  ge« 
loefen,  ber  l^ett  in  Suttringcn  gar  foftüd^,  gutt  berdtoerdt  übcriomen,  ba« 
\oa»  fo  gutt  ba^  er  gu  geitten  30  M  f[  ober  nod^  ))U  mer  überfd^ä«  l^ett«  er 
f agt  üor  4  iaren,  ba  l^ab  er  ba^f elb  iar  52  M  fl  überfd^äd  gel^abt,  ba^  ift, 
über  alte  loftung  nu^  gel^abt. 
26  9iun  ift  er  fo  ain  l^oto^,  öertl^an  mentfd^,  ba§  er  nid^fe  bel^att,  unb 
mer  umb  in  ift,  ber  l^att  genfig.  er  l^at  aud^  etßd^  berdtoetdt  Jjon  im  geben. 


3.  01.  65i>  ifi  unbef^tie!>(n. 

1.  aber  biefe  ^aptUt  (onnte  totUx  in 
ber  gebrudteu  Literatur  tto^  in  ben 
^g^bnrger  Wcäfi'^tn,  bei  beoen  borüber 
(Srhtttbigungett  eingejogen  mürben,  bad 
iD'^inbefie  ge^tnben  (Derben. 

2.  2)iefer  SSunberia^en  gefd^iel^t  in 
^onitaUfd^en  unb  ortefH^^en  92oti)en 
üitl\aäf  (Srto&^nung.  8gl.  }.  fd.  bie 
SSillinaer  (Sl^ronif  bei  SDf^one,  H  @,  89^; 
bie  manüäf\6ft  (S^ronit  ^l  261b. 
^nd^  Sut^er  \pn<Sft  bat>on  in  einem 
»rief  an  e^alatin  dd.  19.  m^n  1520 


{3)e  Söette,  I  @.  428  i«r.  211).  — 
®.  ben  alten  S)m(f:  (Sine  SSSarnung 
be9  ^ünbfluffe«  ober  erfd^ce(fU($en  ^a\* 
fere  t>t»  24.  3aM  <ivl9  natarli^r  ^rt 
bee  Fimmels  gu  beforgen  mttfamntt 
9(u9legung  ber  großen  ^unbergei^en 
gu  SQßien  in  Oßerreid^  txWtntn  bed  20. 
3abr9.  (S^gtbieguSriebert^,  äCfirologie 
unb  9tefomtatton  @.  104  f[.)  %uö)  in 
$ero(b9  3.r  SunbertoerdI  :c.  ftnbctftd^ 
unter  bem  3a^re  1520  eine  anefü^rtid^ere 
^(i^tlberung  btefer  (Srjd^einungen. 


122 


VIII.  '(Eronica  nttotx  gefd^i^teit'  üon  SBiU^ebn  atem. 


er  fast,  er  l^ab  nod^  25  M  fl  überfd^ud;  er  ift  Iur^(td^  U)o(  bei  50  M  fl 
fd^utbig  fletoefen,  io^  fagt  er,  e«  fei  »Iber  gfit  morben* 

©ie  ber  ba<)ft  toolt  l^aben  laffen  gerrer  einnemen  mit 

ferretterel 

2.  sebt.  Anno  dni.  1520  i&  (ied^ttneg  lamen  mär  l^er,  ti>ie  ber  l^er^og  Don  5 
getrara  Irand  »er,  unb  ber  bcn>ft  l^ett  gerrer  »ctten  einnemen  unb  l^ett 
]^aim(t(]^  t>xü  föfoner  burd^  ba^  äßantuaner  (anb  bal^in  t)erorbnet  K  atfo 
^ett  ber  ^tx  J)on  SWantua  ben  i^erfeogen  J)on  gerrer  laffen  »amen,  alfo  er* 
ftad^  be«  l^erfcog  t)on  gerrere  foM  bem  bapft  bei  200  man,  unb  würben 
ettid^  gefangen,  alfo  bag  bem  bapft  fein  anfd^(ag  nit  für  ftd^  gieng.  10 

[S5t.  66^]    ©ie  ber  fd^ioäbifd^  <)ttnbt  bem  ermelten  römifd^en 
Innig  ßareC  bad  SBirttenbergifd^  (anb  ))erlaft  i^attj 

2.  gcBr.  Anno  dni.  1520  nad^  licd^tme^  ba  Derfafft  ber  fd^wäbifd^  pmit  bem 
Innig  ftarel  t)on  ^if^ania  ba^-SBirttenbergifd^  tanb  nmb  smaimal  l^unbert 
unb  jed^en  taufent  gulbin^.  u 

Unb  aü  Ici^)ting  unb  emig  geft,  ba^  l^erfeog  Ütrid^  t>on  ffiirttenbcrg 
berlaft  i^att,  bad  fol  htnig  ^ar^t  gaten  ober  mag  ba6  etoig  gelt  ben  lentten 
ab(efen. 

Unb  ben  jol,  ben  ber  laifer  üRa^mUianud  bem  l^er^og  Don©irtten* 
berg  geben  l^att,  ben  fol  man  »iber  abtl^on  ^.  20 

.  Unb  ber  l^erfeogin  t)on  SBirttenberg  fol  man  ir  l^aimfteur,  barauff 
fte  öertoifen  ift,  Jjolgen  laffen.  unb  »an  ba^  freulin*  beri^eiratt  »irt,  ba« 


19.  '9Rapniillanud'  ifi^n  ben  9(anb  gefi^rieben. 

1.  $ct|){l  Seo  X.,  ber  barauf  an9« 
ging,  ^axma,  ^iacenga  nnb  gerrara  mit 
bem  ^trd^enßaate  gn  t>ereinigenr  toerfud^tc 
am  QSnbe  bed  3a(>re9 1519  tD%enb  einer 
^anll^eit  bed  $et}oad  Slfonfo  t>on  ger« 
rata  fld^  beffen  Sanbe9  p  bemSd^tigeit, 
inbem  er  burd^  ben  ^ifd^of  ^leffanbro 
gregofo  i»on  Bologna  an9  einen  ÜberfaQ 
:^(ante;  ber  ®erfud^  tonrbe  burd^  bie 
SQ3ad^famfett  be9  S^brigo  bon  ®ongaaa 
t>erettelt.  ®regorot>iu9,  ®efd^.  ber^tobt 
3lom,  ©b.Vme.  242  ff.;  «anmaarten, 
Stau  V,  «b.  I  @.  196. 

2.  %I.  ©enber  @.  146,5.  2)cr  ba« 
Sanb  Surttembera,  beffen  fid^  ber  fd^toS* 
bif(i^e»unbintgrüHa^rl519  bemS^tigt 


batte,  an  Statt  V.  ai9  (Srj^ergog  bon  &{ler- 
xtiäf  nnb  feine  (Srben  überlaffenbe  Ser« 
traa  ifi  bat  t>ont  6.  gebr.  1520.  2)ie  bie 
entfd^eibenben  ®erbanblnngen  leitenbe 
^ecfönlid^teit  toar  iWar  ».  3ebenberg^en, 
ber  bebentenbfie  ber  latferlid^en  i^ontmif* 
farlcn.  @.  ben  «ertrag  bei  ©attler  II, 
^Beilagen  <^.  123  9{r.  55  nnb  ))gl.  im 
ungemeinen  3.  MUt,  2)ie  Übergabe  \>t» 
$er)ogt(um9  ^ürttembera  cm  StaxlY,  in 
ben  Sorfd^nngen  gnr  beutfd^.  ®e[d^.  XXI 
@.  521  ff. 

3.  @.  oben  @.  20, 25. 

4.  ^nna,  geb.  am  20.  3anuar  1513, 
nnt>ere^Iid^t  geworben  am  29. 3uni  1530. 


1520. 


123 


fol  man  andf  audfteurren.  unb  bed  ]^er^os.))on  SBtrttenl^rsd  fun^  bem 
f o(  man  aUe  tat  5  M  fl  ge6en. 

Unb  6a(b  bamad^  ba  nam  ber  l^er  t)on  ®t(en(ergen  bad  mtrtten« 

Bergtfd^  (anb  ein  ))on  luntg  Ratete  toegen,  unb  bte  (anbtfd^aft  fd^toär  im, 

5  unb  ttt  ben  jot  U)iber  a(.  a(er  bem  )>unbt  ga(  man  hin  gett  um(  bad  (anb, 

tt)ie  man  ed  ban  laft  l^ett^,  unb  ber  )>unbt  ffat  im  bo(^  (rieff  unb  {ige( 

batumfi  ge(en. 

SBan  man  bie  frauen  aud  bem  gtauenl^aud  i&  bem  erften 

ma(  (ied  an  bie  t>tebig  gan. 

10        Anno  dni.  1520  a  die  4.  feBter  ba  fieng  man  l^ie  an  jä  bem  etften 

mal  unb  Ued  bie  frauen  a\x^  bem  f^rauenl^aud  aQe  funtag  in  ber  f aften  an 

bie  t>rebig  gan  gen  fant  SOtori^en;  man  l^ett  in  in  bem  pxzhxgffan^  ain  be« 

fönber  t>ortIir(^en  gemad^t,  barauff  fie  befSnber  giengen  in  ber  faften. 

Unb  ber  frauenmirt  Be(aittet  fie  mit  2  Ined^ten  gen  lird^en  unb  tou 

15  ber  l^aim.  unb  ben  erften  tag  auff  hattnm  ha  entßeffen  im  2  frauen,  aU 
fie  an  ber  ^jrebig  »aren  gemefen,  in  bie  lird^en  unb  lamen  barbon  ^. 

[59t.  67*]  SSon  ainem  ^>unb«tag,  ber  l^ie  genjefen  ift,  unb  »a« 
Donbed  Sßirttenbergifd^en  Iriegd  loegen  gel^anbett  ift. 

Anno  dni.  1520  im  feBrer  ba  nam  ber  )>unbdtag  l^ie  ain  enb,  ber 
2o]^ie  gett)efen  ift  fiber  fant  (Snbrid  tag  im  1519  iar,  unb  ber  abfd^ib  bed  so.  mtw. 
tt>irttenbergif(^en  (anbd  l^aCben^. 

3tem  bad  SBirttenbergifd^  (anb  ift  bem  rSmifd^n  Innig  jägeftett  na(^ 
iant  ber  vertrag. 

Stzm  ob  ber  l^er^og  t)on  SBirttenbergtt)iberben  t>unbiäg,  mie  man  ain 


11.  Mn  bet  fafien*  ifi  tacübeigeft^tieben. 

1.  (S^ü^opi,atb.  am  12.  9Rat  1515. 

2.  ^n  bie  iDtitgUeber  bed  8mtbe9 
tDurbe  bie  bereinBorte  j(auffumme  bott 
210000  fl  nur  jum  nemfien  %^^U  Be« 
ri^ttgt.  j(i$nig^arl  Be|a^ite  bation  üBer« 
^anpt  nur  1000  \%  mn\Q  gerbinanb, 
ber  bie  @^ulb  am  12.  Sug.  1523  üBer^ 
naffxti,  entrichtete  im  San.  1524  bad  erfte 
Biet  bon  24000  %  f^äter  no^  einmal 
10000  fl  unb  um  bie  3eit  ber  ^uflöfung 
be9  SBunbed  al9  Se^ted  bie  ©umme  bon 
19831  fl  33  fr,  fo  bag  alfo  ein  fftt^  tum 
155168  P  27  fr  U\th.  ©tälitt,  IV  @.202 
«tum«  2. 

3-  Sgt  l^ie^u  @enber  @.  337  %xm.  1. 


—  @.  üBer  bie  gemeinen  grauen'  in 
SugSBurg  im  ungemeinen  9b.  IBuff, 
SerBre^en  unb  SerBret^er  in  SugdBurg 
2C.  1.  c.  @.  182  ff. 

4.  @.  ben  ^Bfd^ieb  ber  8unbe8)oerfamm« 
lung  in  SugdBurg  auf  9(nbrea9tag 
(30. 5«oö.)  1519  Bei  Älü^felJI  <5. 177  {f. 
$ier  ifi  Bemerft,  bag  im  (Sgtinger  ^rd^tb 
fl^  bad  in  9tebe  ße]^enbe8unbed:|>rotoM, 
auf  1  üBogen  in  got  aebcudt,  finbet. 
(gin  fetract  beffelBen  tfl  in  ©attler« 
®t\6f.  Württembergs  unter  ben  ^ergogen 
II  aU  Sßtil  49  albgebru(!t.  $gl.  aud^ 
^ud^ol^,  ®e[^.  ber  9teaierung  gerbi« 
nanb«  I.  »b.  HI  ©ei(.  V  i«r.  3  @.  684. 


124  Vni.  *(£ronica  netoer  gcf^i^tm*  toon  SBil^etm  ^m. 

eilenbe  l^Uf  [o(  f dritten,  unb  folgt  ))otgemeIi(te  au^taUung  ber  eUenben  ^unb«« 
]^i(f  ffttnadf,  nämttd^ : 

!Det  brtttatt  ber  ganzen  ]^t(f: 

Dcftettetd^— JEtroö :  66  ifi  tof ,  535  jfi  fuo« ; 

SBtrttcnBerg:  33  ju  toi  267  ju  fuo«;           5 

tifd^off  öon  üKcnft:  56  ju  roi  168  ju  fuo«; 

Bijd^off  Don  SBamBcrg:  33  ju  to§,  134  gu  fuo«; 

Kfd^off  Don  aid^ftctt :  1 3  gu  rog,  76  ju  fuo« ; 

btfdjioff  Don  eoftnife:  4  ju  ro§,      20  gu  fuo«; 

bifdSioff  Don  2lug«^)Utg:  13  gä  rog,      84  gü  fuo«;           10 

^ctfeog  ffitt^alm  Don  ^atm:  66  gu  toi  468  gü  fuo^; 

matgtaff  Don  ©tanbcnbutg:  50  gu  to§,  166  gu  fuo« ; 

bte  ttttctfd^afft:  ISgfitoi  335  gu  fuo^; 

5Rtctcnbctg :  23  gu  tog,  250  gu  fuo« ; 

btc  anbetn  ftctt:  43  gu  to§,  767  gfi  fuo^.           15 

©omm:  418  gu  toi  3270  gu  fuo«. 

@o  Dolget  l^etnad^  bet  DtertatI  bet  ganzen  l^Kf: 

Öftcttctd^— 5Citoü ;  50  gu  to^  400  gu  fuo« ; 

SBttttcnBctg :  25  gu  toi  200  gü  fuo«; 

aWcnfe :  42  gfi  to|,  126  gfi  fuo«;            20 

©omBetg:  25  gfi  xo%  100  gä  fuo« ; 

a^ftctt:  10  gfi  toi  56gfifuo«; 

ßonftcnfe:  3  gfi  xo%  15  gfi  fuo« ; 

Slugfputg :  10  gfi  toi  62  gfi  fuo^; 

Saitn:  50  gfi  toi  350gfifuo«;           25 

©tanbcuButg:  35  gfi  to§,  126jfifup«; 

tittctfdjiaft :  12  gu  tog,  251  gfi  fwo« ; 

§RtctcnBetg:  17  gfi  tof,  151  gfi  fuo«; 

btc  anbetn  ftett:  32  gfi  toi  576  gfi  fuo«; 

©omni:  311  gfi  tog,  2413  gfi  fuo«.  3o 

Unb  fot  icbct  fein  angal  fuoöDoW  fd^ldcn  nad^  bcn  ^)ctfoncn  unb 
ntdjit  nad^  benfölbcn;  »ctttd^ct  bte  tatffigcnba^  ffztt  ban  fuo^bold  [©(.e?^], 
bct  mag  am  taiflgcn  f üt  3  gu  fuo«  fd^tdcn,  bodji  lool  gettfd^t  fptcfet,  bod^ 
fo  mag  unbet  10  atn  fd^ü^en  fein. 


1520. 


125 


^m  ber  ibtfd^off  ))on  SDten^  fo(  nod^  bem  ^unbt  l^inberfteUig  an  ben 

gtoaten  jügen  loiber  ben  ))on  SBtrttenberg ,  ban  er  niemanbt  gefd^tdt  ffat, 

fl  17950  jalen  auff  ben  nSd^ften  ^unbdtag^;  unb  voa  erd  ntt  jaten  toutb, 

fo  fol  ain  ietitdjie  oBerlatt  fein  öolmed^tigen  gemalt  fd^iden,  fo  fot  barauff 

5  gel^anbelt  werben,  lote  ftd^  ge^ürn  tt)ttt. 

3tem  ed  tft  auc^  Befd^toffen,  bag  auff  ben  n&d^ften  ^unbdtag  bad  ge< 
fci^fi^  fo(  innl^alt  ber  atnung  getaitt  loerben. 

©oift  totber  am  ^unb^tag  angefefet,  auff  funtag  cantate  näd^ftlünf'  e.iwai 
ttg  gen  Slugdipurg  an  ber  l^erioerg  }ä  fein. 


loäBte  etttid^  faff(eutten  ))on  älugd^urg,  92ieren6erg  unb  t;on 
&cmpttn  9MfI  Ibejalt  toarb  für  ir  gätt,  bad  in  B^ant  ^ott 

®idingen  I6ei  SKen^  geraul6t  ffztt 

Anno  dni.  1520  a  die  lO.feBrer  batoarb  benIaffIeuttettüon3lug«* 
^>urg,  SWerenberg  unb  ftem^ten,  ben  ber  gtanfeifd^gu«  öon  ©idingen 

i5aud^  Ire  gietter  genomen  öett,  aW  fortten  am  38.  Btat  ftat^  für  aß  ir 
fd^eben  9M  fl  Bejatt.  ire  gietter,  bie  in  genomen  »aren  »orben,  biejioaren 
12M  fl  tt)ert;  fo  toa«  in  »ol  1 M  fl  unlop  barauff  gangen. 

9?un  l^ett  ber  toon  ©idingen  ba«  gutt  in  be«  ^jfalfcgraffen  geleitt  ge* 
nomen,  unb  bie  Iaff(eutt  l^etten  e^  int  n&d^ften  reid^dtag  an  t>fa(4graffen 

20  gef orbert.  atf o  nam  ber  laif er  bie  f (^u(b  an  jS  beraten  unb  ße^  täbingen 
mit  ben  Iaff(eutten  unb  gab  in  nid^^. 

W>tt  (d^  ber  laifer  ftarb,  unb  bd  man  ain  römifd^en  lunig  fo(t  me« 
len,  ba  t>tt\pxa(Sftn  be^  lunig  ftare(d  ))on  $)if^ania  (eutt  9  M  fl  für  bie 
obgefd^riben  fd^ulb  für  ben  ^fal^graffen  gä  galen,  bau  lunig  ftaretö  (eutt 

25]^etten  forg,  »an  fie  ba^  gelt  nit  galt  l^etten  für  ben  ^)fatfegraffen,  fo  l^ett 
ber  <>fatfcgraff  bem  lunig  ftarcl  fein  »al  ju  ainem  rBmifd^en  lünig  nid^t 
geben  3.  ba«  toa9  bie  urfad^,  ban  bie  laffteutt  t>on  äug^^jurg,  9?ierenberg 

3.  *fol  ei'  »Ol  *5alen'  tourbe  aXi  SGBiebei^oIung  »esgelaffen. 


1.  ^.  oben®.  103,  3. 

2.  ®.  üBen  @.  70,  29. 

3.  9(u^  SraiQ  I.  ^attt  bem  $fal}- 
gufen  )>€rf^red^etc  (affett,  i^tt  toenig^end 
üon  thtem  3:i^eU  ber  fid^  auf  12000  ®ut- 
an  Mcmfenbeti,  Mtt  ben  ^aufleuten  oe« 
f0ibettett  ^nrnrnt  frei  gu  maäftn,  &. 
^iettt  Wtom,  Hng.  f.  Ihmbe  bed  beutfd^en 
SWtttelaltet«  V  ®.  34.  —  2)ie  m  »lebe 
llel^enben  an  bie  Betäubten  j^ouflente  ju 
fCngSButg  gefommenen  9000  ©nlbeit 
fnb  loetBu^t  in  ber  ))on  bem  laiferti^ 


^neraleinuel^mer  So^nn  Sncad  lU' 
fftmmengefiellten  dttäfxmm  über  bie  fftr 
bie  föal^l  ^ar(8  V.  gemalten  ausgaben 
(l^attSgeaeben  loon  8.  i^eiff  im  34. 
Sa^reSbettd^t  be8  f)i%  ©er.  im  »leg.-©ej. 
bon  ©d^toabeu  unb  9{ettburg) ,  tDO  bie 
l^iel^rgedörenbe  eteOe  {&.  39)  a(fo  lautet : 
^Qttid^en  rei<i^f}etten,  foin  bem  f(i^tt)eBt« 
\0ftn  i>unbt  fein,  bereu  Bürget  umtb  in* 
tt)ouet  ire  fanffmandguttter  in  bem 
^fftt^oreffifd^  glaitt  genommen  nnb 
berfelom  ttrcm^ttiooTben  feln,an9  benen 


126 


vm.  '(Stonica  nmtt  gefd^id^m'  bott  Stl^elm  ^m. 


unb  8em))ten  bte  U)aren  tm  f d^m&Hfd^en  ))unbt,  unb  ber  ^unbt  U)olt  U)tbet 
ben  ^fal^gtaffen  Iriegt  l^aben. 

SBte  btc  xtpffhmx  unb  l^afcll^tcner  l^te  tcut  »arcn. 

Anno  dnL  1520  im  fester  umbfaftttad^t  ba  gab  man  re^l^tenet  unb 
l^afcll^tcncr  ifi  20  in  24  Ircufect  ^  c^  warb  aud^  ain  l^afctl^on  umb  28  Ircu*  5 
fecr  üerlaft. 

[©L  68*]   SBic  c«  l^ic  ^>ran  l^inbet  fant  Ulridji. 

Anno  dni.  1520  a  die  16.  apxxU  ba  ttxpxan  l^inber  fant  füxxäf  ain 
l^aud  ab,  unb  am  anbern  tag  bamad^  ba  t>et^ran  aber  ain  l^au^  an  bem 
fe(ben  l^au^,  unb  am  britten  tag  ba  fteng  ed  miber  an  ju  ^rinen  an  bem  10 
fetben  oxt^;  aber  e^  matb  balb  ge(9ft.  man  l^ett  ed  batfür,  ed  mer  einge^ 
(egt  iporben.  man  fanb  an  ainem  anbten  ort,  au(^  in  fant  Ütrid^^^fatr, 
feur,  ba^  eingelegt  trad  loctben ;  e^  gieng  aber  nit  auff.  bie  (eutt  maren 
faft  erfd^roden* 

SSon  38rg  SWair,  ber  l^uder  junftmaifier,  ben  man  l^iel^andtis 

Anno  dni.  1520  a  die  21.  a^)riö  ba  l^andt  man  ^ic  ben  3brg 
SWair,  genannt  Ülmer^,  ber  toa^  ber  l^uder  gunftmaifter.  er  »a«  ain  gc* 
»altiger,  fürnemer  man  geioefen,  er  tl^et  ben  teutten  offt  ba«  »ort  in 
ainem  ratt.  ber  l^ett  ber  ftatt  Dit  geftofen.  er  l^ett  t>xi  ämpttt  gel^abt  Don 
ber  ftatt  unb  l^ett  aud^  ettlid^en  tinben  ge))flegen  ober  ^flegfd^aft  gel^abt  er  20 
l^ett  tDol  12  jiar  lang  ge{lo(en,  bag  man  barfär  l^elt,  mer  »eber  man  maint. 

17.  'ain'  ifl  tacfibeigef^^tieben.       21.  '^elt'  ifl  tarübecgeff^Heben. 


urfad^en  bie  gemeltten  bom  ^u^btt  ben« 
felbeit  bfal^graffeit  übecjie^en  ^aben 
toeUtrt,  oenfelben  aber  )U0  furfnmen  unb 
[ottid^d  guo  toettben  in  anfel^ung,  bad 
au9  benen  urfad^en  ber  ^fal^graff  mit 
ber  eIection))on  tn.  mt  abfaUen  ^ett  mö« 
gen,  fo  ^att  man  benfelben  fiötten  in  ge« 
main,  bamtt  man  bie  suof  riben  bebaltten 
bÄtt,  gegeben  9000  fi: 

1.  Sal  oben®.  115,  20. 

2.  mt.  1520  SBL  58«'  an  fanbt  Geor- 
gen tag  (23.  a^ril) :  1t.  302  Ä5  IM  blt. 
ben,  fo  Ȋffet  jfigeflert  baben,  and^  ben 
angefd^riben  bnb  anbern  matorem,  }i> 
merletoten,  led^maifier,  tagtoerdfem,  toad^ 
tern,  b(aid^ertned^tent>nb  anbern,  fo  gerebt 


))nb  getoad^et  b^ben ,  aud^  fd^äfffem,  ha^ 
bem  Dnb  fonbem)?erfonenfürbargeUben9 
gefd^irr,  furlon  tonb  anbcr«,  fo  iöber  bie 
bmnfi  gangen  ifl,  al9  auff  16.  bnb  17.  tag 
abretten  anno  20  gtoen  tag  nad^ainanber 
}toai^  lftto\tt  an  ber  enngen  tirt^gaffen 
töerbronnen  flnb.' 

3.  Sgl  @affer  ad  h.a.  —  89t.  1520 
SB(.  57^,  f.  nacb  QuaBimodo  geniti 
(21.  aprit):  Ht  27  €6  14  6,  fät  a^ung 
iDUb  anberd  in  ei^fen  t>nb  fünft  ))ber  &t» 
orgen  S^at^r,  bereit  ber  loon  budfern  alten 
)unfftmaif}er,geganngen,  bid  er  mit  bem 
(trang  gerid^t  toorben  Ift.  er  b^t  t>or.  gc 
mainer  f)at  g&t  ))ilmalen  gefloln  bnb  ah* 
tragen.' 


1520. 


127 


er  U)atb  anäf  gejigen,  er  l^ett  ettoan  ben  Pfaffen  an^  bem  ratt  gefd^U)e^t, 
ipad  am  ratt  gel^anbett  l^ett. 

SBie  atn  ^)Itnber  feinem  toeib  bie  fub  DerbarBt,  ba§  fte  jlarB. 

Anno  dni.  1520  umB  ^)fingften  ba  »a«  am  ^)Imber  ^te,  ber  xoa^  7i.ma\ 
5  ain  ölntfiBer  gctoefcn,  bem  l^ett  man  Dor  4  jaren  ungefar  bie  äugen  l^ic 
auögeftodjien  *  t>on  Dil  BiBerei  toegen. 

9?un  l^ett  er  gar  ain  l^üBfd^«,  jung^  »eiB,  man  fagt,  fte  »er  frum 

unb  erBer.  toa«  im  aBer  gugieng,  ober  oB  er  euffert,  ba«  toai«  id^  nit.  alfo 

toergüfft  er  ir  bie  fub,  bagpe  ir  au^faulet,  be«  l^alf  im  ain  BuB.  unb  er  lam 

10  gen  fant  3örgen  in  ba«  Ilofter  unb  bamad^  gen  griBerg^  in  bie  freiung. 


SBie  ber  Bifdjioff  öon  2lug«^)urg  benaBBt  jfi  fant  Utridjltt)iber 

ein  tie«  fefeen. 

Anno  dni.  1520  a  die  30.  majo  ba  lie«  ber  Bifdjioff  öon  8[ug«^)urg 
ben  aBBt  ju  fant  Ulridji  »iber  einfeften  ^,  ben  l^ett  er  Dor  5  jaren  aBgefefet 
15  Don  fd^öner  frauen  loegen. 


1.  S)ie  kugelt  toaren  bem  fiBelt^äter 
im  anfange  bed  Sa^red  1519  audgefiod^en 
toorben.  ©91. 1519,  ©I.  108»,  6.  post 
cathedra  Petri  (22.  gebruar) :  'it.  23  ä5 
4  g  3  ^It.  a^ung  Dnb  toa^elt  Dttb  an\>tci, 
^Ux  hänfen  Olmüttet  gangen,  matt  ^at 
im  bie  äugen  auggefto(i^en.'  ©gl  aud^ 
unten  @.  142  ff. 

2.  griebberg  bei  Slugsburg. 

3.  W)t  Sol^onn  @d^ott,  ber  iRa^foIger 
Äomab  aWiJrUn«.  S)er  ©ifci^of  §elnrt^ 
fal^  ^df  tDeranlagt,  i^m  toegen  Derbä(^> 
tigen  SanbeU  unb  f^Iet^ter  ©ertoaltnng 
bie  toeItIi(]^e9(bminiftration  ab^une^men, 
bie  3lbtet  unb  ben  ©arten  pi  f^erren, 
il^m  eine  anbete  Segnung  angutoeifen 
nnb  ben  Auftrag  ^u  ert^etUn,  im  (£^or, 
im  (So^ttel  nnb  bet  ber  ^fel  ^u  erfd^einen 
unb  bc^ügltd^  ber  2)t9ct^lin  nid^td  ol^ne 
ben  $rior  unb  ben  ^Iteften  bed.iSo^iteU 
toorjnnel^men.  ©d^ott  mt^og  fidb  ber  il^m 
nnangenel^men.  Sage  bur($  biejglud^t, 
aett)aim  bnr4  ben  (Sarbtnat  Sang  $a:j>^ 
Seo  X.  unb  leierte  mit  ^a^fttict^en  ^äfui^' 
briefen  in  bie  tlbtei  ^nrüd,  n^orauf  er  bad 
atit  treiben  »ieber  begann;  erfa^  fid^  iebod^ 
genötigt,  im3a^>re  1527  freitoittig  feiner 
Sßürbe  )u  entfagen  unb  fiarb  im  Sabre 
1534  im  «n«Ianbe.  ©raun,  Ulri^IIo. 
fter  @.  307.  2)ie  Sangenmantelfd^e  (£t>ro. 


nif  ©I.  91b  tt^m  über  biefen  gatt: 
^^uäf  in  bifem  1516.  iaix  ttaäf  abjierben 
bed  abbtS  (Sonrat«  mtxün^  au  fant 
Ulriii^  in  9ugf:|>urg  )&  ainem  abbt 
ertoelt  toarb  ^err  ^ng  ®6)xott,  ber 
toar  bed  ^äfxottm,  etttoan  bet  bedien 
gunftmeijier,  fun.  berfelb  mint^  »ar* 
etttoan  cajlner  unb  ^>iett  fid^  fo  töot,  bie» 
toail  er  mtnici^  toar,  bag  in  bie  minid^  in 
ainem  abbt  erhalten  ainl^eUigen ,  toann 
barDor  toar  groffe  unainigf  ^ait  im  flofter, 
and  nrfadt^en  bag  abbt  Sonrabt  S^ertin 
^et  bil  fdt^ulben  gemad^t,  unb  n>aren  ^ar« 
t^eien  im  clo^er,  unb  ^>et  bifd^off  $einrid^ 
bon^ugf^urg  ))il)tt)ifd^en  inen  gufd^affen. 
n>ie  aber  ber  @^rott  ertoelt  toarb  unb 
ftd^  ain  flaine  jett  red^t  nnb  tool  ^ielt, 
ba  toerfert  er  fid^  unb,  toie  man  faget, 
toarb  er  ain  buUer  unb  Dert^et  Dil  guotd 
nnb  mad^et  Dil  taufenbt  gulben  mer 
fd^ulben,  bann  er  ihnox  fd^ulbig  toar.  ed 
tturben  etlid^  feiner  freunbt  reid^  barob, 
unb  er  toar  etttoan  un^ilfltd^  in  feinem 
regiment.  ba  DerKagten  bie  minid^  ben 
abbtDor  bem  bifc^offe;  ba  f^am  ber  bi* 
ft^off  ^einridb  in  bad  clofier  mit  feinen 
r^ätten  unb  panblet  (ang  unb  'oü  in  ber 
fad^en.  gäle^t  toarb  bem  abbt  bad  regt* 
ment  ber  geaalt  genomen,  bag  man  in 
aug  ber  abtei  feilet,  unb  muefi  in  bem  re« 


128 


Vin.  *€rottlca  netoer  gef^l^ten  tion  SBlt^elm  8^em. 


iRun  l^ett  btfer  aitt  bnx6f  ben  gugger  }&  9iont  Bei  bem  Ba))ft  erlangt 
brieff  unb  3  comtffart,  ble  fotten  ben  aibt  »tbet  einfe^en.  bte  comiffaricn 
toaten  ber  Sang ,  bcr  carbtnal,  ber  abit  üon  SBibltngen  ^  unb  l^er  Sauj 
Sml^off,  ^>robft  gä  fant  fetter  l^ic^.  atfo  »arb  e«  ber  btfdjioff  geioar,  ber 
fd^rib  [331.68^]  bem  Dtcart  ^er^  ber  fafet  in  toiber  ein,  unb  »an  e^  ber  tub 
fdjioff  niöft  getl^on  ffttt,  \o  »er  er  aKe  iar  umB  200  fl  lomen,  bie  im  ber 
(Mt  aUe  iar  geben  mud,  unb  ber  Bifd^off  l^ett  ntd^^  mer  üBer  bad  Hofter 
gu  fant  Ülrid^  gu  geBietten  gel^aBt. 


33oh  atnem  ünb,  ba^  atn  ftüttenim  Sllgee  Brad^t,  bad  atn 

ro«Io^)f  ffttt 

Anno  dni.  1520  a  die  30.  maio  ba  lamen  mär  l^er  an^  bem  SIgee, 
ba§  in  ©tafer  tat^,  ain  meil  oB  3menftat,  ba  l^at  ain  ftutten  ain  Knb 
Brati^t,  ba«  tft  gemefen  atn  IneBttn,  unb  l^at  gel^aBt  2  fle«,  2  arm  unb  atnen 
ro«Io^)f ;  ba«  l^at  geteBt  Bt«  an  10.  tog,  ba  l^oBen  e«  bte  ^>auren  getöbtunb 
l^aBen  unber  in  DerBotten,  man  fol  nid^fe  baröon  fagen  K 


10 


15 


3Bte  ba«  Innig  ^are(«  regenti  folten  gtoifd^en  bem  margraff 
^afamiru«  unb  ben  t)on  9lterenBerg  be«  )o(«  l^alBen  ^anb« 
ten  ober  reci^tlid^  au«fj)red^en,  unb  auff  bie  IBftft  »arb  er 

gar  aBgetl^on. 

Anno  dni.  1520,  a(«  ain  t>unb«tag  l^ie«  »a«,  ba  fotten  be«  bmig  20 


))ettter  effeu  tt>ie  bie  attbent  miui^,  unb 
regierten  bie  minitSf  mit  bem  aBBt.  ni^t6 
befhninber  (ielt  er  fi^  aBer  ntt,  toie  er 
fi4  Italien  fo(t  unb  aug  forest  bie  er  btt» 
lei^t  ^et,  unb  bermaint,  man  mnrb  in 
fad^en,  ba  floäf  er  ang  bem  Uofler  ^in« 
totUf  unb  I^am  jä  bem  carbinat  bon 
@nxäf,  toar  l^err  JDcatteud  l^nng,  unb  toar 
alfo  cai%  Bei  ben  ^nnt^  iaren.  in  berjeit 
^anblet  ber  carbinal  loitt  gtDif^en  bem 
aBBt  unb  bem  content,  unb  fl^am  ba^ä, 
bag  f!e  ptt  Baiben  t^äiUen  vertragen 
tourben.  unb  toarb  ber  aBBt  tt)iber  ein« 
gefegt  in  bie  a^^tei  auf  frettag  bor  fant 
@^imon  unb  3uba9  tag  (26.  Oft),  nnb 
t»  ritten  mit  bem  aBBt  l^inauf  bon  fant 
lUri^  ber  carbinal  t>on  Q^ur^  unb  Bi« 
f^off  $einri(B  i»on  Hugf^urg  unb  fünft 
bU  perren;  bte  fa^n  in  ein.  bo^  folt 
ber  aBBt  mit  famBt  ben  mini^en  re* 
gieren,  nnb  l^et  ber  aBBt  gar  »enig  ge> 
UHiIts  fonber  allein  ben  namen.  ba« 
gefd^d^,  mie  oBßetl^/ 


1.  2)er  bamaUge  ^t  bon  S0iBUngen 
ttar  ®eorg  |>a<fer  (1517—1627).  a)a6 
ber  IBt  ))on  SßiBIingen  a(«  einer  ber 
Beiben  (SommiffSre  erfd^nt,  ^t  feinen 
®mnb  in  bem  naBen  8er^ältniffe  gtoi« 
fd^  bem  StU^  SBiBIinoen  nnb  3a{o6 
^gger,  bec  feit  1507  ^n^bogt  beo« 
fetBen  toar.  ®.  ^aig ,  ihtr^  Okfd^id^ 
beric«BteiSiB(ingen(39m^l834)@.145. 

2.  (Sr  mar  ber  @o^n  be«  $eter  SmBof 
nnb  beffen  Gattin  9iegina  föatt^itt 
ff.  ba«  '24>nmierBttd^'  SJi^ar;:  SßaUl^er«  im 
ill.  8b.  ber  Sug^Burger  (Sl^ronüeit 
@.  386),  ber  «ruber  Okorg  3m^of«  (f. 
^rSber,  2)ie  t$ifarierBruberfd(«ft  Bei 
@t  SDilorit  in  ber  3eitfd^r.  M  ^ift  ®er. 
f.  @d^tt)aBen  u.  9{ettbnrg,  Sa^rgong  1892 

@.  104). 

3.  Sodann  «ttanfee  (ober  Ktenfee). 
&.  fßxmn,  2)ie  ^mfird^e  ^.175. 

4.  6tanffeQ,  tt)efHid^  loon  3mmcn* 
ßabt. 

5.  2)erartige    SH^geBurten,    bcnen 


1520. 


129 


Sarcte  tcgcntt  jtDtfd^cn  bcm  matgraff  ßafamtru«  unb  bcn  Don  5Rtercn6erg 
bad  gold  l^aKen  ]^anb(enS  gtetßd^  ober  xeä^tixöf  audf^red^en.  bte  Don  9lte« 
rcnbcrg  lamen ,  aber  bcr  margtaff  lam  tangf am.  bte  tcgcntt  l^cttcn  bte 
fodji  gern  gtcttttd^  »ertragen,  ba«tt)oIten  aber  bie  Don  9Wcrenbcrg  nidjitton, 

5ban  pc  Dcrmaintcn,  man  folt  in  brteff  nnb  figel  l^attcn,  »te  in  ban  bie 
regenti  geben  ^aben. 

9lfö  ber  ^unbt  im  Iricgmiber  bcn  l^er^og  Don  SSirttenberg  l^at  iDcUen 
jicd^cn,  ba  ^aben  bie  Don  iWicrenberg  »iber  bcn  margraffcn  »cücn  jied^en 
be^  jol^  ^albtn,  ba  l^aben  fie  bie  regenti  Dcraint,  ba§  lunig  ^are(  barnmb 

10  f ot.  f^>re(i^cn,  unb  man  e^  funig  Sarcl  biö  Jjfingftcn  nid^t  au^\pxtät,  fo  fotl  27.  «Kai 
ber  jot  ab  fein. 

Sltfo  fenb  bie  Don  $Rierenberg  lang  l^ie  getegen,  nnb  bie  regenti  l^aben 
nun  gietlidji  toeüen  l^anblen  unb  nid^t  reddtlid^,  über  ir  jufagen  unb  brieff 
unb  figeC  bie  fte  geben  l^abcn.  bod^  auff  bie  lefeft ,  a  die  9.  jungo  l^aben 

15  bie  regenti  baiben  taiten  anttoort  geben  unb  ftcüen  bie  fadji  an  auff  bc« 
lunig«  jufunft.  bc«  l^aben  ftd^  bie  Don  Siierenberg  ^)roteftiert  unb  locücn 
nit  barein  beioiüigen  unb  fenb  a  die  10.  bitto  am  funtag  loeggeritten. 
man  maint,  ber  margraff  l^ab  bcn  regenti  gett  gefd^endt  ober  Dcrl^aiffcn 
in  geben. 

Unb  umb  unfer  frauen  tag  im  augufto  ba  l^aben  bie  regenti  gen  is«  ^n- 
9?ierenberg  gefant  unb  begert  an  bie  Don  iWierenberg,  toie  Dor  giettßdji 
gu  l^anblcn,  ba«  ift  in  abgefd^tagen  toorben,  bie  regenti  l^aben  Dit  unb 
mand^erlei  Dcrfud^t  ju  täbingen ;  al«  aber  bie  Don  5Rierenberg  nid^t  barein 
betoiQigen  l^abcn  loeüen,  ba  ^aben  fie  auff  bie  löfeftben  jol  gar  abgctl^on^. 


20 


14.  *bie  ^t*  ifi  ^atübergef^rieben.       *^aben*  ifi  ^atübecgeft^tieben. 


man  aUttUi  abergl&ubifi^^e  SorBebeu« 
•tungcn  tmtericgtc,  erregten  bamal«  bie 
^ufmerlfamteit  nid^t  nur  be«  gemeinen 
WlaxmtS,  fonbem  aud^  ber  l^feiDorragenb« 
fien  $erf9nli(^Ieiten  in  ^o^em  ®iabe. 
Sut^er«  ©Triften  unb  Briefe  g.  39.  »etfen 
mel^rere  intereffante  l^ierauf  Be^ügUci^e 
Stellen  auf.  @.  3.  ©.  ben  SSrief  an 
e^alatin  dd.  22.  San.  1525  (2)eSßetteU 
@.  617  5Rr.  665),  tto  er  unter  Slnberem 
)oon  einem  ^u^romberg  geBomen^aBen 
f^ri(]^t,  ber  einen  !?Sn)enIo)>f  l^abe,  unb 
»gl.  unten  @.  133,  15. 

1.  ©.oben®.  91,  9. 

2.  ©einreiben  Äarl«  V.  dd.  ®ent, 
26.  2)ec.  1521,  burd^  U)e%9  er  ben 
^^alben  ©ulben  SBeinjott,  *fo  3Karfgraf 


(SafUnir  unb  Sllarf graf  ®eorg  t>on  8ran« 
benburg,  ©ebrüber,  in  etUd^en  il^ren 
©tobten,  aWärften  unb  Dörfern  aufgc» 
rid^tet  unb  baröbcr  öon  »eil  Äaifer  SWajci* 
miUan  greil^eit  erlangt,  auf  eines  9lat^8 
jU  iWürnberg  SBefd^werbe  »teber  aufteBt, 
caffiert  unb  toiberruff.  5RörnBerger 
Slrd^ito.  Über  bie  toor^jer  ge^jflogenen  SSer» 
l^anbtungen  f.  ben  9(bf(]^ieb  ber  ®unbed' 
t>erfamm(ung  am  13.  Wlai  1520  Bei 
Älüpfel  n  @.  185,  toom  10.  2Cug.  1520 
@.  191,  toom  11.  5«oD.  1520  @.  197, 
toom  24.  gebr.  1521  @.  202,  toom24.3utti 

1521  @.206,  i)omll.9'lOD.1521@.217, 

toom  17. gebr.  1522®. 223,  tooml5.3uni 

1522  (S.  225. 


et&bte^ionifcn  XXY. 


9 


]  30  ^ni.  ^(Srottica  netoet  gefd^i^ten'  bott  m^dm  ffttm. 

[Sdl  69'']  Sie  $)and  2;]^oman  )>on  ^i^tx^  ben  graff  Soad^im 

t)on£)tttQgen  erfta^  6et  SBerb. 

Anno  dni.  1520  a  die  24.  jiungo  an  fant  Seiend  tag  ba  toatb 
graff  Soad^tnt  t>on  Ötttngen  junäd^ft  für  SBerb  ^tnaud ,  ate  er  i^ie  auff 
atnem  :)>ttnbdtag  rs>a^  gett>efen  unb  ^o(t  ffaim  rettten,  angeremtt  ))on  atnem  & 
ebeünan,  l^tc«  §an«  JCl^oman  bon  8lb^^)crgi.  ber  ^ett  bei  100  <)ferbeu  in 
3  l^en.  unb  ber  graff  ipatb  l^art  ipunb ,  unb  n)arb  im  aOe  feine  rod 
genomen,  unb  toa^  er  iü  m  l^ett ,  bie  ring  ab  ben  l^nben  gebogen,  ber 
graff  toarb  gen  föerb  gefiert  unb  ftorb  am  13.  tag;  ed  ritt  ain  boctor  bon 
3)2en^  mit  bem  graffen,  ber  toarb  gefd^offen  unb  im  ba^  fein  geuDmen.     lo 

Sie  ber  mtnb  bei  200  ftäbel  unb  ^aureni^eufer  umbmarf. 

Anno  dni.  1520  a  die  ultimo  {ungo  ba  lam  ain  geci^er  tDxni,  ber 
»arf  bei  ©erb  bei  200  ftebel  unb  ^auren^eufer  umb;  er  tctt  groffen 
ft^abcn  2. 

SSon  p^[d^en  ^älbnifd^en  roffen,  bie  l^er  lamen.  i& 

Anno  dni.  1 520  a  die  5.  tuio  ba  lamen  l^er  40  iung  bfi(bnif(!^e 
rod  unb  2  pii^tl,  bie  lamen  bon  92a^(ed  l^erau^ ,  bie  voolt  man  in  bad 
5ßibertanb  ^  bem  Innig  ftarel  bringen, 

SBie  ba«  tt>eter  bei  5)in(Ietf^)iI  16ptx\on  erfd^Iug. 

25. 3uii         Anno  dni.  1 520  a  die  —  (uio  bor  3acobi  ba  rs>a^  ain  gro«  totttex  20 
jmifd^en  ^inde(f:t)it  unb  f$eud^tn)ang,  unb  auff  bem  fetb  ba  flod^en  17 
menfd^en  unber  ainen  ipaum,  a(fo  erfd^Iug  ba«  meter  10  ptt\i>n,  unb  bon 
tcn  anbren  7  menfd^cn,  ate  pe  l^aim  lamen,  ba  ftarben  6  ptx\on. 

Sie  ed  ju  Stux  faft  ftarb,  unb  bad  lorn  auff  bem  fe(b  berbarb. 

25. 3uii         Anno  dni.  1520  umb  3acobi  ba  lamen  mSr  l^er,  ba|  e«  ju  fturss 
fo  faft  geftorben  l^at  unb  ba«  fo((t  aud^  audgeflod^en  vocA^  baf  bQ€  lom 
auff  bem  felb  berbarb,  bag  e«  niemanbt  abfd^nit  unb  einfuort. 

S.  *bet  ti»atb*  na^  *reitten'  »utbe  all  Siebcr^oluttd  iDe^gcloffen.      20.  7>\t  Otn^abe  bti  9Renatl« 
ta^  fel^lt  in  Ux  ^atibfc^rift. 

1.  »at  (Senbet  ®.  149,7.  bem  1.  3uni  bc«  Salute«,   ©aumaartcn, 

2.  Über   bie  2Bitteruna«bet^SItnlffe     Staxi  V.,  ©b.  I  @.  266. 

biefe9  3a^te9übet^u))tf.  ^r(i^mairl.c.  4.  3n  ber  .audfül^rtid^en  ^tnäfot» 

@.  448.  it]ö)iöfU  ©raubfinben«  boit  %  Soteni 

3.  2)ort  toeilte  ber  bon  fetner  Steife  in  (S(ur  im  14.  Sal^redBerid^t  ber  natur* 
nad^  (Sngtanb  ^urfidgefe^rte  i(önig  feit  forf(i^enben  ®efellf(!^aft  in  (S^aubfinben 


1520. 


131 


[9(.  69^]  93oit  ainet  Stoffen  ia>al^üxt,  bte  gen  8tegendit)itrg  )u 
Unfer  Sieben  grauen  U>a9,  nnb  toie  t)i(  gelt  gefiet^. 

Anno  dni.  1520  in  bifem  jar  ba  »a«  ain  gtoffe  »alfart  jft  Unfer 
Sieben  f^rauen  gen  9tegend^urg;  unb  bife  ipolfart  ffatt  angefangen  im 

6 1519.  iar  in  ber  faften*,  unb  ift  an^  ber  maffen  ütt  t>old  bal^in  gangen 
ton  aüen  orten,  Jung  unb  alt  öotd 

2«  fenb  Don  äug^^urg  maib  unb  Ineti^t  unb  !inb  bon  10  W«  14j[ar 
bal^in  gangen,  bte  ^aben  iren  l^erren  no(^  frauen,  tt)eber  oatter  nod^  ntut« 
ter  nid^^  baroon  gefagt  unb  l^aBen  lain  jerung  ober  gar  mentg  mit  in  ge« 

10  nomen,  fenb  mit  geringer  fpei^  miber  lomen.  ed  Brad^t  ain  tinb  bad  anber 
auff  iu  geen,  koan  man  f agt,  tote  f o  gro9  t)old  bal^in  gteng ,  unb  tetten, 
atö  ob  fte  gon  mieften.  bie  (eutt,  bie  auff  bem  t)e(b  arbaitten,  bie  (ieffenbt 
jä  jeitten  oon  ber  arbaitt  bal^in,  etßd^  maib  mit  ber  fid^el,  bamit  fte  in  ge« 
fd^nitten  l^ett,  a(€  ob  ed  fein  mieft^.  man  :)>rebiget  l^ie  bartoiber,  e^  toer 

15  nid^t  ain  bing,  bad  t>on  gott  Um,  ban  e^  lern  oon  bem  teuffet,  ed  toer  ain 
bing,  bad  nid^t  fein  mieft,  unb  toan  e^  ain  mentfd^  anlem,  fo  fo(t  im  aind 
auöfd^Iagen*;  toett  ain«  unfer  frauen  bienen,  fo  fott  e«  in  ain  lird^en  l^ie 
gan,  e«  berft  barumb  nit  gen  9legen«<)urg. 

9Ran  l^att  oi(  gefagt  t)on  gaid^en,  bie  ba  gefd^d^en;  ed  fenb  oi(  (eutt 

2ooon  %ugd))urg  ba  getoefen,  toan  fie  toiber  lamen,  fo  toeften  fie  nid^^  jä 
fagen,  bon  ba§  t>i(  ootdC  bal^in  gieng,  n^eften  aber  t>on  lainen  jaid^en  ju 
fagen,  bie  fie  gefed^en  l^etten  ober  gefd^d^n  toeren,  ban  t>on  ^Sren  fagen^, 
tDxtXDol  fte  ir  Kaine  jerung,  bie  fie  l^etten,  ba(b  toiber  l^im  trib,  ban  e« 
giengen  l^ie  ju  jeitten  (eutt  au«,  bie  gar  tt)entg  ge(t  mit  in  numen;  e«  gieng 

25  ain  hiab  l^ie  au«,  ber  l^ett  nid^t  mer  mit  im  genomen  ban  5  :)>fening,  er 
ad  nid^t  mer  ban  3  fu)>t>en  am  l^inab  unb  toiber  l^er  gan;  barumb  fo  muft 
ba«  oo(d(  balb  toiber  l^aim  }ied^en.  aber  ed  fagt  ainer  oon  Siugd^urg,  ber 
fta^d  iu  9iegend^urg  ift ,  ain  glabl^af ter  man,  ba|  ain  reid^e  burgerin  ju 
9iegend:t)urg  toSr  oon  finnen  tomen  unb  bie  toer  faft  ungefd^idCt,  ba  l^etten 

30  fie  ire  frainb  gen  Unfer  Sieben  grauen  ge^aiffen ,  bie  ift  in  ainem  tag 


fhibet  fi^  feiue  (Srtoä^ituug  ber  in  9lebe 
^e^enbett  (S^ibemte. 

1.  ÜBet  bie  hama\9  unb  in  ben  toot:« 
l^ergel^enben  Sal^v^ej^nten  öfter  auftretenbe 
'JESattfa^rtfeuf^t'  f.  im  ftUgemeinen  Se» 
}o(b,  (Bt\6f.  ber  beutf^en  ^Deformation 
@.  104  ff. 

2.  ^r  ^Itar  in  ber  neuerbauten  Sta* 
ptüt  '}ur  frönen  ^aria',  ber  bie  Satt' 
fairer  gufltömten,  »ar  am  25.  iD^ärg 
1519  gemeint  tt)orben.   @.  Seon^.  Sßib* 


mann,  (S^rontf  ))on  Slegen^Burg  1.  c. 
@.  32,17  unb  logt.  3um  ©an^en  @eb. 
grand  ©t.  260»- 

3.  Sßgi.  @eb.  grand  1.  o. 

4.  @.  2ut(er€  ^nf^auungen  über 
biefen  $un!t  in  Sutber«  Serten,  (Sri. 
Ilu«g.  ©b.  XV  @.  495. 

5.  @.  bie  ^itet  ber  ©Triften  über 
berarttge  Seiten  unb  SBunber,  bie  fl^ 
beim  Sefu(i^e  ber  i^a^eUe  jur  ^äfJintn 
Wlaxia  }utrugen,bei  Gemeiner,  IV  @.44 1 . 

9* 


132 


VIII.  *(£ronica  netoet  gcfd^ld^ten'  toon  SBil^etm  9tm. 


27.  mi  tötbcr  finuifl  »orben.  mcr  fajt  er,  »tc  ba§  am  tJfingftag  unb  in  }>ftngft' 
fetren.06  27  M  mcntfd^cn  frcmb«  üeW  [591.  70»]  jfi  {Regcnö^urg  fei  gc* 
mefen,  fagt  auäf,  bag  auff  ain  tag  mot  12M  :)>(eiine  {aid^en  feien  ausgeben 

25. 3uii  iDorben^  fo  l^atbet  ^abtman  ainem  ))on  9lug^:t)urg  gefagt,  ie^  umb  3acobi 
nfid^ftocrgangen ,  ba§  ix^  in  ber  fetten  jeit  bei  60  M  fl  in  ftod  ju  Unfers 
flauen  gefaKen  fei  2.  Don  bem  fclben  gelt  jjauet  man  gu  9tegen^j)urg  jeft 
ain  Ittd^en,  unb  bie  ))on  9tegend:t)urg  l^aben  bad  ge(t  bei  iren  l^anben. 

SBie  bie  Don  3lug«j)ttrg  2  gto«  baci^öfen  licfenb  maci^en  in 

irem  l^off  l^inber  fant  SOiotifeen. 

Anno  dni.  1520  ba  ipatb  gäd^Iingen  ba^Iom  tenr,  alfo  motten  bie  10 
beden  nid^t  red^t  bad^en,  unb  toa^  mangel  an  brott  in  ber  ftatt.  alfo  (ie^ 
fenb  bie  t)on  Slug^^utg  in  irem  l^off  l^inber  fant  äßori^en^  jtDengro^bad^» 
Öfen  mad^en;  tt)an  ain  teurin  tt)erbe{t  toott,  fo  toolten  bie  Don  3lugd:t)urg 
brott  bad^en  laffen,  aber  bie  beden  l^etten  barnad^  mer  fleid. 

SBie  ber  bat>ft  ainem  Don  $arud  ain  ge(ait  gab  unb  im  banod^  15 

lie^  bcn  fo^>f  abfd^Iagen. 

Anno  dni.  1520  ba  xoa^  ainer  gu  $aru9,  ber  l^ied  3uan  $au(o  be 
^atßoni,  ber  toa^  ain  Irieg^man  unb  ber  öbreft  in  ^aru^  unb  in  ber  poxti 
wiber  ben  iapft.  bem  gab  ber  iap\i  ain  frei ,  fidler  gclaitt ,  baf  er  jä  im 
gen  9Iom  fem.  unb  ba  er  gä  im  lam,  ba  lie^  im  ber  bat>ft  ben  Io|)f  oi^  20 
f dalagen,  ba^  gelaitt  l^atf  im  Don  bem  l^eitigen  Datter  ba^ft  nid^t*. 

[©1.70^]   SBie  man  ben  ftattgraben  jtoifd^en  bem  ©d^ioiboger* 

unb  9tottent]&or  geraum<)t  ^at 

Anno  dni.  1520  a  die  30.  tuiö  ba  ficng  man  l^ie  an,  in  ber  ftatt 

5.  *Hi  ifl  betfelben  jeit'  ifl  an  t>tn  SHanb  geft^rieben,  *iu*  nac^  *fio<f'  übet  bie  Seile.         23.  3n 
bei  ^anbf(^tift  1^fi§t  ti  infolge  eined  Setfe^end  ^getaumpt  »aib'  ftatt  *^txa\xmpt  ^at\ 


1.  Seonl^atb  Sibmann  1.  c.  @.  34,14 
erj&l^It,  baß  am  @t.  Sörgcntag  Hu  b^ 
50000  lir^ferter'  in  9tegen«butg  ge* 
»efen,  Don  bctten27000  'jald^en  gemcrtf 
erhalten;  @.  36,3  ip  toon  1500  $roccf. 
flonen  (jebc  mit  3— 4000  a^enfci^m),  bie 
gtotf^en  ©eotgt  unb  Sllartini  fiattgefun' 
ben,  bie  9lcbc. 

2.  2)ie  in  tiefem  Saläre  gefallenen 
O^fet  mit  C^infd^Ing  ber  (Sinnal^me  toon 
toertauften  ^(eibem,  %la(if^,  ©am  unb 
^afmoUe  »erben  auf  ca.  2000  ®u(ben 


aef(i^ä|t;  über  bie  C^inna^me  an  baarem 
®elb,  bad  in  ben  O^ferflod  gelegt  tt)nrbe, 
ifl  leine  9te^nung  Dor^anben.  Gemeiner, 
1.  c.  @.  387. 

3.  ^ffer  ad  b.  a.  bqei^net  ba9 
^au9,  in  bem  bie  SBadi^fen  errietet  tt)ur« 
ben,  al9  bad  ^nter  ®t.  ^oxi^  an  bad 
3eug]^au8  ßogenbe  in  ber  $faffenaaffe. 

4.  ®iam)>o(o  SBagUone,  ber  £^rann 
Don  Perugia,  lieg  fld^  bur^  einen  ®e(elt9* 
brtef  beS  $a^{le9  $eo  X.  na^9eom  in  bie 
Gngeldburg  (öden,  tourbe  am  11.  ^arg 


1520. 


133 


graben  t)on  bcm  jRottcnt^or*  H«  ju  bcm  ©d^totbogcr  t^ot^  ju  räumen. 
ba0  lott  im  graben  toa^  bei  bem  @d^n)ibogen  12  ftattfd^üd^  tieff  ober  ^oäf 
unb  oben  l^inauff  bei  bem  {Rottentl^or  8  \ä)näf  '^oäf ;  ba^  trug  man  au« 
unb  fuort  eö  ou«  in  l^olbcren.  1521  ba  loarb  ber  ftatgrabcn  öon  bem 
5  {Rottentl^or  bi«  gar  jü  bcm  Sugin^tanb^  auögefd^toembt;  mon  l^et  ob  100 
perfon  barju;  e«  loft  ül,  aber  e«  marb  tinp^ä^  bamadji,  ban  ber  bobenim 
graben  t[t  fiefig.  bie  fif^er  muften  ir  flfd^Ieftcn  auötercn ;  c«  ftarben  in  ob 
400  P  loert  eittcl  ford^ina. 

S5on  bem  go^fd^toeren,  ba«  man  l^ie  ücrbott. 

10  Anno  dni.  1 520  ba  berbot  man  l^ie  ba«  gofefd^ioeren.  man  ftraff et 
bie  burger  ju  jeitten  umb  15  bi«  in  30  Ireu^er  ober  1  fl  *;  bie  l^anbtmer* 
leutt  bie  [traft  man  nid^t  f o  f aft  *. 

aSon  ainem  ro§,  ba«  l^ie  »a«,  ba«  »a«  lain  l^engft  unb  fain 

ftütten. 

15  Anno  dni.  1 520  im  augufto  ba  l^ett  ainer  ain  ro§  l^te,  ba«  loa«  lain 
^)ferb  ober  i^engft  unb  toa«  aud^  lain  ftutten^.  e«  l^ett  lain  jagel  nod^  f)o* 
ben  unb  anä)  fain  fub,  aber  am  baud^  ba  l^ett  e«  jtoai  Keine  bittlin,  unb 
»an  e«  ftaöen  loott,  fo  gieng  ain  lur^  jegetin  jtoifd^en  ben  gioaien  bütttin 
l^erau«,  ber  loa«  bei  6  gtoerd^finger  lang  unb  nid^t  mer ,  ben  funb  man 

2omd^t  fed^en,  ban  man  e«  [tauen  loolt,  unb  l^ett  am  baud^  unben  [un[t 
nid^l,  unb  unber  bem  [cl^ioan^  ba  ^ett  e«  fein  ar«Iod^  tt)ie  fünft 
ain  ro^. 


gefangen  genommen  unb  am  11.  Sunt 
enthauptet  ®regoro)oiu9,  ®t\(iiiäftt  ber 
(Stabt  9lom  ©b.  Vm  @.  243  ff. 

1.  2)a9  Sl^or  toutbe  früher  rtaäf  bem 
6ena^batten  ^orfe  $aunfietten  bad  ^an» 
flettet  ober  $npcttert^or  benannt,  f ommt 
avi6f  nnter  bem  Flamen  ©pitaltl^or  toor. 
@.  ©offmann,  2)ie  2:i^ore2C.  ber  @tabt 
Augsburg  in  ber  3eitf(]^r.  bes  l^ift.  fBtt. 
für  ^äftoaUn  u.  Nienburg,  Sal^rg.  1886 
@.  21... 

2.  Über  baö»  @d^ö)tbbogen» ,  @^ö)t» 
bogens  @lo^nbogen>,  ©d^mibbogentl^or 
f.  ebcnba  @.  19. 

3.  Über  feine  ©efd^id^te  f.  ©offmann 
1.  c.  @.  34. 

.  *25eruftc    ®ebot,    ®ott   (äfiern, 
^äfMxtn  unb  lu  Srtnfen  brfangenb.' 


S)at.  11.  ^ebr.  1520.  —  (Sammlung  ber 
SD^anbatc  int  3lug8burger  ©tabtard^ito.  — 
«3?.  1520,  Sßl  57  b,  f.  nad^  quasimodo 
geniti  (15. 3H)rtI) :  *it  1  gulbtn  ©iluano 
Ot^mam,bäd^bru(fer,  i)mb  200  gettel,  bie 
er  gebrudt  ^at  toon  bed  gotfc^tDerend 
ttegen'.  —  85erbote  ^i^nliäftn  Snl^alte« 
ergeben  in  ber  f$otge  ^temlid^  ^äuftg. 

5.  iD'^an  l^iatte  nämltd^  p  beforgen, 
bag  ntanci^er  ©anbtoerfSgefeue  lieber  bie 
@tabt  meiben,  al«  feiner  Si^Kge  Süß^^ 
anlegen  ober  bie  für  bad  '®otte$fd^n>6ren' 
(%luä^n)  beflimmte  ©träfe  entriti^ten 
tDÜrbe ;  aus  bemfelben  ® runbe  l^atte  man 
im  3a^^re  1517  bie  etraftaje  für  gretoel 
mit  gejüdter  2Be^>r  unb  für  SWauIi^etten 
^erabfe^en  muffen,     ©affer  ad  h.  a. 

6.  Sögt,  oben  @.  48,  3. 


134 


vm.  'Cronica  nctott  aef^td^tm'  ))0»  mvftdm  9iem. 


93ie  bie  Irametfoge(  unb  Beii^emün  U)o(fai(  tDaten.  bau  man 

ber  Bed^emti»  ))tl  fing. 

Anno  dni.  1520  im  0ttoBer  ba  ttxuren  bie  fogel  tDo(fai(:  man  goi 
ain  trarnttf age(  nmb  1 V2  b  ober  2  f oge(  f&r  atB  !rei4er  M  f 0  S<^  ^^  ^^ 
I6ed^emlin  }ä  aioem  )>fcttins  oin^,  unb  uxnren  banod^  neu  gefangen ;  mad  oit  5 
gefangen  ma^,  ba9  gab  man  ne^. 

9ßan  fieng  fo  M  Ibed^emtin ,  aU  lain  man  nie  gebenett,  man  fieng 
l^ie  nmb  jä  jcitten,  ain  fogter,  50— lOObed^mtin  ober  Irometf ogel,  bod^ 
ber  Irametfoge(  fieng  man  nid^t  i>i(.  man  l^ett  bie  fogel  100t  6  \DO(fym  }& 
5  unb  6  b  laft.  man  fagt,  ed  l^aB  atner  gS  ©al^putg  in  ainem  tag  323 10 
grod  foge(  gefangen,  im  nofember  gab  man  bie  bie  Irametfoge(  jS  8  b  unb 
bie  bed^emßn  gS  6  b,  fie  fenb  Ba(b  auffgefci^Iagen. 

[S3t.  71*]  SSon  ainer  groffen  <)runft,   bie  in  J^ifpania  ift 

gemefen. 

Anno  dni.  1520  ba  lamen  mSr  l^er,  n)ie  im  augufto,  aU  ber  Innig  i& 
Jtarel  ))on  ^f:|)ania  in  bad  9{iber(anb  toa^  gejogen^  unb  fid^  }d  ainem 
rJmifdjien  Innig  toott  taffen  Iröncn ,  ba  »a«  ain  groff e  jnrunft  in  ainer 
ftatt,  bie  l^aift  ÜÄcbina  !De(famj>o,  bie  ligt  in  J^if^janta^. 

üDem  toa^  a(fo :  e^  ts>a9  Di(  gefd^ü^  unb  bfld^fen  in  ber  felben  ftatt, 
bie  maren  bed  lunigd;  a(fo  begert  bed  funig^  ]^a)>tman  bie  bfid^fen.  ba^so 
tt)otten  im  bie  öon  ber  ftatt  nit  geben,  bau  fie  beforgten,  e«  med^t  in  ober 
anbren  fd^b  bar))on  befd^ed^en,  ban  ed  voa^  grod  jtoitrfid^tigteit  im  (anb. 
a(fo  lam  be^  Innige  ]^au)>tman  mit  gioalt  in  bie  ftatt  unb  (ied  2  ober  3 
l^eufer  anginben ,  maint,  bad  ftattt)o(d(  f o(t  bem  f eur  gulaffen  unb  fo(ten 
bad  gefd^ü^  t)er(affen,  ba9fe(b  fie  aber  nk^t  tSfon  tt>o(ten.  olfo  )od^25 
ber  l^ou^tman  mit  fpott  miber  bart>on,  bod^  fo  )>er)>runnen  tt>ot  700 
l^eufer*. 


1.  @.  oben  @.  84, 11. 

2.  2)er  St'inka  is>ar  tm  2a.  ^a\  t»on 
(Sotnfla  and  nad^  ben  9{ieber(anben  ge« 
fallen.   Sfluntgarten,  &t\äf.  StaxU  \.,  I 

@.  240. 

3.  aRebtnabeliSain^oimfübteepti^en 
Xfftli  ber  aUcaßiaf^fen  ^rotoitt)  Safia* 
bottb. — 2)tc@tabt  toax  bur*  l^tc  SReffen 
einer  ber  ^au^tmSrfte  für  ben  SBed^fel- 
toerfe^r  ber  ^Iblnfet 

4.  2)er  ®eneralca^it5n  fintonio  be 
SonfecafU(i^te,  um  gegen  bie  in  (Sm:|>6mttg 


Iftegriffene  ®tabt  ^otoia  mit  gtSgerem 
il^a^bmde  anfireten  gn  lönntn,  (un  21. 
Eng.  ehten  ErtUUrk^ftr^  ber  ))on  ildnig 
gerbinanb«  Reiten  l^er  in  SRebin«  »nf • 
gefieUt  nntr,  mit  ©en^aU  toeggune^men 
unb  »arf,  um  bie  SKbfrf^en|K|«n  gn 
beugen,  geuer  in  bie  €^tabt.  @.  9anm« 
garten,  ®eWi(]^te  ÄarU  V.,  I  @.  261  ff. 
e.  eine  Euja^t  bon  DueUen  Aber  biefed 
(Breignig  pfammenoefteUt  bei  Sofnente, 
Bist  een.  de  Espafia,  8b.  XI  <^.  130 
9wn.  1. 


U20. 


135 


8on  Innig  ftaretd  Ir9nung  )A  ^äf,  nnb  tt>te  er  atneti  tet^d« 

tag  audfd^riB. 

Anno  dni.  1 520  a  die  23.  ottoBer  ba  U)arb  luntg  Jtatel  ))on  $)t^ 
ft>antgtia  ju  Sld^  jS  atnem  r5mifd^en  Iflntg  gefrönt  ba  n>ad  grofe  lofU^att^ 
5  ate  üor  anff  latner  IrBnung  nie  mcr  gefeiten  toa«  »orben. 

Unb  a  die  26.  ottober  ^juBIictert  man  ber  Bä|)fMici^en  l^aißglait  Be«* 

n)tttigung,  baS  bte  In.  mt  ben  ttttel  erio&Iter  laifer  annemen  nted^t  bad 

gefd^adji,  unb  toarb  ir  In.  mt.  für  ain  ri5mifdjien  laifer  mit  ben  trämetten 

unb  fünft  au^gerieft.  er  fd^Iäg  t)il  i&  ritter  unb  }od^  bamad^  gen  ^5(en 

10  unb  fd^riB  atn  reid^ötag  auö  gen  SBorm^  auff  ber  l^aißgen  treilunig  tag  \  «.  San. 

9Ban  ber  5tfirgl  tob  ift,  ber  ain  grofer  toiettrid^  geioefenift. 

Anno  dni.  1520  nad^  aUer  l^idgen  tog  ba  lamea  m&r  l^er,  tt>ie  ber  i.  9ioo. 
tär^fd^  laifer  im  fetemBer  tob  ift. 

!Der  ift  ain  grofer  toiettrid^  unb  Irieger  unb  ain  f ord^tfomer,  Befer 

ismentfd^  gett)efen.  er  ^at  feinen  aigen  )»atter  laffen  ertSbten,  unb  bamad^ 
l^at  er  nad^  feinem  ö(tern  Bräber  gefant,  l^ot  im  ju  )m\im  geBen,  er  toeQ 
im  in  ba^  regiment  t>er]^(fen.  unb  afö  fän  Bruber  l^ot  lomen  toeQen,  ba 
l^at  er  ettlid^  Irieg^foIdC  Beftett,  bie  ^aBen  in  auff  bem  tt)eg  erftod^;  atfo 
ift  er  in  bad  regiment  lomen. 

20  92ttu  l^at  er  Je^  im  fetemBer  meUen  gen  Sonftantino)>e(  reitten,  unb 
ate  er  in  ba«  fd^to«  ift  lomen,  barin  er  feinen  [SI.  7i^]  Datier  f)dt  laffen 
erwürgen,  ba  ift  in  bte  jjeftilenft  angeftofen,  unb  ift  geftorBen,  barnadji  ift 
fein  fän  tirgfif d^cr  laifer  »orben  \ 

^(yn  ainem  Suguftinermind^  ju  SBittenBerg  in  ©ajcen,  ber 

25tt>a«  boct^r  in  ber  l^aifigen  gefd^rift,  l^ied  boctor  SKartinn« 

Sutl^er,  ber  mad^t  Dil  l^üBfd^er  Bied^(in,    ber  Bapft  unb  bie 

t>faffen  tt)areii  baioiber,  er  gaB  aBer  nid^$  barumB;  unb  »»an 

ber  ]^anbe(  angefangen  l^att. 

Anno  dni.  1520  ba  t&a^  ain  SlugufHnermänd^  gu  SBttteuBerg  in 


1.  9{a^bem  ^art  am  28.  3ttn!  ae* 
tt)&(It,  am  23.  Ott  au  %aöfm  gefront 
mar,  tourbe  am  26.  £)tt  burd(  ben  dx^ 
Bif(!^of  bt>n  Ttauti  in  @egenu>art  ^aiti 
baS  ^ä^f!Ud^e  ^xfot  beriefen,  in  u>e(4em 
ber  $a^ft  bem  neuen  ^önig  ben  Xitel 
*crtoä^Iter  mm.  Äatfef  berüej.  ^on 
^ad^en  reifte  9axl  naäf  StUn,  Don  tt>o 
aus  er  ben  am  28.  3an.  1521  eröffneten 


ffttiä)9taQ  möf  SBormd  audfd^rlcB.  m^Ut 
@.  233. 

2.  @elim  I.,  ber  @o5tt  »ajeflba  II., 
bemä^gte  fiäf  U9  Xbxf>nt§  bnr^  einen 
®etoaltftrei^;  ber  Xob  SBajieflbd^  am  26. 
aytai  1512  (inber9lä^ctoon§af6a)  »urbe 
allgemein  einer  t>on  @eUm  ideranlagten 
Vergiftung  gugef^rie^en.  @etn  SUerer 
trüber  9($meb  tonrbe  bei  bem  18erfU($e, 


136 


VIII.  *(£rottica  netocr  gef^^tcn'  toon  SBU^cIm  Ülcm. 


@a(en,  ber  l^ted  SD^atttnud  gütiger,  er  toad  boctor  in  ber  l^aittgen  ge< 
fd^rtfft^  ber  mad^et  öil  6ied^tin,  barin  öit  guttcr  leer  in  fottein,  bie  mad^et 
man  ban  ju  teutfdji,  barin  man  bil  gntter,  nu^tid^er  untetireifung  fanb; 
er  berfd^onet  toeber  geiftlid^  nod^  »ettlidji. 

Sflun  fd^rit  er  bit  üon  ber  gnab  unb  abta^,  bie  ber  iap\t  ausgab,  5 
unb  öon  feinen  {Romaniften,  »a«  fie  für  ain  »efen  triBen,  unb  »ie  ber 
Ba^ft  bit  gel|  auö  teutfd^en  tanben  mit  folid^er  fd^inberei  gutocgen  Bred^t, 
e8  tocr  i)tt  barbon  ju  fdj^reiBen. 

Der  Ba|)[t  mcd^t  fottid^^  fd^reiBen  öom  Sutl^er  nid^t  erleiben  unb  Be« 
ftalt  ain  boctor  Don  Sngetftatt ,  l^ie^  boctor  @ggf,  ber  jod^  jfi  bem  Sut^er  10 
unb  bi8|)utiert  mit  im  2,  er  lunb  aBer  nid^fe  f<^öff^n-  cife  ber  Sggl  toiber 
^exanitam,  ha  fagt  er  tool  Don  groffen  ftraid^en ,  aBer  bie  barBei  »aren 
gett)efen,  bie  fagten,  ber  Sggl  l^ett  nidjift  au^geridjit,  ban  faft  gefdjirien  unb 
ben  Sutl^er  oft  l^aiffen  liegen  5.  ber  Sutl^er  jodji  ft^  auff  bie  ^ailigen  ge» 
fd^rift,  aBer  ber  @ggl  toott  bie  gefd^rift  nid^t  ^aBen.  alfo  peng  ber  ßggf  15 
an  unb  mad^t  aud^  etUd^e  Bied^Un,  bie  loiber  ben  Sutl^er  maren,  fo  mad^t 
ban  ber  Sut^er  »tber  [anbere]  barfiBer  unb  fd^riB ,  loie  im  ber  Sggl  fein, 
be^  Sutl^er«,  fd^rciBen  Derleren  toett  unb  l^ie^  ben  Sgglen  liegend  ber  ßggf 
jod^  gen  {Rom,  ba  Brad^t  er  juioegen  bie  p^axx  jä  Sngelftatt*,  unb  ber 
Bapft  fd^andtt  im  500  buc.  barju.  20 

üDer  Sutl^er  fdjiriB  in  ainem  Bied^tin,  loie  etlidji  l^etten  gu  9tom  jjfrien* 
ben  juioegen  Brad^t,  unb  bie  in  Dor  anbren  fd^on  geflgnierbt  toeren  »or* 


11.  3n  Ux  ^anbf^^iift  fie^t  'ni(^t*  flatt  *ni(^j)\ 

ben  Ufut^ator  gu  toerbrängen,  am  24. 
«^rtl  1513  M  Stttiidft^x  I6efiegt  unb 
getöbtet.  ©elim  erhanite  auf  bem  Sege 
toon  ©tamBuI  na^  ^briano^el  gu 
Xf^orü  an  berieft  unb  fiarB  am21.@e^t. 
1520.  3^m  folgte  fein  eingiger  @o^n 
©oUman  n. 

1.  8gt.  über  bie  Anfänge  Sut^erd 
bie  (grgä^fiung  bei  Äir(]^mair  1.  c.  @.  452 ; 
Äeffler,  ©abbat^a  1.  c.  @.  119  ff. 

2.  ©emeint  ifi  bie  Sei^giaer  S)l«^u* 
ttttion  im  Suli  1 519.  @.  ^Jtcju  l^au^t* 
fä^U^  ©etbemann,  2)te  Sei^j.  SDid^nta« 
tion  im  SaT^re  1519.  S)re8ben  u.  Sei^gig 
1842;  SCIbert,  Hu«  tteldjem  ©tunbe  bi«» 
)>utterte  @(I  gegen  Wl.  ^nüftx  in  Sei^gig 
1519?  Settfd^r.  für  bie  ^%  X^eologie 
«b.  43  @.  382  ff. 

3.  85g(.  8em^.  Kbelmann  an  ?5irf- 
beimer  dd.  23.  9lug.  1519  bei  $eumann, 
Doc.  litt.  @.  175. 

M  toar  bie  erfle  bebeutenbe  ^er* 


fönttd^felt,  bie  f!^  gegen  ben  mit  feinen 
^blagt^efen  hervorgetretenen  Sutl^er  er« 
l^ob  (fctfon  im  SWSrj  1518),  unb  »urbe 
beffen  gefäl^rll^fler  geinb;  g»iWen 
beiben  entflanb  ein  grimmiger  gebertrieg. 
@.  Ä8flUn,I  @.  184.  280;  SBiebemaun, 
Dr.  3o]^ann  @(f  @.  75  ff. 

5.  @.]^ie}u  im  SlOgemeinen  ^5ßlln,  I 
@.281.  367.— S5at  ben  «rief  ©ern^arb 
flbelmannd  an  Stlibalb  $irf Reimer,  dd. 
11.  San.,  bei^eumann,  Doc.litteraria; 
baS  ©^reiben  eines  Ungenannten  aud 
9lom,  bei  »lieberer,  iRa^nd^ten  I  @.  181. 
—  S)er  $a^fl  l^atte  Scf  bie  erfte  ^frünbe, 
bie  in  SCuadburg  9legen€burg  ober  $affau 
lebig  tüürbe,  in  «uSfid^t  geflellt.  SDruffel, 
S)ie  ©a^r.  ?5oIitif  im  »eginne  ber  fftt> 
formationdaeit  in  ben  ^b^anbt  ber  l^ifl. 
(£omm.  ber  S3a^r.  5(fab.  b.  SS.,  «b.  17 
@.  672 ;  beaügUdö  ber  3ngoIfläbter$farre 
(@t.  3Rorife)  f.  Söiebemann,  I.e.  @. 35  u. 
@.  150. 


1520. 


137 


ben,  aUx  ber  iap^t  nem  ))on  anbern  ge(t  unb  ))ertaftt  fte  unb  näm  fie  ben 
crftcn  tt)ibcr  xtöft  et  fd^tt6  anäf,  »ic  bcr  fiopft  anl^cb  feine  ^etibel  jfi  öer* 
fe^en  unb  Detlaffen  bem  S^sger  ju  9lugö))Utg,  bag  [fie]  nn  Bi^tumb  unb 
ltf)m  ))erlei(^en  unb  taufd^en,  faffen  unb  l^anbtierung  geiftlid^er  gietter 

5  treiben  1.  atö  bet  Sugger  f oßd^  fd^reiben  ^oxt,  bad  gefiet  im  ü6e(,  e^  gefiel 
audf  ben  ))f äffen  üBeC  aber  ben  ge(erten  (eutten,  bie  frum  maren,  ben  ge^ 
fiel  e«  faft  U)ot;  fie  fagten,  er  fd^rib  bie  »arl^ait. 

SOtan  berbott  l^ie  jö  9Cugd))urg,  bag  man  lain  bied^Kn  mer  fo(t 
trfiden  \  man  fagt,  ber  gugger  bred^t  e«  [331. 72*]  jumegen. 

10  92un  ift  in  ))ergangner  geitt  ain  gefanter  be^  ba))ftd  gü  bem  Sutl^er 
lomen ,  ^at  bcgett ,  er  f ol  üon  feiner  mainung  taffen,  f 0  tocl  er  im  ain 
bidtumb  geben,  bad  ierßd^  4000  buc.  auffgul^eben  l^ab ;  alf 0  ^oi  fid^  Sut^er 
geftelt ,  ate  ob  er^  nemen  totU ,  l^at  gef agt ,  ob  bod^  f oQid^d  gett)i9  fein 
tourb,  ba  l^at  be«  ba|)fW  gefanter  gefagt  'ja',  unb  ^oX  brieff  unb  figet 

isaud  feinem  buofen  genomen,  bie  bon  bem  ba))ft  fenb  au^gangen,  l^at 
fte  bem  Sutl^er  gaigt;  bie  l^at  Sutl^er  genomen  unb  gefagt,  er  toeQ  ftd^ 
barauff  bebenden,  unb  ift  ju  ^erfeog  gribrid^  Don  ©ajcen  gangen,  l^at  in 
fd^er^ttei«  gegen  fein  gn.  gefagt,  er  fei  ain  bifd^off  ^  unb  ^t  bie  brieff 
gaigt,  mit  lur^en  loorten,  ber  Sutl^er  l^at  ber  fad^  nit  meUen  eingan.  etlid^ 

2ofagen,  man  ^(A  bem  Sutl^er  loeüen  ^)frienben  geben,  bie  8M  buc.  loert 
^ein,  er  l^at  aber  nid^t  geioelt 

gütiger  fd^rib  in  aincm  feinem  bied^Iin:  *^ie  bin  id^  ju  SBittenberg, 
boctor  SWartinuö  Sut^er,  äuguftiner,  unb  ift  etioan  ain  le^ermaifter, 
ber  pd^  cifen  jfi  freffen  unb  felfen  gu  rciffen  berbundtt,  ben  la^  id^  »iffen. 


4,  S)ad  im  Original  na^  tem  9Botte  'le^en*  {le^nbe  Sott  *)&'  toutbe  ald  fidcenb  in  unfetem 
Seite  »egeelaffen.  23.  3m  a)tud:  et»o.  24.  3m  Dtiflinal  'tie  W  flatt  «bet  jit^'.  3m 
%mA',  felfen  ierteifcn  bebundt. 


1.  9lein  fd^eint  an  t>erf(^tebene  auf 
ben  $frünbetttou($er  be3ÜgU(i^e  ©teilen 
in  Sutl^er«  ©d^rift  '%n  ben  (]^rijitt(i^cn 
35[bel  beut|ci&er  Sfiation'  gu  benfen.  — -  @. 
ein  ^eii:|>tel  btefed  $anbeld  unten  im 
Slnl^ang,  mo  unter  1497  bon  bem 
bur^  bie  gugoer  betriebenen  ^auf  unb 
SBerlauf  ber  tolcrfci^cn  ^frünben  bie 
9eebe  ift. 

2.  ^m  28.  Kugufi  1520  n^urbe  auf 
Sefe^l  bed  9tat]^ed  bur^  3atob  gugger 
unb  2)octor  $eutinaer  ben  9tatl(»dbrudern 
cittgefci^ärft,  *bei  atb^fllti^ten,  bamit  jie 
aiuem  rat  bermanbt  fein,  bad  {^  in  ben 
irruugen,  bie  \x6i  l^alten  gtotfd^en  ben 


geipU^en  unb  boctoren  ber  l^etligeu 
gef(i^rtft,  be8ge(ei(j^en  in  f(^ma(i(|  unb 
tDerlef^un^  ber  erenfad^en  on  n^tffen  unb 
tDtllen  atuS  erBein  [ratd]  ntd^td  ferrer 
truden  foQen,  unb  ift  bartju  berfonbt 
tDorben :  gtoai^en  dlatolbt,  Raufen  ÜKüttet, 
altem  SWar;?  Sßirfung,  grofd^auet,  38rg 
iRabIcr,  Raufen  ©d^önf^erger  (ift  fein 
fott  erfd^tnen),  (Srl^arten  Oegtin,  Raufen 
bon  (Srbtfurt,  ©tlbanen  Otmar,  iungent 
eid^inger.'  9lat^>«becr.  ad  h.  a.  @.  272. 
3.  @.  SB.  SBaltl&cr,  ülutl^er«  SBeruf  in 
ben  ©d^riften  be«  33er.  f.  $Äcf..®efd^id^te, 
Saljjrgang  1890  S^lr.  31  @.40  unb  unten 
@.  146,  19. 


138 


VIII.  %xt>nka  netocr  gefd^Wten'  »on  SSiC^etoi  3lem. 


baf  er  f^ai  fid^  gelaitt,  offen  tl^or,  frei  l^tDerg  unb  lofi  batinen,  bur^ 
gtiebige  jöfagung  beS  (oMtd^n  uttb  aiftenlid^en  fürften-  ^r^og  B^brid^, 
fttrfürften  jfi  ©ajen  k.'  *  otet  e«  »oft  famer  jfi  im  lomen,  ber  bt^^^ttt* 
tteren  »eft. 

(Sr  fd^tb  gar  Dil  loiber  bie  gttab  unb  aUa^ ,  bad  too»  toiber  ben  5 
Ba^)p.  alf 0  jod^  boctor  ggf  gen  Seiptjig ,  ba  »oft  er  ben  8ut^er  in  !|>an 
tl^on ,  atf 0  muft  er  in  ain  mind^flofter  ftied^en ,  e^  »er  bem  Sggfen  fünft 
übel  gangen  ^,  bie  fd^(er  tourben  in  erwürgt  l^aBen. 

^amad^  tarn  ber  (Sggt  l^r,  ber  (ag  atoeg  bei  bem  3uS8^t  {S  l^er« 
»erg.  nnn  »oft  er  aM  be»iaignng  bed  bifd^off  bon  9(ugd))urg  ben  Su^er  lo 
in  ^an  t:^on  \  aber  e^  »arb  aud^  nid^l  baraud. 

SDtan  fogt,  ber  fnnig  ftart  l^ab  (äffen  ain  manbatt  audgan,  baf  man 
»iber  ben  8ut^r  nid^fe  l&anblen  f ol  Bi«  in  ben  nfid^fien  reid^tag ;  ober 
ber  funig  fd^rib  im  ba«  gelait  batb  »iber  ai  *. 

g«  famen  mär  l^er,  »ie  in  fjrandfreid^  ber  ffinig  f)ttt  an  bie  uniber*  15 
fitet  jn  ^ari«  begert ,  fte  foüten  be«  gütiger«  bied^tin  unb  l^nblung  ber* 
»erfen ,  ba«  »oft  aber  bie  uniberfitet  nit  ton ;  ba  jaigt  in  ber  funig  bee 
gggen  ^Mm,  alfo  fanb  man  41  artidel  barin,  unb  bie  39  artidfel  »ur* 

1.  3m  ®rucf:  f^et  gleit,  offne  t\)i>t. 


1.  2)icfc  @teEc  flnbct  pd^  in  ber 
@d^rif  t  *(gi?n  grci?^ci?t  bc8  @cnnon8  ^ibp 
üifm  %hla»  itttb  anab.  betongenb  S)oct. 
SWattini  Sutl^er  »Ibcr  bie  Vorlegung ,  ßo 
^nr  fd^mad^  fei?n  nnb  bcffetbcn  ©ermon« 
erti^tef,  1518.  ((gine  Sibericgung  ber 
@d^rift  S^eftel«  gegen  Sutl^er»*@ermon  toon 
2CBla6  unb  ®nabe',  1517.)  S(6gebru(ft  in 
ber  Sktmarer  ^u^gabe^b.  I  @.  392,in  ber 
(grianger  Sluögabe  «b.  XXVII  @.  23,  in 
berS»a^'Wcn2tu8gabc©b.XVlI@.  579. 

2.  ®.  über  bie  (Srlebniffe  (S(fd  bei 
SJerbreitnng  ber  ©ntte  in  toerfd^iebenen 
®egenben$eutfd^(anb9  Siebemann,  1.  c. 
@.  153  ff.;  ebenba  aud^  über  bie  bamit 
toerbunbenen  Vorgänge  in  Set^gig. 

3.  2)er»ifd^of(EI?riflotol^  toon  ©tabion 
l^atte  gteld^  anbcren  ©ifd^öfcn  toenig  8ufc 
bie  $ubU{ation  ber  )BnIle  fogletd^  t>or}u« 
net^nten.  (Sr  erl^ob  öielmebr  juerfl®egen- 
t}orflelIungen  bei  (S(f  fe(bfi  unb  lieg  ecfl 
nad^  einer  ^weiten  ^nfforberung  bed« 
felben  ein  'Sicathat  (batiert  Dorn  8.  ^c^.), 
ba«  bie  SSeröffcntlid^ung  ber  önÄe  an- 
orbnete,  toerfaffen  nnb  brudten;  einfltoeilen 
Mteb  baffelbe  nod^  liegen,  bod^  toar  ber 
»ifd^of  bereit  baffelbe  njirKid^  gu  ^)ubli- 
eieren,  fatts  fid^  bie  SSer^ältniffe  nid^t 
&nbern    fottten.    )Bgt    It^iegn    IBraun, 


«ifd^.  ni  @.  208 ;  8ier  in  »ber  3eitfd^r. 
für  ^d^toaben  unb  Ü^euburg,  3a^rgang 
1880  @.  103,  nnb  f.  pr  »erU^tignng 
2)ruffel,  über  bie  flufna^me  ber  ^uUe 
ExsurgeDomine — ^eo  X.  gegen  Sut^er 
—  )»on  ^ten  ber  fübbentfd^  aifdböfe 
in  ben  @i|ungdberid^ten  ber  p^ilof.« 
^^i(oI.  unb  mcx.  (Slaffe  ber  Sal^r.  ^ta« 
bemie  ber  S.,  So^rgan^  1880  @.  571  ff., 
too  namentlid^  ber  8nef  (S^riflop^  an 
8ifd^of  $MIi^p  t>on  Sceiftng  dd.  12. 9{ot>. 
1520  (S.  585  )U  bead|ten  ifi. 

4.  2(m  28.  ««oö.  1520  fd^rieb  ber 
^aifer  bem  Sanbedl^errn  Sut^erd,  er  möge 
Sut^er  gu  einem  Serl^Bre  burd^  )»erftän« 
bige  SD'l&nner  na(^  SBormd  mitbringen; 
ba(b  iebod^  tourbe  ber  ihtifer  burd^  oer« 
fd^iebene  ^er^ältniffe  unb  $er{Bn(id^  feiten 
umgefHmmt,  {0  bag  nun,  am  17.  2)ec. 
1520,  an  ben  Äurfürflen  bie  ©eifung 
erging,  Sutf^er  nur  bann  mit  fi4[  gn 
fübren,  öJenn  er  feine  Strtbümer  »iber- 
rufen  n^oHe,  unb  an6^  bann  nur  bis 
granffnrt,  benn  ^tber  fei  bereites  im 
©anne,  unb  aöe  Orte,  bie  er  berühre, 
treffe  ba«  Snterbict,  fo  bag  fein  ©rfd^einen 
inSiBormd  bad  9{eid^  bei  anbern9{ationen 
in  ein  üb(e9  iiäft  ftellen  »ürbe.  9anm* 
gorten,  Äarl  V.,  I  e.  396. 


1520. 


139 


ben  ffit  gittli^  unb  geredet  erlont ,  unb  bie  anbven  jioen  otttdel  bte  to>oI« 
ten  ^e  aufffd^iekn  tu  am  con|i{ium  K 

^xz  allergelerte^en  (eutt  in  teutfd^en  lanben  bie  l^ießen  ed  mit  bem 
Stttl^er  unb  fünft  ber  gemain  man  au^  /  alkr  bie  )>faffen  bie  toaten  ge« 
5  mmnlid^  bamiber. 

Unb  a  die  30.  becemBer  ba  tt>arb  ber  Sutl^  l^e  offenlid^  (etiefft  an 

ber  )>rebtg,  aud  bed  Btf d^off  Don  9[ug^)>iitg  lef etd^ ,  ba^  l^et  ber  pafrß  ge* 

betten;  nnb  »er  bed  S&t^^  Med^in  l^tt,  ber  fott  fie  bem  i>icari  eber 

ted^ont  (ringen ;  ed  toarben  [JB(.  73^}  in  frrifi(i^  »ienig  Hed^Iin  jftl^rad^t, 

10  man  trib  nun  f oft  bad  gef)>9tt  barand  ^. 

!3)ed  Sntl^er^  l^anbet  ober  f einreiben  l^at  fid^  erl^eU  im  1517.  jiar,  bod^ 
2  jiar  l^at  er  l^aimßd^  gefd^riben  unb  bem  ba)>ft  fetb  geftraft. 

Söie  ber  römifd^  lunig  Äarel  ain  tittelum  l^at^  nad^bem 
unb  er  jfi  5lad^  gelrent  ift  »orben. 

15  S35ir  Äart  ber  fünft  öon  gofe  gnaben,  erwettcr  ri5mtfd^er  laifer,  ju  atten 
}eitten  merer  be9  reid^9  tc,  lunig  in  (Germanien,  ju  Saftißen,  }S  Xrragon, 
JU  8eon ,  beibcr  ©icUiep,  jfi  3erufalem,  ifi  ^ungern,  ju  Datmaden,  ju 
Sroacien,  JU  5ßauarra,  ju  ©ranaten,  jfi  2:oIeten,  jüSSatennfe,  ifi®aüicien, 
jü  aWaioricarüm*,  jfi  ^if<)aU«*,  jfi  ©arbinien,  ju  Sorbubien,  jfi  Sor* 

20  ftcen,  ju  5IWurcicn ,  ju  ©l^icnni« ,  jfi  5l(garBien,  ju  äfgejiren «,  jä  @U 
Braltari«  unb  ber  innfulen  ßannarie ,  aud^  ber  innfulen  3nbiarum  unb 

14.  9la((;  *n>0Tbcn*  im  Dndinal  no((;  einmat  bie  SGBoite  %h  %^ii\ 


1.  3n  ber  gegen  Sut^er  er(a[fenen 
Sannbnfle  xoClxvx  41  @%  befleONn  a(9 
'bei|tebung«]»<ife  ifü^tixS^,  folf^  ober  an« 
Pgia  au^gel^oben  toorben;  über  aQe 
fpri^t  fie  bad  $erbammunadurt^ei(. 
«on  bicfen  41  @%n  ifl  l^kr  bie  SSebe. 
—  2)a«  in  itnfevesi  %tiit  ermähnte  S^er* 
^en  ber  ^artfer  Untoerfit^gtgen  Sutl^r 
»ufbe  aud^  fon^  in  9tta6Burg  gcrüi^ntt. 
%Vi\  (9mnb  einer  Hiefhd^  8emertung 
be«^  9ug9burger  ^ontl^rm  ^em^arb 
Sbrfotann  f(|ret]^  Sut^^er  an^^alattn: 
'l^arisieBses  iheologoii  omnes  artioulos 
in  buUa  danmatos  censuisse  christia- 
niflsimos  praeter  duos,  quos  disputa- 
bilee  haberent:  idem  ex  inferioribus 
partibus  accepimui'  (2)e  äSette,  Sutl^erd 
Briefe  I,  533).  (Sd  flettte  f^  ieboi^  f^äter 
beraub,  bag  bie  ÜReiming  ber  ^rifer 
Unii»erfltat  in  biefer  <Sa$e  eine  gan$ 


anbere  toar.  ^m  15.  ^^ril  1521  t)er* 
bantmte  bie  Sorbonne  104  ^St^e  Sutl^erd 
nnb  lieg  t^r  Urt^eil  al&  Determinatio 
theologiae  faciiltatisParisiensis  super 
doctrina  Lutheriana  hactenus  per  eam 
Visa  im  2)ru(t  betannt  stoßen.  ^.  ^unt 
©anjen  Sut^ferö  Sßcrfe,  SBeimaret  2(u8« 
gäbe,  »b.  VIII  0.  255  ff.;  ^l.  ÄöfUtn  I 
@.  482;  bie  2)e^efc(e  flteanber»  dd.  11. 
SWai  1.  c.  @.  183. 

2.  @.  oben  @.  138,  9. 

3.  ^.  ben  t>oHen  2:ite(  ^arld,  bi«  anf 
Univefentlid^eS  mit  bem  in  unferem  %ttit 
überein^mmenb,  etioa  am  Knfange  bec 
Urlunbe  t>om  Sabte  1522  ht  ^erbeqlelnd 
0eIbflbiogra^btc#  Fontes  rerum  Austr. 
Scriptores  ©b.  I  @.  251. 

4.  äRojiorta. 

5.  ©eidiffa. 

6.  9Ige}ira9  (toeftUd^  t>on  (SibraUar). 


140 


Vm  'gCTciai  uma  imWUü  ■'  ^w»  WX^dm  »tbl 


Sßvxgffnii,  {äS^tfrigg^  S&SraKanit,  )&®ld^,  jä  Sttumioir  jä  Sf^tn«. 
{&  !SMb6rg,  }&  S^^mifoig^  j&  0c&cm,  jh  SixüaiAcxg,  jä  Salaiiicii, 
}&  Witmatttm  imb  }&  9leii|Ki4rieii  k.;  gxa»e  $&  ^ontaH,  $i  f)a^in^ 
)&  Ixt^,  S&  @er|,  jä  ^ßorfUena^  jn  Irti^  snb  ;&  :9itrgit]i^t  k.;^ 

Stlfha^  j&  SJoiintr,  ;£  SteffUiim,  {äSoitaiitai^  nn^  $&  3^^»  (<^^' 
gm)^  ist  S(fi|;  margra^e  be9  l^atfigro  rSimfcJ^  tetc^  ju  ^nrgoB),  ju 
Driftom'  nnb  <9o|fani ;  förfl  jn  @<^iiHiBfn,  jfi  (Sot^ina,  gn  Xnfbt« 
neu  K.;  ifext  in  ghnedlonb,  anff  ber  tmn^c!^  nutt^  jä  ^ertemum,  gu i« 
^H^ien,  jä  aR»rmaS  ju  ®QÜa§K  jn  2jri)>))o(i«  nnb  jn  ^OUdfdn  ic 

Sie  toein,  ^^I^/  fc^ma(^,  lern,  opd,  Itantt  nnb  rieb  tenr 

toaren. 

Anno  dni  1520  ba  1909  mein,  ^o((,  f(!^al$,  torn,  o)>d,  Iraut  nnb 
tieb  tenr^.  is 


[S(.  73*]  SBte  bie  tentfc^en  fetten  in^reijffen  fegtet  gar  »er* 
triben  tDUtben  bcn  bent  Innig  bon  $o(en. 

Anno  dni.  1520  ba  tonrben  bie  tcntfc^en  l^etren  in  ?reuffen  ton 
bem  Innig  bon  ?oIen  fc^iet  gar  bertriben  ^ ;  e«  ioäf  bcn  tcutf(!^en  Ferren 
bei  800  f)ferb  gfi  unb  bei  10  M  man  lu  fuod  lanbbieti^t^  aber  pe  iDurben  20 
ntd^t  galt ,  ban  bie  teutfd^en  Ferren  ni(^t  gelt  l^etten.  a(fo  jo(!^en  fie  loiber 
^eraud,  unb^  iparb  nid^^  au^gerid^t. 

Sie  ber  bro))ft  tont  Wattigen  ftreu^  ^ie  ain  fd^lod  nnb  borf 
laufft  bon  bem  SRietter  gn  ©od^^jerg*^ 

Ann  dni.  1520  ba  laft  ber  bro})ft  bom  l^atligen  fireuft^^  bon  bem  25 


1.  ^ntaau. 

2.  (Setbatgne. 

3.  Dtiflano ,  an  ber  SBeßf fifle  @ar- 
bittime. 

4.  molina, 

5.  ^attn6  in  ber  gh^an^e  (Somt^. 

6.  «n  ber  Äüfle  ber  ©crberel 

7.  9Jat^«»2)ecr.  @.  !»>:  In  vigüia 
Martini  (10.  iRot>.)  It^at  ain  rat  gefegt 
bie  fd^toebifd^en  r&ben  ain  met}  t>mb 
14  b.,  ölerttng  ömb  ain  creuger,  V2  ^icr» 
ting  tomb  2  b. 

8.  Äom^fnDifd^ettbembentfd^enOrben 
(^od^meifter  ^(bred^t  t>on  ^ranbenburg) 
nnb  ©igUmunb  I  loon  $olen  toegen  toer< 


toeigerter  $n(bignng.  2)ie  MegdertlS* 
mng  erfolgte  ant  28.  2)ec  1519,  am 
10.  ^ri(  1521  tonrbe  ber.SBaffenfiittflanb 
t>on  ^orn  aefd^Ioffen,  bem  am  2.  ^ril 
1525  ber  bte  Se^endl^o^eit  holend  an« 
ertennenbe  griebe  toon  ^ratau  folgte. 

9.  2)ie  and  btefem  Kriege  unbega^U 
}nrü(f{el^renben  Sanb^fned^te  tourben  im 
9{eid^e  eine  fold^e  ^anbplage,  baß  ficb 
^aiferKarl  t>eranlagt  fa(,  gegen  fie  ein 
befonberes  @bi!t  jn  erlaffen,  dd.  Sorm«. 
27.  Sl^r«  1521  (abgebmdttbci  ma^lc. 
I  @.  98  ©eil.  40). 

10.  $ott)b9nud  9tieter  toon  ©odtdberg. 

11.  3afobu8  SBegcIin  (1517—1521). 


1520. 


141 


JRtctter  ba«  fd^to«  unb  botf  ©od^perg  mit  feiner  jfigel^ör  umb  2 1 M  p ; 
alfo  lam  ber  bif(!^off  öon  3lug«<)urg  l^er,  ber  »oft  c«  nid^t  jägeben,  ban 
man  fagt,  ed  »er  mäft  fiber  12  M  p  »ert^.  ber  btfd^off  nam  bem  bro^)ft 
feinen  gmatt  unb  fa^t  j»en  minci^,  bie  foften  bem  bro^ft  l^elfen  regnieren, 
5  unb  er  foft  niäfi^  on  bte  f e(ben  l^anblen ;  er  fa^t  fünft  et(id^  mind^  ai  ))on 
iren  äm^jtern.  man  fagt,  ber  ftatöogt  ^  l^ie  fei  unberf eff et  gemefen ,  bem 
iiab  ber  SRietter  500  p  berl^aiffen.  e«  »arb  nid^fe  aM  bem  lauff. 

aSon  gmai  laffteutten  j«  SK&d^el,  bie  forn  aufflaften  unb 

e6  teur  mad^ten. 

10        Anno  dni.  1520  öor  »eid^ned^ten  lamen  mär  l^er,  ba§  jfi  SKäd^el  s-^"- 
im  5R^berIanb  g»en  laffman  l^etten  bil  lom  aufflaft^;  bie  »oöten  e«  »eg* 
peren  unb  machten  ain  teurin  barein.  atfo  mad^ten  bie  »eiber  in  ber  \tatt 
oin  auffrfir  unb  namen  l^etenbarten  unb  fd^»erter  unb  (iepenb  in  bur^ 
ire  l^eufer;  aber  bie  man  in  ber  patt  bie  namen  pd^  be6  l^anbete  nid^t  an. 

15  atfo  lamen  bie  2  lapman  in  ain  fird^en,  atfo  »arb  bie  fad^  bertäbingt, 
ba§  ba6  forn  in  ber  pat  »erlaft  »arb  umb  ain  jimtid^  geft;  ba6  forn  »a« 
teur  ba. 


20 


[85t.  73**]  SBie  bem  3acob  ^öd^petter  ain  jung  finb  jö  tob  fiel 

über  ain  tifd^  ai. 

Anno  dni.  1520  tor  »eid^ned^ten  ba  pet  bem  Sacob  §Bd^petter  *  25. 2)ec, 
ain  junget  finb  über  ain  tifd^  ab  jfi  tob.  e^  »a^  ain  magt  barbei,  bie  l^ett 
ba^  finb  eingefetfd^tet,  ai^  man  fagt ;  unb  at^  bie  magt  t)on  bem  finb  »oft 
gan,  ba  »a«  pe  am  finb  bel^angen  mit  ben  fd^tifd^ten  ober  funp  unb  jod^ 
barmit  ba«  finb,  Da^  e6  l^erab  pet  ju  tob. 


25      aSon  ainem  finb,  ba«  bem  Sripoff  ^feffertin  ber^)ran. 

Anno  dni.  1520  \>ox  »eid^ned^ten  ba  l^ett  ber  Sriftoff  ^fepertin,  25.3x0. 


1.  einige  ga^rc  f^äter  (1524)  »uvbc 
ba«  @d^to6  Öo(f«berg  öon  Urfuta,  ber 
Sßittwe  be«  5?or^]^J?riu8  dlxtttx,  einer  gc» 
borcnen  t).  @teln,  an  ©eorg  to.  @tetten 
toerfauft.  @.  @tetten,  ©c^t.  @.  219  unb 
Urf.'öcil.  9^r.  77. 

2.  (Ste^^anöcflter  (1514— 1526). 

3.  @.  über  bie  bamotige  ©teigcrutig 
ber  Äom^rcifc  in  ben  Sf^lcbcrlanbcn 
^enne,  Hist.  du  lUgne  de  Charles- 
Quint  en  Belgique  ^b.  III  @.  17.  @8 
»irb  bort  mc^^rcrer  l^ierburc^  l^erborgeru«- 


fener  Slufflänbe  crtoä^int,  bie  bon  2Bet- 
bern  in  @ccne  gefegt  tourbcn,  fo  in 
Sönjen  unb  in  SSitborbe.  3n  SD^led^etn 
war  ber  ?5rei8  beö  ©etreibe«  in  ber  3«t 
bon  1519—1521  ^ro  Stertet  bon  3  @$ir« 
ttng  4  Pfennigen  auf  1 1  @(^illing  6  Pfen- 
nige gcfltcgen. 

4.  Safob  ^öd^fietter  tt>ar  feit  bem 
3al^re  1509  mit  Urfuta  9lot]^  (anö  ber 
betannten  Samttte  ber  9{ot^  bon  ^d^reden* 
jldn)  bermä^tt.   SBamedfe  @.  22, 


142 


Vin.  '(Sronica  ntxotx  gefd^id^tm'  t>on  SßtH^elm  9lem. 


fifd^er,  axn  iungd  linb,  am  tnthim,  bad  ma^  6ei  V2  i^t  alt,  unb  an  axmm 
morgen  frfi  bor  tag  ba  l^ett  e^  fein  ntagt  ju  bem  ofen  gelegt  nnb  l^ett  am 
teud^ter  mit  ainem  (ied^t  }ä  itn  gefteUt  unb  laoa^  bamod^  gS  ber  luo  gangen 
nnb  l^ett  fie  t>erfe($en.  unb  atö  bie  mögt  tmber  ju  bem  Knb  gteng,  ba  n>a^ 
bte  wtxi  bad  (ted^t  auff  bad  Knb  gefaQen,  unb  n)a^  bad  Kfin  uxpxunm,  5 
unb  bad  finb  UHid  fo  l^art  t)er)>runen,  ba^  e9  benfe(6en  tag  ftarb. 

1521. 

[©(.  74*]  aSon  ainem  n^armen  tointer,  ber  loa«,  al6  latn 

mentfd^  gebendt. 

2i.a)ec.        Anno  dni.  1521  an  fant  JK^omau«  tag  in  feirtagen  bafieng  e^io 
l^ie  an  Ia(t  ju  merben  unb  toeret  6ei  14  tag;  ed  lag  nie  lain  fd^nee,  e^ 
toa^  nie  lain  minter))an ;  ed  (ag  ain  mal  led^t  2  tag  fd^nee  bei  ainer  f)>ann 
tieff.  e«  gebendft  lain  man  nid^t,  baß  fo  gar  lain  fotftd^er  »inter  getoefen  ift  ^. 


äSon  bem  ))(inben  ilmüiUx^,  bem  man  ben  lo^f  abfd^Iug. 

31.  San.        Anno  dni.  1521  a  die  ultimo  ienner,  ba  fd^Iug  man  bem  pKnben  15 
ßlmüfler  ben  lopf  ab^  bem  man  lurfelid^  bie  äugen  au^geftod^en  l^at;  man 
trug  im  banod^t  ain  tefelin  for,  att  man  in  au^fuort,  »ieiool  er  ^?linb 
»a«  *. 

SKan  maint,  er  l^ett  »oI  ain  ergem  tob  »erfd^ulbt,  ban  er  l^at  gar 
»il  Bieberei  getriben  \  20 

Sr  l^att,  »eil  er  nod^  gefeiten  l^at,  ain  gutte  biernen  gcj)Iefet  in  ainem 
anger  unb  l^at  fein  toeib  (äffen  pfeifen ,  bie  ift  an  ainem  (anben  ge* 
ftanben. 

5Ker  l^at  er  ain  näerin  in  fein  ffan^  geflert  unb  l^at  fein  »eib  nad^ 
»ein  au^gefd^idtt;  unb  ate  pe  loiber  lomen  ift,  ^at  er  gegen  bem  loeib  ge«  25 
fagt:  *^)ring  mir  mein  ftud  leintoat  l^erein!*  ba  l^at  fein  loeib  bie  leinioatt 
brad^t,  ba  l^at  er  6  elen  teinioat  l^erab  gcfd^nitten  unb  ^at  pe  ber  näerin 


1.  )Bg(.  Seoul^rb  SBtbmattn,  1.  c. 
@.  35,22.  36,29. 

2.  $on  biefem  £)(müD[€r  tDat  f^ott 
obett  bie  92ebe  @.  127.  3. 

3.  S9t.  1521:  ©etnam  auggeben: 
S.  vigilia  purificationis  Marie  (1 .  %thx,), 
«1.57*:  %  34  ÄJ  18  6  2  bn.  für  aftung 
^annfen  ©et^fribd  bed  bUnben  ülmötterd 
t>nb  annberd,  fo  in  ei^fen  t)nb  fünft  t>i6er 
ine  gegangen,  U9  er  aufgefürt  t)nb  mit 
bem  \^totxt  Qtxiäft  toorben  i^. 


4.  dm  XSfetein,  auf  bem  bte  t>on 
i^m  beruhten  Serl^red^m  idergeiii^net 
nniren. 

5.  dx  ffattt,  tolt  unfere  (S^tonil  U* 
rietet,  ben  Xo\>  feiner  §rau  ht  tcrfcrc^e« 
rifti^er  Seife  ^erbeigefü^n,  ^atte  a(fo 
eiatntUil^  bie  Strafe  für  äRorb  toerbient, 
namli^  bieS^öberung;  inbem  man  t^n 
mit  bem  ^äftotxtt  riil^tete,  lieg  man 
i^n  btog  für  einen  Xobtfd^Iag  bfigm. 


1521. 


143 


geben  unb  f)at  gegen  feinem  m\b  gefagt:  'fiber  bu  au^gemefen  ii%  fo  l^ot 
bijf  bie  letntDat  umb  mi^  ))erbtent.' 

Witt  ffat  er  feinem  toeib  ftaj:  Umb  ben  l^ate  getl^on.  fie  i)at  nit  gemift 
toa«  er  ^at  ton  toeöen,  atfo  fjat  er  ben  fta^  anjinbt,  barbon  ban  bie  frau 
^  umb  ben  Ic))f  l^art  t)er)>runen  ift. 

©0  l^att  er,  toeil  er  plvat  geipefen  ift,  fein  Inec^t  munb  gef dalagen; 
otö  man  fagt,  fo  l^att  er  gar  tit  bieberei  getriben:  er  ift  jcfe  ju  bcm  fünf* 
ten  mat  in  etfen  gefegen. 

@r  l^att  a\x6)  ain  frib  brod^en  unb  gcIo<)t,  in  aincm  jar  in  lain  »irfe* 
10  i^auö  jü  gan  ^  l^at  e6  nit  gel^atten,  barumb  im  ban  am  erften  bie  äugen 
auögeftoc^en  fenb  toorben. 

@o  l^at  er  befent,  baß  er,  »cit  er  ^)Iinb  gemefen  ift,  ain  ^)ulfer  au^ 
ber  a|)<)entcgl  gcnomen  ^ai,  ba  l^ab  er  fein  »eib  in  bie  fub  mit  ben  fingern 
imdt  unb  l^at  ir  bad  pul^a  barein  geriben,  alfo  bag  ir  bie  fub  audgefault 
15  ift  unb  geftorben;  »a«  e*  für  ain  <>utfcr  [331. 74^]  getoefen  ift,  ba«  »aift 
man  ntd&t.  atö  bie  frau  frand  gelegen  ift,  l^at  ir  ain  ar^t  gefagt  unb  t>ex* 
botten,  ba$  ^e  lain  toein  tringl,  ober  fie  n)erb  fterben;  alfo  l^at  er  nad^ 
ainem  fobergutten  mein  gefd^ilt,  ffot  ir  ju  tringlen  geben  unb  l^at  ir  ju 
))er{lan  geben,  e«  fei  ain  er^nei,  unb  ber  ar^t  ffoi  ir«  ))erorbnet  an^  ber 
20  appmitflt]  er  l^t  belent,  er  l^ab  ir«  geben,  barumb  baß  fie  fterben  foö. 


35on  ainem  rei(!^«tag  jfl  föorm«^. 

Anno  dni.  1521  a  die  27.  iennet  ba  fleug  ber  reid^^tag  ju 
äßormd  an  \ 

e«  toaren  aU  furfurften  unb  furften  unb  gro«  öotdt  ba,  e«  toa«  ain 

25  groff er  reid^«tag ;  e«  toaren  mit  bem  laif er  Raret  unb  mit  ben  lurf urften 

unb  onber  furften,  gai^Kd^  unb  »elttid^,  mitfamj>t  ben  geffirften  appttn 

unb  geffirften  grafen  in  fomm  73.  fo  maren  aud^  etßd^  botfd(|aft  ))on 

Innigen  unb  l^r^ogen  ba. 

Qnb  ber  l^ailig  ))atter,  ber  iap%  ber  l^ett  aud^  ain  bottfd^aft  ba,  ba« 
30  0)0«  ain  getaufter  jub*;  ettid^  fagten,  man  »eftl^alt  nid^t,  ob  er  banod^t 


1.  9{aitfem,  ^artenf))ielem  k.  toutht 
im  Strafe  ^Sttftg  ba«  ©eliJbnig  abgc 
itommen,  eine  befiuntnte  3tit  lang  bad 
^irtl^d]&<itt9  gtt  meiben. 

2.  ^.  t)on  neueren  S)ai:f}eUuttgen 
biefe«  ^ti6)9taat9  ^ai^,  2)er  Sormfer 
Stet^dtag  }C.  m  ben  gorfci^ungen  im 
beutf^en  @ef(*l*te,  «b.  VH!  @.  23  ff. ; 
iDlaurenbreiiffer,  S)er  Sorntfer  9^ei^tag 
in  ben  ©tnbten  unb  &i^tn  k.  <S.  241 ; 


Sanjfcn,  S)eatf(i^e  ©eWl^tc  ic.  ©b.II 
@.  138  ff. ;  «olbe,  fintier  unb  ber  fßeid^S* 
tag  m  SBormd;  Saumgarten,  ^ar(  V., 
»b.  I  @.  379  ff.;  »e^lb,  ©e^ld^te  ber 
beutf(]^en  9{eformation  <B.  332  ff. 

3.  (B.  über  biefed  2)atum  Sanni' 
garten,  1.  c.  ^,  401  ^nm. 

4.  (Gemeint  ifiC^teront^mudKKe^nber. 
2)a«  ©erüd^t,  bag  er  ün  getaufter  3ube 
fei,  f(^eint  aiemli^  berbreitet  getoefen  au 


144 


VIII.  *(5rotitca  netocr  gcfd^t^tcn'  tjon  SBill^clm  ffttm. 


getauft  ts>ct^,  ober  ob  er  nod^  am  red^ter  iub  toad;  er  ad  ^ex\^  in  ber  faftett 
utib  anä)  fein  fold;  auff  bie  le^ft  toolten  im  bte  me^ger  lain  flaifd^  mer 
geben,  ba  nant  er  bad  flaifd^  bon  ben  iuben  jS  SBomtd. 

©an  Sorg  Sangenmantel,    bnrgermaifter,   ftarb  unb  fttrici^ 
SRed^Unger  jfi  burgermaifter  [erioelt]  »arb.  & 

Anno  dni.  1521  a  die  16.  febrerftarb  3Brg  Sangenmantet,  burger* 
28.  gebr.  maifter ,  unb  a  die  ultimo  f ebrer  ba  toarb  Ulrid^  SRedf^ßnger  an  fein  ftat 
iu  burgermaifter  ermett  K 


Sie  bie  )>faffen  bie  Unt  nit  toolten  audrid^ten  in  ber  beid^t 

Don  bad  Sutl^erd  toegen.  lo 

Anno  dni.  1521  in  ber  faften  ba  »otten  l^ie  bie  ^)f äffen  bie  leutt  in 
ber  beid^t  nid^t  audrid^ten ,  bie  Ifltl^erifd^en  bied^Iin  l^etten  unb  pe  nid^t 
»otten  bon  in  ton  2. 

9l(fo  marb  ain  grod  gemurmel  baraud;  bie  i^anbrnerddeut  fagten,  man 
fott  bie  ^)faffen  ju  tob  fd^fagen.  alfo  fd^idtten  bie  öom  ca^)^)ittel  für  ain  ratt  15 


fein;  anäf  Butten  f^rtd^t  ))on  il^m  afö 
einem 'iüblf(|ett@(^c(m'.  Slleanber  »eierte 
fidji  gegen  blefen  SSomnrf  fotoo^I  in 
$rit>atSugentngen,  mie  aud^  in  feiner 
^ebe  toor  bem  9lei^«tage  am  ^fi^ermitt* 
ti)0(^e.  XffCit\d6>tiA  entflammte  er  einer 
angefcl^enen  ^amilte  ber  @tabt  SD^otta  im 
SSenetianif(!^en  (gelb.  1480),  »urbe  S)om« 
t;err  inSüttui^,  ^orfle^er  ber  t>atifanifd^en 
©iMiot^e!,  f^ätcr  (1524)  (Sräbif*of  toon 
«rinblfi  unb  (1538)  (Sarbinal,  fiarb  1542. 
1.  *tluff  fambatag  toor  bem  fonntag 
invocavit  anno  etc.  aXI  (16.  gebr.)  ju 
morgens  xmifd^en  brei?  nnb  bier  um  flarb 
ber  furfidptig,  erber  unb  »ciö  ^er  ®eorg 
Sangenmantet  burgermaifter  faUger ;  unb 
a(0  fein  befingtnud  unb  ftbenbf  urgangen, 
ifi  na^mals  auf[  bonrdtag,  ben  28.  fe« 
bruary  beffelben  jarö  bei?  aim  gutbin  in  rat 
gefagt  motben,ainen  anbern  burgermaifier 
m  to51n.  auff  benfelben  28.  tag  february 
tfl  burd^  ain  gannt^en  rat  ber  ^eit  gefefjen 
txftWäf  ain  ratgeb  bon  l^emt,  benantlid^ 
8art^oIome  SBalfer,  unb  barauff  an  be* 
meltd  abgeflorben  Sangenmanteld  faligen 
flat  )u  burgermaifter  ertoött  toorben  \itt 
Ulri^  mwuQtt,  unb  ift  alfo  gel^anbelt 
toorben:  am  aflererfien  l^at  ain  gannt^er 
rat  ben  aib  )tt  ber  toat  unb  nad^mato 
\6f,  ber  ratfqiteiber,  in  aBioefen  boctor 


SeutingerS  allain  meinen  aib  pxm  be« 
fdinreiben  ber  »al  in  ber  ratfluben  ge« 
f^toorn.  nad^mals  fein  bie  (ermaHna^ 
getoon^att  auffer  ber  ratfluben  in  bie  hau* 
maiflerfluben  gangen,  l^aben  getoSlt  burd^ 
jetteUn.  algbalb  na A  eroffnung  bed  netoen 
burgermaifter«  »at  ^at  im  ain  rat  in  ber 
ratftubenbei^m  ofen  g(u(f9gen)ünf(i^t;  bar* 
na6)  ^ai  ber  burgermaifter  aim  rat  unb 
ain  rat  ime  l^intotbcrumb  in  ber  ratftuben 
gef^n)orn  laut  bed  aibbäci^S,  unb  nad^ 
ierlefung  ettli(^er  fc^rifften,  mittlertoeil 
antomen,  l^at  ain  gann^er  rat  ben  er* 
tDöIten  burgermaifter  It^atmbeglait  U9  für 
fein  ^aud.  bedmald  ^at  man  auff  bem 
SSerrlaci^tl^urn  blafen  aber  nit  ftuxm* 
geleut.  unb  ift  mit  ber  fd^andung  unb 
annberm  gebalten  toorben,  ti)iebormaId 
ain«  rat«  er!anttnu«  geftanben.'  ©1.4«>. — 
Ulri4  dle^Unger,  einer  ber  entfd^iebenfien 
SCn^änger  ber  *@toanqelif(^en*,  berfa^  toon 
nun  an  ba«  ^mt  etne«  ^rgermdfler« 
bi«  gum  Satire  1537  in  aQen  3a^ren  mit 
ungeraber  3«W/  ^  ben  ^to\\6ftnia\fttn 
mit  geraber  ^affi  ba«  eine«  SItbüger« 
meifter«. 

2.  Chttfprei^enb  bem  früher  erlaffenen 
Bifd^5fli(^en  munhai  (f.  of>tn  @.  138,9. 
139,  6) ,  ba«  unterbeffen  publiciert  »or» 
ben  ttmr. 


1521. 


145 


unbbegerten,  man  folt  pe  ftd^ern,  ba«  lunb  aber  ain  tatt  ntt  ton*,  btc 

j>f äffen  bte  ber^)uten  iten  t>faffen,  bat  fie  [©t.  75*]  mit  ben  toten  xtidft 

ftrettten  foften  bon  be«  gütiger«  »egen,  unb  bag  fle  aud^  nid^t  gtengeu,  toa 

man  bie  lutl^etifci^e  bied^ün  fall  l^ett  2. 
6        e«  ^ett  ber  JC^ürgl  atn  Bottfd^af t  ju  SSenebig,  bie  laft  aud^  lut^erifd^ 

bied^Iin,  bie  fuort  et  mit  im  in  bie  Siürglei,  bie  n^aren  in  (attein  ge^ 

f  d^tiben  K 

S«  »0«  ain  boctot  ju  Unfer  granen  ^ie,  ber  <)rebiget  4tnb  »a«  aud^ 

anff  be«  Sutl^er^  mainung  ^.  bie  tl^nmbl^erren  fad^en  e^  nit  gcren,  aber  fie 
10  borften  fid^  bor  bem  l^nbttoerdtbcW  nit  regen,  ban  ba«  gemain  i)oIdtunb 

aud^  bie  bnrger  tt)aren  ate  gSt  (ut^erifd^,  au^genomen  bie  Pfaffen  nid^t. 

äBie  ber  faifer  ju  933orm^  am  grönen  born^tag  12  Inaben,  bie 
arm  maren,  ain  gutt  mal  gab  unb  in  bie  fie6  to&fd^et. 

Anno  dni.  1521  a  die  26.  marjo,  ba«  toa^  am  grenen  bornMag,  ju 
isSBorm«  ba  fd^idtt  ber  laifer  Äarel  auff  bie  gaffen  unb  ße«  im  12  arm 
Inaben  bringen,  ben  l^ett  er  (äffen  ain  gStt  ma(  beraitten^.  er  gab  in  12 
rid^t  ober  effen,  unb  etlid^  fürften  bie  trugen  in  ba«  effen  au«  ber  lud^in 
bi«  in  bie  ftöben  unb  faxten  e«  auff  ainen  befflnbem  tifd^,  unb  ber  laifer 
trug  e«  ban  ben  Inaben  felb  für  unb  bienet  in  fetb  }u  tifd^.  unb  ts>a^  bie 
20  Inaben  nid^t  gar  af enb,  ba«  tetten  fie  in  bie  Irenen ,  ban  man  iebfid^em 

15.  ^RattV  ifi  an  ben  Stanb  gef^neben. 


1.  SBgt.  (£^r.  ©d^eurl  an  ©cctor 
^ömcr  d.d.  1.  iWSrj  1521,  «ricfbu* 
@.  125. 

2.  @CLXti  fo  tocLX  ed  anä)  im  bena^ 
Barten  ^at^em.  $g(.  ba9  Sd^reiben  bed 
^etgogd  SBil^elm  t>on  ^at)tm  an  ^Btfd^of 
Wlt^^  toon  Rrcipng  d.d.  ll.iWSrg  1521, 
in  toeld^em  bte[er  Berichtet,  bag  ba8  $or« 
ge^en  bet  ©eißlid^Ieit  *an  ben  o^en  ^rebig* 
jiuelcn  nnb  in  ber  pdäff  gegen  bie  ^e^ 
ft^er  unb  Sefer  lut^erifd^er  Bfid^er  bie 
mte  anreihe,  *f!d^  l^art  bam>iber  [}U] 
(^n,  [ju]  f(i^reien  unb  murmeln',  f 0  ba^ 
^me^r  pofe9  benn  gutes  baraud  ju  ent* 
fleen  gu  befotgen,  a(d  bann  an  ettid^en 
orten  außerhalb  unf erd  f urflentumbs  |um 
teil  für  äugen  getoeff .  C^r  JleHte  begpalb 
an  ben  i93if(i^of  bie  ^itte,  bid  ^u  ber  in 
SSormd  iVL  ertoartenben  (Sntfd^etbuna  be9 
2ntf^6)m  $anbetö  bei  feinen  'gei^lt^en 
Untertanen,  borgeem,  paflom,  ^rebigem 
unb  pei^tb&tem  . . .  [gu]  öerorbnen  unb 

etabted)ronifen  XXV. 


barob  [)u]  fein,  bad  fte  mitler  jett,  el^e 
mit  bem  £ut^er  toemer  ge^anblt,  auf  ben 
cant^In  mit  :))rebigen,  )>ei(i^t(ören  SutterS 
fi^riften  unb  pmSfl  balber  gemad^  tl^uen, 
biefelbigen  nt(^t  berbammen,  toertoerfen 
nod^  guetbaigen,  fonbem  in  rue  fletten'. 
2(bgcbm(ft  bei  2)ruffet  1.  c. 

3.  Sut^erift^e  ©d^riften  tourben  be« 
reit«  feit  bem  3al^re  1518  in  Dberitatten, 
f^ecieU  in  SSenebig,  gelefen.  @.  tfma 
Benrat^,  ©efd^id^te  ber  ^Deformation  in 
8enebig,  @d^riften  be«  herein«  für9?e* 
formationögefd^id^te  1886, 1  @.  2. 

4.  2)om^rebiger  toat  hi9  inm  Anfang 
1520  ber  berühmte  O!olam^ab,  feit  3uU 
be«  Sal^reö  Urbanue  9i^egiu«.  U^t^orn, 
Urb.  $R$egiu8  @.  27. 

5.  @.  ^ieju  ben  ©rief  be«  Äurfürfien 
t>on  @ad^fen  an  feinen  ^uber  3obann 
bei  görftemann,  iReue«  Urlunbettbudb 
jur  @efd^.  ber  et).  Äird^enrcf.  55b.  I  <S.  13 
mt.  21. 

10 


146 


VIII.  '(Stonica  ttetoer  fiefcj^^tett'  t>ott  Stt^elm  ffttm. 


atn  Irenen  sügefe^t  l^ett,  ba^felb  trfigen  fie  mit  in  l^tm.  unb  ate  bie  Ina< 
(en  geeffen  l^etten ,  ba  tt)&f(^  in  ber  latfer  bie  fie9 ,  unb  batnac!^  gab  et 
j[etßci(^em  1  fede(  unb  1  fl  batin  unb  ietlid^em  1  tott  tfid^  }&  ainem  rod 
unb  (etnmat  ju  ainem  l^embb.  unb  bornad^  ba  \a^  ber  laifer  mit  ben  \&t* 
ften  aud^  )&  tifd^  unb  a^  aud^. 


SBa9  }&  SSBormd  im  teic^^tag  i>on  bed  Sut^erd  megen  ge^an« 
bett  ift  n)orben,  unb  U)ie  er  bal^in  ift  lomen. 

Anno  dni.  1521  ba  toarb  ju  SSBormd  im  rei^^tag  ^xl  gel^anbett  ))on 
be^  Sutl^erd  t^egen,  ban  bed  iap\t  bottfd^aft,  ber  mad  ju  SSBorm^,  ber  l^ied 
9l(eanter,  er  mad  atn  getaufter  iub,  toie  ts>ot  ttüät  mainten,  er  toer  nid^tio 
getauft  »orben^ ;  ber  fclb  mit  fam^)t  beut  carbtnal,  ber  bifd^off  öon  9Menft, 
unb  mit  bem  carbina((if(^off  t)on  @a(^burg,  l^er  SJ^at^eud  Sang,  mit 
fam))t  anbren  mer  bifd^offen  unb  margraff  ^oad^im-  ^xt  ^ranbenburg, 
avi6)  anber  mer  \  bie  n)iber  Sutl^er  U)aren. 

!£)ad  mad^t  aU  bad  gelt,  ban  be«  [:a3(.  75^]  bapft  bottfd^afft  ^ett  i>i(u 
ge(t  }ä  Sormd,  bad  U)o(t  er  auff  ben  Sutber  (egen,  ob  er  in  ^inbren  med^t 
aber  ^erfeog  gribrid^  t)on  @aj:en,  lurfürft  ber  mad  ain  frumer  fürft,  unb 
ber  )>fa(^graff  unb  gran^  ton  ©idingen  bie  bielten  ob  bem  Sutl^er. 

S)er  carbinat,  ber  Sang,  ber  lam  ju  SBormd  }u  l^er^og  gribrid^  t)on 
@a|en  unb  begert  an  in,  er  foU  nietet  a(fo  tt)iber  ben  iap\t  \m,  ban  ber 20 
Sut^er  ^ett  unred^t,  unb  fo(t  in  barbon  toeifen.  a(fo  fagt  l^er^og  i$riorid^, 
ber  Sutber  totx  frum,  unb  ts>m  er  gern  ain  bifd^off  ober  carbinal  ^ett 
n^eden  fein  unb  nimer  bett  toeden  n)iber  ben  ba))ft  fd^reiben,  fo  l^ett  er  in 
f 0  mol  iü  ainem  carbinal  gemad^t  atö  in,  ben  Sangen,  alfo  fagt  ber  Sang, 
ber  carbinal,  bad  fe(b  mer  nicbt,  unb  ber  l^ut^er  tl^et  bem  ba^ft  unred^t.  25 
ba  iocb  l^er^og  i$ribrid^  ain  brieff  aM  feinem  bäfen,  ben  ber  ba))ft  bem 
Sut^er  gefc^rtben  f)M,  barin  ft&nb,  mie  ^er^og  gribrid^  gefagt  ^ett^.  ba 

9.  *Son  M  9tttf)(Tl  wegen'  ifl  barflberftefd)Tifbeii.        11.  *b<t*  na^  *carbinal*  ifl  batftberflefi^C' 
ben.       24.  *all'  ifl  an  ben  tRanb  flef^iiiebcn. 


1.  @.  otcn  @.  137. 

2.  e.  bie  (S^arattctipilen  ber  tol4« 
tigflm  auf  bem  diti^9Ui\t  aitmefenben 
unb  agierenbcn  $erf5nU^tetten  in  bet 
^tpt\äft  ^(eanberd  t>on  9)^itte  S)ec. 
1520  (@*riftcn  be^  »er.  f.  9tt\.'®.\df. 
1886  4)eft  17  @.  17  ff.)  unb  bie  (Sin- 
Uitung  (ie^n  @.  6  ff.  93gl.  au^  ^Baum* 
gftttctt,  Äarl  V.,  I  0.  387  ff. 

3.  iRac^  bet  ^e^cfd^e  9ileanber9  bom 
18. 2)ec.  1520  foa  ein  betartige«  Gef^r&d^ 


fiattgefnnben  (aBen  stDifcJ^en  bem  Stüx* 
fürfien  bon  ^c^fen  unb  brei  anbem 
Kurfüiilen,  unter  benen  ber  Ihirfürfl  bon 
Xrier  genannt  tt>irb.  1.  c.  @.  34.  —  3)er 
Se^tere  f cE  nad^  einer  ^tpMt  ^(eanberd 
d.d.  27.  ^pri(  Sut^er  bei  einet  iBefpte» 
Aung  am  25.  üptil  ()U  ^orm«)  eine  teid^e 
$rop{lei  im  ©i^nt^e  feiner  ^utaen  bet* 
fptoc^en  ^aben,  fad«  et  fid^  pm  %5ibettnf 
bequeme.  L.  c.  ^.  153.  •—  8g(.au(^  oben 
@.  137. 


1521. 


147 


orfd^rad  ber  corbinal   ia  fagt  l^etftog  Svtbrtd^,  er  folt  im  foQid^^  ntt 

met  ton,  ober  er  tt)e(t  baranfefeen,  toa^  er  f)ttt. 

3lm  \dtidt  ber  latfer  bem  Sut^er  am  ^9ro(t  gen  SBtttenberg  unb  gab 

im  ain  frei,  fic^cr  getaitt^. 
5        Unb  toeil  nod^  ber  ^9ro(t  nid^t  gen  SBittenberg  toa9  tomen,  la  (ied 

ber  latfer  ain  monbatt  au9gan,  bag  ieberman  bie  lutl^erifd^en  bieci^Kn  foU 

feiner  oberlait  antworten  \  aber  man  l^ielt  xAäfii  bart>on ,  man  antmort 

and^  lain  bied^Iin.  ain  ))oftbott  fd^Iäg  l^ie  jn  9lug9)>nrg  ain  manbat  an  ba9 

yiciß)aM,  bad  toarb  bei  ber  nad^t  l^abgeriffen. 
10        ®o  faget  ber  fäxxdf  t>on  ^utten  be^  ba))ft  botfd^aft  ab  nnb  ben  SRo^ 

meniften  ^  unb  gtan^  Don  @i(Singen  ber  fd^rib  gen  SBormd  bem  laifer 

nnb  fürften,  er  voUt  ob  bem  ^utten  galten;  man  forest  ben  Don  ©idingen 

faft  übet*. 

Der  Sutl^er  »ott  am  erften  lang  nid^t  gen  SBorm«,  er  ^ett  forg  auff 
iftbad  ge(aitt<^;  bod^  anff  bie  (S^t  ba  lam  er,  bann  ^er^og  gribric^  l^ielt  ^art 

ob  im. 

Sut^er  auf  bem  Sieid^dtage  inSBormd^ 

A  die  16.  apxxl  furj  bor  10  ur  auf  ben  mittog  ift  boctor  STOartin 
Sutl^er  gen  SBormd  lomen^  unb  a  die  17.  bitto  an  ber  mxtta>o6fm  f)at 


8.  *inanbat*  ifl  batfiBeigcf^iiefeni. 


17.  2)iefc  Ü(erf<^tift  ifl  »on  bttn  »catleitet  la  S^renit 


1.  2){e  Sitation  xtaüf  Sotmd  (batiett 
Dom  6.  Wl&xi)  »urbe  am  26.  üRät)  bnrd^ 
bm  9{ei(i(^d6eroIb  (Safpar  ^iuxm,  aenannt 
S)cMtf*lanb,  üfccrbrad^t.  Äöflllu,  Sutljer  I 
@.  438  u.  3Inm.  2.  —  Übet  blc  ben  *8to. 
mantflen'  migliebige  ^erf6nH(^feit  bed 
$etolbd  f.  K(eanber9  S)e)>efc^e  d.d.  13. 
t^)rtl  1.  c  @.  130. 

2.  «m  10.  an&ra  crlteg  ber  Äalfer  du 
Qibtct  bad  bie  ^udlieferutig  ber  (ut^eri' 
fd^en  Büchlein  an  bie  Obrigfetten  gebot 
3tter{l  gel^eimgel^altett,  »urbe  e9  am  26. 
mrg  gu  Sorm«  an  bie  Kird^entl^üren 
angef(!^Iagen  unb  XaQ9  barauf  öffentltd^ 
aufgerufen. 

3.  @.  ^ieju  bie  S)e^ef(^e  Kteanberd 
t)om  5.  f(^ri(  1521 1.  c.  @.  113  unb  bie 
bort  9nm.  1  angegebene  Sitteratur. 

4.  @.  über  ba8  Serl^alten  grang  bon 
eidingenS  toSl^renb  be«  Sormfer  9{ei((9* 
tage«  Dorgügtiii^  Ulmann,  ^.  d.  €^. 
@.  175  ff. 

5.  2)a9  ifl  nid^t  ri^tig.    <B.  über 


Sutl^erd  Haltung  ber  Sitation  gegenüber 
Äöjllin,I@.  418ttnb437ff. 

6.  2)er  bier  eingerüdte  8eri((t  ^m9 
ifl  (in  Bearbeitung)  ber  @palatin9,  ben 
betanntlid)  görflemann  in  bemUrtunben* 
bu(i^e  gur^efcb.ber  et}angeli{(ben^iid^en- 
reformation  (^mbnrg  1842)  an^  ber  tm 
@.  Smeflinifd^en  ©efamtard^ioe  gu  ^ei« 
mar  auf  betoal^  rten  Urf tbrif  t  @palatin9  toer* 
Bffentli(^t  It^at.  @.^iean  bieS)epef(^en  be8 
9^untiu«  «lleanbcr  ©.141  31nm.  2.  2)er 
%ti^^m9  bürfte—abgefe]Jent>on  einigen 
^iatUrUd^teiten  unb  ^^acbläfftgteiten, 
bie  ^6)  blefer  erlaubte—  ben 3nba(t einer 
bort  befpro(^enen  bertorenen  glugffftrift 
miebergeben.  93gl.  gu  bem  ®anjen  A'6p 
Un,  I  @.  443  ff.  unb  bte  in  ben  bagn  ge« 
börenben  ^nmerfungen  aufgeführte  Sit« 
teratur. 

7.  @.  mftlxn,  Sut^er  I  @.  443 ;  bat 
bie  2)epef(^e  SUanberd  d.d.  16.  ^m, 
1.  c.  ®.  133. 

10* 


138 


VIII.  *(5ronica  netocr  gefd^Wten'  »on  SStC^ctm  3lem. 


baf  er  ^ai  fic^  gclaitt,  offen  tl^or,  frei  l^cttoerg  unb  lofi  batlnen,  bur^ 
gtiebige  iöfagung  beS  loMtd^n  uttb  atftenHd^en  fürften-  ^er^og  ^ibrtd^, 
lutfürften  gS  ®ajfen  k.'  ^  o6tx  ed  tt>o(t  latner  jö  im  lomen,  ber  Vx^pVLU 
tieren  mett. 

(Sr  fd^tb  gar  Dt(  mtber  bte  gttab  unb  ab(ad ,  bad  »o^  tDtber  beti  5 
bo^f).  a(fo  }0(]^  boctor  @g!  gen  Sei))t}tg ,  ba  totü  er  ben  Sutl^er  in  !|>an 
tl^on ,  atf 0  mfift  er  in  ain  mind^Kofter  ftiet^n ,  c^  »er  bem  Sgglen  f nnft 
fibel  gangen  ^,  bie  fd^ter  »urben  in  ertoärgt  l^aBen. 

©amad^  lata  ber  ffiggl  l^r,  ber  lag  atocg  bei  bem  Owgflct  jfi  Iftx* 
»erg.  nnn  »o(t  er  an^  bemiQignng  bed  bifd^off  i^on  9(ug9))urg  ben  Snt^er  lo 
in  ^an  t:^on  ^^  aber  e^  »arb  aud^  nid^f}  barau^. 

SDtan  fagt,  ber  Innig  ftart  l^ab  (äffen  ain  manbatt  audgan,  bat  ^^n 
»iber  ben  8ut^r  nid^fe  l^anblen  f ol  bi«  in  ben  nfid^pcn  reid^tag ;  ober 
ber  funig  f d^rib  im  ba^  gelait  batb  »iber  ab  K 

g«  lamen  mar  l^er,  »ie  in  fjrandfreid^  ber  Mnig  l^tt  an  bie  nniber*  15 
fitet  jn  ^ari«  begert ,  fie  foüten  be«  fifitl^er«  bied^tin  unb  l^nblung  ber* 
»erfen,  ba«  »oft  aber  bie  uniöerptet  nit  ton;  ba  jatgt  in  ber  lunig  be« 
®88^n  ^uUtn,  atfo  fanb  man  41  artidel  barin,  unb  bie  39  artidfel  »nr* 

1.  aim  ©tud :  f^et  gleit,  offne  t\}ox. 


1.  2)icfc  @teEc  flnbct  pd^  in  ber 
@d^rlf  t  'dt^n  grci?]^cj?t  bc8  @cnnon8  S5cbp* 
(id^en  flBIoS  unb  anab.  betangenb  S)oct. 
SWattini  Sntl^cr  »iber  bie  toorlegmig ,  ßo 
tnr  fd^mad^  fei?n  nnb  beffelben  ©ermon« 
crlW^ef,  1518.  ((gine  Siberlegung  ber 
@(^rlf  t  Xt^tU  gegen  2nt^er»*@ermott  toon 
2CBla6  unb  ®nabe\  1517.)  S(6gebru(ft  in 
ber  Weimarer  ^u^gabe  8b.  I  @.  392,in  ber 
(grtanger  Sluögabe  ©b.  XXVU  @.  23,  In 
berS»a^'Wen2(uegabe«b.XVII@.  579. 

2.  @.  über  bte  (grlebnlffc  ©df«  bei 
Verbreitung  ber  Bulle  in  toerfd^iebenen 
©egenben^eutfd^lanbd  SOiebemann,  1.  c. 
@.  153  ff.;  ebenba  and^  über  bie  bamit 
t>erbunbenen  SoraSnge  in  Sei^gig. 

3.  2)er»ifc^of(Ebriflotol^  bon  @tabion 
l^atte  g(eid^  anberen  8ifd^öfen  tDenig  Sufl, 
bie  ^ubUfation  ber  fdntt  fogleid^  t>or}tt« 
net^nten.  (Sr  erl^ob  öielmebr  juerfl  ©egen» 
t}orfle0ungen  bei  dd  felbß  unb  lieg  erfl 
nad^  einer  ^weiten  ^ufforberung  be6« 
falben  ein  SWonbat  (batiert  bont  8.  S«ob.), 
bad  bie  S^eröffentlid^ung  ber  Bnfte  an« 
orbnete,  »erf äffen  unb  brudten;  einfitoeilen 
blieb  baffelbe  nod^  liegen,  bod^  toat  ber 
»ifdjof  bereit,  baffelbe  wirflid^  m  pnUU 
eieren,  fatt«  fid^  bie  aSer^ältntffe  nid^t 
&nbern    foUten.    IBgl.    It^iegu    Braun, 


«ifd^.  m  @.  208;  8ier  in  »ber  3eitfd^r. 
ffir  ^d^n>aben  unb  Ü^euburg,  3a^rgang 
1880  @.  103,  nnb  f.  pr  iöend^tignng 
2)ruffel,  über  bie  ^ufnaf^me  ber  BuUe 
ExBurge  Domine — ?eo  X.  gegen  ?ut<>er 
--  )»on  leiten  ber  fübbentfckn  Bifdböfe 
in  ben  ©i^ungdberid^ten  ber  p^ilof.* 
^^ilol.  unb  bif^ot.  (Slaffe  ber  Ba)^r.  9ta« 
bcmie  ber  SB.,  So^rgan^  1880  @.  571  ff., 
n>o  nantentlid^  ber  Bnef  (S^riflo^^  an 
Bifd^of  W^lifip  bon  Si^eiftng  dd.  12. 9{ot>. 
1520  @.  585  )U  bea$ten  ifi. 

4.  Slm  28.  SRot).  1520  fd^rieb  ber 
^aifer  bem  Sanbedb^rrn  Sut^erd,  er  möge 
8u4er  gu  einem  BerbBre  burd^  )»erftän« 
bige  SD'lSnner  na(b  SBorm«  mitbringen; 
balb  iebodft  tDurbe  ber  ihtifet  burd^  tytXß 
fd^iebene  Ber^ältniffe  unb^erfönlid^feittn 
umgefHmmt,  fo  bag  nun,  am  17.  2)ec. 
1520,  an  ben  l^urfilrflen  bie  SBeifnng 
erging,  Sutf^er  nur  bann  mit  ft(b  sn 
fftbten,  toenn  er  feine  Strtbümer  »iber* 
rufen  n^oHe,  unb  and)  bann  nur  bis 
granlfnrt,  benn  8ntl^er  fei  bereitdfiim 
©anne,  unb  aöe  Orte,  bie  er  berüpre, 
treffe  ba«  Snterbict,  fo  baß  fein  ©rfd^einen 
in  SlBorm«  ba«  Steid^  bei  anbern  9{ationen 
in  ein  üble«  iiäft  ftellen  mürbe.  Baum- 
garten,  Äatl  V.,  I  e.  396. 


1526. 


139 


ben  ffit  gittli^  unb  geredet  erlant ,  unb  bie  anbren  jtDen  otttdel  bte  to>oI« 
ten  ^e  aufffd^ieben  tu  ain  con|iIium  K 

3)k  aOergelerte^n  leutt  in  teutfd^en  (cmben  bie  l^ießen  ed  mit  bem 
Stttl^er  unb  fünft  ber  gemain  man  aud^ ,  alkr  bie  )>f äffen  bie  toaren  ge« 
5  mmn(i(i^  bamiber. 

Unb  a  die  30.  becemBer  ba  tt>arb  ber  Sutl^er  l^e  offenlid^  betiefft  an 

ber  fMcebig,  aud  be^  6if(^off  t)on  9[ug9)>iitg  lefetd^,  ba^  l^et  ber  palfrft  ge« 

betten;  nnb  »er  bed  S&t^^  bied^ßn  l^tt,  ber  fott  fie  bem  i>icari  eber 

ted^ant  bringen;  ed  toarben  [JB(.  72^}  in  freiiid^  »ienig  bied^ßn  jöbrod^t, 

10  man  trib  nun  f oft  bad  gef)>&tt  baraud  \ 

!3)e6  Snl^er^  l^anbet  ober  fd^reiben  l^at  fid^  ergebt  im  1517.  jiar,  bod^ 
2  jar  l^at  er  ^aimlid^  gefd^riben  unb  bem  ba^)ft  fetb  geftraft. 

Sie  ber  römifd^  lunig  Sarel  ain  tittelum  l^at^  nad^bem 
unb  er  jfi  5lad^  gefreut  ift  »orben. 

15  S35ir  Äart  ber  fünft  öon  gofe  gnaben,  erweiter  römifd^er  laifer,  ju  aüen 
}eitten  merer  be9  reid^d  tc,  lunig  in  (Germanien,  )&  Saftilien,  }ö  Xrragon, 
jö  8eon ,  beiber  ©icUiep,  ju  3crufalem,  ju  Jüngern,  ju  !DaImacien,  jfi 
Sroacien,  ju  5ßauarra,  ju  ©ranaten,  gfi  Sudeten,  jfi  SSatennfe,  iu  ©aüicien, 
jfi  SWaioricarum*,  jfi  ^if<)aU^^,  jö  ©arbinien,  ifi  Sorbubien,  jfi  Sor* 

20  ftcen,  ju  5IWuracn ,  jfi  ©l^ienni« ,  ju  3Hgarbien,  ju  3l(gejiren «,  jfi  ®i^ 
brattari^  unb  ber  innfuten  ßanuarie ,  aud^  ber  inufulen  Snbiarum  unb 

■* 

14.  92a4  'woTben*  im  Dtidtnal  noc^  einmal  bie  SGBoite  *i&  ^a^*. 


1.  3n  ber  gegen  Sut^er  er(affenen 
Bannbulle  xodttn  41  @ät^e  befled^en  al9 
'beilte^ungetDeife  fe^enfei^,  folf^  ober  an« 
ftögia'  audgel^oben  toovben;  über  alle 
f^ri^t  f!e  bad  ^erbammungdurt^etl. 
«on  biefen  41  @%n  i{l  ^kr  bie  SSebe. 
—  2)a«  in  nnfeveffi  %tiit  ermähnte  S^er* 
^en  ber  $artfer  UtitoerfllS^gtgen  Sutl^r 
»ntbe  au4  fon^  in  9ua6Burg  g<riük«t. 
%Vi\  (9mnb  einer  bviefhd^n  8emerlung 
be«-  9ug9burger  ^oml^erm  ^em^arb 
Sbrtmann  f(|retbt  ^nt^er  an^^aktin: 
'l^arisieases  iheologoii  omnes  articulos 
in  biüla  danmatos  censuisse  christia- 
nissimos  praeter  duos,  quos  disputa- 
büee  haberent:  idem  ex  inferioribus 
partibus  accepimus'  (2)e  äSette,  Sntl^erd 
5BrtefcI,  533).  @8  jlettte  f^  jeboti^  f^äter 
{Ntrau«,  bag  bie  üReimiitg  ber  ^ri[er 
Unii»er1Hät  in  biefer  <Sa$e  eine  ganj 


anbere  toar.  ^m  15.  %)px\{  1521  toer« 
bammte  bie  Sorbonne  104  @St}e  Sutl^erd 
nnb  lieg  tl^r  Urtl^etl  al&  Determinatio 
theologiae  facultatisParisiensis  super 
doctrina  Lutheriana  hactenus  per  eam 
Visa  im  2)ru(t  betannt  stauen.  @.  jum 
©anjen  Sut^erd  Serte,  Weimarer  ^ud* 
gäbe,  «b.  VIII  0.  255  ff.;  \)gl.  ÄöfUin  I 
@.  482;  bie  2)e^efc(e  ^teanber»  dd.  11. 
SWal  1.  c.  @.  183. 

2.  @.  oben  @.  138,  9. 

3.  (25.  ben  tooEen  2:itrf  Äarte,  bi«  anf 
Unti)efent(i(i^ed  mit  bem  in  unferem  Xe^te 
übereinflimmenb,  etma  am  Itofange  ber 
Urlunbe  bom  Saläre  1522  in  ^ecbeqlelnd 
^elbflbiogra^l^te,  Fontes  rerum  Austr. 
Scriptores  ©b.  I  @.  251. 

4.  äRojiorta. 

5.  ©eidiffa. 

6.  9Kgesira9  (toejllifi^  t>on  (Sibrattar). 


140 


Vm.  *(£toiiica  nctoer  gef^^tcu'  tjon  SBÜ^tm  9lcm. 


tcrtc  firme  be^  mccr«  Dccani  ic;  crfel^etftog  ju  Öftenc^d^;  l^crftog  jfi 
SSurgunbi,  juSottrigg,  jfiSrabannt,  jfiStc^r,  ju  Äcrnntcn,  ju  S^ratn, 
jfi  StmBurg,  jfi  g^ftcmburg,  jfi  ®ctbem,  ju  äStrttembcrg,  jö  ßatabrien, 
}ü  Sltl^enarum  unb  gu  9hupatrten  tc;  grat)e  }u  Slanbem,  gS  $abd))urg, 
gu  Strol,  jö  @örft ,  JU  ^arfilona ,  ju  Slrtl^ot«  unb  jfi  ©urgunbi  :c. ;  ^ 
<)l&aOeuufegraöe  jfi  ^iJutgett)^  jö  §oOanb,  gfi  ©eelaub,  jü  ^l^irt,  ju 
Sljburg,  ju  5Kamur,  jfi  SRof fißon,  gö  ßcntanicn  ^  unb  jfi  3^^^^^  5 1<^^^* 
gra))e  im  (Slf&g ;  margra))e  be^  l^aiKgen  rSmifd^en  reid^d  }u  ^utgau),  gu 
Driftam  ^  unb  ©ofetoni ;  ffirft  gu  ©d^toabcn,  gfi  (Sat^tloma,  gu  ^uftu* 
ricn  2C. ;  l^crr  in  gric^tanb,  auff  ber  »inbifd^en  morc^  gu  ^ortcnnau,  gü  lo 
$i«caien,  gu  mUxm\  gfi  ®atin«^  gu  Sri^^^^oa«  unb  gfi  5Wed^cIn  k. 

SBie  tocin,  ^otft,  fci^mal^,   forn,  o^)^,  Irautt  unb  rieb  teur 

toaren. 

Anno  dni.  1520  batt)a«  »ein,  l^olfe,  fd^alft,  !om,  o^)^,  haut  unb 
rieb  teur^.  15 


[©f.  73*]  aßie  bie  tentfd^en  l^erren  in^re^ffen  fd^ier  garber* 
triben  tourben  bon  bem  lunig  bon  $oten. 

Anno  dni.  1520  ba  tDurben  bie  teutfd^en  l^erren  in  ^reuffcn  t)on 
bem  lunig  bon  ^olen  fdf^ier  gar  bertriben  ^ ;  e^  god^  ben  teutfd^en  l^erren 
bei  800  p\zxh  gfi  unb  bei  10  M  man  gu  fuo6  lanblned^t«.  aber  [ie  »urben  20 
nid^t  ga(t ,  bau  bie  teutf d^en  l^erren  nid^t  ge(t  fetten.  a(fo  god^en  fie  »iber 
l^eraud,  unb  »arb  nid^^  au^gerid^t. 

S35ie  ber  bro})ft  bom  l^ailigen  ftreu^  l^ie  ain  fd^Io«  unb  borf 
laufft  bon  bem  SRietter  gu  ©odt^^jerg*^ 

Ann  dni.  1520  ba  laft  ber  bro^)ft  bom  ^ailigen  Sreuft^^  bon  bem  25 


1.  $ennegau. 

2.  ierbaigue. 

3.  Oriftano,  an  ber  ^eftfüfle  @ar« 
btntmd. 

4.  molxncL. 

5.  ^aUnd  in  ber  grantle  (Somt^. 

6.  «n  ber  Äü|lc  ber  ©crberet. 

7.  8tat^ö»S)ccr.  @.  !»>:  In  vigilia 
Martini  (10.  iRot>.)  ^at  ain  rat  gefegt 
bie  fd^toebifti^en  räben  ain  me^  t>m6 
14  b.,  t>ierUng  bmb  ain  creuger,  V2  toter» 
(ing  )>mb  2  b. 

8.  ^ant)>f}mif^enbembeutf(i^en£)rben 
{^cöfmd^tx  ^(brec^t  toon  )6ranbenburg) 
nnb  ©igiemnnb  I  loon  $olen  toegen  t>er< 


n>etgerter  ^ulbigung.  2)te  MegdertlS* 
rung  erfolgte  am  28.  2)ec.  1519,  am 
10.  ^cU  1521  tDurbe  ber.SBaffenfiittflanb 
t>on  2:^orn  aefc^Ioffen,  bem  am  2.  ^ril 
1525  ber  bie  Seben^bob^it  $o(end  an* 
ertennenbe  griebe  toon  ^ratau  folgte. 

9.  2)ie  (in€  biefem  Kriege  unbegablt 
}nrü(f{el^renben  ülanb^fne^te  tourben  im 
^tiäfi  eine  fol^e  ^anb^Iage,  bag  ficb 
^aiferKart  veranlagt  fal^,  gegen  ^e  ein 
befonbered  @bift  )u  erlaffen,  dd.  SBorm«, 
27.  2C^)riI  1521  (abgebrudt bei  SWai?  Lc. 
I  @.  98  «eit.  40). 

10.  9^ott)b)^riu«  9tieter  )>on  Soddberg. 

11.  äofobnö  SegcUn  (1517—1521). 


1520. 


141 


JRtetter  ba«  fci^Io«  unb  botf  ©od^perg  mit  feiner  jfigel^ör  umb  2 1 M  p ; 
alfo  lam  ber  Bifd^off  öon  2lug^<)urg  l^er,  bcr  »oft  e«  nid^t  gägeben,  ban 
man  fagt,  eö  »er  nidf^t  über  12  M  p  »ert^.  ber  btfd^off  nam  bem  ixop^t 
feinen  gmalt  unb  fa^t  jtDen  mind^,  btc  f olten  bem  bro^ft  l^etfen  regnieren, 
5  unb  er  f olt  nid^fe  on  bie  f etben  l^anblen ;  er  fafet  fünft  etlid^  mind^  ab  bon 
iren  äm^Jtern.  mon  fagt,  ber  ftatöogt^  j^ie  fei  unberleffel  gewefen,  bem 
iiab  ber  SRietter  500  p  berl^aiffen.  e«  toarb  nid^fe  au«  bem  lauff. 

3Son  gtDai  laffteutten  i&  SDiäd^el,  bie  lorn  aufflaften  unb 

e6  teur  mad^ten. 

10        Anno  dni.  1520  bor  ttjeid^ned^ten  lamen  mär  l^er,  ba§  ju  SKäd^et  5.2)ec. 
im  5R^bertanb  gtt)en  laffman  l^etten  bit  lorn  aufflaft^ ;  bie  looöten  e«  »eg«» 
peren  unb  machten  ain  teurin  barein.  alfo  mad^ten  bie  loeiber  in  ber  ftatt 
ain  auffrfir  unb  namen  l^elenbarten  unb  fd^werter  unb  liepenb  in  bur^ 
ire  l^eufer;  aber  bie  man  in  ber  patt  bie  namen  pd^  be«  l^anbete  nid^t  an. 

15  atfo  lamen  bie  2  laffman  in  ain  lird^en,  alfo  loarb  bie  fad^  bertäbingt, 
ba§  ba«  !orn  in  ber  pat  öerfaft  toarb  umb  ain  jimlid^  gett;  ba«  lorn  n>a« 
teur  ba. 

[85t.  73**]  SBie  bem  3acob  ^öd^petter  ain  jung  linb  jn  tob  fiel 

über  ain  tifd^  ai. 

20  Anno  dni.  1520  öor  »eid^ned^ten  ba  pet  bem  Sacob  §Bd^petter  ^  25. 3)ec, 

ain  junge«  linb  über  ain  tifd^  ab  jfi  tob.  e«  »a«  ain  magt  barbei,  bie  l^ett 
ba«  Knb  eingefetfd^Iet,  at«  man  fagt ;  unb  at«  bie  magt  t)on  bem  linb  toott 
gan,  ba  »a«  pe  am  linb  Bel^angen  mit  ben  fd^Iifd^ten  ober  funp  unb  god^ 
barmit  ba«  Knb,  Daß  e«  l^erab  pet  ju  tob. 

25      9Son  ainem  linb,  ba«  bem  Sripoff  ^feffertin  ber^)ran. 

Anno  dni.  1520  \>ox  »eid^ned^ten  ba  l^ett  ber  Sriftoff  ^feffertin,  25.3)<c. 


1.  einige  3a5rc  \paUx  (1524)  »urbe 
bad  <S(^Iog  8o(fdbetg  )>on  Urfuia,  bet 
SBlttwc  bc«  5?orj)]^^nu«  ^Rietet,  einer  ge« 
botenen  t).  @tem,  an  ©eorg  M.  ©tetten 
toertauft.  @.  @tetten,  ©eft^t.  @.  219  unb 
Ur!.««eil.  5«r.  77. 

2.  (Stc^^an  «cptcr  (1514—1526). 

3.  @.  über  bie  bamalige  ©telgerung 
ber  Äom^reife  in  ben  Sflleberlanben 
^enne,  Hist.  du  lUgne  de  Charles- 
Quint  en  Belgique  ^b.  III  <B.  17.  (i% 
»irb  bort  me^^rerer  ^ierburti^  l^ertoorgem«- 


fener  Slufflänbe  ertoä^int,  bie  bon  SBei- 
bern  in  @cette  gefegt  lourben,  fo  in 
Sönjcn  unb  in  SSitborbe.  3n  SWed^etn 
war  ber  ?5rei8  be«  ©etreibeö  in  ber  3"t 
toon  1519—1521  ^ro  Viertel  bon  3  @$ir- 
ling  4  Pfennigen  auf  1 1  ©c^itting  6  ^f  cn* 
nige  gefliegen. 

4.  Safob  ©Sc^fietter  »ar  feit  bem 
Saläre  1509  mit  Urfuta  moti)  (anö  ber 
bef  annten  gamtUe  ber  9{otl^  bon  ©d^reden« 
jlein)  bermäl^tt.   SBameife  @.  22, 


142 


Vin.  '(Sronica  ntxotx  gefd^id^tm'  t>on  SßtH^etm  9lem. 


ftfd^er,  atn  iungd  linb,  am  tnebtui,  bad  ma^  6et  V2  i^t  alt,  unb  an  aimm 
morgen  frfi  bor  tag  ba  l^tt  e^  fem  ntagt  jn  bem  ofen  gelegt  nnb  l^ett  am 
teud^ter  mit  atnem  (ted^  }S  ttn  gefteUt  unb  laoad  bamad^  jn  ber  Ifio  gangen 
unb  ^ett  fie  t>tx\z6)zn.  unb  ate  bie  magt  tmber  }&  bem  Knb  gteng,  ba  n>ad 
bte  )oet(  bad  (ted^t  auff  ba9  linb  gefaQen.  nnb  n^a^  bad  Kfin  t^erpruneo,  5 
unb  bad  finb  UHid  fo  ^art  t^er^runen,  ba^  e9  benfe(6en  tag  ftorl^. 

1521. 

[©t.  74*]  aSon  atnem  n^armen  »tnter,  ber  t»a^,  aU  latn 

mentfd^  gebendtt. 

2i.3)ec.        Anno  dni.  1521  an  fant  2]^omau9  tag  in  feirtagen  ba  fieng  edio 
l^ie  an  latt  jü  toerben  unb  toeret  bei  1 4  tag ;  ed  (ag  nie  lain  f d^nee,  ed 
koa^  nie  lain  U)inter))an ;  e^  kg  ain  mal  (ed^t  2  tag  \6)nte  bei  ainer  f^ann 
tteff.  e^  gebendft  lain  man  nid^t,  baß  fo  gar  lain  foüid^er  »inter  getoefen  ift  ^. 

äSon  bem  )>(inben  ölmüKer^.  bem  man  ben  lo^f  abfd^Iüg. 

81.  San.        Anno  dni.  1521  a  die  ultimo  {enner,  ba  fd^Iug  man  bem  pfinbenis 
^(müQer  ben  fopf  a6^  bem  man  Iur^(id^  bie  äugen  audgeftod^en  l^at;  man 
trug  im  banod^t  ain  tefelin  for,  aU  man  in  audfuort,  loietool  er  ptini 
toa«  *. 

äßan  matnt,  er  l^ett  »ot  ain  ergem  tob  t)erfd^u(bt,  ban  er  l^at  gar 
»il  Weberei  getriben^  20 

@r  l^att,  »eil  er  nod^  gefe^en  ffat,  ain  gutte  biemen  ge))Ie|t  in  ainem 
anger  unb  ^at  fein  toeib  (äffen  }if el^en ,  bie  ift  an  ainem  (anben  ge« 
ftanben. 

SKer  ^at  er  ain  näerin  in  fein  l^au«  gefiert  unb  l^at  fein  »eib  mdf 
»ein  audgefd(|id(t;  unb  ald  fie  »iber  lomen  ift^  ^at  er  gegen  bem  »eib  ge*  25 
fagt:  spring  mir  mein  ftudt  teintoat  herein!'  ba  l^at  fein  »eib  bie  Iein»att 
brad^t,  ba  l^at  er  6  e(en  letnmat  l^erab  gefd^nitten  unb  ^at  fte  ber  n&erin 


1.  I$g(.  Seon^arb  SBtbmattn,  1.  c. 
@.  35,22.  36,29. 

2.  $on  biefem  Ölmütter  loar  f^ott 
ol>nt  bie  92ebe  @.  127.  8. 

3.  $9t.  1521:  mmaixt  auggeben: 
S.  vigilia  purificationis  Marie  (1.  S^br.), 
«1.57»:  %  34  ÄJ  18  6  2  bn.  für  aftung 
Rannten  ©et^fribd  bed  bUnben  üdnfittecd 
t>nb  annberd,  fo  in  ei^fen  t>nb  futtfi  t>ber 
ine  gegangen,  bis  er  auggefürt  t)nb  mit 
bem  fc$»ert  gcrid^t  töorbcn  i^. 


4.  diu  XSfe(etn,  auf  bem  bie  t>oit 
i^m  berübten  JBerbred^n  bergeit^nct 
tt>aren. 

5.  (Sr  (atte,  toie  unfere  (S^tonil  be> 
rid^tet,  ben  j£ob  feinet  grau  bx  berbre^e* 
rifd^er  Seife  ^ecBeigefü^n,  ^atU  atfo 
eiaenta^  bie  ©träfe  für  äRorb  berbient, 
nämti^  bied^öberung;  inbem  man  i^n 
mit  bem  ^äftotttt  rid^tete,  lieg  man 
i^n  b(o6  für  einen  Xobtfci^Iag  bfigen. 


1521. 


143 


ge6en  unb  ffat  gegen  feinem  m\b  gefagt:  'ftber  bu  au^gemefen  U%  fo  l^at 
bife  bie  Itbmai  untb  mici^  t>erbtent.' 

fUltx  ffat  er  feinem  mii  fla^  Umb  ben  l^ate  getl^on,  fie  f)at  nit  gettnft 
toa«  er  ^at  ton  »eüen,  alfo  f)at  er  ben  flaj  anjtnbt,  barüon  ban  bie  frau 
5  umB  ben  lopf  l^art  ttxpxnmn  ift. 

®o  l^att  er,  i»eit  er  <>Unb  geipefen  ift,  fein  Incd^t  tounb  gefd^tagen; 
al«  man  fagt,  fo  l^att  er  gar  üil  bicbcrei  gctribcn:  er  ift  jefe  gu  bem  fünf* 
ten  mat  in  eifen  gelegen. 

@r  l^att  anä)  ain  frib  brod^en  unb  Qtiopt,  in  aincm  iar  in  lain  toirfe* 
10  ]^an«  ju  gan  \  l^at  c«  nit  gel^atten,  barumb  im'  ban  am  crften  bie  äugen 
audgeftoc^en  fenb  toorben. 

®o  l^at  er  befent,  baß  er,  »cit  er  ^)Iinb  getoefen  ift,  ain  )>ulfer  au« 
bcr  a|)<>entcgl  gcnomen  l^aB,  ba  l^ab  er  fein  »ciB  in  bie  fub  mit  ben  fingern 
gH)idt  unb  l^at  ir  ba«  :|)tt(fer  baretn  geriben,  alfo  ba|  ir  bie  fub  au«gefault 
15  ift  unb  geftorbcn;  »a«  c«  für  ain  <>ulfer  [S3I.  74^]  getoefen  ift,  ba«  »aift 
man  m(bt  at«  bie  frau  Irand  gelegen  ift,  l^at  ir  ain  ar|t  gefagt  unb  ber< 
botten,  ba|  fie  loin  n^ein  ttingl,  ober  fie  toerb  fterben;  alfo  l^at  er  naci^ 
ainem  fobergutten  tt)ein  gefd^dt,  l^t  ir  }u  tringlen  geben  unb  l^t  ir  }u 
berftan  geben,  c«  fei  ain  erftnei,  unb  bcr  arfet  l^ab  ir«  üerorbnet  an^  ber 
20  a|)^enteg!;  er  l^t  befent,  er  l^ab  ir«  geben,  barumb  ba|  fie  fterben  foQ. 


3Son  ainem  reid^«tag  gü  JBorm«^. 

Anno  dni.  1521  a  die  27.  jennet  ba  flcng  ber  reid^«tag  ju 
Sßorm«  an  ^. 

e«  toarcn  aü  furfurften  unb  furften  unb  gro«  üotd  ba,  c«  toa«  ain 

25  groff er  rei(i^«tag ;  e«  toaren  mit  bem  laif er  Saret  unb  mit  ben  furfurften 

unb  anber  furflcn,  gai^tid^  unb  toettlid^,  mitfam^t  ben  geffirften  &pptm 

unb  gefürften  grafen  in  fomm  73.  fo  n^aren  aud^  etlid^  botfd^aft  t>on 

funigen  unb  l^rftogen  ba. 

tUtb  ber  l^ailtg  t>atter,  ber  ba)>ft,  ber  l^ett  oud^  ain  bottfd^aft  ba,  ba« 
30  »0«  attt  getaufter  fub*;  etlid^  fagten,  man  toeftl^alt  nid^t,  ob  er  banod^t 


1.  Slaufcm,  Äartenfi)i«(cm  ic.  tourbc 
gm;  ©träfe  l^Sufig  ba«  ©elj^bntß  abge> 
nommen,  eine  beßunmte  ^zit  lang  bad 
^irtl^dbottd  )u  meiben. 

2.  @.  )Don  neueren  3)ar{lel[ungen 
biefed  Slet^dtaaed  fQat^,  2)er  Sormfer 
9{et^dtag  }C.  ixt  beu  gorf^ungen  mx 
beutf^en  ©e^l^te,  «b.  Vm  @.  23  ff. ; 
9]i2anrenbre^er,  2)er  Sormfer  S^eid^tag 
in  ben  ©titbien  unb  ©ftgjen  k.  <B.  241 ; 


Sanffen,  2)eittf^e  ©efd^tci^te  :c.  i^b.II 
®.  138  ff. ;  Äolbc,  gütiger  unb  ber  9iei(^8* 
tag  Ml  ffiorm«:  ©aumgatten,  Äart  V., 
ob.  I  @.  379  ff.;  S3c^lb,  (8>t\ä)i(^U  ber 
beutf^en  9leformatton  <B.  332  ff. 

3.  (B.  über  biefed  2)atttm  ^anm^ 
garten,  1.  c.  @.  401  2lnm. 

4.  Gemeint  i|l$>ieront^mud^]t^nber. 
^ad  ®erü^t,  bag  er  ein  getaufter  3ube 
fei,  f^etttt  giemlt^  berbreitet  getoefen  su 


144 


VIII.  *(Stonica  nctocr  gef^i^tcn'  looti  Sil^etm  8lcm. 


getauft  tt)ad,  ober  o&  er  nod^  am  red^ter  iub  toa^;  er  a^  fletfd^  in  ber  fafteti 
unb  aud^  fein  fold ;  auff  bie  lefeft  toolten  im  bte  mefeger  lain  flaifci^  mer 
geben,  ba  nam  er  bad  flaifd^  t>on  ben  iuben  gu  SBormd. 

SBan  3örg  Sangenniantel,    Burgermaifter,   ftarb  unb  fttrid^ 
{Red^Iinger  gu  burgermaifter  [erioelt]  »arb.  » 

Anno  dni.  1521  a  die  16.  fetrer  ftarb  38rg  Sangenmantet,  burger* 
28.  gebt,  maifter ,  unb  a  die  ultimo  febrer  ba  toarb  Utrid^  {Rec^finger  an  fein  [tat 
iu  burgermaifter  ertoelt^. 


SSie  bie  |)faffen  bie  leut  nit  tootten  auörid^ten  in  ber  beici^t 

t>on  ba^  Sutl^erd  loegen.  lo 

Anno  dni.  1521  in  ber  faften  ba  »otten  l^ie  bie  |)f äffen  bie  teutt  in 
ber  beid^t  nid^t  auörid^ten ,  bie  lutl^erifd^en  bied^ßn  l^etten  unb  fie  nid^t 
»otten  bon  in  ton  2. 

äUfo  koarb  ain  grod  gemurmel  barau^;  bie  l^anbtoerdHeut  fagten,  man 
folt  bie  |)faffen  ju  tob  fd^Iagen.  alfo  fd^idften  bie  bom  caj)|)ittet  für  ain  ratt  15 


fein;  au($  ^utten  f^rtd^t  bon  tl^m  M 
einem 'iüblf(|en@^elm'.  Slleanber  tce^fttc 
fi^  gegen  blefe«  S3ortourf  foioo^t  in 
^ribatäugemnoen,  toie  anäf  in  feinet 
iflttt  bor  bem  9lei^8tage  am  ^f^ermitt« 
tt)0(^.  j£^atfäätidb  entflammte  er  einer 
angef eigenen  gamilte  ber  @tabt  Wletta  im 
$enetianif(Ben  (geB.  1480),  mürbe  2)om« 
Iderr  inSüttt^,  ^orfie^er  ber  toatifanifd^en 
»ibUotl^ef ,  fester  (1524)  (Sriblf^of  toon 
»rinbtfi  unb  (1538)  (Sarblnal,  ftarb  1542. 
1.  *2(uff  fambötaa  t)or  bem  fonntag 
invocavit  anno  etc.  aXI  (16.  gebr.)  ju 
morgettö  \xx>i\ä)tn  brci?  unb  toier  um  ftarb 
ber  furfi($tig,  erber  unb  »ei8  l^er  ®eorg 
Sangenmantel,  burgermaißer  faUger ;  unb 
als  fein  beftngfnuö  unb  fibenbfurgangen, 
ift  nad^mald  auff  bonrdtag,  ben  28.  fe« 
bniary  beff  elben  jar«  bei?  aim  gulbin  in  rat 
gefagt  iootben,aitten  anbern  burgermotfier 
%n  toöln.  auff  benfelben  28.  tag  february 
tft  burd^  ain  gann^en  tat  bet  geit  gefeffen 
erftUd^  ain  ratgeb  bon  ^erm,  benantlid^ 
^artl^olome  Salfer,  unb  barauff  an  be« 
mtlt»  abgeftorbenSangenmantelS  faUgen 
flat  gu  burgermaifter  ertoöft  toorben  ^>er 
Ulrid^  SeSpnger,  unb  ift  alfo  gel^anbett 
toorben:  am  aUeretften  l^at  ain  gann^er 
rat  ben  aib  gu  ber  toal  unb  nad^mald 
i6f,  ber  ratfd^eiber,  in  aBtoefen  boctor 


8eutinger8  allain  meinen  aib  gum  Be« 
f^reiben  ber  toal  in  ber  ratftuben  ge* 
f^toom.  nad^mats  fein  bie  l^ertn  all  nad^ 
getoonl^ait  auffer  ber  ratftuben  in  bie  bau« 
mai|ter|tuben  gangen,  l^aben  getoStt  burd^ 
gettelin.  atgbalb  nadb  eroffnung  bed  netoen 
burgermaifter«  mal  pat  im  ain  rat  in  bet 
tatftubenbei^m  ofen  glud^gemfinfd^t;  bat« 
nad^  l^at  bet  burpermaiftec  aim  tat  unb 
ain  rat  tme  l^intotberumb  in  ber  ratftuben 
gefd^morn  laut  beS  aibbud^d,  unb  nad^ 
toertefung  ettlid^er  fd^rifften,  mittletmeU 
anfomen,  l^at  ain  gann^cr  rat  ben  er« 
motten  burgermaifter  Baintbeglait  Ui  ffir 
fein  l^aud.  be^mald  l^at  man  auff  bem 
©errlad^tl^urn  blafen  aber  nit  purm« 
gekut.  unb  ift  mit  ber  fd^andtung  unb 
annberm  gehalten  morben»  miebormald 
ain«  rat«  erfanttnuö  geftanben.*  ©I.4b. — 
Ulrid^  Siel^Unget,  einer  ber  entfd^iebenften 
Snl^änger  ber  '(St)anaelifd^en\  berfa^  bon 
nun  an  ba9  9mt  etned  8ürgermeiflet9 
bis  gum  3a^te  1537  in  allen  Saluten  mit 
ungeraber  ^a%  in  ben  Sw^ifd^enja^ten 
mit  geraber  S<^\fl  bad  eines  9(tbüger« 
meifterd. 

2.  (5tttf<)red^enb  bem  frü^fet  erfaffenen 
Bifd^öflid^en  iD^anbat  (f.  oBen  @.  138,9. 
139,  6),  bad  untetbeffen  ^JuBIiciert  mot« 
ben  mar. 


1521. 


145 


unbiegerten,  man  fo(t  fie  fidlem,  bad  Ifinb  aber  am  ratt  nit  ton^  bie 

|)f äffen  bic  beträten  trcn  |)faffcn.  bag  fic  [©I.  75*]  mit  ben  taten  ntd^t 

ftreitten  foUen  bon  be6  Sutl^erd  loegen,  unb  ba^  fle  and^  ntd^t  giengeu,  ts>a 

man  bie  lutl^erifd^c  bicd^Iin  fait  l^ett  2. 
5        (gö  ^ett  ber  SEi^ürgf  ain  buttfd^aft  gu  SBenebig,  bie  laft  anä)  lut^etifd^e 

bieci^Iin,  bie  fuort  er  mit  im  in  bie  Sfirglei,  bie  loaren  in  tattein  ge* 

fc^tiben  \ 

6«  »a«  ain  boctor  gn  Unfer  grauen  l^ie,  ber  ^jrebiget  4inb  toa«  anä) 

auff  be«  Sutl^er«  mainung  i  bie  tl^umbl^erren  fad^en  e«  nit  geren,  aber  fie 
10  borften  fid^  bur  bem  l^nbtipcrdbcld  nit  regen,  ban  ba«  gemain  i)oIcf  unb 

anäf  bie  burger  loaren  afö  gut  lut^erifd^,  au«genomen  bie  |)faffen  nid^t. 

SBSie  ber  laifer  ju  SBurm«  am  grönen  burn^tag  12  Inaben,  bie 
arm  maren,  ain  gStt  mal  gab  unb  in  bie  fied  toa\6ftt 

Anno  dni.  1521  a  die  26.  marjo,  ba^  »a«  am  grenen  bomMag,  gu 
isSBorm«  ba  fc^icft  ber  faifer  Äaret  auff  bie  gaffen  unb  lie«  im  12  arm 
Inaben  Bringen,  ben  l^ett  er  taffen  ain  gutt  mat  beraitten^  er  gab  in  12 
rid^t  ober  effen,  unb  etlid^  fürften  bie  trugen  in  ba«  effen  arx^  ber  Wd^in 
bi«  inbie  ftuben  unb  faxten  e«  auff  ainen  befunbem  tifd^,  unb  ber  laifer 
trug  ed  ban  ben  Inaben  fetb  für  unb  bienet  in  fetb  gu  tifd^.  unb  mad  bie 
20  Inaben  nid^t  gar  af enb,  ba«  tetten  fie  in  bie  Irenen ,  ban  man  iebfid^em 

15.  ^StattV  i{l  an  ben  9ianb  gcf^cicbcn. 


1.  Sßat  (£^r.  ©(i^eurl  an  ^cctor 
Körner  d.d.  1.  2W5rj  1521,  «riefbu* 
<S.  125. 

2.  &ani  fo  tDar  ed  aud^  im  benad^ 
Barten  Zobern.  $gt.  ba8  ©^reiben  \>t» 
^ttaogd  Sil^elm  Don  ^at^ttn  an  ^tfti^of 
Wixp^  toon  ^reiflng  d.d.  ll.aWärs  1521, 
in  toeld^em  btefer  Berietet  bag  bad  !^or< 
geben  ber  ©eiflti^f  eit  'an  ben  o^tn  ^rebig» 
flueten  unb  in  ber  ^eid^f  gegen  bie  8e« 
ft^er  unb  Sefer  üit(ferif^er  ^üäftx  bie 
veitte  anreihe,  'fl^  l^art  bartoiber  [gu] 
^«6««f  M  ft^rden  unb  murmeln',  fo  bag 
'mel^r  ^ofes  benn  gutes  baraud  gu  ent^ 
fteen  gu  beforgen,  a\9  bann  an  etU^en 
orten  augerl^aib  unferd  f urflentumBd  gum 
teil  für  äugen  getoefi'.  dx  ftettte  begpalB 
an  ben  «ifd^of  bie  S3ltte,  bi«  ju  ber  in 
^orrnd  gu  ertoartenben  (Sntf^eibuna  bed 
Stttl^erf^en  Raubet«  Bei  feinen  'geifilt^en 
Untertanen,  ijorgeem,  :|)ajlom,  ^rebtgem 
unb  :|)eid^tt)&tem  . . .  [gu]  t)erorbnen  unb 

etätteitconifcn  XXV. 


baroB  [gu]  fein,  baö  fie  mitter  geit,  cl^e 
mit  bem  Sutber  toemer  gel^anbU,  auf  ben 
cani^In  mit  ^rebigen,  pei^tpren  SutterS 
f(j^riften  unb  ^ue$I  falber  gema^  tl^uen, 
biefelBigen  nt^t  berbammen,  toertoerfen 
no(^  guetbaißen,  fonbem  gu  rue  fletten'. 
StBgebrudt  Bei  2)ruffet  1.  c. 

3.  Sutl^erifd^e  ©d^riften  »urben  Be« 
reit«  feit  bem  Sabre  1518  in  DBeritalien, 
f^ecielK  in  SScnebig,  getefen.  <S.  ettt)a 
©enratl^,  Oefd^id^te  ber  ^Deformation  in 
SBenebig,  ©Ariften  be«  S3erein8  ffirfÄe* 
formationSgefd^id^te  1886, 1  @.  2. 

4.  2)om^rebiger  ttar  Bio  gum  tofanfl 
1520  ber  Berühmte  Dtotam^ab,  fett  Suli 
be9  3abred  UrBanu9  9i^egiu9.  U^Iborn, 
UrB.  9lbegiu«  @.  27. 

5.  @.  l^legu  ben  ©rief  beS  Äurfürflen 
toon  ©ad^fen  an  feinen  ©ruber  Sobann 
Bei  görftemann,  iReue«  UrfunbeiiBudfe 
lUr  @efc^.  ber  eb.  ^Ird^enref .  ©b.  I  @.  1 3 
'h.  21. 

10 


i 


146 


VIII.  '(Sronica  nttotx  ^ef^i^tm'  ^ott  SUl^etm  9tem. 


atn  Irenen  sdgefe^t  l^ett  ba^fetB  tr&gen  fie  mit  in  fyiim.  unb  atö  bte  Ina< 
Ben  gccffen  l^cttcn,  fca  tc&\d^  in  ber  laifcr  bic  jic«,  unb  batnod^  gab  et 
ietüd(;cm  1  fedel  unb  1  fl  battn  unb  ietlid^em  1  rott  t&df  jä  aincm  rod 
unb  letnipat  ju  ainem  l^embb.  unb  barnad^  ba  fa6  ber  laifer  mit  ben  ffit* 
ften  auc^  }&  tif^  unb  ad  aud^. 


Sad  }fi  Sormd  im  reid^dtag  t)on  bed  Sut^erd  toegen  ge^an* 
bclt  ift  »Dtben,  unb  toie  er  ba^in  ift  lumen. 

Anno  dni.  1521  ba  »arb  jfi  ffiotm«  im  reij^dtag  r>xl  gel^anbett  üon 
bc0  ?ut!^cr«  tt)cgcn,  ban  be«  ba)>ft  bottfd^aft,  ber  »a«  ju  ffiorm«,  ber  l^ie« 
SIeantec,  er  »a^  ain  getaufter  iub,  toie  »ol  etlid^  mainten,  er  »er  nid^tio 
getauft  »orben^;  ber  fel6  mit  fam)>t  bemcarbtnat,  ber  bifd^off  üon  SWen^, 
unb  mit  bem  carbinalbifd^off  üon  ©atfeburg ,  fftx  SWatl^eu«  Sang,  mit 
fampt  anbren  mer  bifc^offen  unb  margraff  Soad^im-  t>on  ^ranbenburg, 
anä)  anber  mer^  bte  »iber  Sutl^er  »aren. 

S)a«  maä)t  al«  ba«  gett,  ban  be«  [©(.  76*]  ba)>ft  buttfd^afft  l^ett  üUis 
gelt  i&  Sormd,  ba«  mott  er  auff  ben  Sut^er  tegen,  ob  er  in  l^inbren  med^t. 
aber  l^erfeog  gribrid^  bon  ©ajcen,  törfürft,  ber  toad  ain  frumer  fürft,  unb 
ber  l>fa(fegraff  unb  granft  üon  ©tcfingen  bie  hielten  ob  bem  Sutl^er. 

2)er  carbtnat,  ber  Sang,  ber  lam  jfi  ©orm«  jS  l^erfeog  gribrid^  üon 
@ajcen  unb  begert  an  in,  er  fo(t  nid^t  a(fo  U)iber  ben  hap^t  fein,  ban  ber 20 
Sut^er  l^ett  unred^t,  unb  folt  in  barüon  toelfen.  atfo  fagt  l^erfeog  griorid^, 
ber  Sutl^er  »er  frum,  unb  »an  er  gern  ain  bifd^off  ober  carbinal  l^ett 
»eöen  fein  unb  nimer  l^ett  »eüen  »iber  ben  iap^t  fd^reiben,  fo  l^ett  er  in 
fo  »o(  i&  ainem  cartina(  gemad^t  atö  in,  ben  Sangen,  alfo  fagt  ber  Sang, 
ber  carbinal,  ba«  felb  »er  nidf^t,  unb  ber  Sutl^er  tffzt  bem  ba^)ft  unred^t  25 
ba  jod(;  l^er^og  gribrid^  ain  brieff  au^  feinem  bfifen,  ben  ber  baj)ft  bem 
Sut^er  gejc^riben  l^att,  barin  ftfinb,  »ie  ^erfeog  gribrid^  gefagt  l^ett^.  ba 


9.  *9)on  M  Qutbeil  »egen*  ifl  barfl^erftef6nfbeii. 
^en.      24.  *air  ifl  an  tcn  Aant  gtf^^ricbcn. 


11.  'UV  nat^  *caxbinar  \ft  baiübetgcf4|xtC' 


1.  @.  oben  @.  137. 

2.  e.  bie  (S^araftetifiifen  ber  toidi* 
tigfien  auf  bem  9{eid^9tafle  aniDefenben 
unb  agicrenbcn  ^crfönlid^teiten  In  bet 
2)e^)ef(ä^e  tleanber«  t)on  SWltte  2)ec. 
1520  (@*riftcn  be^  SSer.  f.  8eef.«®vf^. 
1886  ^eft  17  @.  17  ff.)  unb  bie  (Ein- 
leitung (iei^u  @.  6  ff.  !6gl.  au^  Saum- 
garten,  Äarl  V.,  I  @.  387  ff. 

3.  ^a^  ber  ^epefd^e  ^leanberd  bom 
18. 2)ec.  1520  foQ  ein  berartige«  ®ef^r5d^ 


flattgefunben  l^aBen  gmifd^en  bem  Stnt» 
fürften  toon  @ac(ifen  unb  brei  anbem 
j^urftti-flen,  unter  benen  ber  ^rfürft  ton 
Srler  genannt  totrb.  1.  c.  @.  34.  —  2)er 
Sebtere  f eH  na^  einer  2)epef(fie  9(eanber9 
d.d.  27.  Kprll  gut^er  bei  einer  «ef^re- 
^ung  am  25. 9(^ri(  (gu  Sormd)  eine  reid^e 
$ro^ftei  im  ©^u^e  feiner  ^uraen  ber- 
f)>ro(^en  l^aben,  fattd  er  ^äf  }um  IQsibennf 
bequeme.  L.  c.  ^.  153.  —  8gl.au(^  oben 
@.  137. 


1521. 


147 


erfd^rad  ber  carbinaL   ba  fagt  l^er^og  Stibrici^,  er  fott  im  \oüläfi  ntt 

met  ton,  ober  er  mett  baranfe^en,  toa^  er  ffttt. 

Sflnn  f^idt  ber  faifer  bem  Sut^er  am  l^&rott  gen  SBittenberg  unb  gab 

im  ain  frei,  fidler  ge(aitt^ 
5        Unb  m\i  no6f  ber  l^Brott  nid^t  gen  SEBittenberg  toad  tomen,  ba  (ied 

ber  Ittifer  oin  manbatt  audgon,  ba§  ieberman  bie  (utl^erifd^en  bied^Iin  folt 

feiner  oberlait  onttoorten  \  ober  man  l^iett  nid^^  bar))on ,  man  antmort 

aud^  lain  bied^Iin.  ain  ^oftbott  fd^Iug  l^ie  jn  9[ug6)>urg  ain  manbat  an  bad 

dioäfan^,  iai  loarb  bei  ber  nad^t  l^erabgeriffen. 
10        ©0  faget  ber  Ütrid^  Don  ^utten  be«  bapft  botfd^aft  ab  unb  ben  9to* 

meniften  ^  unb  gran^  üon  ©idingen  ber  fd^rib  gen  SBorm«  bem  laifer 

unb  fürften,  er  voiü  ob  bem  ^utten  galten;  man  fordet  ben  bon  ©idingen 

faft  übet*. 

S)er  Sutl^er  to.oU  am  erften  lang  nid^t  gen  SBorm9,  er  f)tü  forg  auff 
16  bad  getaitt^;  bod^  auff  bie  U^t  ba  lam  er,  bann  l^er^og  gribric^  l^ielt  l^art 

ob  im. 

Sutl^er  auf  bem  Sieid^dtage  inSBorm^^ 

A  die  16.  a^ril  lurj  bor  10  ur  auf  ben  mittag  ift  boctor  SWartin 
Sut^er  gen  SBormd  lomen^  unb  a  die  17.  bitto  an  ber  mitttood^en  l^at 


8.  'mantat*  if  batütcigcf^Hebtii. 


17.  ^{efc  Ü^tf4liift  i^  von  ben  9caibeitei  ba  (tltentt 


1.  3)ie  (Sitatton  uad^  Sotmd  (batiert 
t)Otn  6.  WlSixiJ  tDurbc  am  26.  iD^at)  butc^ 
bm  9tei(!ft8^eroIb  (Sa[:|)ar  <Btntm,  genannt 
2)eutfc(ilanb,  fibctbra^t.  «ftSflUn,  Snti^er  I 
@.  438  u.  «nm.  2.  — .  Übet  bie  ben  *8eo. 
mantfien'  migUebige  §^etf0nl{cbfett  bed 
^erolbd  f.  ^(eanberd  2)e))efd^e  d.d.  13. 
t^til  1.  c.  <B.  130. 

2.  am  10.  iWärg  erließ  ber  Äalfer  ein 
(Sblct  H9  bie  ^udllefernng  ber  tnt^etl* 
f^en  ^ücbletn  an  bie  Dbrlgtetten  gebot. 
3netft  gel^elmge^alten,  n>utbe  e«  am  26. 
9Jl&t3  gn  Sormd  an  bie  j^lrd^ent^üren 
angef^lagen  nnb  j£ag8  baranf  6ffentU(^ 
andgerufen. 

3.  @.  ^legn  bie  ^tpt\ä)t  9(Ieanberd 
bom  5.  3[^rll  1521 1.  c.  @.  113  nnb  bie 
bort  9(nm.  1  angegebene  Sltteratur. 

4.  @.  über  bad  ißer^alten  gran)  bon 
©Idtngend  toS^renb  be9  SBormfer  Stel^d* 
tage«  boriügUcfi  Ulmann,  gr.  to.  @. 
@.  175  ff. 

5.  2)ad  19  ntfi^t  richtig.    ^.  über 


Sutl^erd  Haltung  ber  (Sltation  gegenüber 
Äöftlln,I@.  418ttnb437ff. 

6.  3)er  bier  elngerücfte  iOeri^t  9{emd 
Ifl  (in  Bearbeitung)  ber  ^palatln«,  ben 
befanntUdb  görflemann  In  bemUrtunben« 
bu^e  gnr^efcb.ber  et)ange(lf(ben^lid^en« 
reformatlon  '^ambnrg  1842)  and  ber  im 
@.  (Smeftlnlfct^en  ®efamtar^loe  ju  SBel- 
mar  auf  bet9a](f  r  ten  Urf  (brlf  t  ^palatind  «er* 
öffentli^t  bat.  ^-l^ie^n  ble3)e^ef^en  bed 
9^nntluä  ')lleanbcr  (^.141  ^nm.  2.  2)er 
^t9temd  bürfte— abgefel^enttonelnfgen 
Btttfürtt^ifelten  nnb  92a(btäjfigfelten, 
bie  fi^  biefer  erlaubte —  ben  Snbalt  einer 
bort  befprod^enen  berlorenen  glngf^rlft 
tt)ieberaeben.  93gl.  gu  bem  ®an}en  M^* 
Un,  I  @.  443  ff.  unb  bie  In  ben  tajn  ge* 
l^Srenben  finmerfnngen  anfgefül^rte  Sit* 
teratnr. 

7.  @.  ÄöflUn,  Sut^  I  €5.  443 ;  bjL 
bie  2)eper4e  9(eanber9  d.d.  16.  iipxxl, 
1.  c.  €^.  133. 


10* 


148 


VIII.  *(£rontca  netocr  gef^id^tcn'  toon  Stt^etm  3lcm. 


falf.  mt.  bcn  buctor  Sutl^er  für  fiäf,  bic  lutffitftcn,  ffirften  unb  ftäub  bcö 
rctd^^  laffcn  vmb  4  ur  nad^  mittag  crforbcrcn  auff  bic  p^aiii  ober  in  bc« 
bifd^off«  l^Dff,  battn  laif.  mt.  unb  ir  brfibcr,  cr^l^erjog  gerbinanb,  ju  ^cr^ 
bcrg  tigcn  ^ 

S)a  ber  Sutl^cr  erf deinen  ift,  f)at  bcr  offidal  i)on  Iricr^  »on  »cgcns 
laif.  mt.  bcgcrt,  boctor  SWartinu«  toctt  anfagen,  ob  er  fid^  gu  bcn  bud^crn 
Befenn,  bic  in  feinen  namcn  f enb  audgangcn ,  unb  ob  er  pe  toiberrieff en 
rni^Qc  ober  nid^t,  ^at  er  ain  bebendCgeit  gebetten^,  angefc^cn,  ba|  bic  fad^ 
gotte«  toott  betreff,  ba^  ba«  aücrl^öd^^ft  bing  im  l^imcl  unb  auff  erben  fei, 
bamit  er  nit  [Sbl  76*]  faß  in  ba«  urtail,  ba«  ber  l^err  S^riftu«  gefagt  ^att:  lo 
*toer  pd^  mein  befd^ämt  auff  erben,  be«  »erb  x6f  mxä)  befd^ämen  öor  mei* 
nem  l^imlifd^en  t)atter  unb  feinen  eng(en\  a(fo  l^at  im  lai.  mt.  nad^ge« 
faffen,  fid^  gu  bebendfen  Bio  auff  ben  nad^folgenben  born^tag  nad^  4  ur 
auff  ben  anbeut*. 

9[m  bom^tag  a  die  18.  apxil  balb  nad^  4  ur  ift  boctor  SRartinu^is 
auff  bic  ^falfe  gangen,  aber  erft  nad(^  6  ur  gel^ört  tt)orben^  l^atain 
Itiftenlid^  reb ,  anttoort  unb  cntfd[^ulbigung  gu  (atein  unb  teutfd^  gctl^on  ^ 
unb  nad^  anjaigung  bcr  urfad^en  feinet  fd(^reibcn^  enttid^  befd^toffen,  ba§ 
im  in  lain  toeg  leiblid^  fein  toott,  id^t«  ju  toiberrieffen,  er  »urb  bann  burd^ 
göttlid^  fd^rift  beffer^  unberweift.  unb  loie  vool  lai.  mt.  im  fo  batb  l^at  20 
laffcn  brauen,  toiber  in  ju  ^rocebieren,  al«  pd^  in  fotd^en  ffiöcn  eigent,  fo 
ip  er  bod^  bcp  auff  feinem  fümemen  beßben  unb  l^at  umb  got^toiden  ge« 
beten,  in  »iber  fein  getoipen  toiber  gotte«  »ort  nid^t  jfi  nötigend 

Unb  ip  bife«  bic  teutfd^  reb  ober  anttoort  boctor  Suti^cr«, 
üor  lai.  mt.  bcn  fürpen  unb  penben  bc«  reid^«  befd^ed^cn^25 

Stfler  burd^Icud^tigper,  gro^äd^tigfter  faifer,  burd^feud^tigepe  für* 
pen,  genebigp  unb  genebige  l^crrcn ! 

26.  3)ui(t^I(iU(t)tidfle. 


1.  @.  ÄßflUn,  @.  444;  bgl.  bic  S)e. 
pefc^c  mtant>tt9  d.d.  17.  %pn{,  1.  c. 
@.  135  ff. 

2.  3«)^atmtoon(g(f,  t)on8eruf3«rifl 
iniäft  )u  beme^feln  mit  bem  befannten 
X^eo^ogen  gleiten  ^Ramend),  Snl^aber 
ber  ^fanci  ju  @t.  Oangolf  in  Zxitt,  bie 
er  ma^rf^etnli^  a(9  ^ommenbe  befag. 

a.  @.  WiVi  Äöflütt,  I  @.  445. 

4.  3n  ben  Acta  ^teanber«  toirb  bie 
fünfte  @tunbe  na^  SOf^ittoa  genannt.  @. 
^alan,    Monumenta     Reformation  is 


Lutlieranae  @.  177. 

5.  Sgl.  bie  2)e))ef4e  %ltanUv9  d.d. 
19.  «^rif,  1.  c.  @.  140. 

6.  @.  über  bie  grage,  ob  Sutl^er  feine 
9tebe  guerfi  beutf^  nno  bann  (ateinif^ 
ober  in  nmgeTel^rter  gotge  geleiten  babe, 
^öflUn,  llut^er  l,  %rtm.  1  )n  @.  451. 

7.  @.  ^iqu  Äöftlin  @.  454  ff. 

8.  2)ie  bcn  toid^tiafien  2:beit  be«  @^a- 
latinf^cn  iOcri^te«  bilbenbe  9{ebe^utbet9 
tonrbe  t)on  gSrflemann  ebcnfaUd  jum 
^bbrud  gebrad^t,  aber  lüifenbap.  3)ag 


1521. 


149 


äluff  ben  tetmin  unb  bebenden,  mir  bed  geftrtgen  auben^  angefte(« 
(et  unb  ernennet,  erf^etn  i^  atd  ber  gel^Drfam  unb  bitt  burd^  bie  barm« 
l^er^igfatt  gotted,  euer  M.  mt.  unb  genoben  gerSd^en,  ate  td^  l^off,  btfe 
fad^en  ber  gered^ttglait  unb  iparl^att  genebtglßd^  anjul^ören.  unb  fo  läf  \>on 

5tt)egen  metner  unerfarung  iemanbd  jiettDeberem  feinen  geb&rlid^en  ttttel 
ntd^t  geben  tourb  ober  aber  mit  mx6ftt  gebärb  ober  toei^  ipiber  bie  l^i^f ^ 
(id^e  fitten  l^anblen.  mir  foQid^d  genäbiglßd^  ju  Dergeid^en,  atö  ainem, 
ber  nit  an  fürften  l^öfen  erjogen,  fonber  in  münd^du^tndEelen  aufffomen 
unb  ern)ad^fen,  toti6fttx6f  Don  mir  m6f%  anberd  an^aigen  lan,  ban  [bag] 

10  id^  bi^l^r  mit  folid^er  ainfadt  bed  gemie|^  gefd^riben  unb  gelernet  l^ab,  ba§ 
id^  auff  erben  nid^^  onberd  bann  gotted  eer,  bie  unentgen^te  n^orl^ait  unb 
unbem)eifung  ber  Irtftglaubigen  gefSd^t  l^ab. 

äöergenäblgfter  lai.  unb  genäbigfte  lurffirften ,  fürften  unb  l^erren ! 
Die  jtoen  artidfel,  geftem  i)on  euer  fai.  mt.  unb  euren  gnaben  mir 

15  fürgelegt,  a(d  namßd^,  ob  id^  bie  erretten  bied^Hn  unb  in  meinem  nomen 
audgongen  für  bie  meinen  belennte  unb  biefelbigen  }u  vertreten  beharren 
tooü  ober  bie  fettigen  »iberrieffen,  barauff  id^  mein  berait  unb  ttar  ant« 
loort  geben  f)ai  auff  ben  erften  artidtel,  barauff  id^  nod^mald  beftee  unb 
en)iglßd^  befton  toiQ,  att  namßd^,  bat  i^^^  fettigen  [8(.  76^]  biedrer  mein 

20  feinb,  unb  bag  fie  in  meinem  namen  an  tag  gegeben  f enb ,  ed  l^ett  ftd^ 
bann  mit(er  jeit  begeben ,  bat  ^urd^  etlid^e  metner  mi^gonner  enttoeber 

1.  Bebcndicctt.  abentd.  2.  angcfieU.  3.  dux.  gmocnn.  5.  cnttocbcr.  fein 
gcbuiente  t.  6.  al)ni0cn  ge^jeibcn  unb  toeife.  7.  fold)«.  .8.  nid^t  an  fütflUi^cn  ^ofen. 
8.  fonbetn.  9.  »ba«'  ergänjt  aui  B.  10.  fol^iet.  gimut«.  gelcrt.  11.  «re.  3« 
B:  bie  uncnt0cnj)t  unbctmifung  ber  ciifiol.  gefuc^t  ^ab.  13.  VQetsnebisfleT  fel^fer.  ^nebigfie 
unb  gncbise  d^utf.  2C.         14.  9luf  bie  ^Men  arti(!cln.  C^ur.        (Sunt  gn.        15.  ncmlid^. 

15.  crj^clte  bu^Icin.  16,  bicfelBen.         17.  obet  abct  bicfclbcn  toiberruffen.         19.  beflecn 

19.  nemU(4.       biefelben  but^ei.       20.  fein.       geben  feint. 


in  bem  g3t[lemamifdjett  %txX  ber  $»ebe 
etmas  SMt,  Bemertte  ^uerfi  ^öüttn  itt 
feiner  @d^rift:  Sut^erö  Siebe  in  2Borm8 
(£)flcrj)rogTamm,  §atte  1874  @.  8  ff.); 
na^  tlf^m  l^aben  anbete,  bie  {Id^  mit  ber 
(Sefd^id^te  bed  9let^dtage8  t>onSomt8  Be« 
f^äfttgten  unb  bie  8eftSnbebed  (SrnefUni« 
f^en  ^r^ttoed  bmAforf^ten,  feflge|tettt, 
bag  görfiemann  bte  gange  fed^fle  unb 

§*bente  ^eite  bed@:|)alattnf^enbeutf^en 
eferated  über  biefed  gtoette  ißer^ör 
ülut^cr«  bei  ber  Slbfi^rift  au8  Sßerfel^en 
übetf(3^Iuö.  Dr.  SBurH^arb  ^at  nun  in 
ben  Xl^eologtfd^en  @tubien  unb  ^itüen, 
3a^raana  1894  @.  151  ff.  biefe  9lebe 
t)o1Ipnbtg  ^ubliciert.    Unfer  %t^  ent« 


tiSUbte9{ebe  ol^neSüde.  ^Bti^eid^ungen 
im  Sortlaut  unb  (bie  toi^tigeren)  in 
ben  Sßortformen,  toeld^e  bie  t)on  8nrt^arb 
mitgetl^eitte  ^anbf^rtft  gegenüber  ber 
unferen  aufmetft,  flehen  unter  bem  2^te. 
Ort]^oara)>bif^e  SSerf^tebenl^eiten  blieben 
unberüdfl^ttat.  —  93at  bie  Siebergabe 
be^  Snl^atts  ber  9{ebe  tu  bem  i^rtefe  bed 
^ergogd  Submig  )Don  8at^ern  an  $er;;og 
Stll^elm,  feinen  ©ruber,  bei  2)mffel,  S)ic 
8oi>r.  S^oUtlf  im  beginne  ber  ^»eformai: 
tionögeit,  I.e.  @.  684;  in  ^eutinger« 
©erid^t  1.  c.  unb  in  ber  ^ufgeid^nung 
bed  9iümberger  9{atl^9f(breiber9  Sagarus 
©Neugier  bei  '^.  3W.  2Wa^er,  Spengle- 
riana  @.  53  ff. 


1 50  VIII.  '(Stotttca  nekoer  Qt\äf\äfUvC  toon  SBtG^elm  9}em. 

(etriegd  ober  aber  entfSgßd^e  toet^l^ait  etttoad  barin  berenbert  ober  ber^ 
lörltd^  QUdgegogen  mere,  bann  id^  Belenn  nitc^  }ä  nickten  anberd  bann 
bad  mein  aQatn  ober  aber  aQain  bon  mir  gefd^riben  ift,  on  aOe  anber 
forgfettiglait,  au^Iegung  unb  Bebeutung. 

!Dien)ei(  id^  aber  auff  ben  anbern  artidel  anttoort  geben  foQ,  bitt  iäf  s 
euer  lau  mt.  unb  gnaben  unbertänigHid^ ,  fie  loöUen  ain  fleifige  auffad^^ 
tung  l^aben,  baß  meine  biedrer  nit  oinerlai  art  feinb;  bann  e«  feinb  ettlid^e, 
in  toeld^en  id^  bie  gStte  bed  glaubend  unb  ber  fitten  fo  ebangeßfd^  unb 
aud^  fd^Ied^tßd^  gel^anbelt  l^ab,  alfo  ba|  aud^  meine  toibertoertigen  mieffen 
belennen  fär  nu^bar  unb  unfd^äbtid^  unb  aQentl^atben  toürbig,  bagfieio 
bon  Iriftg(aubigen  (eutten  gelefen  toerben.  ed  mad^et  aud^  bie  buQa  bed 
jefeigen  iap^t  Seoni«,  loiettot  fünft  an  ir  fetb«  gefd^toinb  unb  grimmig, 
etßd^  meine  biedrer  unfd^Sbttd^,  toiemolfie  aud^  bief eibigen  burd^  ain  n)tber< 
natfirlid^  urtait  berbammet.  U)enn  id^  nun  biefelben  anl^ieb  ju  toiberrieffen, 
toad  tl^et  id^  anberd,  bann  ba§  id^  aQain  unber  aQen  menfd^  bie  toar«  15 
^eit  berbammet,  toelc^e  bie  freunb  unb  feinb  jugleid^  befennen,  unbid^ 
attain  ber  gemainen  unb  aintred^tigen  belantnud  loiber  unb  entgegen  toer. 

!Die  anber  art  meiner  biedrer  ift,  fo  toiber  ba9  ba)>ftt]^umb  unb  ber 
bä^ftifd^en  f ümemen  unb  l^anblung  berl^ört ,  aü  toiber  bie ,  fo  mit  iren 
atterböften  leeren  unb  qcem^Ien  bie  Iriftßd^e  mit  mit  baiben  fibelen  bed  20 
gaiftd  unb  leibd  berl^erget,  bertoieft  nnb  berberbt  l^aben.  bann  bid  mag 
niemanbt  n)eber  bernainen  nod^  berl^äten,  bie  n)ei(  bie  erfarung  aOer  men^ 
fd^en  unb  bie  Kag  aQermengI(id(^  gegeugen  feinb ,  ba§  burc^  bie  gef&^  bed 
iap\t^  unb  ler  ber  menfc^en  bie  getoiffen  ber  Iriftgtaubigen  auff  bad  atter^ 
i&merlic^eft  gefangen,  befd^m&rt,  gemartert  unb  gepeiniget  feinbt,  aud^  bie  25 
gfitter  unb  l^ab,  bebor  in  bifer  l^od^beriempten  teutfc^en  narion,  burd^  un* 
gtaublid^e  tirannei  berfd^Iunben  unb  erfd^&))ft  unb  nod^ate  on  enb  ber« 
fd^Iunben  n)erben  unb  unbittid^er  n)eid,  unb  mit  iren  aigen  betreten,  ge< 
f&^en,  berorbnungen  unb  aufffä^en  fe(b  belennen,  ald  in  bem  9.  unb  25. 
ber  erften  unb  anberen  queftion,  ba§  bed  ba))ftd  gef&^  unb  (eer  ^  bem  eban*  so 

I.  baS  butd)  mctnextnl^ffgunfiiden  etwebec  Bctneg  ober  abet  unfuglic^  »e))ff)^eit.  veranbat.  2.0er* 
tcilid).  anbetn.  8.  «on  mir  aQein.  4.  beutung.  5.  SScil.  W  fe^It  ^iex  unb  ftt\)t  nadf  *gna* 
ben\     6.  dux.     7.  ein  «leiflig«  aufat^ten.      nit^t.     9.  *aud^*  fcl^It.       *aIfo'  fe^It.      mein  ». 

II.  (^rijlUi^en  (.  buO.  12,  «be«  jetzigen  hapfi  8eoni«*  fc^It.  fu{).  *fetb«*  fel^lt. 
12.  f^minb.  13.  biefelben.  14.  Sie  SBoite  *Vitnn  id)  —  «erbammetV  finb  au<  bei  Surtbarbf^ien 
^anbfd^rift  ergänjt;  ^e  ünb  bei  (Rem  au9  JRat^l&ffiflCeit  toegfielaffen.  19.  *9eet('  {iatt  *oerbdtt*. 
20.  crifiti4^en.  beben.  21.  oer^ert.  22.  ttibec.  tt>ei(.  23.  fiej^eugen.  24.  *aufr  flatt 
*auff  bat*.  25.  fein.  26.  bod^rumlicben.  29.  Statt  *unb  mit  aigen  becreten— felb  befennen*: 
unb  mit  iren  al^gen  becreten  unb  gefej^en  oerorbnen  unb  auffej^en.  30.  al9  in  ber  neunten  unb 
ber  fünf  unb  }»eint^igi{len  ber  erflen  u.  anbcm  qu.  €tatt  *bem  eoangelio  —  oorgetn* :  bem 
evanoelien  —  entgegen. 

1 .  <^.  ben  @iitu  biefct  bctbotbmeu  ^tette  hü  ItiffKm,  I  @.  450. 


1521.  151 

gelte  ober  ber  ^at(igen  hättet  matnuttg  Dorgeen,  für  irrige  unb  entoid^te 
gel^aften  merben  foUett.  n)ann  id^  nun  biefelbigen  anäf  n)iberrieffen  tourb, 
fo  tourb  xäf  nid^^  anberd  tl^Sn,  bann  bie  tirannei  fterden  unD  atnem  f o 
groffen  unhriftlid^en  »cfen  ntt  aKatn  bie  f cnfter  f onbcr  ble  tl^üren  [©(.  77*] 

5  auff  i^&n,  bie  metter  unb  freier  to6en  unb  fd^aben  mürben,  bann  fie  ftd^  U^ 
^ie^er  l^att  börfen  unberftan,  unb  mürb  burd^  bad  gejeugnud  bife«  meind 
miberf^)rud^«  ba«  reid^  irer  aflerfred^ften  unb  fürtrefflld^ften  6c«]^aitten 
beut  armen,  eUenben  botd  auffd  atterunteibßd^ft  merben  unb  bermag  it* 
ft&ttiget  merben,  i^t>ox  menn  man  fagen  murb,  bag  bifed  an^  maä^t  unb 

10  gefd^Sft  lai.  mt.  unb  bed  ganzen  römifd^en  xtiä}^  gefd^e^en  fei.  mein 
lieber  gott,  mie  ain  groffer  fd^anbbedel  ber  (o^^ait  unb  tirannei  murb 
id^  fein  I 

!Die  britt  art  ift  ber  (iedfier ,  meldte  id^  miber  ettßd^e  fonberßd^e  unb 
ungemaine  ))erfonen  gefd^rtben  f)ai,  atö  namlid^  miber  bie,  fo  ftd^  unber« 

i&munben  ffaitn,  bie  r5mifd(^e  tt^rannei  ju  6efd(;ü$en  unb  ben  g&tt(id^n 
btenft,  fo  id^  gelernt,  i&  bertiigen,  miber  bie  felbigen  befenn  id^  mid(;  l^eff« 
tiger  gemefen  fein,  bann  bem  IriftUdfien  mefen  unb  ftanbt  gejimmet,  bann 
ic^  mad^  mid^  nit  gu  ainem  l^aißgen ,  id^  bid))uttier  aud^  nit  bon  meinem 
leben  fonber  ^on  ber  teer  Srifti.  bie  felbigen  lan  \6)  aud^  nit  mibenieffen 

20  barumB,  bag  auc^  aud  fodidfiem  miberf))mc^  erf otgen  murb,  bag  ir  tira« 
nifd(^e  grimiglait  unb  mietßd^  regement  turd^  mein  fd^u^ ,  l^anbt^abung 
unb  rüd^altung  regieren  unb  l^erfd^en  mürben,  unb  bad  \>oid  gotted  un» 
gietßd^  unb  unbarml^er^igKid^  l^anblen  mürben,  unb  barjü  bi(  gefd^minber, 
bann  fie  biöl^er  l^erfd^cn  unb  riegieren. 

2&  9(6er  mie  bem,  biemeit  id^  ein  menfd^  unb  nit  gott  bin,  fo  mag  id^ 
meine  bied^Iin  burd^  lain  anber  l^anbtung  entl^atten,  ban  mein  l^err  Sefud 
ftriftud  fein  fe(b9  leer  unberl^alten  ^att,  me(d(^er,  aU  er  t)om  Slnnad  bon 
ainer  feiner  leer  gefragt  unb  bom  biener  an  ainem  bad^en  gefdt^(agenmarb, 
fagt  er  ^^ai  iä)  übel  gerebt,  fo  gib  gejeugnud  bon  bem  übet*,  biemeit  ber 

30  l^err  felbft,  ber  ba  gemift  l^at,  bag  er  nit  tunbe  irren,  fidf^  bannod^t  nit  ge« 
magert  ^at,  anjSl^&ren  gejeugnud  miber  fein  leer,  aud^  bon  ainem  aQer^ 

2.  toenn  i^  nu  bUfelBen.  *wurb'  (fehlend  U\  fRm)  ifl  aud  bem  SBurt^arbfi^en  Ze|i  crgänit. 

3.  bife  ttiannc)).  4.  ni^t.  fonber  tbur  auftbun.  5.  *wmb*  {latt  *wutb(n\  6.  biiber. 
6.  unberflecn.  *tt!rt'  jlatt  »wütb'.  7.  unb  aUewottrffflidjflcn  bo«b«i)t.  8.  •»«ben» 
{ttttt  *weib*.  unb  bcnnod^  bcfietigt  unb  bcvefietb  toerben.  10.  (Sur  fai).  mal)t.  14.  un« 
gemeinen.  ncmli^.  16.  biefdbcn.  17.  grwefl  fein.  18.  nid)t.  19.  3c^  fan  bie« 
telben  bud^er  au^  ni(^t  »ibenuffen.  20.  'au(^'  feblt  im  Surf^arbfd^en  2>|t.  au^  bemfetben 
meinen  wibeifptu^.  21.  bad  ii  tt}ranif(^,  dt^mig  unb  wuttetlic^  tegiment.  23.  *»uiben 
unb'  i|i  aul  bem  Surfbatbft^n  Xejt  ergänit ;  'baiift*  feblt  bort.  24.  tegirt  unb  gebetfc^t  ^aben. 
25.  *weit*  {)att  ^bieweir.  nic^t.  26.  bud^len.  l^onbt^abund  et^alten.  27.  felbfi.  vor 
Qlnnad.  28.  bon  feinet  lei.  an  ei^m  b.  29.  gib  mit.  »eil.  30.  bei  bo  gewuil  ffat. 
30.  ni^^t  funt  inen.       bennoc^  nit  gewei^gert  |>at. 


152  VIII.  -(Sronica  ttttctx  geWt^teti'  öon  SBU^elm  ^m. 

f^nöbeften  Ined^t :  tDiet)iI  mer  iäf  liefen,  bte  ntd^t  anbete  t)eYmag  bann  irren, 
fut  begctcn  unb  cttoartcn,  oi  mix  jemanW  gcjeugnu«  tooft  gcfccn  totber  mein 
teer !  berl^alBen  idf  6ttt  burd^  bte  (atml^et^iglatt  gotte^,  euer  tat.  mt.  unb 
gnaben,  duäf  aQe  anberen  t)on  ben  f)i6)\ttn  ober  niberften  ti)5Qen  mir  ge^ 
jeugnud  geBen,  bte  irrtl^umb  erkoetfen,  mtd^  mit  et)angettfd^en  unb  )>ro«5 
)>]^etifd^en  fd^rifften  äbertoinben,  bann  ic^  toxü  aufd  (eraiteft  unb  n)illigeft 
fein,  fo  iä)  ba«  unberttjeifet  toerbc,  aö  irrtl^umb  gu  »iberrieffen,  unb  ber 
attererft  fein,  ber  meine  Biedrer  in  ba«  feuer  »erfen  »iCf. 
[©f.  77  ^]  2lu«  »etd^em  aUzm  x6)  mein  offenbar  »erb,  ba§  x6)  genugfam 
bebad^t,  betoegen  unb  ermeffen  l^ab  bie  üorbeforgtid^att,  .jtoitrad^t,  auff^  lo 
rur  unb  ent)>örung  üon  toegen  meiner  teer,  in  ber  totü  ertoad^fcn,  barüon 
id^  geftern  ernftlid^  unb  ücftiglßd^  bin  erinnert  t^orben.  »arftd^  mir  tft  ba« 
bad  aQertuftigd  gu  fed^en,  ba^  t)on  toegen  bed  g5tt(id^en  n)ort^  )>art]^eien, 
mt^l^eUung  unb  unatniglait  werben,  bann  bad  ift  ber  (auff,  faQ  unb  aM-^ 
gang  bc«  göttüd^en  »ort«,  toie  ber  l^err  felb«  fagt  Hd^  bin  nit  lomen  benis 
fribcn  f onber  ba«  fd^tt>ert  gu  fenben ,  toann  id^  bin  lomcn  ben  menfd^en 
abjäfünbern  t)on  feinen  öatter*.  berl^alben  jfi  bebcndfen  ift ,  toie  tounber* 
barUd^  unb  erf d^rodEenlid^  gott  in  feinen  redeten ,  fürnemen  unb  anfd^Iag 
ift,  bamit  nit  öileid^t  ba«,  fo,  bie  )>art]^eien  unb  unainiglait  l^injfitegen, 
f ürgetoenbt  toirbt,  »ann  koir  anl^eben  an  ber  t)erbammung  be«  »ort«  got«  20 
ted,  e«  »erbe  raid^en  gu  ainen  ffinbtflu«  itnteiblid^er  »eife,  unb  bat  ^^^ 
ju  beforgcn  l^att,  bamtt  nit  ba§  bifem  aflerfrommften  ifingling  laifer 
Äarle,  in  bcm  näd^ft  nod^  gott  ain  grofe  l^offnung  ift,  ain  unglüdtfettger 
anefang  fei  unb  ain  ungtüdf^aftig«  laiferßd^«  regiment  »erb. 

3d^  mcd^t  mit  t)U  ej:em^)ten  ber  l^ailigen  gefd(^rif t  üon  bem  ^l^araonc,  25 
bem  lunig  ju  ©abitonien  unb  bcm  lunig  ju  Sfral^el  erMären  unb  anjaigen, 
bat  P^  bi^  i^it  ^^  aüermaiften  t)erberbt  l^aben,  bie,  ate  fie  mit  ben  aöer* 
Itugften  raten  unb  anfd^Iegen  ire  funigreid^  jfi  befriben  unb  gfi  beüeften 
fid^  unberftanben  unb  bcfliffcn  l^abcn;  bann  er  ift  ber,  fo  bie  argßftigen 
in  irer  aigen  (iftifait  fädlet  ^  unb  bie  berg  umblert,  ce  fie  e«  innen  »erben,  30 
atfo  bat  man  ber  fordet  gotteö  bebarf.  nit  fag  id^  ba«  barumb,  ba§  fo 

t.  au(^  t)on  bem  aUcc  fc^nobiflm  Int^U  n\6)H  anbei?.  2.  jetnant?.  3.  (Sur.  4.  *obec  aUc 
anbere'  flatt  *au(^  aQe  anbeten'.  4.  'wollen*  ti^äm  aui  IBucffiatb«  Ze;t.  6.  aQeihcat^j^t. 
7.  'beff*  flatt  »ba«'.  8.  Bücher.  9.  allen.  10.  ermeffen  ^6  bie  fat,  teforglirfeit  2c. 

13.  aaetlufügfi.  15.  nic^t.  17.  wiber  fein  mattet  2C.  19.  ttie  Munbeili«^  unb  eifd^tetfenlid^; 
flott  in  fernen  taten,  fumemen  unb  auileoen  ifl,  bomit  nid^t  viUeid^t  bai  fumemcn,  fo  :(. 
21.  et  werb  teilen.  uneile^bli^iec  u6el.  22.  bomit  ni(^t  bifei  aQeifcttmmcflen  jünglinftd 

faijfei  Äarl«.  23.  *in  bem— Hoffnung  ijl'  fie^t  in  Älommctn}  'no(^'  fe^It.  24.  »unglud» 
feiigen  anfangt  fe))' ;  bai  anf(!^lie§enbe  *unb*  fe^tt.  25.  iptfaiao,  vom  fon))f  ju  93a(t)Ion  unb 

ben  !on))den  ju  3<xäe(.        27.  bad  fie  fid)  —  »etbeibt  ^aben^  atd  2C.  28.  'ju'  oot  *bet»eflen' 

fe^It.       30.  fel>t.       'et^T'  jlatt  'ee'.         31.  id^  fag  biffi  ni(l(>t  barumb. 

1.  1.  (£or.  3, 19. 


1521,  153 

groff en  ^aubtetn  meiner  leer  ober  ermanung  Don  n&ten  fei ,  f onber  ba§ 
td^  meinen  ))atter(anb  teutfd^er  nacion  meinen  btenft  nit  ffai  föUen  unb 
n)öli(en  entjted^en. 

Unb  l^iemit  euer  lau  mt.  unb  gnaben  ici^  mtd^  unbertänigK^  6eft(d^, 
5  biemtetigKid^  btttenbe,  fie  tonnen  nit  geftatten,  mid^  gegen  inen  burc^  mei- 
ner abgünftigern  übelmainung  öerunglinn)fen  unb  in  ungenab  tringen. 

SRod^  bifer  reb  l^at  be«  reid^«  rebner  3oanne«  üon  Sdt  fträflid^  gc* 
fagt,  bag  er  nit  bequeme  anttoort  geben  l^ett ;  gebarte  fid^  aud^  nit  babon 
)u  bid))utieren,  bad  bor  jeitten  in  ben  concißen  t)erbammet  unb  befd^Ioffen 

10  toere.  berl^alben  luatb  t)on  im  begert  ain  fd^fod^te  unb  un^enoirte  antmort, 
ob  er  toelte  ain  [Söl  78*]  toiberf^rud^  ton  ober  nit.  barauff  er  gefagt  l^at, 
bietoeil  bann  euer  tai.  mt.  unb  gnaben  ain  \6fUä)k  anttoort  begeren,  fo 
toid  id^  ain  unftöfftge  unb  unbeiffige  anttt)ort  geben  bifer  maff en :  ed  fei 
bann  bag  id^  bi$rd^  gej^gnud  ber  gefd^rift  ober  aber  burd^  fd^etnlid^e  ur^ 

15  fad^n,  bann  id^  glaub  meber  bem  iap\i  noäf  bem  concilio  aQain,  bie  toeil 

ed  am  tag  ift^  ba§  bie  fetben  ju  mer  ma(en  geirrt  unb  toiber  fid^  felbd  ge^ 

rebt  l^aben,  ubern)unben  lourbe  ber  gefd^riften,  fo  t)on  mir  ingefiert  unb 

meind  getoiffend  in  bem  toort  gotte^  gefangen ,  mag  nod^  toxU  id^  nit 

»iberrieffen,  bietoeil,  toiber  bie  getoiffne  fd^toärlid^  ju  l^anblen,  unl^aitfam 

2ounbfärli(^ift^ 

©ottl^elf  mir^amenl^. 

Dife  anttoort  l^at  boctor  3Kartinu«  Sut^er  erftlid^en  im  tatein,  bar^ 
nad^  in  obgemettem  teijtfd^  felbft  gebend. 

©amad^  l^aben  fie  boctor  Sutl^er  laffen  bleiben  bi«  auff  ben  mit^  24.  «uni 
25  tood^en,  ben  näd^ften  nad^  fant  Sorgen  tag,  unb  gar  nid^fe  mit  im  gel^anbelt. 

1.  tn()}nc  let.  2.  tne))nem  ^ci^met^  Xcutfd^cn  lanben  mein  bicnfl  nit  k.  5.  Unb  ^iemit  bcfcl 
Qux  fa\).  m(i\)t.  unb  gnaben  i^  mi«^,  unteiteni^Iii^  in  bemut  bittcnb  ]C.  6.  abgun^ieen. 
'biingcnn*  fiatt  'trinotn*.  7.  fftai)  bifet  ccb  ^at  U%  xt\6)i  rcbnet  e))nli(^  c))n(m,  bei  el^n  fhaffen 
woU,  gefagt  ba§  Mi  nic^t  ein  bequeme  antwort  geben  bett ;  ti  geburt  ficb  ni^t  au(^  bovon  iu  bi4* 
puticenn,  ba<  in  votf^etten  ]C.  10.  wuib  von  mir  begett.  11.  ob  i^  ein  wiberfpni^i  ttolt 

ifi}ün  ober  abet  ni4|t.    barauf  \6)  gefagt  ijah,  loeil  bann  u.  14.  burc^  ge|^eugntt<i  ber  fc^tift 

ubenounben  weib  ober  aber  u.  15.  »iber.  no^i  ben  concttien  aQein,  toeil  ti  am  tag  ifl  ic. 
17.  !Det  ganje  <Paffu<:  *bann  i^  glaub— gerebt  baben' fie^t  im  Suifbarbfc^en  Ze;te  in  ittammem. 
17.  ubenounbenn  »erb.  icb  bin  ubemunben  burd^  bie  fibrifftcn,  fo  bon  mit  gefurt,  unb  gefangen 
im  gewiffen  an  bem  »ort  gotte«.  bevbalben  i^  nid^td  mag  no«^  n)ia  toibeiruffenn,  n»et)I  n^iber  ba« 
gtwiffenn  {u^anbeln  bcfd^werlicb,  unbeilfam  unb  ferlicb  ifl.    ®ott  ^elf  mir,  amen. 

1.  @.  biefe  anttoort  ülut^erd  na^  Saffuug:  '3d^  taxni  mdi)t  anbete,  l^ier 
bcrienlgen  urf^rüngttd^  (atcinlfd^cn  3{uf^  ffel^e  xdf,  ®ott ^clfc  mir !  2lmeti.')Äö|IIin,I 
Itid^nnm,  bie  man  auf  [eine  eigene  $anb  @.  452  ff.  unb  bie  in  ben  bagu  ae^Sren« 
prfitffübren  ju  bürfen  g(aubt,  (et  ben  ^nmertungcn  aufaeftt^tte  lütteratur. 
^öpUn,  I  @.  452.  3.  @.  oBen  @.  48  «nm.  1. 

2.  <^.  übet  biefe  ^c^Iugtoorte  (anbete 


154 


VIII.  ^(Sronica  nttotx  gef(i^i(^ten'  t»ott  Stt^elm  9{em. 


mttler  jeit  l^at  lai.  mateftat  getrauet ,  in  unb  aUm  feinen  anl^ng  in  bie 
fd^tDerfte  ad^t  }S  tl^un,  unb  bad  retd^  barin  gerattfd^Iaget  ^ 

9uff  6erierten  mitttoodfien  ^  l^at  in  gegentoer^  ber  er^bifd^off  t^on 
JErier^  margraff  Soad^im  i)on  StanbenBurg,  htrffirften  tc,  l^erfeogSör* 
gen  üon  ©ad^fen,  ber  Bifc^off  Don  2l«g«purg  \  bifd^off  üon  Sranbenburg*,  s 
grauff  38rg  t^on  ffierti^a^m  ber  canfeler  t^on  ©aben «  ain  lange  teutfd^e 
erinnemng  in  bed  Don  2:rier  l^ertoerg  getl^on,  boctor  SRartin  jä  (emegen, 
t)on  feinem  ffimentcn  aBgüfteen  tc,  barauff  Sutl^er  in  ei(  ain  Iriftenlid^en 
antti?ort  geben. 

®amad^  boctor  SÄartinu«  abgetreten;  unb  aU  er  toiber  erforbert,  lo 
i^at  in  ber  benant  can^Ier  aimnaü  erinnert,  t>on  feinem  ffimemen  )u 
(äffen  unb  fein  fd^rift  bei  lai.  mt.  unb  bem  reid^  barfiber  }fi  erlennen 
l^aimfteden.  a(fo  l^at  boctor  SRartinud  biemietigKid^  geanttoort,  er  fei  be« 
rait  unb  genaigt,  feine  fd^rift  unb  bie(^er  nit  aQatn  lai.  mt.  unb  bemreid^, 
fonber  bem  aQem>enigften  gu  unbertoerfen  unb  biefelben  auffd  aQerfd^9r«  i6 
^feft  angSnemen,  adain  bat  ed  mit  bem  toort  gotted  gefd^ed^e.  bad  ift  atte« 
an  beriertem  mitn)od^en  Dor  mittag  gefd^el^en. 
».  «pr«        Dom^tag,  fant  STOarjc  tag,  bormitag  ift  ber  canfeler  üon  Saben  unb 
boctor  Se^ttinger,  ftattfd^reiber  Don  3[ugd))urg,  jS  boctor  SDtartino  lomen^ 
unb  l^aben  in  koöden  überreben,  er  föU  feine  biedfier  auff  lai.  mt.  unb  bed  so 
reid^d  erlantnud  fteden  on  aQen  [Sbl  78  ^]  g&fa^.  ba  l^at  boctor  SDlartinud 
gebetten,  er  l^ab  an  lai.  mt.  unb  bem  reic^  lainen  mange(,  atlain  bag  fie 
mit  grunb  ber  l^aitigen  fd^rift  aber  feine  biedrer  f olten  f))red^en.  bad  l^aben 
fie  nid^t  erhofft  )u  erlangen.  * 

®enb  bamad^  nad^  mittag  n)iber  lomen  ^  unb  Do(genb  f ürgefd^(agen,  u 
bag  er  bie  fad^  auff  aind  conciliumd  erlantnud  toeQt  fteUen.  l^at  boctor 
SDtartinud  aud^  bemiUiget,  bod^  alfo  bag  fie  bie  artidel  gäDor  audgägen  im 
ffirtrdgen,  unb  bad  concilium  ain  urtaii  aud^  burd^  gotte^  toort  barfiber 

!£)arnac^  l^at  mein  ^err  Don  Zrier  nad^  boctor  ältartinud  gefd^idtt,  30 


1 .  @.^ie)u  l^au^tfati^Iid^  bie  2)c^ef(^en 
^leanbetd  toom  19.  unb  27.  9(ptU. 

2.  @.  ffltin  mftiin  @.  458  uttb  bie 
feiner  2)arfteUung  an  ®runbe  Ueaenben 
in  ben  ba)u  gel^^renben  9(nmetntngen 
angegebenen  Duellen;  Dgl.  4an)>t(Sc(ili(!^ 
^leanbetd  Xtpt\äft  toom  27.  Slpril  1.  c. 
®.  147  ff. 

3.  mdfoth  (9reiffenl(an  Don  ^^oUtat^. 

4.  (Sbriflo^l^  )»on  @iabion. 

5.  ^ieroni^mud  6cu(tetn8. 


6.  Dr.  ^ieroni^mnd  Sel^ul.  @ein 
^eri^t  ffl  l^eraudgegeben  tonfkibentann 
in  ber  3eit|d^rift  für  bie  l^ifi.  Sl^eol.  1851 
@.  80  ff-  —  ^uger  ben  benannten  g^ 
It^Brten  an  biefer  (Sommifflon  nod^  ber 
9(ugdburger  ^eutinger,  ber  ^tragburger 
^od  unb  ber  2)eutf$meifler. 

7.  ®.  btegu  Äöftlin,  @.  460.  »gt 
Sleanberd  2)e^efcbe  d.d.  27.  tlpril  L  0. 
6. 152  nebfl  ber  ^nmerlung  ^ieju. 

8.  @.  ^Sfilin,  e.  461. 


1521.  155 

fid^  gett&btgKid^  gegen  im  erjatgti  unb  im  unbet  anbevem  anjaigt,  bag 
txMäft  eBen  bie  artidel  kDurben  au^gejogen  loerben,  bie  bad  condlium 
i&  Soften^  berbamet  l^att.  bo  ffat  boctot  SDlartinud  gefügt,  bie  fe(6en  ax* 
ttdel  mügen  laine  l^anb(ung  (eiben;  bann  bie  loeit  bad  feI6  condtium 
5  gotted  mort  berbam^t  ^ab,  m'öU  er  unb  fönne  ba^on  nit  fd^ioeigen. 

(Sd  l^att  avi6)  boctot  SDtattinud  bem  bifd^off  t>i>n  Zxxtx  auff  fein  frag 
geanttoort,  er  loifte  lain  Beffer  mittel  bife  fad^  l&in  gä  legen,  bann  be« 
©amaliell^  [rat],  actuum  am  fünften  cap'^. 

UmB  fedfid  ur  auff  ben  auBent  ^at  ber  offidat  bon  Syrier  neBen  bem 

locon^Ier  bon  Öfterrdd^  unb  aRajtimißanud,  fecretart,  t)on  bedlaifer^  koegen 
boctor  SDtartino  anjaigt,  bat  ^^  fid^  in  21  tagen  toiber  l^aim  fiegen  foU; 
im  foö  frfn  gefeitt  gel^alten  »erben,  mit  angel^endttem  Befefd^,  unberioegen 
nid^t  i&  ^rebigen,  i&  fd^reiBen  nod^  anberd  jS  t^fin,  bamit  bad  \>M  müg 
crmegt  »erben '. 

15  Sarauff  boctor  ältartinud  geanttoort  mit  bifem  eingang:  ^toie  ed  bem 
l^en  gefallen  l^att,  a(fo  ift  t€  ergangen;  ber  nam  bed  l^erren  fei  geBe^ 
nebeit!'*  I^at  Dolgenb  auff«  unbertfinigcft  lai.  mt.  unb  bem  ganzen  rrid^ 
gebandtt,  bag  fie  fld^  fo  genebiglßd^  gegen  im  ergaigt  ^aBen,  unb  ju  Ratten 
crBotten  mit  unbertänigcm  erBietten ,  lai.  mt  ju  aücn  jeitten  bemiettige 

20  gel^orfame  i&  Beioeifen  unb  im  nidfi^  auff  erben  borgfiBe^alten  bann  aQain 
ia»  frd  »ort  gotted,  ba^felB  gS  Belennen  unb  jS  Bejeugen,  bamit  er  ftd^ 
lai.  mt  unb  bem  ganzen  reid^  unbertäniglid^  Befold^en^. 

S)e«  ned^ften  freitags  batnad^  ift  er  umB  10  ur  t>ormtttag  aud  26.  «dcu 
93ormd  unb  benfetBen  tag  gen  0)))>en]^aim  gefaren^. 

25  ©Ott  geB  genab  unb  erl^alte  fein  ^aißgd  »ort  ber  ganzen  hriften^ait 
}S  troft,  l^ait  unb  feliglait !  amen. 

Unber  aQen  »iber»ertigen  l^att  fid^  lainer  gegen  bem  främen  unb 
gieägen  batter  boc.  SÄartino  ungcfd(^idfter,  neibifd^er  unb  feintfeliger  er^ 
jaigt  [9 1 79'']  bann  boctor  3o.  Socieud  ober  ®d^ned(  t>on  9tierenBerg,  fe^t 

30  bed^ant  jä  Unfer  Sieben  grauen  ju  grandff urt  am  SWen,  l^at  im  aud^  b9r* 
fcn  anmäten,  er  fol  ba«  gelalt  aufffd^reiBen,  fo  »elc  er  mit  im  bi«^utie* 
ren  ^.  ber  fett  laur  ^ett  ben  Sut^er  gern  umB  fein  (eBen  Brad^t;  on  g»riffel 
ift  im  t>xi  gelt  ober  gutt  ^)frienben  öerl^aiffen  »orben*. 

1.  @.  cBenba.  )>ef^e  ^Weanber«  d.d.  27.  Sltottt  1.  c. 

2.  «^0^e(ae{^i(^te  5,38.  e.  154. 

3.  @.  mmn,  @.  462;    Slleattbct«  7.  mit  bem  @a^:    *Uttbct  aÄcn 
2>«^?efd^e  d.d.  27.  ^i^jr«  1.  c.  @.  154.  tolbertoertigen  Bat  —  fo  mit  et  mit  im 

4.  @.  ^öflUn  @.  402.  bid^utieren'fd^itegtbetSerid^tepalatmd 

5.  »gr.  unten  @.  156,  7.  Bei  görflemann  1.  c.  @.  72. 

6.  e.  m^iin  @.  463;  «gl.  bie  2)e*  8.  @.üBerba6)&er]^aUcnbe«(Sod^(äu9 


156 


Vni.  ^(Sronica  netoer  gef(^t(^ten'  toon  S3i(^etm  9lem. 


®o  fagt  man,  unfer  ftatfd^retier,  boctor  JBe^ttinger ,  ber  l^b  am 
gutte  j)frienb  für  fein  fun  j&ocgen  bra^t  üon  bc«  Baj)ft«  bottfd^aft  *• 

SWan  fagt  »ic  bicfclb  bottfd^aft  ju  SSorm^  gefagt  l^ab ,  bcr  bat)ft 
^ab  bon  teutfti^en  (anben  ntd^t  fo  t>t(  auff^ä^eben,  unb  toan  et  ntd^t  mer 
linb,  fo  toed  er  und  2;eutfd^en  in  ainanber  l^e^en,  ba§  n)ir  ainanber  fetb  5 
erttjtrgen  loerben^.  bad  gang  an  im  fetb  avA,  an  bem  juben! 

3tcm  ate  bcr  gütiger  bon  SBorm«  l^aim  jo^,  auff  bem  tocg  ba  fcä^rib 
er  gen  ffiorm«  an  bie  ftenb  bjeö  xt\6)^  unb  bandt  in ,  bag  fie  ba«  geteitt 
an  im  gehalten  l^etten ,  unb  »er  mit  im  ju  SBorm«  gel^anbelt  unb  gcrebt 
l^ctt  3,  unb  aöe  fein  ^anblung.  er  erbott  ^6)  aviif  nod^  auff  ain  fidler  ge*  10 
taitt,  auff  un^)arteifd^  gaiftßd^  ober  toeltßd^  [oerfammlung]  ju  lomen,  bo^ 
ba«  go^«  toort  moU  er  im  borbel^aUen. 

Sltfo  famen  mär  l^er,  »ie  ber  Suti^er  auff  bem  toeg  ^aimtoarfe  ge» 
fangen  toer  »orben^;  etlici^  Pfaffen  fetten  fein  fräb,  aber  ba«  gemainfotd 
n)a«  traurig  umb  in;  barnad^  über  ettUd^  monat  ift  man  getoar  toorben,  15 
bat  ber  Sutl^er  auff  ainem  fd^lo«  in  ©ad^fen  ift ,  ba«  gel^ört  l^erfeog  grib* 
ri^  t)on  @a(i^fen  iu;  e«  ift  bem  Sutl^er  ju  guttgefd^ed^en,  a(«man  maint, 
ba^  er  auff  ba«  fd^lo«  gefiert  ift  toorben ,  ban  ber  ba)>ft  tie«  im  faft  nac^* 
ftedeU;  a(«  man  fagt. 

S35an  ^erfeog  gctranbu«  ber  fam,  unb  »an  er  fid^  ju  Sinfeao 
jägetegt  l^at;  fein  gemad^ct  toa«  ain  lunigin  t)on  Unger. 

Anno  dni.  1521  a  die  8.  ma}0  ba  fam  be«  laifer«  bruber  l^er^  ber 
^er^og  gerranbu«;  man  fc^ancft  imfifd^  unb  toein  unb  jtou  oergültfd^eu* 


(!^etatt  in  gtautf utt  070.)  auf  bem  9{ei49> 
tage  in  Sorm9  ben  ^erld^t  bed  (Sod^täud 
in  fetner  (S^rift:  Gommentaria  de 
actis  et  soriptis  Lutheri,  SDf^aim  1549, 
überfeftt  öon  ©über :  'SWortin  Sut^ier,  ba« 
i|l  Äurje  ©ef<^relbung  feiner  ©anblutwen 
unb  Snf^riften'  1582 ;  bie  3)e^ef^e  ^te* 
anber«  toom  29.  3lprU  1521, 1.  c.  ^.  158 
mit^nnt.  l. 

1.  @.  über  ^entinger«  ^ufent^falt 
in  aSBormd  feinen  8eri^t  ^derid^t  an  ben 
9{atb  ber  @tabt  ^ugdburg  (mitgetbeilt 
toon  $erberger)  in  ber  9(uadb.  9(Qg.  3tg- 
ao^rg.  1868  8eil.  175  €,  2658,  borau« 
'(Sonrab  ^eutinaer  über  Sutberd  ^uf« 
treten  in  äomtd^  bei  j^olbe,  Anal.  Luth. 
e.  28  ff. 

2.  (Sine  Sutber  burd^  @^alatin  brief* 
(i(b   mitgetbeilte  tngerung  Slleonberd. 


@.  Äöfttin  I  @.  420. 

3.  Gemeint  ifl  bad  (^d^reiben,  ba« 
?ntber  t)on  griebbera  an«  am  28.  fl^)rU 
in  lateinif^er  ^brad^e  an  ben.  laifer  unb 
in  beutf^er  m  bie  9{et^dfiänbe  abgeben 
lieg,  in  »etd^em  er  fein  S5erbatten  in 
Sormd  recbtferttgt  unb  für  bad  ®e(eite 
feinen  2)an!  audf^rid^t. 

4.  Sutber  toar  befanntlid^  am  4. 9Rat 
bei^ttenftein  aufgehoben  »orben,  um 
auf  bie  SBartburg  in  @i^erbeit  gebracbt 
in  »erben.  9(m  11.  iD^ai  Um  bie  9{a^> 
rid^t  t>on  feiner  '©efangennabme"  nad^ 
Sorms.  @.  bie  2)e^ef(!be  9(Ieanber8  toom 
15.  9Rai  1.  c.  (^.  192  ff.  n.  9nm.  1  )u 
ig.  192;  toal.  9{icot  ©erbeUiud  m  Sutber 
d.d.  18.  m^\  1521  bei  J^olbe,  Anal. 
Luth.  @.  31  ff. 


1521. 


157 


rcn,  bie  loftcn  320  p  rcinifd^^.  unb  a  die  12.  bttto  ba  l^ctt  man  im  ain 
ftatttanfe,  unb  bcr  3aco6  guggcr  ^ett  in  ju  gaft  unb  l^crfeog  ffiili^atm  bon 
fairen  unb  ben  carbinal  ben  Sangen,  arxä)  ju  bem  nad^tmal.  unb  ga6  in 
20  cffcn  ober  rid^t,  barunbcr  »aten  8  effen  bon  fif^.  unb  a  die  15.  bitto 
sba  ritten  fie  l^ie  »ieber  n)eg^  unb  adie  26.  bitto  ba  legt  \xä)  l^erfeog  ger^ 
ranbo  ju  Sinfe  ju  feiner  ^)raut  ju ,  aU  er  be«  fetten  tag«  bal^in  fönten 
tüaö  3.  bie  Braut  »a«  ain  lünigin  bon  Unger. 

[JBl.  79*]a5on  ainem  ftud  toilb,  ba«  in  ber  [tat  graben  fiel6ei 

bem  SinU«. 

10  Anno  dni.  1521  a  die  22.majo  an  ber  niitttoo^en  in  ^)fingftfeiren 
ba  tief  ain  ftud  »ilb  in  ber  SRofenau*,  ba«  toa«  toxü  unb  nit  l^aimtid^ ; 
ba«  f|)rang  über  bie  ©intfatt,  ba«  fad^^en  bie  (eutt,  unb  f)>rang  mit  ben 
f  orbern  fieff en  an  ba«  geftatt,  bat  ^^  ntit  ben  l^inbern  fieffen  in  ba«  »affer 
tratt,  ban  an  bem  geftatt  an  baiben  orten  toa«  ba«  ettrid^  auffgetoorfen, 

15  e«  toer  fünft  re^t  l^inüber  gef^)rungen. 

Unb  ongefar  fd^o«  ainer  mit  ber  büd^fen ,  ba  erfd^rad  ba«  toilb  unb 
lieff  in  ben  l^oten  toeg  unb  ber  ftatt  gu  unb  f^tang  über  ain  l^od(^e«  titt  in 
be«  SBci^er«  garten  unb  f|)rang  barnad^  »iber  barau«  unb  f)>rang  in  gra^ 
ben  bei  bem  ©nfa«  ^.  atfo  nam  man  e«  am  anbren  tag  barau«,  unb  toarb 

20  getobt,  unb  bie  rat^l^erren  tauten  e«  unber  fid^  fetb  au«. 

2Ban  bie  ftatt  l^ie  gu  bem  erften  mat  ben  fd^üfeen  mit  ben 
bürfd(^büd^fen  l^ofen  gab  gü  üerfd^ieffen. 

Anno  dni.  1521  a  die  26.  mago  ba«  toa«  ber  funtag  trinitatis,  ba 


21.  'ten  fc^ü^cn  mit'  \^  Mrüberoef^rie^cn. 

1.  @cttbcr  @.  150,1,  ®  äff  er  unter 
1521 ,  @tctten  in  fetner  ©efd^ld^tc  loon 
Slngdburg  @.  286  k.  bertd^ten  t)on  ber 
«nfixnft  gcrbtnanb«  am  18.  SWärg  unb 
laffen  i^n  btreft  t)on  ber  @tabt  tt>eg  nad^ 
2iuj  auf  feine  ©od^geit  reifen.  2)ie8  fd^eint 
nid^t  rid^tig  }u  fein,  gerbinanb  feielt  fic^ 
in  ber  Seit  toom  12.  2(^)rU  —  29.  Sl^ril 
in  SBornt«  ouf  (©tälin,  Slufentl^aÜöorte 
gerbinanb«  I.  in  ben  gorfd^ungen  jur 
beutf<*en  ®efd^.  33b.  I  @.  384)  unb  fam, 
mic  unfere  (i\)vmit,  iDal^rfd^cinlid^rid^tig, 
angibt,  am  8.  mazo  (ba«  ift  SJ^ai,  t)on 
ital. mag;gio,  ni^ftWl&ti)  nadf  Augsburg. 
2)amit  ftimmen  auc^  bie  Einträge  in  ber 
8..91.  be«  Sa^re«  1521,  bie  jid^  atte  auf 
einen  31ufent^alt  gerbinanb«  im  Wlai 
bnie^enunb  ftd^  begügUdb  ber  3eitangabeu 
mit  ben  toon  9cem  angegebenen  2)aten  tr eff « 
lid^  bereinigen  (äffen.  (Sin  Eintrag  öom 


11.  Tlai  tourbe  bereit«  in  berSlnmerlung 
JU  ber  ©enberfd^en  @tette  mitgetl^eilt; 
bier  möge  fid^  nod^  anretl^en:  ^m.  1521 
m.  32»  unter  'SBarenben  lernten' :  *3t. 
4  gulbtn  l^er^og  ^erbinanbu«  breiten 
bufanern'— am^.  ^f!ngfiabent(18.2Wai). 
—  ©I.  64a  unter  *®emain  ani^abm': 
'3t.  3  gulbin  ©an«  $tei?gen,  »iert,  für 
jerung  ber  fußfned^t,  fo  bei?  im  ein* 
gangen  flnb,  namUd^  90  i)crfon,  atö  fie 
9cr^og  Verdinando  entgegengogcn  ftnb'. 
@.  poßt  trinitatis  (1.  3uni). 

2.  3lm  18.  aWai  fam  gerbinanb  nad^ 
9legen«burg.  Seonl^arb  SBtbmann«  (S^ro* 
nif  in  @t..(£brott.  XV  @.  37,22. 

3.  Sgl.  Äird^maier  1.  c.  @.  45$. 

4.  ^tofenau  ^ieg  bamal«  ber  gange 
^b^ang  gegen  bie  ^enfet  unb  Sertad^. 

5.  @.  über  ben  (ginlaß  oben  @.  29 
3(nm.  1. 


158 


vni.  'Ctottica  nttctt  gefd^id^im*  i»ott  SSiO^efm  9lem. 


fleng  man  l^ie  i&  bem  erften  mat  mit  ber  bfitfd^Bfid^fen  an  umB  bie 
^ofen  2u  fd^ieffen,  ban  baTbor  fftü  in  bie  ftatt  lain  liefen  geben  }ä  bev^ 
f  d^iefen  ^ 


9Ban  beT  reid^dtag  }u  SBormd  ain  enb  genomen  ffat 

Anno  dni.  1521  a  die  29.  majo  ba  nam  ber  reid^dtag  gar  ains 
enb 3;  bie  fütften  ritten  a(  l^tnipeg,  ban  lai.  mt.  unb  ber  t>f<^(4gtaff  bie 
6e(iBen  nod^  ba. 

aUf 0  ipurben  auff  ben  fe(ben  tag ,  aü  bie  fürften  ipeg  iparen,  be^ 
Sut^erd  Bied^ßn  k>er)>rent;  ed  n)ad  ain  )>rebiger  mind^  barbei,  ber  )>rebiget 
ben  (eutten;  a(fo  fagten  bie  (eutt,  roa^  ber  mind^  fagt,  bad  ift  erlogen,  erio 
)>rebiget  miber  bad  l^aißg  ebangelium ;  er  f agt,  man  fott  bad  ek>ange(ium 
nid^t  ))rebigen,  e^  iper  ain  fd^anbbederin  ^  fo  ^ett  man  ben  Sutl^er  auff 
ainen  Brieff  gemalet  ^,  ben  marf  man  in  bad  feur,  unb  marb  aud^  r>ttpxtnt, 
bad  tet  ber  l^engler,  ber  l^ett  ain  flefd^en  mit  ipein  Bei  im ,  ber  trand  unb 
mad  gutter  bing.  i& 

(Sd  ftarB  ain  groffer  l^err  }u  SBormd,  ber  roa^  ber  öBroft  an  bed  lai« 
fer«  l^off ,  ffxt^  fftx  bon  S^M^^  b^^  ^rtt  gro^  gätt,  ber  berfd^aft  gro« 
g&tt,  pax  ge(t,  bem  laifer;  etüd^  fagten  DiermaO^unbert  taufent  gulbin, 
etßd^  fagten  k>on  fed^dmal  i^unbert  taufent  gulbin  ^  er  i^ett  e^  andf  faft 
Bei  bem  laifer  üBertomen. 

Unb  a  die  ultimo  ma}o  ba  }od^  ber  laifer  fe(B  aud^  meg. 


20 


11.  !Dal  iVHitc  *ctNin0eltum*  ifl  an  Un  9lanb  flcf^iiebcn. 


1 .  2)ie  iBel^au^tune,  bag  bie  $ürf(^« 
Bfi^fenfc^ü^en  im  Safere  1521  juetfi  um 
$ofen  gef^offeu,  ifl  int^ümlid^ :  *£odem 
anno  — 1512  —  auf  fant  lÄnbre«  atoBent 
(29.9loi».)  l^at  atn  erber  ratba«  betoiUtget, 
ba9  beu  ^anbBurfci^  Bucf^fenfd^u^en  fon* 
tag  (Ofen  tote  ben  anbern  fii^u^en  geben 
toerben,  bnb  foUen  mac^t  l^aben  ain  orb« 
nnng  unber  t^n  }u  mad^en,  bie  ain  rat 
(äffen  Igoren  unb  baranf  (anbetn,  toie  fic^ 
gepurt;  9eat(9«2)ecr.  @.  132. 

2.  2)er  ^^lug  be«  9lei(!(9tage9  mar 
auf  ben  25.  iD^ai  angefe^t,  bo((  erfu((te 
ber  Jtaifer  bie  neäf  anioefenben  @tänbe, 
no4^  einige  Xage  bi9  jnr  (Sriebiguug 
einiger  rüdfiSnbiaer  Sngeleaenbeiten  ^n 
bleiben.  2)er  Jtatfer  t>ertie6  bie  etabt 
am  31.  9Rai. 

3.  ^\t  Serbrenuung  ber  ^fefeerif^en 
mäftf  tourbe  bem  ^rebiger  JDoctor  ©ur« 


d^arb  fibertraaen;  in  einer  2)et>efd^  bom 
21.  iDf^ai  1521  fpric^t  9(eanber  bie  (off« 
nnng  au9,  bag  biefer  9tt  *nnter  ben  an> 
gemeffenen  unb  I^ertSmmlic^en  ®thxäu* 
dfta!  am  28.  iDf^ai  bor  ber  (aiferlid^ 
$fal3  ftattfinben  fSnne.  L.  c.  @  208. 

4.  Sut^erd  ©ilb  »ar  »Sl^renb  bei 
SReid^tag«  in  SBorm«  feilgeboten  unb 
unter  grogem  Subranju  bei  )Bo(fef  i»fr« 
(auft  toorben.  @.  bie  S)e))ef(^e  %Uanber€ 
d.d.  ^*  S^B^'  1.  c.  @.  51. 

5.  sSill^elm  bon  (Sroi,  (err  bon 
S^iibred.  (Sr  flarb  in  ber  9la(^t  bom 
27.  auf  ben  28.  iDf^ai.  2)ie  2)e^ef4en 
SIeanberd  laffen  ben  S^erlauf  feiner 
5h:ant]^eit  genau  berfotgen;  f.  au6 
Saumaarten,  ^arl  V.,  @.  485,  too  fiep 
an6f  tmt  audfü^rli&e  (S^ralterijHI  bon 
Qi^bre«$erfSnIi((teitnnbf  olitif  fiubet 

6.  €^.  iBaumgarten  €^.  486. 


1521. 


159 


[9(.  80*]  Sie  ber  laifer  ben  l^er^og  t)ott  SBtrttenBeTg  in  bie 
aöft  tet  unb  alt  fein  ]^e(ferd]^e(fer,  bad  Befd^ad^  ju  SOten^. 

Anno  dni.  1521  a  die  6.  fungo  ba  tet  ber  laifer  ben  l^er^og  t)on 
Sirttenberg  unb  aü  fein  ]^e(fetd^e(fer  }u  SDlen^  in  bie  a6ft  l 

5    93on  ainer  groffen  auffrur  }u  (Srtfutt  mit  ben  ftubenten 

tt)iber  bie  j>faffen. 

Anno  dni.  1521  im  jungo  ba  lamen  m&r  l^er,  toit  bie  ftubenten 
iü  (Srtfurt  l^etten  bie  )>faffen]^eufer  ge)>(ünbert3,  bod^  nid^^  ipeggetragen, 
<t(er  biefenfter  unb  offen  erf dalagen,  bie  Bett  getl^auen  unbjum  fenfter 

10  audgetootfen  unb  albing  berbetbt  in  l^euffem  unb  ben  min  in  Ie(em  aM^ 
getrunden  unb  audgetaffen  unb  ainem  )>faffen  fein  biernen  in  bad  frauen^ 
l^aud  gefiert.  unb  2  ^awctn  bie  lamen  an  be^  of ficiald  l^aud  ^,  bie  motten 
fid^  aud  bem  )>an  föffen,  bie  I(o)>ften  am  l^aud  an,  a(fo  liefen  fie  bie  )>au» 
ten  l^inein  unb  fragten,  u>ad  ir  l^anbet  u>er;  a(fo  namen  fie  bad  ge(t  unb 

16  iDarf en  ed  }u  bem  fenfter  aud,  unb  abf oloierten  bie  )>auren  unb  fagten,  fie 
fo(ten  l^inmeg  gan,  fie  meren  geatfotoiert  bie  ))faffen  bie  giengen  ffir  ain 
ratt  unb  (egerten ,  man  fo(t  in  barbor  fein  unb  [fie]  6efd^%n.  ba  fagt 
ain  ratt,  ed  gieng  fie  nid^^  an,  fie  f oQten  jä  irem  Mfd^off  gan ;  ban  tnx%* 
iidf  ba  l^at  fic^  }u  (Srtf urt  begeben,  ba|  ain  ratt  ben  )>faffen  Kagt  l^att  ab 

loiren  (eutten,  unb  begerten,  ba|  fie  in  barbor  fein  folten;  ba  ^aben  bie 
))faffen  gefagt,  fie  l^aben  ain  bifd^off,  }&  bemfe(ben  foKen  fie  gan,  ed  gang 
fie  nid^^  an  ^. 

93on  ben  )>faffen  i&  (S^dnad^  in  ©ad^fen,  bie  lootten  aud^ 

fteur  unb  ungelt  jaten. 

25  Anno  dni.  1521  im  jungo  ba  lamen  m&r  l^er,  bag  bie  )>faffen  ju 
(Sl^dnad^  in  ©ad^fen  loaren  gangen  in  ber  fetben  ftatt  für  ain  ratt  unb 

20.  'feiten*  \ft  barfibcrsef^rieben. 


1.  2)te  9iäfi»atiRtvmQ  gegen  bot 
^enog  »egen  Unge^orfamd  erfolgte  ^u 
9Raim  am  5.  3nni  1521.  ®.  Sattler, 
1.  c.  »eilagen  @.  193  iÄr.  77. 

2.  @.  über  bie  (stoei)  Suffl^inbe  in 
(Stfuit  Stamp^6)niU,  2)ieUniü.  (Scfuit  tu 
intern  fßtx\)a{itn  ^um  $um.  u.  %nx  9lef. 
n  @.  117  ff.;  togl.  giliencton  1.  c.  lU 
®.  369  ff.  2)er  (iet  in  9lebe  fiel^enbe  t(uf * 
tu^r  ifi  ber  jtoeite  )»om  10.,  11.  uub  12. 
3nnt. 


3.  @.  JUlencrott  1.  c.  @.  374  3.  378 
uub  @.  375  3.  482. 

4.  2)ie  ®etftli(^tett  mugte  fl(^  für  bie 
3utunft  ben  @d^u^  bed  9latM'  ber  bie 
SBemegnng  el^er  begünfligt  a(9  loer^inbert 

Jatte,  burci^  einen  am  1.  $(ng.  bed  3al^re9 
eflegeUenSerü(!(t  auf  il^re  ©teuerfreil^eit 
unb  $erf4retbnng  eme9  l^o^en  ^äfvfy 
gelbed  erfaufeu.  ^am^fc^ulte  1.  c.  @.133. 


J60 


Vm.  *(5ronica  netoer  gef^iii^ten*  öon  SBill^elm  »em. 


fetten  Begert,  fie  metften  aud^  fteur  unb  ungeß  }a(en  unb  anber  bing,  tote 
anber  it  Bürget  ^ ;  c«  tct  [cd]  in  toileid^t  bcr  grau«  bon  bed  Sutl^cr«  »egen. 

• 

Sie  ^enbict  Urmad^er  ))on  ^ttgd)>urg  in  fant  3oad^im«ta( 

mit  bem  armbroft  bad  böft  geipan. 

Anno  dni.  1521  a  die  3.  luio  ba  lamen  unfer  fd^fifeen  aud  fant  6 
3oad^imdta(  ^  ba  i^ett  ^enebict  Urmaci^er  k>on  ^ugd))urg  bad  B5ft  ge^ 
munen  ^,  ba«  ttja«  1 00  p,  ba«  gefd^ad^  mit  bem  armBroft. 

[©(.80^]   ffiie  bcr  lünig  Don  fjrandtreid^  ain  fd^Co«  im^ögau 

faft  ^at. 

Anno  dni.  1521  im  iungo  lamen  mär  l^er  gen  9(ug«)>urg,  bag  beno 
Innig  Don  t^rancfreid^  ain  gu^«  fd^Io« ,  l^aift  ^oäftntDxtt ,  k>on  ^(Bred^t 
bon  ÄlingenBerg  laft*  l^at  umB  27  M  p,  ba«  ligt  im  C)ögan  Bei  «oftnife; 
er  lie«  e«  mit  teutfd^cn  reuttem  Befe^en,  bie  bem  l^er^og  toon  SBirttenBerg 
iugel^orten. 


15 


SBie  ba«  meter  ju  iDtaiUnb  in  ba«  fd^Io«  fd^Iug. 

29. 3uni  Anno  dni.  1521  im  (uio  lamen  mär  gen  ^ug«)>nrg,  bag  ju  SSHox* 
(anb  an  fant  fetter  unb  ¥a(«  tag^  ba«  Ureter  l^at  in  ba«  fd^(o«  gefd^(agen, 
barin  ban  Bei  28  f e«(in  mit  )>utfer  geipefen  unb  angangen  ift  unb  l^at  oB 
300  )>erfon  erfd^(agen,  l^aBen  bem  funig  k>on  f^randreid^  }uge]^5rt,  baruu' 
ber  etßd^  i^auBtleutt  gen)efen  fenb.  20 


1.  2)te  9{t<ibtta(ett  berSngaBe  unfeted 
Se^ed  lonnte  in  oer  gebrud^  Siteratut 
ni(|t  erhärtet  toerbm;  bteStd^i^DaUenber 
@tabt  follen  Bei  einem  Sranbe  im  Saläre 
1637  ju  ®runbe  gegangen  fein,  and^  eine 
anfrage  Bei  bem  }n jtänbigen  (Brog^er^og' 
(td^en  \x6AXit  in  Weimar  Blieb  o^ne  (Sr* 
gebnig*  velannt  t{i  nur,  bag  fotDol^I 
mt^  unb  Sütgerfd^af  t  bet  ^tabt  ald  ^nxi^ 
bie  Seut^riefler  unb  bie  ^lo^etgeiflUd^teit 
betfelben  ber  bon  Sut^er  audgegangeneu 
SetDeguug  fd^on  fe^r  frfi^e  eifrig  an* 
l^ingen. 

2.  3oad(^im9t]^aI  im  norbtt)e{iIt(Ben 
Söl^men.  2)te  S9{.  be«  3al^re9  1521 
lei.  64»  »ei{i  9XAi  @.  post  trinitatem 
(2.  Sunt) ,  Ht.  80  gutbiu  mer  armbrofi« 
fd^^n  bnb  i»ier  bn(!(fenf(i^u4eu  s&  toor* 
tail,  al«  fie  ain  rat  auf  ba«  fd^iegen  in 
{OQlt  S^ad^nt^Ul  gef  <9i(tt  Bat' 


3.  9$gl.  @.  57  9um.  3. 

4.  93gt  bie  SiEinger  (S^ronit  1.  c. 
@.  89b.  ^erjog  Ulrid^  enoarB  1515  bad 
uffnungdred^t  t)ou  ^oBeutmiel;  bur(!B 
Vertrag  tom  23.  iDf^ai  1521  mit  ^an« 

teinrid^  bou  (SüngenBerg  Brad^te  er  ba9 
4tog  gau)  in  feine  $Snbe.  @.  bie  $er< 
tragwuulte  Bei  Sattler,  1.  c.  II  ®.  79. 
2)er  ^önig  bon  grontreid^  Batte  berf)>ro* 
i^tn,  biejur  9u9rüftung  be«  @d^toffe9 
nötBigen  ©eiber  gur  Serfügung  gu  fieSen 
—  baBer,  fd^eint  t%,  ba9  ©erüdBt  bag  ber 
^auf  bon  bem  Jtönig  bon  ^rantrei^  ge« 
mad^t  »orben  fei.  @.  }um  (^axxf^XL 
9Rarten9,  <$efd^.  toon  ^oBenttoiel  @.20  ff. 

5.  @.  üBrr  biefe  Jtataflrot>Bt,  bie  am 
28.  3uni  be9  SaBred  flattfanb ,  fietro 
$erri,  Storia  di  Milano,  glorenj  1851, 
©b.  n  @.  158  ff. 


1521. 


161 


SBic  latfcr  Rarcl  bic  ftatt  5ßoDara  bem  luntg  bon  grancf* 
xtx6)  tpiber  abgeman  unb  im  k>il  k>oId  erfd^Iug. 

Anno  dni.  1 521  ba  rid^t  bcr  Innig  t)on  grandreid^  am  grofc  t)cr» 

rättcrci  ju  im  9WberIanb,  aber  fein  anfd^fag  gieng  nit  für  fld^;  bamad^ 

5  ba  geman  ber  fran^od  ba^  lunigretd^  9taDara  bem  laifer  ab  unb  befaßt  ed. 

Sllfo  mad^et  ber  laifer  aud^  t)o(d(  unb  jod^  im  entgegen,  unb  t)or  Sa^ 

cobi  lamen  mär,  ba^  ber  laifer  bem  tunig  bon  fjranrfreid^  ba«  htnigreid^  25.  3uh 

9{ak>ara  n^iber  abgemonen  ffat,  unb  f)at  im  9  M  man  ju  fuod  unb  ro|  er« 

fd^lagen  unb  bei  60  grod  büd^fen  abgetounen.  ed  ttjarb  auff  be«  laifer« 

lofeitten  3  in  4  M  erfd^Iagen,  aber  er  bel^ielt  ba«  belb^  e«  lam  auff  baiben 

tai(en  M  gu^«  fo(d(  umb. 

SSon  ben  bon  8iegen«<>urg,  bie  muften  bem  laifer  6  M  fl 
geben  bon  ber  juben  toegen,  unb  tt)ie  fie  an  bie  ^>faffen 

ain  fteur  baran  ju  geben  begerten. 

15  Anno  dni.  1521  ba  muften  bie  toon  8tegen«})urg  bem  laifer  Sarct 
6  M  fl  geben,  barumb  ba§  fie  bie  jiuben  t)or  2  iaren  au«getriben  ^aben  2. 
alfo  begerten  bie  öon  8iegen«purg  an  ire  })faffen,  bag  fie  in  aud^  ain  fteur 
baran  geben,  nad^bem  fie  bod^  fößid^«  ain  urfad^  teeren,  alfo  namen[©t.  si*] 
in  bie  })faffen  ain  bebad^t,  unb  barnad^  gaben  fie  ju  anttoort,  ir  bing  fei 

20  nun  (ei))ting,  fte  meQten  iren  nad^Iomen  lain  eingang  mad^en.  ba  fagten 
bie  t)on  9iegen«])urg,  ftanb  in  ban  ettma«  }u,  fo  toiUm  fie  fid^  ir  aud^  nit 
annemen^. 

SBie  ain  fuo^  in  ber  ftat  graben  fiel  bei  bem  ftlendtentiJrlin. 

Anno  dni.  1521  a  die  18.  augufto  ba  fiel  ain  luo  in  ber  ftatt 

25  graben  bei  bem  Ä(endtent5rün  *.  e«  l^etten  fie  bie  anbren  fie  am  auftreiben 

über  bie  auffjied^enb  jjrug  i^inab  geftoffen ,  bie  toa«  ain«  fd^neiber«.  alfo 

motten  bie  me^ger  bie  f uo  nid^t  fd^tagen  ober  abnemen,  fie  lebt  bei  V2ftunb 

unb  ftarb.  alfo  toott  fid^  ber  fd^neiber  ber  luo  nit  annemen,  ba  lam  ber 


1.  %xam  I.  forberte  toon  Äarl  V.  bie 
dlfidgabe  9cat)arTa9  an  ^einrld^  t)on 
Wbttt  unb  bie  Se^end^ulbigung  für 
glanbent  unb  Srtoid,  toedl^alB  ed  (ier 
tote  bort  gum  ^iege  tarn.  9(m  30.  3uni 
1521  gelang  e9  etuem  f))antfd^en  $eere, 
bie  granjofcn  bei  @«qulra8  (lu  bcr  ^^\ft 
t>onll$am))Iuna)3U  fd^Iagen  unb  9{a))arra 
)U  Befe^eu.  @.  beu  ®anQ  be9  ^rlcged  bei 

6täl>t<(^roniffn  XXV. 


(Sd^mtbt,   ®t\äftäftt  ))on  granfreid^  II 
@.  604  ff. :  «aumgarten  1.  c.  II  @.  39  ff. 

2.  aSgl.  oBen  @.  106,1.  @.8eon^arb 
^tbmann,  (Sl^ronlf  "oon  9legen8Burg  1.  c. 
@.  40,5;  ©cmeluer  I.e.  IV  @.  408  ff. 

3.  aSgl.  ?eou^arb  ©Ibmaun,  1.  c. 
@.  40,14.  41,9.  41,32;  (Semeiner,  1.  c. 
@.  425  ff. 

4.  @.  oben  @.  106  ^um.  4. 

11 


162 


VIII.  *(£rottica  nett>er  gefc^id^ten'  toon  Sßil^ctm  $Rcm. 


fd^elmfd^ntbcr  unb  jod^  fie  ab  unb  fuott  ba«  flatfd^  tücg.  unb  bie  ftatt  mfift 
bent  fd^nclbcr  bie  tuo  tcjatcn  ^ 

SBie  e«  gfi  2lU8«^)urg  ftarB,  unb  fünft  oud^  ain  redetet 

lanbftcrBcnt  »ad. 

Anno  dni.  1521,  ift  befd^ed^cn  im  iungo,  ba  ficng  ed  an  jS  äugd^s 
^)urg  jn  ftcrtcn,  bod^  fo  jijjflet  e«  nun  l^in  unb  l^er  in  ber  ftatt. 
25. 3uu        Unb  unt6  3acoBi  ba  toatb  c«  fid^  in  bcr  ftatt  auftauen,  unb  umb 
24. 9iu9.  SBarttoIontei  ba  ficng  man  an  bcn  fterbcnt  gu  flicd^cn  gen  Ulm,  Saugin» 
gen  unb  SBerb  unb  an  Dil  anber  ort  mer^.  jn  SSSetb  muft  man  groffen 
l^au^jin«  geben  a\x^  fd^ted^ten  l^eufern,  ju  Saugingen  toaren  bei  50  gel^eu«'  lo 
fit  t)on  3lug«^urg  unb  jn  Htm  bei  96  gel^eufit,  unb  an  mer  orten  toa^  bad 
f otdt  l^ingeflod^en.  e«  fleug  ju  ©erb  aud^  an  gu  fterben ,  a(f o  god^en  bie 
2lug«j)urger  taild  gen  U(m.  bie  l^anbttoerdtleutt  flüd^en  faft  in  bie  börfer 
an  bie  ftra«. 

Sd  toa«  ain  red^ter  lanbfterbent.  ed  ftarb  gu  SBien  in  Öfterreid^  is 
ain  tag  100  in  120  menfd^en,  e«  ftarb  gu  8iegen«^)urg,  Salzburg,  8an^* 
l^tt,  Sreifingen,  Sngelftatt,  SRünd^en,  8anb«^)erg,  ©d^ongau,  im  gej)firg, 
gieffen,  Äauffpe^ren,  SWemingen,  ffem^jten,  S^fn^,  Sinbo  unb  an  bit 
orten  bafetben,  gu  5RiJrIingen,  5DinfeIf^)iI,  9?ierenberg^  ed  ftarb  aud^  in 
t)tl  börf em  umb  2lugöj)urg ,  e«  toaö  gu  Ulm  aud^  nlt  gar  rain,  e«  gi<>flet  20 
aud^. 

[Söl  81^]  Unb  bie  t)on  Ulm  bemifen  ben  ijon  3lug«^)urg  gud^t  unb 
eer ;  ed  tteö  ain  ratt  gü  U(m  in  alten  günften  gebietten,  man  fott  ben  öon 
3lugdj)urg  ton,  »aö  in  lieb  fei,  ba«  felb  befd^ad^  aud^*. 

®o  l^at  ain  ratt  gu  älug^^urg  ain  orbnung  gemad^t^  bag  aQn)eg  ain  25 
trittail  ))on  ra^l^erren  gu  9lugd))urg  mieffenb  fein  ain  monat  lang,  man 


1.  $91.  1521  f.  poBt  Bartholomei 
(31. 2(ugup)  «t  69b:  'lt.  3  gulbin  alnet 
f^neibcrln  gejletör  an  ber  futt),  b!c  gum 
Älcndctt^^crtin  tofcer  bic  brugf  obgefatten 
wa9.* 

2.  SSgI.@.  151,7. 

3.  2)ad  Sterben  in  btefet  ®tabt  toax 
bie  Seranlaffung,  bag  ber  erfle  9let^8tag 
^axU  V.  ni^t,  »ic  utfrrüngliii^  in  3tu8» 
fi^t  genommen,  in  iRürnberg,  fonbern 
in  Söorm«  flattfanb.  ?ubett)ig,  2)ic  ^o» 
litif  müxnUxQ9  im  Seitaltet  ber  S^efof 
mation  @.  16. 

4.  @.  unten  @.  165,  23. 

5.  'Anno  domini  1521    auf  after* 


montag  na6f  ^uguflini  (3.  @e^t.)  ^at  ain 
eiber  rat  bifer  jlat.  ber  jlerBenben!  leuf 
l^atben  bie  na(]^t}o(genbt  orbnung  im  rat 
furgenomen,  alfo  ba9  biejbenigen  rat* 
geben ,  bie  bie  monot  begreiffen ,  bem  rat 
bie[elb  geit  auftoarten  foKen,  toit  \^  in 
mn  fd^ulbig  fein.'  @«  folgt  nun  für  bie 
SD^lonate  (September,  Dftober  unb  Sfto^ 
"otrnUx  ein  SSergelc^nig  bcrjur  Slntöefen» 
^eit  im  ^at\ft  beflimmten  ^ferfonen;  für 
bie  93erfe(ung  bed  Saumetfler«,  (Sin* 
nel^mer'  unb  Ungetberamted  Ȋ^renb 
biefer  brei  ^Ji^onate  U)ar  no^  befonberd 
Sütforge  getroffen.   9?at^>«becr.  «{.  11». 


1521. 


163 


mad^t  bad  (od  boTuniB.  unb  bie  audgeflod^en  tt^aren,  tpan  ir  mottat  an  fie 
lam,  fo  muften  fie  l^aim  teitten,  unb  t^an  ber  ntonat  aud  toa^,  fo  mod^« 
ten  fie  ban  toiber  2  ntonat  an^  fein,  6td  n)iber  ir  monat  lant ,  unb  bte« 
»eit  fo  Dertoafenb  anber  aud^  tren  monat,  bamit  atoeg  atn  ttittail  bal^ai«« 
5  men  (etikn. 

Unb  bie  teutt,  bie  ben  Bred^en  gel^aBt  l^aBen,  bie  torften  nid^t  in  bie 
Ktd^en  gon,  a6er  man  ertau)>t  in  2  capptU,  barin  fie  me^  fotten  ifixtn, 
in  be«  üR^nner«  ca^pü  bei  fant  3o^an«  unb  in  be«  Söittfd^Iin«  capptt  jn 
f  ant  Utrid^. 
10        SRan  gebot  aud^  aden  fremben  fd^udern  an^  ber  ftatt. 

Unb  ber  ftertent  teeret  Md  nad^  lied^tmeg,  e«  ftarben,  iung  unb  alt,  2.  ««h.  1522 
»013000  menfd^en^ 

2Bie  bie  ftatt  2  l^eufer  (icd  <>auen,  aU  ber  fterbent  an  teolt 

fad^en. 

15  1521,  ate  ber  fterbent  anfieng,  ba  tied  ain  ratt  l^ie  }u  9(ugd))urg  Bei 
Sugindlanb  auffertl^atB  ber  ftatt,  ee  man  in  bem  ®d^e(mBüd^e(  Iom])t, 
2  l^eufer  Batb  auffjjauen  ^,  in  bad  1  ba  tett  man,  bie  hancf  tourben  an  ber 
beftiten^,  unb  teeüid^en  gefunb  tourben ,  bie  tett  man  in  ba«  anber  l^auö 
bameben.  unb  ate  ber  fterbent  ain  enb  l^ett,  toad  öon  leutten  barin  ge* 

2oftorben  toaren,  ber  fefben  (eutt  gtoanb  berjjrant  man  ate^. 

(5«  tt)urben  faft  bit  leutt  gefunb,  unber  4  ober  5  menfd^en  »arb  ain« 
gefunb;  e«  mürben  an  allen  orten  &it  (eutt  gefunb,  atö  niemer  gel^ört  ift 
toorben. 

S33ie  ber  2iürg!  in  ba6  Ungertanbjod^  unb  Iried^ifd^  SBe^ffen«« 
25  bürg,  bie  ftatt,  getoan. 

Annodni.  1521  in  bifem  j[ar  ba  fam  ber  Siürgl  in  bad  Ungertanb*, 
ber  l^ctt  ob  100  M  ju  rog  unb  fuo«,  er  l^ett  aud^  ettid^  tan^fned^t  aud  un- 
fem  tanbcn  unb  legt  fid^  für  Iried^ifd^  SBeiffenburg.  unb  bie  l^au^Jtteutt  in 
ber  ftatt  bie  übergaben  ^  bem  Siürglen  bie  ftatt  unb  fd^to«.  man  fagt,  e« 


1.  @.  @enber  @.  152  %nm.  1. 

2.  @.  (Senber  @.  151  Slnrn.  2. 

3.  ^ector  SWatjr  Bemcrft  in  feinen 
*9Remorii  gu  ainer  (Jtonica'  (im  ©efife 
be«  'l^ifl.  as.r.  für  ©d^toaBen  unb  S^euB.) 
m.  348b  Ui  (Sm&l^nung  biefed  sterbend 
noäf  golgenbed:  ^3n  bifem  gerbet  gieng 
bet  ttnbet  ))ertrtnd^en  ab.  t)ot,  toan  ain 
matflet  fafn  bandfrau  gelegen  toax,  fo 
tt)ar  ber  brau^,  bag  man  ainer  ganzen 


gunft  umfagct,  man  tt)ottt  bem  Sfl,  fein 
ftnb  i)ertrincf(>en.  —  (S«  ginngen  ami^  bie 
Hagfa^^jen  ab,  toarent  jroß,  fd^toarj 
ang(en,  tote  e9  etttoan  bie  nuben  get^ann 
paoen ;  giengen  n>eit  für  ba9  angefid^t 
berfür,  bamlt,  toann  ettloan  ainer  taäft 
ober  fd^mo^d,  bag  man  e8  nlt  fe^^c'  S3gT. 
©affer  ad  h.  a. 

4.  95al.  @enber  @.  1 50,  8. 

5.  2)te  (SltabeKe  t)on  ^elgrab  (grie* 

11* 


164 


VIII.  'dErontca  tietoer  gefc^t^ten'  t>on  SBU^elm  9lem. 


fei  mit  bcrtcttcrct  gcfd^cd^cn ;  man  maint,  bcr  Siütgf  ^ab  e^  tt)ot  bor  1  [ax 
gctt)ift.  ber  Siürgt  lie«  {cbcrman  [83(.  82*]  batöon  jtcd^en  unb  Befaßt  c« 
tpot  mit  feinem  öold,  unb  toaö  ietbrod^en  »ad,  ba«  lic«  er  loftüd^  toibcr 
auff))auen.  er  gen^an  fünft  aud^  ettid^  ))äd  unb  fleden. 

^er  lunig  öon  Unger  toa^  ain  Jung  man,  er  l^ett  ftd^  gern  getoert,  & 
e«  tüottcn  im  aber  bie  groffen  l^erren  unb  bifd^off  in  feinem  tanb  nid^t  l^ilf 
ton,  unb  ber  meiban  in  ©ibenbürgen  K  ba«  ift  fo  bit  att  ain  l^er^og  in 
©ibenbirgen,  ber  toolt  bem  lunig  aud^  nid^t  redete  l^itf  ton;  ber  felb  toad 
reid^er  bau  ber  lunig  bon  Unger,  er  »er  felber  gern  lunig  getoefen.  fo  »ad 
ber  lunig  arm,  er  lied  minfe  mad^en  aü  »od^en  für  2 — 3Mb,  bie  fettio 
min^  tpolt  man  nid^t  gern  nemen,  fie  l^ielt  nur  5  (ott,  fo  ^att  bie  a(t  9  in 
1 0  lott  gehalten  \ 

(5d  toaren  bem  lunig  toi(  Söed^em  unb  aud  ber  ®d^t5f^  boldt  ju  ge^ 
iogen^  aud^  teutfd^  boM,  aber  bad  ungrifd^  boldt,  bie  »otten  fienid^t 
unber  in  ober  bei  in  l^aben.  fie  l^etten  fid^  gern  mit  bem  lürglen  ge*  15 
fd^Iagen,  aber  bie  Unger  motten  nid^t  baran ;  man  jid^  bem  Innig  bon 
grandfreid^  unb  bie  S5enebiger,  bie  l^etten  bad  \pxi  bem  Innig  jugerid^t. 

©Ott  erbarmd,  bat  ^^^  Iriften  ainanber  f 0  untreu  fein !  n>a  beleibt 
ie^  ber  iap\t  mit  bem  gnabengett,  bad  er  unb  anber  bä)>ft  gefam(et  l^aben 
in  teutfd^en  tauben  in  40  iaren  bidi^er,  baö  gefatten  ift  in  bie  gnaben,  unb  20 
fie  und  abladbrieff  barumb  geben  l^aben,  unb  l^aben  und  fürgel^atten,  bad 
gelt  toetten  fie  »iber  bie  Siürglen  braud^en ,  bamit  »ir  in  unfern  lanben 
umb  unfer  gett  befd^iffen  fenb  »orben! 

[©t.82^]  saSie  ber  fd^»äbifd^  <>unbt  jfi  Utm  bad  SBirttenber* 
gifd^  gefd^üfe  mitainanber  getaitt  i^aben.  2& 

s.etpt.        Anno  dni.  1521  umb  unfcr  frauen  tag  im  fetember  ba  tailten  bie 
rätt  aud  bem  fd^mäbifd^en  pmit  juUtm  bad  SBirttenbergifd^  gefd^fi^^  bad 


6)i\äf  IBeiffenburg)  tonrbe  bon  ben  bor< 
ttgett  Söt\tW\)ahtvn  @Iafiu9  Dlä^  nnb 
Sodann  ^oti),  nad^bem  fie  [4on  'ocxfftx 
bie  <Stabt  geräumt  Ratten,  auf  2)rängcn 
bet  ferbifd^en  ^eioSIfetung  naö)  fafi 
SOtSgfgemSOßibetftanbe  übergeben,  ^u* 
ber  m  @.  523. 

1.  Sobann  3<<)>ot)^a.  <S.  ffitin  1.  c. 
@.  522. 

2.  S3gl.  unten  «(.  109*. 

3.  92ur  Q^nb<t}og  gerbinanb  fci^ldte 
3000  Wtann  gugüo»;  bie  bi^^mifd^en 
i^anbedbeamten  zögerten  mit  ber  (Sinbe* 


rufung  bed  Sanbtagd  folange,  bag  bie  b^ 
willigten  jCru^^)en  ju  f^ätfamcn.— 95gl. 
bie  ^9^en>e  3^ittung  an  montag  nac^Sar* 
tbotomet  anno  domini  1521  t>on  ltaf))ar 
Sbin^erer,  @o  ^et^og  iSS^ilbetm  (ommen 
fein  aen  ©tambetg  bom  iäociger',  mit« 
get^etlt  bou  ^artmann  im  Oberb.  ^r(!(it) 
für  t)otert.  ®ef^.,  Sabrg.  1890  e.  212. 
4.  <S.  bicjn  bie  Sunbedtoetbanb« 
lungen  00m  30.  ^0^,  1519,  bom  13.9Rai 

1520,  100m  11.  9?ob.l520,  öom  24.  gebr. 

1521,  V)om  24.3uni  1521  bei  Ätü<)fel,  n 
@.  177  ff.  185.  197.202. 


1521. 


165 


5 


bcr  }>unbt  im  Irteg  bcm  l^crfeog  VLlxiä)  bon  ©trttcnbcrg  aBgctüuncn  l^att^; 
bod^  fo  fenb  ettlid^  Büd^fen  barbon  fönten  im  Weg ,  bic  fenb  jä  ^od^en«» 
a«<>etg  BeüBen,  unb  2  gro«  fd^tangen  fenb  berfd^endt  »erben,  bie  ain 
l^er  3örg  bon  grainb«^)erg  unb  bie  anber  bcm  toon  ©d^tDarfecnburg. 

ÜDer  büc^fcn,  bie  ju  Ulm  gctoefen  fenb,  ber  »arcn  27  gro6  quartana 
unb  gro«  fd^Iangen  unb  bann  etlid^  Hain  büd^fenfd^Iangen  unb  bit  ei«ni 

•  fügten,  man  gab  l^et^og  ©itl^alm  tocn  fairen  ain  groffe  quartana  jü 
üorau«^  barnad^  mad^t  man  3  tail  unb  mad^t  ba«  to«  barumb.  alfotoarb 
ben  fürftcn  ain  tait  unb  ben  pxtlaUn  unb  ritterfd^aft  ain  tail  unb  ben 

10  ftetten  aud^  ain  tail. 

anan  maint  bag  bife  gefd^üfe  oB  1 00  M  fl  f oft  ^ab ;  e«  ift  be«  ^er^ 
|og  bon  SBirttenBerg«  getoefen;  ed  »aren  ettid^  barunber.  biel^ctt  ber  bon 
SBirttenBerg  bor  etlid^en  jiaren  bem  ^>fat^graff en  aBgetounen  \ 


5Bie  bie  bon  Ulm  bem  faifer  Äaret  gelt  auff  ^aibenl^aim 
15  lid^en. 

Anno  dni.  1521  im  fetemBer  ba  lid^en  bie  bon  Ulm  bem  faifer 
Saret  45M  fl  auff  bie  ftatt  unb  l^erfd^aft  ^aibenl^aim;  bie  felB  l^erfd^aft 
ttjarb  ben  bon  Ulm  a  die  11.  fetemBer  eingeanttoort.  e^  l^att  aüe  jar 
2  M  fl  nufeung;  bod^  fo  l^att  im  ber  faifer  bie  lofung  barauff  Bel^alten, 
2obod^  toan  er«  löfen  toitt,  fo  fol  er«  felB  Bel^alten  unb  nid^t  anberntoer* 
f  e^en  ^. 

SBie  bie  Burger  ju  Ulm  all  5lug«})urger,  bie  ben  fterBent 
bal^in  geflod^en  toaren,  auff  ir  tringfftuBen  tuben  unb  in 

ain  gutt  mal  gaBen. 

25        Anno  dni.  1521  a  die  16.  ottoBer  an  fant  ©allen  tag  ba  luben  bie  le.  m. 
Bürger  ju  Ulm  auff  ir  tringfftuBen  bie  3lug«j)urger,  bie  ben  fterBent  gen 
Ulm  geflod^en  fenb^  burger  unb  fauffteutt,  ber  »aren  Bei  50,  biegelaben 


1.  @.  oben®.  105,  16. 

2.  ^19  übcrfiem  gctbl^enn  in  blefem 
Kriege.  —  Ouartanc  (Äartaune),  SSiertcl- 
Büd^fc,  burd^  JBerlängerung  bcr  ^au^t« 
büc^fcn  (9Wauctbrc(]^et)  bei  SScrminbcrung 
be8  ÄaltBer8  cntflanbcn. 

3.  3m  ba^rifd^ « ^fätatWen  Erbfolge* 
frtegc. 

4.  S)cr  SScr!auf  toon  ©eibcn^ctm  er* 
folgte  am  10.  «ugujl  1521.  S)er  Äatfer 
üBertteß  (für  45  000  Oulben)  anUlmbo« 
^6)U^  ^tUtn^ttin  unb  bie  @tabt  gelben« 


l^eim  mit  allem  äubel^ör  unter  bcr  53e* 
bingung,  bag  ba8  @c^(o6  ^ellenflein  in 
banlid^em  3ußanbe  gehalten  unb  bie 
Untert^urm»,  3in8-  unb®criÄt8teuteK. 
Bei  l^ren  grci^eiten ,  ®ett>o&n9eiten  unb 
SRed^ten  erl9atten  tt>ürben.  2>ie  $errfd^aft 
fam  fpäter  (im  3al^rc  1536)  tt>ieber  an 
^erjog  Ulrid^  i)on  Sürttemfcerg  jnrüd. 
@.  ^iegu  ©attler,  II  @.  81,  III  @.  72  ff.; 
@tälin,  IV  @.  210,  @.  382. 
5.  @.  oben  @.  162. 


166  VIII.  *C[ronlca  mtctx  gefii^l^ten'  tjoti  Sitl^etm  9lem. 

»urbcn,  unb  etfid^  aß«  anbcrn  [331.  sa*]  ftettcii,  bie  aud^  getabcn  iparcn. 
man  l^ctt  18  tifd^,  unb  man  gab  fifd^  unb  tt)itb<>tctt,  ain  gfitt  mat.  bie 
3lug«^)urget  gaben  4  p  in  bie  ffld^in  unb  ben  ftattpfeiffern  2  fl. 


3ßie  man  ju  3lugd))urg  ain  laifetifci^  manbat  am  Stattl^aud 
aufffd^tug  öon  bed  Sutl^etö  Bied^Iin  tt)cgen.  5 

AniK)  dni.  1521,  afö  e«  ju  2lug«})urg  ftatb*  unb  bie  leutt  faft  au«* 
geflod^en  toaten,  ba  fd^Cug  man  in  5lug«^)urg  an  ba«  {Rattl^au«  auff  ain 
laiferifd^  manbatt^,  barin  er  t)er^)eutt  man  foü  bie  tutl^erifd^en  Bied^Iin 
i^intoegton  bei  groffer  ^)en;  aU  man  fagt,  atfo  »arb  e«  be«feI6en  tag« 
l^erab  geriffen.  ba«fet6  manbatt  »arb  im  reid^«tag  jfi  ffiorm«  gemad^t,  10 
aber  bie  ftenb  be«  reid^«  motten  e«  bem  laifer  nid^t  berginnen;  bamad^  ba 
brad^ten  e«  bie  buben  xutt)egen,  bie  gelt  i)on  be«  bajjft  bottfd^aft  namen, 
ba|  man  e«  (ie«  au«gan;  ju  92ierenberg  fd^tug  man  aud^  ain«  auff^  ba« 
tt)arb  ben  erften  tag  l^erab  geriffen,  man  fd^tug  e«  an  mer  orten  auff,  man 
l^ielt  aber  gar  nid^^  baröon.  15 

SBie  bie  Jjfaffen  jü  Srtfürt  begerten,  fid^  mit  ber  ftatt  ju 
ijertragen,  aud^  toie  ber  faifer  ben  Don  Srtfurt  fd^rib. 

Anno  dni.  1521,  at«  i^eur  bie  auffrur  ju  Srtfurt  getoefen  ift*, 
batb  barnad^  ba  toeften  fid^  bie  })faffen  nid^t  tool  fidler;  atfo  begerten  fie,  20 
fid^  mit  ber  ftatt  ju  »ertragen,  ba  l^att  in  bie  ftatt  Di(  artidtet  fürgel^atten, 
bie  f olten  fie  l^atten ;  ba«  »a«  nun  ben  ])faffen  fd^ioer,  bod^  fie  mäften  fid^ 
i)ertragen,  tooöen  fie  pd^er  fein. 

Sllfo  fd^rib  ber  faifer  ben  i)on  Srtfurt,  fie  fotten  bie  ])faffen  bei  irem 
alten  l^erlomen  taffen  beleiben ;  ba  fd^idtt  ain  ratt  nad^  ben  <>faff en  unb  25 
jaigten  in  be«  faifer«  brieff  unb  fragten  pe ,  ob  pe  foöid^  brieff  jumegen 
fetten  brad^t  ober  toiffen  barbon  l^etten.  ba  fagten  bie  <>fapen,  pe  toeften 
nid^ft  barumb.  atfo  müften  bie  <>faffen  gleid^  niber  p^en  unb  mäpen  bem 
faifer  fd^reibcn,  U)ie  bie  öon  @rtfurt  »often;  bie  felben  briep  loarben  bem 
faifer  jugefant.  30 


1.  @.  üben  @.  162.  rid^te  Sttcanber«  toom  8.  SWärj  unb  29. 

2.  Oemeint  1)1  ba«  fogcnanutc  @e«  9Wära  1521 1.  c.  @.  90  unb  109. 
qnefirationdmanbat  t>om  10.  ai'lSu  1521  3.  @.  üBer  ba«  ^tt\}alttn  bed  9latH 
(f.  görjlemann,  iR.  Urf.  1 9fh.  18  @.  61),  toon  5Rümberg  In  btefer  @a^e  ^ttbcmlg 
bad  am  26.  be«  Wlonati  in  SBorm«  auerfi  1.  c.  @.  16. 

angefd^tagen  »utbe.   S3gt.  IJieju  bie  5Be-  4.  ©gl.  oben  @.  159. 


1521.  167 

[©(.  83^]  SSon  aincn  frud^t})crn  [ax,  öon  tocin  unb  lorn  unb 

opfd^  unb  l^cc. 

Anno  dni.  1521  ba  tt)aö  ain  \xvi<Sftptx  jiar.  cd  tt)arb  bil  l^ec  unb  fam 
tool  ein/ate  lain  menfd^  gcbcndt  ed  geriett  aud^  ba«  lern  tt)ot. 
5  S«  tt)a«  über  iar  gutt  tüetter  i,  unb  in  bcr  cret  ba  U)a«  f o  lang  gutt 
tottttx,  aU  aud^  lain  mcnfd^  gcbcndt  bcr  tocin  gcrictt  an  aßen  orten  tool 
unb  gfitt^,  ban  im  augufto  unb  fctcmBcr  ba  toaö  cd  faft  l^ai«,  am  16.  tag 
fctcmbcr  ba  peng  e«  crft  an  liel  ju  werben,  aber  eö  tt)a«  fd^Bn  Bi«  in  no* 
fcmBer.  e«  n>arb  \)i(  o})«  unb  »otfail. 

ioS5on  aincm  gfittcn  ^jrcbigcr  ju  Unfcr  grauen,   ben  holten 
bie  )>faffen  nid^t  (eiben,  barumb  ba|  er  in  aud^  bie 

»arl^ait  faget. 

Anno  dni.  1521  ba  toad  l^ie  ju  Unfer  grauen  ain  boctor  Befteüt, 
ain  ))rebiger,  ber  l^ie«  UrBan  {Regi,  ber  funb  tt)oI  j>rebigen^.  er  ^>rebiget 

15  nur  faft  öon  bem  ebangelium,  unb  ba«  gcmain  DoIdE  l^ort  in  faft  gemer, 
aber  bie  <>faffen  l^örten  in  nid^t  gern,  er  toa«  faft  auff  be«  Sutl^er«  feitten, 
alf 0  mod^tcn  in  bie  ^)f äff en  nid^t  erleiben ;  ba«  cat>pittel  gab  im  ain  iar 
200  fl,  unb  fle  l^etten  im  nid^t  urlaub  mügen  geben,  aber  fie  l^ietten  fid^ 
gegen  im  unb  befd^idten  in  fo  offt,  baf  er  fetb  urtaub  nam,  unb  jod^  aM 

20  ber  flatt;  er  fagt,  er  l^ett  urlab  genomen,  ba^  er  bem  ca|)ittet  auff  ba« 
eöangelium  l^ab  mieffen  fd^ttjeren ,  bag  er  nid^t  toiber  bie  })faffen  toeü 
)>rebtgen. 

üDamad^  beftaUten  fie  ain  anbren  boctor,  ber  ))rebiget,  loa«  fie  gerner 
l^örteU;  aber  man  gieng  toenig  an  bie  ^rebig^ 

25     8Bie  2  mörber  jä  SBur^en  öit  leutt  ermörbt  l^etten,  fie 

U)urben  gerab)>red^t. 

Anno  dni.  1521  umb  ader  l^aittgen  tag  ba  n^urben  jtoen  mSrber  ai.  iro» 
ju  SBurfeen^,  in  ainem  ftätttin,  gerabbred^t.  an  bem  fetten  ort  ba  »a« 
ber  fterbent^;  nun  tourben  bie  2  mörber  beftettt  jü  ben  Irancfen  leutten, 
30  ba§  fie  in  foöen  »arten,  unb,  man  fle  fturben,  f o  »ergruben  fie  bie  leutt ; 

1.  ögt  oBcn  @.  122, 10.  Slnötiffe.   @.  übet  bicfc  feine  erflc  Sölrf. 

2.  a58tbieS3im«get(£^roni!@.  90«^;  famtelt    in   ^tuaebnrg    U^orn  1.  c. 
Ältd^mait  1.  c.  @.  457.  @.  27  ff.  @cln  Sfaii^foigcr  war  futie  Seit 

3.  Uvbannd  Wftain9 ,  2)omprebtaer  ^ögeltn,  bann  2)r.  SJlatt^iad  ^xt%. 

In  ^ngöBnrg,  verlief  im  2)ec.  1521  bie  4.  SBurga^,  norbtöefll.  toon  ?eut!ir^ 

@tabt  infolge  ber  gegen  i^n  »cn  @eite  in  SBürttemberg. 

ber  «ItgtänBigen,  namentli^  ber  2)om»  5.  @.  oben  @.  162. 

Ferren,  in  @cene  gefegten  feinbfeUgcn 


I 


168 


VlIL  "(ixtnka  netter  gef^id^'  i»en  StQdm  9{em. 


matt  gab  in  iu  k>ergtaBett  Don  antem  olteit  menfd^  16  fr.  imb  t>oti  ainem 
iungen  8  fr.  [Sdl  S4^j.  olfo  tüten  fte  atnd:  man  ettlid^  frand  in  oinem 
ffaM  toQXtn,  \o  enoirgtcn  fte  e«  gat  ober  ermorbeten  e«,  inng  nnb  aß, 
bamit  fie  bo«  graberlon  tetbienten ,  unb  polen  aud^  in  l^ufenu  ber  ain 
befont,  bdg  er  in  ainem  borf,  fyiift  Äftma^^ofen^  (igt  bei  Seuffart^,  ain  5 
jundfran,  bie  lag  tobped^,  bie  ^tt  er  genottjogt.  ba«  fett  borf  tt>a«  fd^ier 
gar  au^eporben^. 

9Bie  bed  laifer  ftareU  unb  be«  bappd  bold  iDlaitanb,  bie 
patt,  einnamen  unb  bie  ^ran^ofen  barau^  triben. 

Anno  dnL  1521  a  die  18.  nofember  ba  tonen  bed  laifer  ftaretö  lo 
t>cld,  @))anii>(i  unb  teutfd^  fned^t,  mit  fampt  be«  ba))p  Dotd  in  bie  patt 
iIRai(anb  ^  unb  namen  Pe  ein  unb  triben  bie  ^an^en  aU  an^  ber  patt.  bie 
93a(d^en  in  ber  patt  ^ie(ten  ed  mit  bed  laifer«  t>oid^,  ban  Pe  UKiren  ben 
t$ran^ofen  feinb. 

!Die  gtan^ofen  (ie^enb  bi(  gu^  gefd^ä^  ba^inben  unb  jugen  auff  ber  15 
SBenebiger  tanb. 

(Sd  mürben  auff  baiben  feitten  bei  400  man  erfd^fogen. 


3Bie  bed  laifer  unb  ba)>pd  t>old  bie  patt  ftom  einnamen,  unb 
bie  @)>anio(ibie  patt  )>(finberten  unbfrauen,  iundCfrauen 

unb  Iloperfrauen  nottjogten.  20 

Anno  dni.  1521  ba  getounen  bie  @))anioIi,  be«  laifer«  Dold  uub 
ba))p  bo(d(,  bie  patt  Stom^,  unb  a(d  bie  ©panioli  l^inein  lamen,  ba  fparr^ 


1.  Sltmatmdbofen. 

2.  2)eTartige  8efliaUtätm.  toit  bie  in 
btefcm  9Bf(i^nitt  enä^Iten,  id^einen  üfter 
loorgetommen  gn  fein;  fc  mngten  in 
itnrfac^fen  firenge  Serorbnungen  gegen 
ÄranfennjSrter  unb  Xobtengräber  crlaffen 
iverben,  »eld^e  ^eßlranfe  gu  tobten  nnb 
p  betauben  ^ßeaten.  @.  9li(i^arb,  !üi^t 
unb  ^äfatttn.  (Sin  ©eitrag  gut  (Suttur- 
gefd^id^te  in  ^adf\tn  unb  !£:(üringen  im 
16.  3a(>r]^unbert  (SeHj^lg  1861)  @.  320. 

3.  2)ie  i^erbünbeten  lamen  am  9(benb 
be«  19.  9^0^.  ^01'  ÜRailanb  an  unb  be* 
gannen  ben  Singriff ;  jnjci  @tunben  f^Üter 
toar  bie^tabt  erobert.  @ebaftian  ®raf  )U 
l'anberon,  g.  to.  Cajlel  att  »citter  on  ba« 
Regiment  }u  3nn9bru(f  berid^ten  über: 
bie  (Eroberung  SJlaiknbd;  ben  3ug  mit 


14  gä^nl  ^nedbt  nnb  bem  ]^if))anif(i6en 
^egötjott  t)or  *Äom' ;  ben  3ng  toer  gran» 
jofen  nad^  (Sremona;  bie  ©efangennel^m' 
nng  be9@imon^ercnrin9}o.,bie  Uneinig« 
feit  }n)if(!^en  ben  ^cfftoeigern  unbgranao« 
fen,  dat.  Äom  in  ber  3Sor|labt.  27.  g^ot). 
iüteralienfammlung  bed  ©tabtard^iioed  in 
^ngdburg.  Sgl.  3ean!e,  ^.  (Befd^.  n 
@.  192 Jf.;  ©aumgarten,  n  @.  62. 

4.  !93gl.  Sibmann,  (Sbronif  t>cn  SRe* 
geneburg  in  @t.«(51^ron.  XV  @.  45,  28. 
46,1. 

5.  Sgl.  ^nm.  3.  !2)ie  @tabt  QEomo, 
n)oMn  fid^  Sautrec  )oon  ü^ailanb  au9 
xurüdtgeiogen,  ging,  nad^bem  biefer  loon 
ben  ^^meigem  ))eria{fen  tt)orben,  an  ba9 
feinblid^e  $eer  über.  Sögelin  U  @.  93. 
Sgl.  3ln«^felm  VI  @.  78. 


1521—1522.  169 

tcn  fie  btc  ftatt  ju,  ba^  bic  tcutfd^cn  fncd^t  nid^t  l^incin  fernen,  unb  l^aben 
bte  ftatt  gati^  unb  gar  ge<>tünbett,  map  unb  toctber  audgefd^teft  unb  in 
ad  ir  fjob  genomen;  unb  l^aben  bie  (eut  gefd^e^t  unb  %ani  ben  tl^ömttrd^en 
ge<>Iinbert,  l^anb  feld^,  ntunfttanfeen,  fitbrin  leuci^tct,  gutbtn  nteggtoanb, 
5  aßed,  »a«  jte  gef unben  l^aBen ,  barau^  tragen ,  Bei  2500  buc.  n^ert.  ba« 
l^aben  bte  @})aniott  unber  bie  tan^fned^t  tragen ,  bie  l^aben  inö  mit  gmalt 
genomen  unb  l^aben  e«  ber  fird^en  »iber  gefd^endtt.  bie  ©<>aniöU  l^aben 
aud^  bie  frauen  in  ^om  unb  iundCfrauen,  Iloftetfrauen  genottjogt  unb  mit 
gmalt  fie  ge))(e^t. 

10       [831. 84^]  SBan  ba^ft  8eo  ber  jei^ent  tob  ift,  im  toarb 

bergeben. 

Anno  dni.  1521  a  die  ))rimo  becemBer  ba  ftarB  ber  iap\t  8eo  ber 
jcd^ent ;  im  toarb  bergeben  K  er  toa^  ain  Florentiner  be  üRebiji. 

S33an  ba«  lamergerid^t  ju  5Rierenberg  angefangen  l^att. 

Anno  dni.  1521  a  die  16.  becemBer  ^att  baö  camergerid^t  ju  5Rie* 
isrenBerg  angefangen  2,  unb  ift  in  1  jar  oB  1200  neuer  l^enbet  baran  lomen 
unb  oB  350  enbtlid^  geurtaitt  unb  30  Befd^toffen  ju  red^t. 

aßan  bie  regenti  ju  5RierenBerg  angefangen  i^aBen  gu 

regieren. 

Anno  dni.  1521  ba  l^aBen  beö  römifd^en  reid^«  regenti  gu  Spieren«» 
20  Berg  angefangen  gu  regieren  3,  ift  Befd^ed^en  a  die  30.  fetemBer. 

1522* 

[S(.  85^  ©ie  ain  teutfd^-er  pai\t  ertoelt  »arb,  l^aift  Slbriano. 

Anno  dni.  1522  a  die  9.  ienner  ba  toarb  gu  {Rom  ain  paBft  er* 

totit,  ber  toa«  ain  S'i^berlenber  bon  Uttrid^  })ürttg,  l^ie«  3lbrianb;  er  toa« 

25  ain  carbinal  unb  toa^  gü  ber  fetben  geit,  at«  er  ertoett  toarb,  in  $)ifpa^ 

22.  »l.  85*  ijl  unbefc^rieben. 

1.  S)oö  2)atum  ifl  rid^tig;  [du  pVif^-  <Bo\>tn,  «citr.  5.  ®ef(^.  ber  »Icformation 
i\6ftx  Xoh  enegte  ben  grunbtofen  Serbacj^t     @.  141 . 

einer  SSerßiftung.  @.  ?>ieju  ®regoroioiu8  3.  SSgt  'B\ialatxxt,  1.  c.   col.  608 ; 

I.e.  Vin  @.261 ;  9lenmont,  IH  2  @.  1 22ff .  «aumgattcn,  OefÄic^te  ^ax\9  V.  SBb.  II 

2.  «gl  @^)at«tin,  (J^ron.  in  SJienden  @.  183 ;  Subemig,  1.  0.  @.  17.  2>er  21«- 
II  col.  609.  Oberfler  Äammerriii^ter  toar  fang  ber  SSerl^anMungen  to«r  feflgefeftt 
®va\  fCbam  loon  ^eud^Iingen,  ber  am  auf  SJlid^aeU  (29.  <Se)>t.),  bod^  309  er  pd^ 
1.  Olt.  1521  in  SÄürnberg  anfam.    @.  einige  Seit  ^linau«. 


170 


Vin.  ^(Sronica  nttotx  gcid^ld^tcn'  toon  SBil^clm  9?cm. 


nia*  bc«  taifcr  ftarete  guBemattor,  tocil  bcr  fatfcr  im  5R^bcrtant)  toa«'; 
man  fagt,  er  fei  ain  främer  man. 

Unb  a  die  27.  augufto  ba  lam  et  gen  Stom,  unb  a  die  28.  augufto 
ba  n>atb  er  gefrönt,  er  n>o(t  im  latn  anber  taufnamen  (äffen  geBen,  a(fo 
marb  er  genant  9[briano  ber  jed^ent^  s 

S33an  ber  lüntg  t)on  ^ortigatl  tob  ift. 

Anno  dni.  1522  a  die  14.  Jemier  ba ftarB  ber  ffintg  Don  '^JortigaU^. 

(Sr  toaö  ain  groffer  lauffman ,  er  mad^et  fett  leff  mit  ben  Sientfci^en 

lauffteutten,  aber  er  l^ieft  in  oft  bie  !eff  nid^t,  tt>ie  er  ind  jugefagt  f)ttt\ 

Sie  ainer  ju  Ulm  gerabBred^t  n)arb,  ber  l^ett  fein  (u^  lo 
fd^aft  ermörbt,  ba  fie  fd^ioanger  n)arb. 

Anno  dni.  1522  a  die  18.  jenner  ba  ttjarb  ain  man  gerabBred^t, 
ber  l^ett  ain  n)eiB  unb  l^ett  ain  Bü(f(i^afft,  bie  trug  ain  linb  Bei  im;  a(fo 
ermörbt  er  fie.  ed  BeliB  bad  morb  Bei  9  iaren  berf dornigen ,  alfo  toarb  er 
gerab^red^t  jä  U(m.  15 

3Bie  ber  bed^ant  ju  äßitteuBerg  ain  eemeiB  genomen  l^att. 

Anno  dni.  1522  a  die  18.  Jenner  ba  lamcn  mär,  tt)ie  bat  Slnbre 
^obenftain  t)on  itare(ftatt ,  boctor ,  er^bed^ant  ju  SittenBerg ,  ain  metB 
genomen  BaB®,  unb  toie  ettlid^  taten  bad  facrament  fett  l^aBen  faaiert  unb 
genomen^.  20 

Sie  laifer  Äarel  ain  »ertrag  mit  feinem  Bruber 

gemad^t  l^att. 

Anno  dni.  1522  a  die  30.  unb  31.  tenner  ba  mad^t  ber  laifer 


1.  ^v  erfuhr  feine  ^affi  in  mtcxia 
in  Sidcat^a. 

2.  Cr  »ettte  bamafö  in  ©rüffet 

3.  2)er  nene  ^ap\t  30g  am  24.  ^uguft 
in  9lom  ein,  am  30.  toar  bie  iIrSnung. 
©tegoroöin«,  Vm  e.  383. 

4.  Jtönig  (Smanuet  ftaxh  am  13.2)ec. 
J52). 

5.  80I.  nnten  «I.  89». 

6.  @palatin,  (Sl^ron.  Bei  iWenden, 
II  col.  609:  Die  divi  Stephani  (1521) 
Andr.  Carolostadius,  doctor  theol.  et 
juris  utriuB^ue  idemque  Wittenber- 
gensis  templi  archidiaconus,  sibi  cura- 
yit  despondendam  Annam  Mocham 
quampiam  natalibus  nobilem  puellam, 


Heinrici  Mochi  filiam,  in  tIcuIo  Sy- 
greno  non  longe  a  Wittenberga  in 
Saxonibus.  2)ie  feietli^e  ^od^^eit  fanb 
am  19.  3an.  1522  patt.  mftün,  Sut^er  I 
(S.  516. 

7.  @8  fd^etnt  bie  am  9{euia(r9tage  bed 
Salutes  1522  aBae^attene  9(Benbma((9« 
feiet  gemeint  ^n  fein«  t)on  ber  @)>atatin 
ceric^tet:  Gabriel  olim  Augustinensis 
....  in  templo  ad  arcem  ....  multis 
eucharlBtiam  ad  200  sub  utraque  de- 
dit  specie,  nihil  veritus  hostias  con- 
secratas  etiam  manibuB  communican- 
tium  porrigere  contrectandag.  L.  c. 
col.  609.  Bat.  ^ie^n  anä)  m^ün,  I 
@.  516. 


1522. 


171 


Äarcl  mit  feinem  btuber  l^er^og  gerranfco  ain  »ertrag  umB  tre  erBIanb, 
ba«  l^aift  ber  l^imtid^  »ertrag,  fca«  Befd^ad^  ju  griffet  im  5rtibertanb  K 

[©l.  86*]  Sie  bie  Siürglen  Bei  SaBad^  Bei  7  M  menfd^eu,  jung 

unb  att,  tt)eg  fuorten. 

5  Anno  dni.  1522  a  die  1 3.  a^)rtt  am  <>almtag  ba  l^aBen  bie  Siürglen 
Bei  SaBad^  »ol  7  M  menfd^en  l^intoeg  gefiert,  unb  bie  iungen  Ünb  l^aBen 
fie  mit  ben  fö^jfen  umB  bie  toenb  gefd^Iagen  unb  l^aBen  fie  mit  ben  fieffen 
»onainanber  geriffen^. 


ffiieiunäd^ft  Bei  aÄaitanbbe«  hiifer  Sarel6unb  be«  iap\H 
10        fotd  bem  Innig  »on  Srandreid^  »il  fotd  erfd^Ingen. 

Anno  dni.  1522  a  die  27.  a)fXiil  ba  tag  laifer  ftarel«  unbbe«  iap\i^ 
Dold  jfi  felb  Bei  4  ttjelfd^  meil  »on  SKailanb  gen  SKonfe^  toar^  toiber  bie 
gran^ofen  unb  SSenebiger,  bie  l^etten  t>xi  ©d^njei^er  auff  ir  feitten,  fo 
»arcn  »it  SBatd^en  »on  SRaitanb  auff  bc«  laifer«  feitten. 

15  Sllfo  motten  bie  gran^ofen  mit  ben  ©d^toei^em  be«  faifer  unb  Ba^ftd 
öold  in  irem  teger  fiBerfatten  l^aBen,  ba^  »arb  aBer  be«  laiferd  »otcf  ge«« 
toar  unb  rid^ten  bie  Büd^fen  gegen  in ;  bad  f elB  gefd^üfe  traf  at«  mi,  unb 
ba§  oB  4  M  ©d^toei^cr  umB  lamen  unb  300  Bi«  in  350  f iriffer  auff  ber 
granfeofen  feitten*.  man  maint,  bag  nid^t  100  man  auff  be«  laifer«  feitten 

20  umB  fei  lomen^;  aBer  ba«  gefd^üfe  l^att  ben  fd^aben  geton,  unb  beö  laiferd 
öotd  gettjan  8  fenlin. 

93on  ainem  Barfuofer  mtnd^  }&  Utm,  ben  l^ort  ba«  gemain 
fotdt  geren  jjrebigen,  aBer  er  muft  toegjied^en,  barumB  bat 

er  tutl^erifd^  »a«. 

25  Anno  dni.  1522  im  abritt  ba  jod^  ain  ^arfuoffer  mind^  ju  Utm 
avi^  ber  ftatt,  ber  lunb  n)oI  ^rebigen  unb  fagt  fte^d  »on  bem  ebangeti  unb 
t)on  ber  l^aitigen  gefd^rift;  unb  ba«  gemain  »otdt  ^ort  in  geren,  aBer  etlid^ 
l^orten  in  nid^t  gemer.  nun  muft  er  toeg  jied^en. 


1.  @.  üBer  ben  «rüffeter  SSertrag  t)om 
7.  gebr.  1522  ^nhti,  IH  @.  490;  ber 
Vertrag  [oute  6  ^al^re  lang  geheim  ge» 
(alten  kDerbeu. 

2.  3m  3(pril  tourbc  grlaut  boit  ben 
2^ürfen  üBerfi^wemmt,  toobel  me^r  al« 
6000  SWenfd^en  toeggefül^rt  tourbcn;  am 
15.  ma\  1522  tagen  fie  no^  bei  Saibad^. 
3anBen,  II  @.  256.  95gl.  ttrd^mair  1.  c. 


@.  458. 

3.  Wlonia,  nörbUd^  toon  aj^lattanb. 

4.  ^äflaäfi  bei  ^kocca  gtotfd^en  üRai» 
tanb  unb  iWoma  am  27.  a^jril  1522.  @. 
biejtt  ^ögetin,  11  @.  96  ff.  Jillencron,  III 
9flr.  361.  362;  SRanfe,  II  @.  197  ff.; 
35aumöarten,n  @.97;  35art(>oIb;  @.193ff. 

5.  Tlan  re((ncte  ca.  1000  SWann. 
^antt,  1.  c.  @.  199,  Slnm.  1. 


172 


VIII.  *(£ronlc«  newer  Qt]ä)\äfttn*  tooti  SK^m  ^«m- 


SÖian  fagt,  toic  ber  3acö6  gugget  2  M  fl  auff  in  gelegt  f)ai,  ban  ber 
gugger  tft  auff  beö  bapft«  fettten,  er  tft  tt)tber  ben  Sut^er.  a(fo  toarb  ber 
mtnd^  getüamet  burd^  beö  guggerö  btener  ainen,  ber  »ad  »ol  an  bifem 
mtnd^,  alfo  ioäf  er  bari)on ;  man  matnt ,  mx  er  nod^  2  ftunb  int  Kofter 
befiten,  fo  toer  int  »ergeben  toorben  \  5 

SBan  l^er^og  gerranbo  ju  9lterenberg,  ba«  lai.  Äarel«  ftatt* 
l^alter  im  regime nt[geti>orben]unbbie))offedetngenomen]^att. 

Anno  dni.  1522  a  die  13.  majo  ba  l^att  J^er^og  gerranbo  öon 
Öfterreid^,  fein«  bruber«  laifer  Äarete  ftattl^alter ,  im  regiment  ju 
5Wierenberg  bie  jjoffe«  eingenomen-unb  ift  be«  laifer«  ftattl^atter  2.  10 

[831.89^]  SBic  ain  ratt  l^ie  ain  orbnung  lie«  mad^en,  ba^ 

bie  armen  teutnimer  bor  ben  l^eufern  borften  fingen,  unb 

et(id^  k>or  ber  lird^en  aud^  lain  altenmufen  borften 

ein  nemen. 

Anno  dni.  1522  a  die  19.  majo  ba  fieng  man  l^ie  an  in  aßen  <>farr«'  15 
Krc^en  unb  Köftern  ba«  alenmufen  ju  famten  am  fontag  unb  feirtagen  \ 

2ltn  ratt  l^ett  6  man  burger  *  unb  anber  barjft  berorbnet ,  unb  l^ctt 
ietfid^er  ain  aigen  Ined^t ,  ben  f etben  Ined^ten  gab  man  jetlid^em  ain  jiar 
50  fl.  K..  unb  bie  6  man  mit  iren  Ined^ten  giengen  an  aden  orten  in  ber 


1.  ^dnxiäf  t)on^ettenba(^, tlnWllinä} 
U9  Utoter  |$ran)t9faneinoflet9;  ber  $(tg 
feinet  im  atten  ©tauben  Be^^arrenben 
^lofierbrübet  gegen  i^n  toax  fo  giog,  bag 
fle  fogar  Slnfd^Iäge  gegen  fein  SoBen  ge* 
)ßUnt  l^aben  foKen,  tt>a9  t^n  gnr  fd^Ien« 
ntgfien  %lvi6)t  aud  bem  ^lof^er  unb  aus 
ber  ©tabt  terantaßte.  SSeefenmei^er,  ©eltr. 
gur  ®efd^.  ber  2itt.  unb  SRef.  @.  95. 

2.  gerbinanb  traf  erfl  am  20.  @e^t. 
beö  3a^re«  In  Sf^ümberg  ein,  um  ba« 
^mt  eines  Statthalters,  bad  bis  ba« 
^in  toon  bem  ^faljgrafen  grlebri^  aus« 
geübt  toorben«  amutreten.  ^aumgarten, 
1.  c.  n  @.  206;  ©obeU;  «eltr.  j.  ®ef^. 
b.  »lef.  @.  148;  Jubetoig,  2)ie  ^olitif 
9iürnbergS  @.  18;  mtbüäf,  S)er$Rel^Stag 
ton  ««ürnberg  1522-1523  @.  17.  ^a6f 
33remer,  gr.V)on  Aldingen«  g«^ibe( «Straß- 
Burg  1885)  ^ätte  gcrblnaub  fein  Statt- 
l^alteramt  am  legten  September  ange* 
treten. 

3.  SSal  Senber  S.  164, 12  mit  ber 
bi^jugel^orenben  ^nmerfung.   $gl.  jum 


fangen  U^Il^orn,  ^it  ö)n\tliö)t  ittU^' 
t^atlgfeit  «anb  m  @.  3  ff.,  insBefonberc 
S.  54  ff.  !2)emnad6  toar  bie  fCugsBurger 
3lImofeuorbnung  bie  crjlc  ber  im  S^lefor- 
mationSseltaUer  eutflanbenen  neuen  fiSbti« 
fd^en  Slrmenorbnungen.  2Ble  große«  3u* 
tereffe  fie  tmtdtt,  fte^t  man  aus  bem 
Umfianbe,  bag  nld^t  nur  alle  fCugSBurger 
Sl^ronifen  fonbem  aud^  bie  anberer 
Stäbte  Ibrer  ertoäl^nen.  —  S5gl.  bie  ©anb- 
fd^rlft  (ber  «IBl.  bes  ^Ijl.  95er.  f.  @*toa- 
Ben  unb  SiieuBura  gepörenb):  *2)lefeS 
93ie(i^llns  3nnl^alt  ijl  ber  tag  tonnb  Sarr 
bes  anfanngs  gematner  Statt  9ugS))urg 
^ImufenSed^elS:  Sie  eS  im  anfang  mit 
Beflellung  beffelBen'  fCmBtS  getoefen  jc* 
61  931.  2)ic  aufjü^ilung  ber  3(rmofen« 
Javier  reld^t  toon  1522—1634. 

4.  HS  ?(tmofeul^erren  tourben  öer» 
orbnet  93ernbarb  S^lel^ünaer  unb  ®eorg 
SBlelanb  ju  St.  3a!oB ,  ®lm^>re(^t  ©of er 
unb  Utrid^  Äifflnger  *u  St  Ulrl*,  iWatjc 
@]^em  unb  ®eorg  ^imtx  gu  8t.  Stepban. 


1522. 


175 


9Jun  ti)a«  9tobi«  am  gar  fcftc  [tat,  unb  ti)arcn  ctttct  Iriftcn  bartn  unb 
bei  500  in  600  rittet  fatit  3ol^an«  erben  K  bic  »aren  bon  aßen  tanben, 
993a((i^en,  ®))anio(i,  ^ieutfd^,  Sngßfd^  unb  Unger,  bie  toaren  ft&^  mit  bem 
2:ürglen  in  unainigfait  mit  Iriegen  unb  rauben,  unb  a(^  fie  l^orten,  ba| 

sbcr  S^ürg!  toiber  fie  jied^en  toott,  ba  fd^riben  fic  bcmbapft  unb  laifer 
Sarcl,  lünifl  ju^ifjjania^  unb  [bem]  lünig  bon  grancfrei^  unb  ben  aSe^ 
nebigern  umb  ]&i(f,  aber  in  lam  lain  l^itf  öon  niemanbt.  man  maint,  l^et- 
ten  fie  ain  Katne  ^^  gel^abt  aU  5  M  man  unb  atn  toenig  ge(t,  fie  medten 
fid^  bc«  Siürglen  erwert  l^aben.  fo  l^etten  bie  aSenebiger  atn  groffe  armaba 

10  in  ßanbia  ober  3iW^^w  uid^^  f«^  bon  SRobi«;  »an  fie  getoelt  l^etten,  fie 
i^etten  SRobid  toot  erri5tt,  aber  fic  i^etten  ain  t)ertrag  mit  bem  2;flrglen. 

Unb  umb  ipeid^ned^ten  ba  ergaben  fid^  bie  bon  9iobi^,  ber  S^ürgl  25  Dec. 
nam  bie  ftat  ein  unb  Ue«  bic  friften ,  tocr  tocg  jied^cn  loolt,  mit  ircr  l^ab 
toeg  jicd^en^.  bie  i)on  {Robid  crfd^ofen  bem  Sürglen  loot  15M  man*. 

\h[Sbl  87'*]  aSon  l^erfeog  gcrranbo  öon  Öfterreid^,  tt)ie  ber  ju 
bcr  5Rctt)enftatt  lied  8  bic  Iöj)f  abfd^tagen,  barunber  toaren 

2  tanb«]^errcn. 

Anno  dni.  1522  in  bifem  iar  jod^  ^erfeog  gcrranbo,  be«  laifer 
Sarctö  brubcr,  gen  Öfterreid^  unb  toolt  ba«  tanb  einnemen,  bann  er  öor 
20  nie  ba  geioefen  loa«,  unb  lam  gen  ber  ißetoenftatt  unb  berüfft  fein  tanb* 
f  oldt  jü  im. 

Unb  afe  fic  lomen  loarcn,  ba  (ic«  er  ber  ftatt  tl^or  ju  befd^fiefen  unb 

lie«  niemanbt  l^erau«  unb  (ic«  ir  12  fad^en,  bie  toaren  bon  SBien,  barun«' 

ber  toaren  2  lanböl^erren ,  mit  namen  l^cr  ÜKid^cI  oon  S^feingen  unb  i^cr 

25§an«  oon  SBud^l^aim,  unb  bann  fünft  6  ju  ben  fetbcn,  ba§  ire  8  toaren. 


Turcicorum  T.  11  @.  116 ff.;  ba«  'Xa^t* 
hnä)  bed  gelb)uge9  <Su(etman9  gegen 
9l^obod'  bet^ammer,  ®efd^. be9  o9mani' 
f(^n  9eet4ed  8b.  m  <B.  628  ff. 

1.  2)er  Orben  t^atte  biefe  3nfel  tnue 
feit  bem  Sa^re  1 309. 

2.  2)er  laifer  eutlotdelte  eine  rege 
2:]^Stigfelt  für  bie  BebroJ^te«  8«^oblfer;  er 
mar  bemüht,  ben  ^9ntg  bon  (Sngtanb, 
bte  ^ergoge  bon  @abot^en  unb  Sotl^rin« 
gen,  bie  ^enetianer  unb  glorentmer 
u.  f. ».  für  fie  in  SBaffcn  ju  bringen; 
ebenfo  $a^)fl  ^abrian  Iv.,  ber  bie  Satter 
mit  ®elb  nnterftüf^te.  2)te  S^enetianer 
bagegen,  bte  bon  (Sanbia  an9,  too  fie  mit 
50  Saleeren  bor  ^nfer  lagen,  bie  ganse 


türfijdfte  (Sjc))ebttion  gegen  9l^obud  Ratten 
in  m^te  ma^en  tonnen,  traten  ni(i^t9 
gur  aeettung  ber  Snfel.  »gl.  Softer, 
(Sarr  V.  unb  Slbrian  VI.,  ©ien  1876. 
@.  35  ff.;  ©aumgarten  1.  c.  II  @.138ff 

3.  @.bettOriainaIettttt>urf  ber(Sa<)i' 
tuktlon  bei  Xercier,  M6moire  sur  la 
prise  de  la  yille  et  de  Tisle  de  Rhodes 
en  1522  par  Soliman  II.  in  ben  M6m. 
de  TAcad^mie  des  Inscr.  et  Beiles 
Lettres  T.  XXVI  («Pari«  1759)  @.  769. 

4.  3)er  ©efammtberlufl  ber  Xürlen 
tDä^renb  ber  fe49monatIi(i^en  Belagerung 
ber  3nfel  toirb  auf  100000—120000 
^ann  angegeben.  Sinfeifen,  II  @.  632. 


174 


VIII.  '(Srottlcrt  netöcr  gcfd^i^tett'  toott  ®U^e(m  9lem. 


od^fen,  liec  unb  fd^af,  tool  V4  i"  ''"^P  gcftorben,  bag  nid^t  mcr  bau  ain 
ötertatötd^  Icknbig  BcUten  tft^ 

!Dod^  fo  l^att  bad  (om  mibet  aSgefd^fosen,  ed  l^att  aud^  tDtber  an« 
fad^en  gu  regnen. 

!J)ad  lom,  ber  toggcn,  galt  jn  9lu9«^>urg  l  fl  rctntfd^.  6 


Sie  bed  latferSaretd  unb  be^  hap^i^  t>old  bte  ftattSenoa 
bem  Ifinig  öon  gtandtretd^  abgettjünen. 

Anno  dni.  1522  adie  30.  majo  ba  l^at  faifer  Saret  unb  bed  Bapft«    . 
öoldt  bem  lönig  ücn  grandtretd^  bie  ftatt  3enoa  in  toelfd^en  lanben  mit 
bem  ftutm  abgetoünen.  ber  faifer  l^ett  öit  teutfd^er  Ined^t  unb  ©pantoli,  10 
fo  ffttt  ber  6aj)ft  aud^  gutt  öotcf,  e«  toaren  aud^  öil  8am})arter  öon  SWai» 
(anb  barbei.  e«  tüurben  in  ber  ftatt  bei  500  granfeofen  unb  fünft  aud^  bei 
100  man  erftod^en,  aber  auff  be«  ba^>ft«  unb  faifer«  feiten  tourben  nid^t 
200  man  erfd^tagen.  bie  ^tatt  toarb  gar  au9ge))(inbert ;  e«  ts>a^  ain  reid^er 
burger,  l^ie«  be  ©auli,  ber  gab  be«  faifer  unb  ba^>ft«  t)o(cf  35  M  buc,  fo  15 
fuorten  fic  4  ober  5  franftopfd^  l^erren  unb  45  3enoefer  mit  in  gen  SKai« 
(anb  gefangen,  man  maint,  ba§  fie  gu  3enoa  7  in  8  mat^unbert  taufent 
buc.  ti)ert  genomen  l^aben*^. 

2Bie  ber  Sürgf  für  SRobi«  jod^  unb  bie  [tat  erobert,  ban 

fie  l^etten  öon  niemant  fain  l^ilf.  20 

Anno  dni.  1522  a  die  26.  Jungo  ba  jod^  ber  S^ürgfifd^  faifer  in 
aigner  j^erfon  ffir  SRobi«  mit  grofer  mad^t,  er  l^ett  250  fd^eff,  ttjot  gerüft  ^ 


17.  'Pe'  ifl  barü6er9ef<^tie6en. 

1.  2)lc  große  S)ärrc,  tooti  ber  ^ler 
bie  mtU  ifl,  fSttt  In  ba«  3a^r  1521. 
mad^te  fi^  aitt  in  tl^ren  f^tDerfl  tt  gol« 
gen  erjl  Im  Saläre  1522  gettenb.  @.  tile* 
ivi,  ht^ügiläf  Portugals  unb  8arBaria9 
^^\tx,  ®e{^.  toon  Portugal,  8b.  III 
unb  bejügUÄ  ^panitn9  Petrus  Martyr, 
opus  epistoiarum  fo(.  189&. 

2.  8g(.  }u  beut  ©angeu  ä^atefe ,  Sto- 
ria  di  Genova,  IV  @.  315  ff.;  @d^mibt, 
®efd^.  bon  granlreld^,  n  @.  612;  ©art» 
})t>ih  @.  204  ff.  —  @.  «n«^elm  VI 
(B.  164 ;  bie  '^tüt  get^tung  ^on  ber  ßat 
®enua,  tcit  ft^  fat^ferlid^  ^at^eftat  (Sr» 
obert  ^at  ^m  letzten  Xag  Tla\f  im  3ar 
1522'  (bei  SBetter,  2)le  älteflen  Seltungen 
@.  33). 


3.  ^m  24. 3unl  1522  tarn  üRufia^^a 
«Pafd^a  mit  360  ©d^lffen  nadj  ber  3«fel. 
ber  Julian  @u(elman  II.  felbfl  (anbete 
am  28.  3u(i  bon  STlarmarid  au9.  ^er 
(S^rogmelper  be9  Orbend,  9W\p)ß  be 
mmtt9  be  rsie  9(bam,  bem  ca.  600 
dritter  unb  5000  anbere  Setoaffnete  p 
©ebote  flanben,  f^Uit  fld^  unter  ta^f erper 
^bme^r  bl9  gum  21.  ^t^.  1522.  an  tt>e^ 
äftm  j£age  er  eine  e^renbotte  (Sa)>ltula« 
tton  elngleng.  ber  gemSg  alle  dritter 
Iateinlf(i^er3unge  ble@tabt  frei  berlaffen 

Snb  für  fldf^uttb  l^r  Oefolge  @^lffe  jur 
berfa^rt  miS^  (Sreta  erhalten  fottten. 
§er(5berg  @.  673  ff.  83ott  älteren  Ouetten 
f.  Dau^tfäci^U^  3acobu«  Sontanu9,  De 
hello  Rhodio  bei  Lonicenis,  Chron. 


1522. 


175 


9Jun  tt)a«  9tcbi«  atn  gar  feftc  [tat,  unb  toaxtn  ctttct  Iriftcn  bartn  unb 
bei  500  in  600  tttter  fatit  Sol^an«  otben  K  bic  tparcn  bon  aßen  tanben, 
aSSatd^cn,  ©paniott,  Sicutfd^,  Sngfifd^  unb  Unger,  bic  toarcn  ftSfe  mit  bem 
S^ürglen  in  unainigfait  mit  Iriegen  unb  rauben,  unb  atö  fie  l^orten^  ba| 
5bcr  S^ürgl  toibcr  pc  jied^cn  toclt,  ba  fd^riben  fic  bcmbaj)ft  unb  faifer 
Sarel,  lünig  ju^ijjjania^,  unb  [bem]  lünig  i)on  grancfreid^  unb  ben  aSe^ 
nebigern  umb  ^xll  aber  in  lam  fain  l^itf  t)on  niemanbt.  man  malnt,  i^et- 
ten  fie  ain  Kaine  ]^i(f  gel^abt  atö  5  M  man  unb  atn  tpenig  ge(t,  fie  medten 
fid^  bed  2;ürglen  erwert  l^aben.  fo  l^etten  bie  aSenebiger  ain  groffe  armaba 
10  in  ßanbia  ober  3^^^^^  ^^^^  f^^  bon  SRobi«;  tüan  fie  getoelt  l^etten,  fie 
l^etten  JRobi«  toot  txxUt,  aber  pe  l^etten  ain  t^ertrag  mit  bem  Siürglen. 

Unb  umb  tüeid^ned^ten  ba  ergaben  fid^  bie  bon  SRobi«,  ber  Sfirgl  25  ©ec. 
nam  bie  ftat  ein  unb  lie«  bie  friften,  iper  n)eg  jicd^en  toolt,  mit  irer  l^ab 
tpeg  gied^en^.  bie  üon  SRobi«  erfd^ofen  bem  Sürglen  tooIlöM  man*. 

i5[S9f.  87'*]  aSon  l^erfeog  gerranbo  üon  Öfterreid^,  tt)ie  ber  ju 
ber  5Reti)enftatt  lie^  8  bie  Iöj)f  abfd^tagen,  barunber  n)aren 

2  tanb^l^erren. 

Anno  dni.  1522  in  bifem  j[ar  jod^  ^erfeog  gerranbo,  be^  laifer 
Sarctö  bruber,  gen  Öperreid^  unb  toolt  ba«  (anb  einnemen,  bann  er  »or 
20  nie  ba  getoefen  tx>a^,  unb  lam  gen  ber  iRctoenftatt  unb  berüfft  fein  lanb^ 
f  o(dt  i&  im. 

Unb  afe  pe  lomen  toaren,  ba  fie«  er  ber  ftatt  tl^or  ju  befd^üefen  unb 

(ie«  niemanbt  l^erau«  unb  fie«  ir  12  fad^en,  bie  U)aren  bon  SBien,  barun« 

ber  xoaxm  2  (anb«]^erren ,  mit  namen  l^er  Wliäftl  t)on  (S^^ingen  unb  l^er 

25§an«  bon  SBud^l^aim,  unb  bann  fünft  6  ju  ben  felben,  ba§  ire  8  toaren. 


Turcicorum  T.  11  @.  116 ff.;  ba«  'Xa^t' 
hnä)  bed  gelb)uge9  <Su(etman9  gegen 
9{^obod'  bei  Jammer,  ®t\äi.  be9  odmani* 
f(^en9eei4ed8b.  in<S.628ff. 

1.  2)er  Drben  f^atte  biefe  Snfel  inne 
feit  bem  Sa^re  1 309. 

2.  2)er  faifer  entmidelte  eine  rege 
SÜ^ättfifelt  für  bie  bebroj^ten  8«^oblfer;  er 
mar  bemüht ,  ben  ^9ntg  bon  (Snglanb; 
bie  ^erjoge  bon  @abot^en  unb  Sot^rin« 
gen,  bie  S^enetianer  unb  glorentiner 
n.  f.  tt>.  für  fie  in  SBaffen  ju  brinaen ; 
ebenfo  $a^)fl  ^abrian  IV.,  ber  bie  mittx 
mit  ®eib  unterftfit^te.  l)te  S^enetianer 
bagegen,  bie  bon  (Sanbia  an9,  too  fie  mit 
50  Saleeren  bor  ^nfer  lagen,  bie  gan^e 


i&xtMt  (Sjc))ebition  gegen  9l^obud  Ratten 
iu  nt^te  ma^en  tonnen,  traten  ni^t9 
aur  aiettung  ber  Snfel.  ©gl.  ^öfler, 
(Sari  V.  unb  Slbrian  Vi. ,  ©ien  1876. 
@.  35  ff.;  ©anmgarten  1.  c.  II  @.138ff 

3.  (^.ben  Oriatnalenttourf  ber  dapi* 
tulation  bei  Xercter,  M6moire  sur  la 
prise  de  la  yille  et  de  l'isle  de  Ilhodes 
en  1522  par  Soliman  II.  in  ben  M6m. 
de  TAcad^mie  des  Inscr.  et  Beiles 
Lettres  T.  XXVI  («Part«  1759)  @.  769. 

4.  3)er  ©efammtberlufl  ber  Furien 
tDältfrenb  ber  fec^dmonatli^en  Belagerung 
ber  Snfel  toirb  auf  100000—120000 
SWann  angegeben.  Slnfeifen,  11  @.  632. 


176 


VIIL  'Konica  nemer  gefd^u^tm'  Don  SßU^elm  fUm. 


oon  hm  12.  fceti  ße^  er  8  bie  Up\  abfd^tageti  unb  bie  onbren  4  ße^  er 
uriber  lebtg. 

üDorumb  aber  bie  8  geIo||>ft  tourben.  toa^  bie  ttrfa^:  atö  ber  (oifer 
3Ra^i(iatiud  no<i^  in  leben  toa9 ,  ber  ffett  am  teftament  gentad^t,  er  ffttt 
aud^  regenti  gefe|}t  ju  93ten,  unb  atö  er  ftarb,  ob  bie  regentt  toot  obers 
übet  regnierten,  pe  »nrben  üon  ben  üorgefd^riben,  bie  9ef5|)ft  fenb  »or^ 
ben,  mit  fam))t  iren  anl^engem  abgefegt  unb  faxten  neu  regenti  unb  reg« 
nierten  fett,  »eit  ber  faifer  ftaret  nod^  fein  bruber  l^er^og  gerronbo  nidfet 
in  bad  (anb  lauten,  baruntb  muften  fie  fterben.  ob  aber  bie  otten  regenti 
ober  bie  neuen  ia^  ober  fib(er  geregniert  l^aben,  bad  toaift  gott  tool  ^ 


10 


Sie  berlunig  t)on(Snge(anb  loiber  ben  lunigbon  grand« 

reid^  Iriegt. 

Anno  dni.  1522  ba  Iriegt  ber  tunig  t)on  (Snge(anb  toiber  ben  lunig 
üon  grandtrcid^  mit  groffcm  üoldf,  er  fd^uff  nid^fe  unb  jod^  loiber  l^aim^. 

SBie  man  f))at  meisten  fanb.  i& 

Anno  dni.  1522  a  die  14.  fctember  ocrfd^ancft  ©it^afm  SRäm»  14 
tt)cijr(cn,  bie  i^ctt  er  erft  in  feinem  garten  ab^>rodtt*. 


3Son  aincm  grofen  erbtj^ibumb,  ber  im  Innig  reid^  ju  ®ra* 

nata  ift  gciocfcn. 

Anno  dni.  1522  a  die  22.  fetembcr  umb  9  ur  bormittag,  ba  ift2o 
ain  grofcr  crbt|)ibum  geioefcn  im  lunigrcid^  gu  ©ranata*^  in  aincm  ftett« 


1.  9la^  bem  ^obe  iD'lai:imiUan9  toax 
gtoifd^en  ber  ))on  biefem  unb  ber  'om 
einem  Xi)iii  ber  SfierreiAifd^en  6tänbe 
elngefeftten  ^Regierung  ein  S^i^  «ut' 
flanben,  ber  am  23.  3uli  1522  \>nv6) 
einen  tongerbinanb  bräfibierten  ®eri6t9* 
^of  in  l^ienedfc^  9{euflabt  entfci^ieben 
tDurbe.  9$on  ber  lanbftanbif^en  $artei 
tDurben  in  golge  be9  9{id^terf^rud^e9  12 
gef&ngUd^  einaegogen  unb  baton  8,  bar. 
unter  iD'lid^ael  ))on  (Sitjing  unb  Sodann 
toon  ißud^^^eim  —  ble[e  am  9.  Huöufl  ~ 
)inaeri(<>tet.  5h:au«,  ®ef^.  Öflerr.  unter 
cerbinanb  I.  1619—1522,  ©ien  1873, 
5.  79  ff.  ©gl.  aud^  Sibmann,  (S^ro» 
nif  ))on  9tegen«bura  in  @t.<(S]^ron. 
XV  @.  47,  24  unb  (S.  48,  l  ff. ;  (£u8' 
pinian9  Sagel^uc^  1.  c.  @.  414;  bie 
<^elbpbiogra)>l^le  bed  ^igmunb  'oon  ^tx* 


berftein  in  Fontes  rerum  AuBtriacarum 
—  Scriptoreg  ©b.  I  @.  256  ff. 

2.  leinri*  VHI.  l^atte  im  a«ärj 
1522  an  granj  bon  granlrei^  ben  Ärieg 
erflSrt;  toeber  ein  umgriff  auf  bie^fifle 
bei  (S^erbourg  (im  3uni),  nodj  ein  3n9 
in  bie  ißifarbie  (im  @^tember)  b«tte 
nennensmertbe  (Srfotge.  9Äit  (gintritt  ber 
ungüttfligen  Sitterung  erfolgte  bie  3lüd« 
fe^r.  ©d^mibt,  ®ef6.  bon  granfreii^  II 
(B.  616. 

3.  ©il^elm  3lem,  ber  83erfaffer  biefer 
S^^ronif. 

4.  35gt  @^tturrer  @.  69. 

5.  @.  über  biefe«  ©rbbeben  bie  jiem* 
(id^  au^fttl^rlid^en  Angaben  in  Petrus 
Martyr,  opus  epistolarum  ($art9l670} 
@.  447  unb  bei  ^anbobat,  Historia  de 
la  vida  y  hechos  de!  emperador  Car- 


1522. 


177 


ftn,  l^aift  aamaria^  barin  tft  bei  2000  l^eufcr,  bic  l^att  e«  gar  l^art  Be* 
fd^ebtgt,  unb  auff  bem  mix  an  ettid^en  fielen  and^  ))i(  fd^aben  getl^on. 

S^  tft  gu  bcrfcttcn  gcitt  auff  bcm  mör  gro^  ungcftcmifatt  gctocfcn; 
aud^  in  ber  l^aibenfd^aft  gu  t$ed ,  in  berfeKen  gegent  fo(  au^  gtoffet  erb^ 
5  ^>ibuttt  gctocfen  fein  2. 

SBan  bie  ))on  9lugd))urg  gu  bem  erften  mal  i^aben  ange* 
fangen  gotb  unb  fi(ber  laffen  minien. 

Anno  dni.  1522  ba  Heffen  bie  t)on  9lug9))urg  gubem  erftenmal  gut« 
bin  minien  unb  fißrin  ntin^,  ba  ainer  2  unb  4  freutet  ga(t.  ba^  l^ett  man 
10  t)on  bem  !ai[er  Saxtt  im  näd^ften  reid^dtag  erlangt,  ed  gefie(  aber  unferm 
bifd^of  ))on  9lugd))urg  nid^t  toot^. 

[5Ö(.  88*]  aUan  i^erfeog  SEBitl^atmd  ^)raut  l^er  fomen  ift,  bed 

margrafen  tod^ter. 

Anno  dni.  1522  a  die  26.  fetember  lam  margraff  gi(i^)  öon  ®aben 
isl^er  mit  feiner  tod^ter*,  bie  ti)a«  ain  ^>raut  unb  n)ad  ^erfeog  Sitl^alm  üon 
$a^ren  ))erm&d^ett,  unb  an  fant  SKid^et^tag  ba  l^etten  fie  gu  äßind^en  29.ef^t. 
^od^geit. 


los  V.  (2(U80.  1681)  @.  418.  S)ie 
^aäfüäfUtt  über  btefe9  ^laturereigntg 
erregten  anäf  in  2)eutf(i^(aitb  ^ufmerf^ 
famteit.  @.  g.  ©.  ben  ©rief  Sut^er«  an 
©^olatin  dd.  12.  3an.  1523  (2)efBette 
e.  299,  gfh.  463). 

1.  Hlmeria  am  glei^namtgen  ©olf, 
an  ber  (Sübofifüfle  ^^anim9. 

2.  @.  $etru8  aWartVr,  1.  c. 

3.  2)te  etabt  9ug96urg  6atte  (laut 
Urf.  'oom  21.  Sl^lat  1521)  ba9  S^ed^t,  gol- 
bene  unb  fllberue  ^ünitn  }U  [dalagen, 
erhalten.  2)er  neue  8tfd^of  toou  ^ug«« 
bürg,  (S^rtfl.  )).  @tabton,  ^ielt  jic^  ^te> 
bur$  iu  feinen  9te(Bten  für  Beetnträ(i6« 
ttgt  unb  mad^te  alle  ^nfhenguugeu,  bie 
<^4e  rüdgängig  )u  ntad^u.  m9  ber 
toom  ^\^6)0^  angerufene  ^unb  92etgung 
geigte,  für  it^n  gegen  bie  <Stabt  Partei  m 
nehmen,  uobm  fl$  ber  Äaifer  berfelben  in 
mehreren  9)ianbaten  (gulet^t  unter  bem 
8.9iob.  1527)  nad^brücfTi^  an  unb  jld^erte 
[f)x  fo  ba«  ertHfte  ^ribileg.  @.  bie  S5cr* 
^anblungeu  Bei  äa)ß\,  (Sffx.  b.  @tabion 
@.  27  ff.;  bgr.  @tetten,  I  @.  293  u.  305. 

6tabted)ioniten  XXV. 


4.  @.  @enber  ©.  152, 18.  ©ei  biefer 
©elegeuBeit  erneuerte  fi(B  ber  @treit  »e- 
oen  be«  '«Ub^äusldn«'  (f.oben@.40,19). 
SöeBerÄronH  331. 131b:  «gtem  aU  l^erftog 
SBUt^alm  mit  fdnem  gema^el  im  1522. 
iar  l^od^geit  l^alten  molt,  rit  er  ir  entgegen 
bid  für  bifed  ^itUn  unb  em))fieng  fie  aU 
auff  feinem  grunb  unb  ^oben.  ba  tt>a9 
aber  gä  ainer  furforg  iD^artinu«  Laiben, 
ratdfdbreiber,  aU  ain  faiferlid^er  notariud 
bon  atnem  e.  rat  mit  gnugf amer  geugtnud 
abgefertigt,  ber  ^rotefiirt  in  namen  unb 
bon  tDegen  aine9  e.  rat9  unb  gmainer 
flat  in  gegentourtigfait  bed  fürßen  unb 
feines  gema^el  unb  aUer  ^errn»  fo  ba 
gäaegen  tDarenb,  offenließ  bartDiber  unb 
toiberf^rai^  fol(^ed  unb  fagt,  bag  bife 
toorbt  in  ber  emi)fa]^ung  ben  grunb  unb 
poben  betreffenbt  feinen  ^erm  unf(^eb(id^ 
fein  foU  unb  bejfen  ni(^t  geflenbig  uferen, 
toeld^eS  bann  ^ertjog  Sil^alm  ^effttg 
terbroffen  ^at  unb  ein  urfad^  getoefen, 
bag  unfer  merd  am  2täf  f^txnaä)  bon  ben 
feinen  jerriffen  »orben  ifl  2c.' 


12 


178 


VIII.  *(£ronica  nttctx  flef^id^teti'  i)on  SBll^cIm  9?em. 


Die  »Ott  2lug^^)ur9  fd^andtcn  bcm  l^crfeojen  auff  btc  l^od^jcit  atn 
fd^eircn,  bie  »a«  06  120  fl  tüctbt*. 

aSon  bcn  tcrd^cn,  bie  tcur  l^ic  toaxtn. 

Anno  dni.  1522  a  die  7.  ottoBcr  ba  ti)arcn  bie  (etd^cn  tcur;  man 
gafc  1  tpibtin,  baran  4  tcrd^en  tparcn,  umb  10  ^>fcnin9  unb  awä)  umb5 
3Ircufecr2;  man  flcng  ir  banod^t  fciberUd^,  aber  bie  gefd^Iecfigen  (eutt 
lafften  fic  banod^t. 

SSon   einem  fd^iff,  baö  an^  3nbia  ift  lomcn  mit  f^>efeerei 

in  §if^>ania. 

Anno  dni.  1522  a  die  pxxmo  otto6er  ba  ift  in  atner  ftatt,  bie  l^aift  10 
®ibiIia^  bie  ligt  in  9lnboIofia  in  §if^)ania,  ain  fd^iff  mit  fj)efeerei  a\x^ 
3nbia  fomen.  ba«  felB  fd^iff  ift  öon  ben  5  fd^iffen,  bie  im  1519.  jar  am 
]^i5r6ft  in  f)if^>ania  auögefarcn  fenb,  ttjie  ba  fernen  am  58.  Mat  ftatt*, 
unb  ift  in  auf  bifer  rai«  gangen,  tt)ie  l^ernad^  ftatt: 

31m  erften,  ba  bie  5  fd^eff  au^gefaren  waren,  ba  ^6en  2  fd^iff  6atb  15 
ttjiber  umblert  unb  fenb  tpibcr  l^aim  in  §ifj)ania  gefaren,  aber  bie  3  fd^iff 
bie  fenb  für  au^gefaren.  barnad^  ift  in  ba«  ain  fd^iff  t)erbor6en,  unb  fenb 
in  t>xl  (eutt  geftorben,  unb  l^aben  atbing ,  ttja«  auff  bem  üerborBnen  fd^iff 
gett)efen  ift,  auff  bie  anbren  2  fd^iff  getaben,  bie  l^afcen  ben  tt)eg  in  3nbia 
gefunben  unb  l^aten  6aibe  fj)efeerei  getaben,  bcd^  ift  ba«  1  fd^iff  nod^  nit  20 
fomen,  ba«  fot  attag  lomen. 

35er  l^au^)tman  über  biefe  fd^iff  ift  ain  ^ortigaßer  gcwefen,  er  ift 
unberwegen  tob,  m  ge^aiffen  Sennanbo  SWagattaen«. 


1.  S3gl  bie  @(]^cn!unfl,  blc  ©erjog 
mUtäft,  SÖU^elm«  SSater,  gu  feiner 
©o^jeit  erl^alten,  in  @t.-(5^ron.S3b.XXII 
e.  376,  7. 

2.  @.  unten  @.  186,  14. 

3.  ^tolUa.  2)a9  ©efdbtDaber  Tla* 
gel^öen«  befianb  au«  5  ©d^iffen :  S:nni« 
bab,  @an  3lntonio,  Sonce:|)clon,  SSictona 
unb  (^ntiago.  2)a9  gule^t  genannte 
@d^tff  |(!^eiterte  an  ber  )>atagonifd^en 
Oftfüfle,  tt>a8  bie  ©ertHIung  berSWann« 
\äfa\t  auf  bie  4  übrigen  ©(ä^iffe  jur  golgc 
i^atte.  S)a9  ©d^iff  ^an  Antonio  trennte 
fl^  ^eimli^  bon  ber  gtotiUe  unb  {egelte 
na^  <^^anUn  gurüd,  bad  @((iff  ^on« 
ce^Jcion  »urbe,  ai9  bie  2Kannf(^aft  Be* 
beutenb  an  ^af^l  rebuclert  tootben ,  na^ 
bem  Xobe  3)?agel^aen9  verbrannt;  bad 


®m  Xtinlbab  erlitt  fpäter  einen  Sed, 
fo  bag  nur  mel^r  bie  Victoria  übrig  toar, 
bie  am  8.  @e^>tember  mit  einet  reichen 
©ctüürjftad^t  in  @etotlla  einlief,  »gl. 
Opus  epp.  Petri  Martyris  {^(mfletbam 
1670)  @.  445  ff.  5Rr.  767.  2)et  Äaifer 
tl^eilte  bad  (Sreignig  ber  Mdttifx  ber 
SBeltumfegler  feinem  ©ruber  gerblnanb 
nad^  9'lümberg' mit,  njo  bie  ÜfJa^rid^t  tele 
in  3lug8burg  SJerBreitung  fanb ;  ber  für« 
fä(l^fif($e  ©efanbte  $Iant!$  ergä^tt  au9* 
fü^rli^  in  einem  8riefe  an  ben  ^ur« 
fürflen  dd.  25.  9lob.  unb  an  ^ergog 
3obann  dd.  2.  2)ec.  1522  t)on  blefer 
9{eulgfeit.  dtebüd^,  ^er  9^e^«tag  toon 
«Nürnberg  1522/23  @.  80  3(nm.  2. 
4.  ®.  oben  @.  114,  14. 


1522.  179 

?l(«  fic  fagcn,  fo  fenb  fic  bic  ganjc  toett  umbgfÄten,  obet  ba^  Icfeft 
fd^cff,  ba^  altag  fomcn  foft,  ba«  tDarböertom;  e^  »aift  niemant,  tote  ober 
roau,  ed  6eß6  gar  au9. 

[St.  88^]  aSon  oinem  groffen  erbt^^tbum,  ber  getoefen  ift  in 
5     oinet  infet,  i^aift  fant  SWid^ct,  geleert  bem  funtg  t)on 

^ortigat  i&K 

Anno  dni.  1522  a  die  22.  ottoBer  ift  in  ainer  infct,  bic  geleert  bem 
lunig  t>on  ^ortigal  ju,  l^aift  infula  bi  fant  SWid^el,  ba  ift  am  morgen 
umb  4  ur  am  leimet  gefcd^en  toorbcn  grcifentid^e  jaid^cn  unb  gro^,  unge^ 
10  ftiem  tt)inb,  atd  \otli  bie  toett  unbergan,  unb  bamad^  umb  5  ur  am  mor« 
gen  ift  ain  grofer  erbtpibum  lomen,  ber  l^at  grofen  fd^aben  geton,  »ie 
i^emad^  ftatt^. 

3tem  in  ainem  flerfen,  l^aift  ©etguba^,  in  bifer  infel  fenb  bei  70 
l^eufer  umbgef allen,  l^at  27  menfd^en  erfd^tagen,  ba^  fold  ift  faft  auff 
15  ba«  fetb  getaffen. 

3tem  in  ainem  anbren  fKedeU/  l&aift  Satagoa*,  ba  fenb  bie  l^eufer 
aUe  unb  bie  lird^en  umbgefaUen  unb  16  mentfd^en  erfd^tagen. 

3tem  ain  meil  öon  bem  oberften  borf  in  ber  infet  ift  ain  bcrg  ein* 
gefaQen  unb  l^at  ade  i^eufer  unb  fotd,  ba«  am  berg  toonet,  erfd^(agen, 
20  aud^  etttid^  toeg  t)erh)orfen  bi«  in  ba«  m&r  l&inein,  ba^  man  an  ben  fe(ben 
orten  nic^t  mer  h)onen  nod^  toanbem  lan. 

3tem  ain  anbrer  fledf,  l^aift  SRibera  granbe*,  ba  fenb  bei  50  l^ufer 

umbgefaßen  unb  8  mentfd^en  erfd^Iagen,  ba«  f oM  ift  auff  ba«  fetb  getaffen. 

3tem  an  ainem  anbem  ort,  l^aift  ^orto  gerrmofo,  fenb  2  berg,  ju^ 

25  famen  gefatlen,  unb  toa«  für  l^eufer  im  tat  fenb  getoefen ,  aud^  bei  60 

mentfd^en  unb  t)it  t>xä)  unb  lornlürben  at«  erfd^tagen  unb  t^ertoorfen. 

3tem  l^inber  bifer  infet  l^aift  ain  ort  ßonba  ©uinbafte«,  unb  bei 
ganai«  fenb  2  berg  üon  geüenben  fetfen  eingefatlen  gegen  bem  mör,  i^att 
aud^  t)il  fd^aben  geton. 
30  3tcm  gegen  norttoft  in  bifer  infet  ift  getegen  ba«  beft  borf  ober  ftedf, 
^aift  a5iöa  frandfa«,  l^at  gel^abt  bei  350  l^eufer,  ift  getegen  unber  ainem 
berg;  in  bifem  borf  fenb  bei  2000  mentfd^en  getoefen,  atfo  ift  ber  berg 

1.  @.  filber  biefe9  C^rbl&eBen  ©eorge  ber  Igoren;  ba9  SrbBeBen  fanbflatt  am 
Wartung,  2)le  3ljore«  in  i^rcr  äußern  Wloxatn  nad^  ber  'iJlaöft  toom  21.  auf  ben 
drf (Meinung  unb  naci^  ilffret  geograp^i«      22.  DftoBer. 

fd^en  ^atux.     Sel^jlg    1860  @.  99  ff.  3.  ^onta  2)etgaba. 

)@at.  $etru9  SJ^artt^r,  Opus  epistolarum  4.  ^lagoa. 

(^oriS  1670)  @.  447.  5.  »Jlbelra  granbe. 

2.  ^ie  Snfet  ifl  @an  Tli^ml  eme  6.  ^iUa  franca ,  bama(9  ber  ^au^t- 

12* 


180 


VIII.  'Ctontca  netter  gef^t^tett'  toott  Sßil^Im  Stent. 


l^htgefaQen,  ^att  bad  bo(d  unb  l^eufer  aded  erf dalagen,  ed  ift  auäf  bie 
litd^en  unb  Kofiter  ate  eingefallen;  e9  ift  nid^^  batbon  lomen  ban  2 
mind^,  unb  (igt  bie  erb  unb  fetfen  auff  bem  borf ;  »er  e^  fld^t,  ber  fan 
nic^t  fagen^  ba|  nie  lain  borf  ba  fei  getpefen.  ed  ift  andf  bit  gutt  ba  ]&e(i< 
l&en,  bad  bem  lunig  bon  ^ortigaQ  unb  anbem  jugel^ert  l^ott.  & 

@d  l^att  fünft  an  bit  orten  fd^aben  geton,  bad  bei  unfern  }eitten 
foQid^  bing  nie  erl^ert  ift  toorben.  unb  bad  bo(d(  gatt  auff  bem  fetb  loonen, 
taitö,  bad  barbon  ift  lomen,  ift  l^art  gelebt  unb  beru)unbt,  bad  ju  erkr« 
mcn  ift. 

Unb  bife  neue  geittung  l^at  gefd^riben  ain  l^auStman,  ber  l^aift  SDtanet  lo 
99orge^,  ainem  l^erren  in  ^ortigaQ,  fein  battum  25.  ottoier  in  fant 
m(S)tl^  infet  1522.  iar. 


[®(.  89*]  SBie  bie  bon  SSern  im  ©d^ttjeifeertanb  ainem  l^faf* 
fen  ben  Io)>f  l^aben  (äffen  abfd^tagen,  unb  loie  bie  aib* 
gnofenaintagguSaben  bon  ber  ))faffen  toegen  gel^abt  l^anb.  15 

Anno  dni.  1522  ba  l^att  ain  l)faff  bit  iefer  fiudf  geton  \  ber  ift  in 
ber  bon  SSern  ge^>iett  ju  ^rugl  getoefen ,  alfo  l^afcen  in  bie  bon  ©em  ge«» 
fangen  unb  l^aben  in  bem  Kfd^off  bonSoftnife^  gefant;  fie  l^aben  gemaint, 
ber  fcifd^off  »erb  in  ftraffen,  ber  Wfd^off  l^att  in  toiber  au«ge(affen. 

Site  ber  ^>f äff  tt)iber  l^aim  lomen  ift ,  ba  l^akn  in  bie  bon  $em  20 
taffen  gen  SÖem  fieren  unb  (äffen  ben  Io^)f  abfd^(agen.   nun  l^aben  aü 
aibgnofen  ainen  tag  l&eiainanber  gel^abt  jfi  Saben  unb  l^al&en  ]&efd^(offen, 
toan  l^infür  ain  j)faff  etttt>ad  unred^fe  tut,  bem  ti)e((en  fie  fein  red^t  (äffen 
ton  ober  toegjagen  unb  fein  j)frienben  berieid^en,  tt)iem  fie  totiitn  ^. 

23.  'fein'  ifl  barübergcfc^iUtcn. 


ort  ber  3nfel ;  e9  fotten  bort  5000  Wltn^ 
]6)tn  in  i^ren  fBo^nungen  loergralben 
toorben  ein. 

1.  ^aäf  einem  ^^retl&en  'oort  Sugern 
an  8em  dd.  21.  2)ec.  1522  l^anbelte  t9 
fl^  um  einen  el^ematö  in  (Sfdbotjmatt 
(Äanton  Sngem)  i)er%>frünbeten  $riefler, 
ber  in  ^xn^a  (Danton  ^argau)  gefangen 
lag.  (Sr  foute  fld^  unter  anberem  ge« 
Sugert  \faUn  '(Sr  {ige  fro ,  bag  bie  (Stb* 
gnoffen  fnnfl  ge  paffen  ^anb  üBertom« 
men,  bamit  f^  beg  (be9  neuen  ®Iau&en9 
}c.)   loergeffenb  unb   bie    ]äfmadf  unb 


fd^anb,  fo  ben  (Sibgnoffen  ie^  in  iD^ei« 
taub  (sc.  8icocca)  begegnet ,  ba9  fige  im 
fein  htmmer  neä)  f^anb'.  gemer  \faU 
er  ben  ^ir^^enen  t)on  (Sf^olgmatt  t)er« 
f(^iebene  fre))el^afte  äugerungen  unter« 
gef^oBen  n)ie  'unfer  froto  ^abe  brü  finb 
ge^eBt,  unb  fige  unfer  ^engott  ba9  mitt« 
fefl  finb  gfin  ic'  S)aneBen  finben  fld^ 
aviö^  ^ngaBen  üBer  2)ieBflä^Ie.  @.  bie 
Sammlung  ber  (Sibgenöfflfd^en  SlBfd^iebe, 
«b.  IV,  1,  a  @.  257. 

2.  ^ugo  ))on  ^o^entanbeuBerg. 

3.  2)at>on  ifl  ni^td  Befannt. 


1522. 


181 


Sic  bct  funig  t)on  ^ortigat  oft  ffatt  auffgcfd^tagcn  mit 
bem  ^>fcff er  öcriaffcn/  Bi«  er  f aft  teur  ift  »orben. 

Anno  dni.  1522  im  beccmfcer  ba  fagt  ain  gtaubl^aftiger  lafman, 
ti)ic  ber  Mitiig  i)on  ^ortigat*  ^i  oft  aufffd^leg  mit  bem  ^>feffer  öcr* 
5  laff en  gemad^t,  bi«  er  faft  teur  ift  toorben,  toic  l^ernad^  ftatt. 

am  crften  im  1505.  Jar  fjat  er  1  jentner  ^^feffer  gu  SifoBona  geben 
umb  20  aufabi,  ba«  ift  20  buc,  unb  l^att  in  bamad^  auff  22  buc.  gefegt 
unb  geben;  ain  jenten  in  ^ortigat  ift  geleid^  loie  l^ie  jfi  Slug^^>urg  ain 
jenten  unb  fett  nid^t. 
10  3m  1517.  jiar  ba  i^at  er  in  geben  umi  22  buc.  unb  l^at  in  barnad^ 
auff  24  V4  buc.  gefefet^. 

3tem  im  1517.  iar  im  ottober  l^att  er  in  auff  26 Vi  buc.  gefefet. 

3m  1518.  iar  l^at  er  in  auff  28 V4  buc.  gefegt. 

3m  1519.  jiar  l^at  er  in  auff  32  V4  buc.  gefegt. 
15        3m  1520.  iar  l^at  er  in  auff  34 V4  buc.  gefegt,  auff  bemfetben  gett 
ftatt  er  nod^.  aber  bie  anber  f))e|erei  i^att  aud^  faft  auffgefd^tagen. 

ÜDer  Innig  l^att  ju  geitten  mit  ben  leutfd^en  faffleutten  gro^  leff  umb 
f))e^erei  gemad^t  unb  ^att  ban  gä  geitten  ben  SEeutfd^en  nid^t  f^alkn  meQen; 
er  mad^et,  ba^  fle  nimer  gern  mit  im  l^anbten  ttjoßten  ^ 

2o[SI.  89^  ©ie  Ufe$otI  ain  toittib  guUtm  nam  unb  fie  l^ie  ju 

tob  fd^(ug. 

Anno  dni.  1522.  iar  ba  god^  U^  ^oQ  gen  Uim,  ber  \oa^  ^k  ain 
toxxt ,  ber  nam  gu  U(m  ain  n^eib ,  bie  n>ad  ain  toittib ,  bie  brad^f  im 
800  fl  gu. 
25        Sr  »ad  aber  öerborben  unb  fil  fd^ulbig.  atfo  lam  er  mit  ir  l^er  unb 


1.  gmanudl.  (1495—1521). 

2.  ^^l  bie  XaUUt  Bei  ^anlt,  2). 
(3t]A.  II B.  31  ^nm.  1 ,  tconaäf  (beflet) 
Pfeffer  (In  ber  ^ut)  Im  Sa^re  1516  ptx 
$funb  18  ^reuger  gefoflet,  toäl^renb  er 
im  3a^re  1522  auf  32  Str.  jlanb.  »gt 
anöf  in  bem  9(uffa^e  '@in  ©uta^ten 
^onrab  $eutinaer'9  in  <Sad^en  ber  ^an* 
be(9ge|ellfd^after  ((Snbe  1522)  in  ber 
3eitf*rift  be«  ^^ifl.  »er.  f.  @Ä».  unb 
Sllenb.  3a^r0. 1875  @.  194  ben  abf^nitt 
'Sie  bie  Jtanflentbie@})eceret)  in  ^ortnaal 
toertetoein'  unb  bie  auf  biefe  ©a^e  bejug« 
U^en  9(u9f iil^mngen  $etttinger*d  ebenba 
2>.  198  ff.  ^tmnaö)  tonrbe  ber  Pfeffer 
auf  9efe^(  bed  Königs  t)on  Portugal  in 


grogen  OuantitSten  gu  Siffabon  ange* 
[ammelt  unb  bann  nad^  feinem  belieben 
tn  einem  beflimmten  3eit))unft  bet  $rei9 
filtert,  julefet  34V2  (Smciaten  (2)ncaten) 
für  ein  Onintel  (128  Ä5)  unb  ein  bitti» 
gerer  Verlauf  feiten^  ber  ^aufleute  toon 
i^m  berboten.  l^gl.  im  allgemeinen  anä) 
Gabler,  2)ie  gugger  unb  ber  f^anif^e 
©etoürjtianbel  in  ber  Mi^6)t.  bed  (i^. 
S5er.  f.  @^»aben  unb  yieuburg  3aljrg. 
1892.  —  »gl.  bie  greife  für  Oetoürg  Bd 
^(einberfauf  in  ben  bon  6tetten,  ^unp« 
®efd^.  2C  mttget^eitten  ^iid^enxetteln 
@.  139Jf.  unb  @.  144  ff. 
3.  »gl.  oBen  @.  170,  9. 


182 


VIII.  '(Sronica  netoet  gef^i^tett'  t)on  SBiU^etm  9lem. 


l^ctt  fic  6ci  V2  Jör.  ba  fagt  fic  jfi  im:  '»ic  Mftu  fo  am  l^otofcr  man,  ba§ 
bu  nici^^  etniaffeft!'  alfo  fd^Iüg  er  fie  gü  tob  unb  goc^  aud  ber  ftat,  6ett6 
bei  V4  i^^  öu^  unb  lam  toiber  l^cr  unb  gieng  l^ie  totber  umB,  c«  tet  im 
niemant  nici^fe  K 


1523.  5 

[Sbl  90**]  aScn  etlichen,  bte  ju  5ßieren6erg  tüclten  ainen  ^)ulfer* 
tl^uren  auff^>red^en,  aber  man  !am  bargu. 

Anno  dni.  1523  im  reid^ötag  gu  5Ricrcnberg,  att  bie  fd^artoad^tet 
bei  ber  nad^t  auff  ber  gaffen  umbgicngen,  ba  lamen  fie  gu  ainem  tl^uren, 
ba  »a«  ob  350  c.  pulfer  in;  ba  fanben  fie  3  man  üon  ben  tl^uren  flie^  10 
d^en,  man  »eft  nid^t,  toer  fie  »aren,  bie  l^etten  an  bemfetben  tl^uren 
ain  eifin  tprr  ouffgebrod^cn  unb  »often  nod^  1  tl^ür  auffgebrod^en  l^aben, 
man  fanb  iren  bred^geug ,  aber  fie  lamen  bart^on. 

aSon  ben  »on  9iegenf^)urg/  bie  begerten  an  irc  ^>faffen, 
fie  toetten  bie  gin«  an^  iren  l^eufern  ben  ^>f äffen  ablefen,  15 
ober  fie  tüetten  in  lain  gin^  mer  geben. 

Anno  dni.  1523  ba  toaren  ettid^  gu  SRegcnfjJurg ,  bie  tooften  ben 
^>faffen  lain  gin^  mer  geben  au^  iren  l^eufem,  unb  tüolten  bie  ^>faffen  mit 
friben  fein  i)on  ben  t>on  SRcgcnfjJurg ,  fo  muften  fie  bie  üon  {Regcnf^>urg 
ben  gin^  gegen  ben  <>faffen  laffen  abtefen  1  fl  mit  20  fl;  bie  öon  {Rcgcn«:^  20 
^)urg  l^ettcn  fid^  be«  entfd^Ioffen  unb  fagtcn  gegen  ben  ^Jfaffen,  toan  pe 
ben-gin«  nid^t  toelten  abtefen  laffen,  fo  »er  e^  nit  gi5tttid^,  aber  bie  ^)faf* 
f en  tiefen  ed  abtefen  2. 


6.  »1.  90*  ifl  unb<f(^tieb<n. 

1.  2)a8  mMalttx  untcrfd^leb J^on 
2tt)if^en  ^oxh  unb^obf^Iag;  bad^ua9« 
burger  ^tabtbu^  fe^t  fftr  (enteren  bie  im 
ÜÄitteralter  l^iefüt  getoö^tiUi^e  @trajc  ber 
ent^au^titng  fejl.  3«  ber  ^Jrajcis  jcbod^ 
f^enl^te  in  bec  in  9{ebe  fte^enben  B^tt  )u 
Augsburg  loie  anbertvärt9  ein  t^ielmitbe' 
re«  SSerfa^rcn.  ©.^lieju  bcn2lu|fa(j  ^o6)> 
ncr'8  'SftilbeS  Scrfal^ren  gegen 
2:obf(ä^Uger'  in  bem  33.  3a^re8beri*t 
be«  bifi.  35er.  bon  SJiittelfranfen  @.  80  ff. 
—  übrigen«  tonnte  naq  bem  2lng«bur» 
aer  ©taDtredJt  fid^  ber  ^obfd^Iäger  t>nx6) 
freitoittige«  Sjil  ieber  33erfoIgung  ent» 
gießen:  '3fl  bag  ein  man  einen  totfkd 
tut  ober  einen  mort  tut  unb  barumbe 


bon  ber  flat  n)tl,  ftoer  mit  bem  gat,  ee  er 
gae^tet  ober  berbotten  koirb,  ber  fol  bed 
%aine  gattnüffe  ^aben'.  9Kei^er,l.c.@.86. 
3m  Solare  1517  tourbe  burd^  8latb«bc- 
fd^Iug  fefigefe^t:  ^Nota:  atn  t^ebttoeber, 
ber  ain  tobf(i(;lag  ^ie  Begeet  tonb  fid^  an>ff er 
ber  flatt  tut,  ob  fid^  ber  gteid^toot  mit  be9 
entleibten  freuntfi^afft  toertregt,  fol  er 
bannod^t  nad^  ber  htaan^m  tat  fttnff 
gann^e  iar  bie  ftat  meiben  t>n\>  ime  bie 
nit  geöffnet  koerben,  er  geb  bann  )&uor 
aim  erbern  rat  gelten  )>funb  mind^er  tonb 
bem  ftatbogt  aud^  u^en  ^funb  mind^er, 
im  koerbe  bann  gnab  bemeifl.'  9{at^9becr. 
m.  225». 

2.  33on  biefem  ^nfinnen  an  bie  fftt* 


1523. 


183 


Sie  man  bcm  bifd^off  öon  ®atfe^>ut9  jü  9Hcrcn6crg  im 
Tcid^^tag  fd^ctmenftaif c^  für  tt)itb^>tctt  fd^andt. 

Anno  dni.  1523  im  reid^^tag  ju  iRictcnbcrg^  ba  gcfd^ad^  bcm 
bifd^off  bon  ®alfe^)urg,  l^er  ÜJiat^cud  Song,  ain  aubcntcur. 

5  S«  brad^t  ainer  [flaifd^]  auff  einem  ttjagen  ober  larren,  bad  tca«  ein* 
gemad^t,  afe  ti)er  e«  ti)i(b})rett.  unb  al«  er  in  baö  l^au«  lam,  ba  fj)ant  er 
bie  ro§  aud  unb  ritt  barbon.  afe  man  lugen  ti)o(t,  »a^  eö  ffir  »tlb^jrett 
tper,  ba  tx>a^  eö  flaifd^  bon  ainem  tobten  ro§,  e«  l^ctt  nod^  bie  eiffen  an 
l^ieffen,  atö  man  fagt. 

10  ®er  bifd^off  l^ett  e«  gern  l^aimfid^  gcl^alten,  man  ujarb  ed  aber 
gettjar. 

aSon  ainem  latb,  ba«  in  SDie^ffen  bon  ainer  luo  !am,  ba« 

l^ett  ain  münd^«  lätten  an. 

1523  im  jenner  lamen  mSr  l&er,  ttjie  ain  luo  in  SKeiffcn  ain  fa(b 
löl^att  brad^t,  ba«  l^at  1  mcnfd^cnloj)f,  l^enb  unb  fie«  unb  l^ett  ain  münd^«* 
lutten  an  unb  2  rote  Ireufe  auff  bem  ructen  2. 

[Söl  91*]  aSon  ainem  reid^«tag  jü  5Riercnberg,  e«  toaren  ber 

mertait  eittet  bifd^off. 

Anno  dni.  1523  ju  tied^tme§  ba  nam  ber  reid^«tag  ain  enb,  ber  l^ett  2.  Mr. 
20  geioert  fiber  a  die  17.  nofember  jü  9iierenberg  K 

3Dc«  ba^jft  botfd^afft  unb  laifcr«  ftattl^alter  *  bie  l^aben  faft  gel^anbett 

»iber  ben  Sutl^er,  ben  ju  bertreiben,  aud^  feine  l^etfer  unb  ire  bicd^ßn,  bie 

fie  mad^en,  ba§  man  fie  nid^t  f ait  f o(  (äffen  ^abcn  unb  ^id^t  truden  *  la«. 

®o  ti)arcn  2  ^>rebiger  ju  9lierenbcrg,  bie  ^)rebigten  ftefe«  ba«  etoan* 

25  geßum ,  bie  begerten  fie  an  ba«  regimcnt ,  man  f olt  fie  fad^en ,  aber  bie 


gen9Bur0ev  ©etfttid^f eit  toetg  ber9{(gen9' 
butger  (Spronifl  Seon^arb  SBtbmann,  ber 
bie  in  bicfen  Sauren  bem  Äleru«  ber 
(Stabt  auferleaten  neuen  8e(apungen 
au9fül^r(i(!^  ttmli,  ni^ts  ^u  berid^ten. 

1.  iD'latt^äud  Sang  tarn  mit  bem 
^t^^eri^og  ^erbinanb  am  20.  @e^t.  1522 
tta(^  9iürnBerg. 

2.  (Sin  in  greiburg  gur  SBelt  ge« 
tommene9  ^alb,  an  oem  man  eine 
3»8n^fi!utte,  bie  Oebärben  eine«  «ßrebl« 

Serd  IC.  tt>a^r5une^men  glaubte.  @.  Met* 
ber:  *2)eutung  be«  fap\it\tl9  unb 
^mHä^iUlbti',  ein  Mm  mifftx  unb  SWe» 
lan(!^t]|fon  1523  ^erauegegebenee  ^üci^Iein 


mit  3lbbilbungcn;  ba«,  begeiti^nenb  für 
ben  ®eifl  ber  ^t\i,  eine  SWenge  toon  5luf» 
lagen  erlebte.  SSgl.  Äegler,  ©abbata,  I 
@.  189  unb  f.  Sanffen,  H  @.  282 
3(nm.  1. 

3.  (B.  über  biefen  dlei^dtag  mmdt, 
3)er  9leid^«tag  tton  Mmberg  1522—23. 
2)ie  @ri5ffnung  beffelben  erfolgte  am 
17.i«ot.  1522,  ber  @^lu6  am  S.gebruar. 

4.  granceSco  S^ieregati  unb  gerbi» 
nanb,  be«  Äaiferö  33rubcr. 

5.  @.  über  bie  ^ter  etnf eintägigen  ^er* 
l^anblungen  t)om  beginne  be9  3a^red 
1523  bt9  gum  ^ci^Iulfe  bed  fRei^dtage« 
mtmä)  <S.  97  ff. 


184 


YIII.  ^(Sronica  nemer  ge[(^t(^ten'  t)ou  ®i(]^e(m  9lem. 


ücn  5Ricren6crg  »arcn  in  jS  gcf d^td t.  atn  ratt  io6f  ftd^  barauö ;  fic  fag* 
tcn,  fic  törftcn  c«  bot  bcm  gemainen  man  nid^t  ton,  ba  torftcn  pe  bic  »om 
tcgiment  aud^  nid^t  annemcn,  alfo  6etiB  e^  [tan  K 

Da«  regiment  fagt  bcö  ba^)ft  6otfd^aft  bon  aincm  confifio,  aber  bad* 
fett  lünben  bie  gaiftlic^en  nid^t  erteiben  ^.  5 

3tem  in  bem  reid^^tag  l^aben  be«  reid^d  ftenb  gcmad^t,  ba§  aCe  laff« 
man«  gietter,  bie  an^  ober  in  ba«  römifd^  reid^  gangen,  ju  toaffer  ober 
lanb,  bie  foüen  4  fl  bon  100  fl  toett  jaten  ju  got  ^  unb  toa«  alfo  ju  jol 
gefeit,  barbon  fot  man  ba«  regiment  unb  camergerid^t  unberl^alten,  unb 
ber  jol  fot  10  jar  toeren,  e«  »er  bau,  ba§  er  bon  laifer  unb  lurffirften,  10 
fürften  unb  anber  ftenb  erlengert  ttjurb ;  unb  mx  e«  begert,  bem  fot  man 
gtait  geben ,  unb  toan  fd^aben  befd^ed^ ,  fo  fot  man  bon  bifem  jolgelt  ben 
laffteuten  Vs  X<^tcn,  unD  ber  fürft,  in  bem  lanb  e«  gefd^id^t,  fot  Va  X^ten, 
meltid^er  aber  !ain  gtait  nem,  bem  toill  man  nid^l  gaten. 

3tem  fie  l^aben  aud^  gemad^t,  ba§  man  bie  gefelfd^aften  ab*  fot  tl^on^is 
bod^  toan  ain  com^)ania  l^anbten  toett,  fo  fot  fie  im  l^anbet  über  50  M  ft 
ujert  nid^t  l^aben  unb  nid^t  mer  ban  3  geteger  l^aben,  aber  bie  reid^ftett 
l^aben  in  ben  jot  nid^t  betoittigen  toetten  \ 

3tem  im  reid^«tag  ba  funbten  fid^  ettid^  fürften  nid^t  berainen,  toeti» 


1.  2)te  bon  (Sl^iecegati  naml^aft  ge» 
mad^tcn  ^rcbiaer  tcarcn  @(eu^ncr  an 
ber  ®tH\t>nmxä)t,  9nbrea9  Öjianber 
Bei  @t.  Sotenit,  X\)oma9  Senatoriud  am 
e^ital  unb  ^atl  S^eg  Bei  ben  ^ugufti« 
netn.  @.  ju  bem  ©anjen  @^)alatitt'8 
(SBron.,  1.  c.  col.  620 ;  ©edettborf,  Com- 
ment.  de  Luth..  lib.  I,  Sect.  55  §  139 
@.  241;  @troBet,  Sitt.  2«ufeum  U, 
1.  ^tüd  n;  SB^e,  ättnnerungen  aü9  ber 
9lef.«®ef^.  toon  granfen  @.  71;  3lotl^, 
2)te  (Sinfü^Tung  ber  9{efomtation  in 
iRürnBera;  Subetöig,  1.  c.  @.  23;  9?ebUd^ 
@.  103  ff. 

2.  Verneint  ifl  bie  bon  bem  ^us* 
f^uffe  bed  9{et(!^9tegimente9  er^oBene 
gorberung  eine«  Binnen  3a^re8frifl  ein« 
guBerufenben  (£oncil9,  auf  bem  aud^  Saien 
@l|  unb  Stimme  l^aBen  follten. 

3.  2)er  ^ier  in  SRebe  flel^enbe  53e* 
f)euerung9)>tan  toat  Bereit«  auf  bem 
Slei^dtage  }u  9lümBerg  im  grüBia^r  be« 
Saläre«  1523  au«aearBeitet  tüorben.  @. 
Bte^u  im  attgemeinen  ^ludtBo^n,  3nr 
(Bt\6f,  ber  $anbel«gefeltfd^aften  unb  Wlo* 
mpoU  im  B^italter  ber  9leformatton» 


gebrudt  in  ben  ^iflorifÄen  Stuffäfeen 
bem  Anbeuten  an  ©eorg  waii^  getoibme 
(^annotoer  1886)  @.  666  ff . ;  ?ubetoig 
1.  c.  @.  17  «um.  7  unb  @.  20;  «ebli^ 
@.  53  ff.  -  Über  bie3tB^anblung  ^edef«, 
'(Sin  ©uta^ten  (Sonrab  $eutinger*«  in 
^aä^tn  ber  ^anbet«gefettf(Baften »  (Snbe 
1522  in  ber  3citf^r.  be«  ^ifl.  S5er.  für 
@d^tt>aBen  unb  iReuBurg,  SaBrg.  1875 
f.  ÄIud^oBn,  1.  c.  @.  680  2(nm.  1. 

4.  @.  üBer  ba«  bamatigeiD^ono^jonen' 
»efen  bie  bcrfd^iebenen  Bierauf  Belüg» 
litten  etetten  Bei  9t.  ^leinfcBmibt,  «ug«« 
Burg,  SflürnBerg  unb  i^re  t>anbe(«für|len 
im  15.  unb  16.  9aBrBunbert.  (Saffel 
1881 ;  ÜBer  bie  «nfl^ten  Sut^er»«  unb 
9J{elan(]^t^on'«  BejügUd^  biefe«  fünfte« 
f.  ^moUtx,  3nf  ®«W-  ber  national» 
öfonomif^en  ^nfld^ten  tod^renb  ber  ^t* 
formatlon«jeit  @.  102  ff.;  üBer  bie  in 
ber  9SoIf«tttteratttr  be«  15.  unb  16. 3aBr» 
l^unbert«  gegen  bie  i0{ono^oUen  er^o< 
Benen  Äfagen  f.  Ätudt^ol^n,  1.  c.  @.  667. 

5.  @.  Bte)U  ^Iu(fl^o^n  @.  685  ff.; 
£ubetoig  (g.  19  %nm.  1 ;  9lebli(^  @.73ff. 


1523. 


185 


d^er  ob  bcm  anbrcn  fi^cn  folt,  ba  gtengen  fie  toot  4  mod^cn  mit  nrnh,  unb 
h)arb  banod^t  (atn  au^trag  gemad^t  ^ 

3tcm  man  fagt,  ba§  ju  5Rteten6erg  mcmanbt  fo  faft  iDtber  bcn  8u* 
tfftx  gcti)e|cn  fei  ate  bcr  Bifd^off  t)on  3lugd^>urg  unb  Bifd^off  i)on  ©atfe^ 
5^>urg,  bcr  Sang  2.  cd  tt)arcn  tt)cnig  tocltlid^  fürftcn  ba^,  aber  bcr  mcrcr* 
tail  btfc^off  *. 


[5Ö(.  91^]  S33tc  §and  JEl^oman  t)on  3lbfj)crg  bcn  tcutten  (ie« 
l^cnb  abfd^tagcn,  aud^  tt)ic  im  3  gefangen  audlamen^ 

Anno  dni.  1523,  ate  bcr  rcidöötag  ju  5Rierenbcrg  \oa^,  ia  toad 
loain  ebelman,  l^ted  $and  S^l^oman  »on  9lbfpcrg,  bed  fd^tüäbifd^en  ^>unb« 
fetnb,  bcr  (icd  cttlid^cn  armen  leittten,  l^anbttoerdfer  t)on  5Ricrenberg,  »cti* 
d^cn  er  auf  bcm  fctb  fanb,  1  l^anb  abfd^tagen.  er  (ic«  aud^  an^  anbcm 
ftetten,  toa^  er  fanb,  ainem  1  l^anb  abfd^tagen,  unb  ju  jeitten  fo  muft  im 
ainer  fd^tücren,  ba§  er  bic  abgel^auen  l^anb  gen  9licrenberg  muit  tragen 
15  unb  ainem  ratt  bringen^;  unb  toan  bad  gefd^ad^,  fo  fd^idtten  e«  bic  »on 
5Rierenbcrg  bcm  regiment  gu,  aber  man  tet  nid^^  barju ,  bad  regiment  l^ct 
tt)o(  anbcrft  bargü  mügen  ton. 

3tem  »eit  bcr  reid^dtag  gu  5Ricrenberg  toad,  ba  tourbcn  3  öon 

Slugd^>urg  Icbig ,  bic  i^ett  f)an«  Xi)oman  bon  3Cbfj)crg  gefangen  gcl^abt, 

20  nemtid^  bic  2  mit  namen  Sol^an  Sucad '' ,  bcr  toad  toonl^aft  l^ie ,  unb  bcr 

§)and  Samparter,  bic  i^ctt  er  bor  22  monat  gefangen ,  unb  ban  ain  jun* 


11.  '»on  Dlietenfcerö'  i|i  an  ben  {Ranb  gefc^rieben. 


1.  8cfonbcr8  erbittert  »urbe  ber 
*@efflon«pretf  atoifd^e«  bcn  Oefanbten 
ber^ergBge  toon^a^em  unb  Mon^aäi^m 
gefüf^rt.    @.  l^ie^u  9lebU^  @.  83. 

2.  SUlattl^äu«  Sang  galt  in  ^üxnUxQ 
al«  fo  entf(ä^tebener  (Sifercr  gegen  bie  S'leu»» 
gläuBigen,  bag  Einige  gtauBteu,  bie  \>on 
bem  )>&:pfiü(^en  9{unttud  (Sl^ieregatt  MtX" 
lefene  ^ä^)|iU(4e  Snfiructiott  fei  eiaent« 
Ü6)  ein  ©erl  be«  @rjbif4;of«;  ölf(ä^of 
(S^riflopl^  t)on  Augsburg  tourbe  )>on  bem 
fä4;ftfd^en  ©efanbten  ^lanii^  gerabe^u  aU 
einer  ber  f^Iimmflen  Verfolger  bed  ^üau= 
geftum«  kjeiti^ttet.  @.  »leblii^  @.  100. 
116. 

3.  (Sd  ti)aren  Bei  liBeginn  beS  fReiti^S* 
tage9  )>on  beu  toeltU^en  gürflett  nur 
brei  antoefenb :  ber  ^erjog  Subtoig  t)on 
^at^ern ,  SD^arfgraf  ^aflmir  bon  8ran» 
bcnburg  nnb  Sanbgraf  Sol^ann  bon 
Scud^tenberg.  ©^reiben  bon  $(ani^  dd. 


2.  2)ec.  1522  bei  üecblii^  @.  37. 

4.  2)er  9{ei(i^8tag  tourbe  bep^alb  bon 
Wlanäftn  als  *^faffentag'  bejeid^net;  e« 
ifl  *ber  meret  te^tt  ^Jfaffen  unb  %>faffen« 
fne^t'  fdbteibt  «pianife  am  13. 3an.  1523. 
@.  »lebUd^  @.  37. 

5.  @.  JU  bem  ©anjen  Saaber,  93er« 
^anbluugen  über  Stomas  bon  ^bdberg 
in  ber  m>l  be«  Sltt.  93er.  in  Stuttgart, 
95b.  94. 

6.  @.  beiSaabcr,  Sa^)itcIVII@.28: 
'$anfen  £^oman9  bon  ^btdberg  fünfte 
getaten,  ba«  l^ennbtabl^auen  . . .  geübf  jc. 

7.  Sodann  ?uca« 'etttoo  bertöefcrf^a^ 
maiflerambt«'  unb  ^'Ofl.  Oo^ann)  Sam^par» 
harter,  boctor  Oregoriu«  Sam%>artter8 
futt,  aU9  biefelben  ))on  bem  rei(j^9tag  gu 
SBormb«  g]^en9(ug«]}urg  anl^eim«  reitten 
toSIIen,  an  ÄnüttUnger  flaig  gefangen 
c'  1.  c. 


186 


Vin.  'Srottica  itetocr  gef^i^ten*  i)on  ©il^clm  81cm. 


gen  bürget  mit  namen  ®att]^a«  SÖongatter  ^  ber  toa^  6ct  45  »od^en  ge^ 
legen,  bte  tagen  aC  in  ainem  fd^fo«  in  M  margtaffen  lanb,  unb  niemaubt 
toeft,  toan  fie  tagen. 

®te  »otten  fid^  geteft  l^aben  mit  7M  fl,  bic  tüott  ber  öon  SlB^erg 
nid^t  nemen^,  alfo  l^atf  in  gott  au«,  pe  fetten  fünft  micffen  erfauten.  er» 
29.  eept.  i^ett  in  fiber  fant  SWid^et«  tag  nid^t  anber«  ban  toaffer  unb  brott  geben 
unb  bancd^t  ftindtent  »äff er  ju  trindten  ^.  bie  3  gefangen  fenb  ju  SBaft« 
ftain*  gelegen,  ba  fie  au^  fenb  lomen. 

©an  ber  Smter  l^cd^geit  i^ett,  er  ma«  60  jar  elter  toeber 

bie^raut.  lo 

Anno  dni  1523  a  die  11.  febrer  ba  l^ett  ber  @mler,  ber  lirfner 
junftmaifter,  l^od^jeit  mit  ainer  l^ü^>fd^en  jiundtfrauen,  bie  n)a«  bei  19  jaren 
alt,  man  f agt,  er  toer  60  iar  elter  toeber  bie  ^>rautt  ^ 

3Son  ben  lerd^en,  bie  teur  toaren. 

Anno  dni.  1523  a  die  14.  febrer  am  fd^malfeigen  famftag  ba  fieng  15 
ain  fogler  25  terd^en,  bie  öerlaft  er  umb  25  Ireufeer«,  bie  toott  man 
effen. 


[331. 92*]  S33ie  bie  ebelleutt  ain  tag  ju  ©d^toeinfurt  l^ettcn. 

Anno  dni.  1523  im  febrer  ba  lamen  mär  l^er,  ba§  gu  ©d^tt)einfurt 
625  ebelleutt,  grandfen,  gufamen  fenb  lomen,  l^aben  fid^  mitainanber  be*  20 
fd^loffen  unb  teraint,  ba§  fie  ben  jefeigen  bifd^off  bon  JBirfeburg  »eöen 
taffen  beleiben  fein  leben  lang,  unb  nad^  feinem  tob  »eilen  pe  ainen 
l^er^og  ju  grandfen  l^aben ,  ber  fot  beö  bi^tumb«  gietter  inn  l^aben ,  unb 
»eilen  alle  IlBfter  in  grandfen  abton ,  unb  »ad  ire  eitern  in  bie  Hefter 


1.  8att^afar  ^aumgartett  toax  am 
1.  mal  U9  3a^i'e8 1522  eine  f^albtmiU 
ton  ^6)toalcL(ff  (auf  bem  ^ege  toon 
^leinfclb  m^  S^ürnBerg)  ö^fÄngc«  »or» 
bm.  L.  c.  (Sa^ttel  V  @.  23. 

2.  m6)i  7000  p,  fonbern  11000  f[ 
It^a^geU*  fottett  bie  brei  befangenen  ge* 
boten  ^aBen.  %MtxQ  na^m  eS  ni^^t  an, 
and  ^fatnev  anbetn  m\a6) . . .  bann  bad  er 
bomtt  gematnt  ^ab ,  li  einer  Beriet  in* 
Umm:  @.  53aaber,  @.  165. 

3.  @.  *3o^>ann  8uca8  anjaig,  blc  ge« 


fengnuö  Betreffend  Bei  ©aaber  dop.  VI 
@.  27  unb  33eit  @(^ar%>ffen  Urgi^t  eBen* 
ba,  (Sa%>.  XXIX  @.  408. 

4.  3efet  eine  9?uine  unb  (SiniJbe  in 
ber  9Zä^e  bon  iDlünci^Berg. 

5.  3afob  (Smter.  (5r  ifl  in  einer  Utf. 
dd.  30.  «Rot.  1520  genannt,  bur*  bie 
er  einen  3altfre8tag  fitftet.  @(^ott,  ^ettr. 
j.  (Sft\6).  bed  (SanneUtecf(of!er9  in  ber 
Seitfd^r.  b.  \)i\t.  23er.  f.  @($tt>aBen  unb 
9fJeuBura,  3a^rg.  1880  @.  230  9ir.  229. 

6.  »gl.  oBen  @.  178,  3. 


1523. 


187 


geben  l^abcn,  ba^  toeCcn  fte  nemen;  fie  toeüen  anäf  ben  granfe  i)on 
©tcf Ingen  ntd^t  öerlaffen^. 

aSon  benretd^ftetten,  bie  ju®^>etr  aincn  tag  l^etten  bon  bed 

ioU  »egcn. 

5  Anno  dni.  1523,  aU  ber  rcid^Wag  ju  Slterenberg  i^ergangen  toa^, 
ba  fd^idten  bie  reid^ftet  ire  bottfd^aft  gen  ®^>etr  unb  lamen  bon  bed  jofe 
ö)egen  jufamen^.  olfo  befd^tnffenb  fie,  ba^  fie  foüen  bon  4  ftetten  Bot* 
fc^aft  jn  bem  latfer  in  ^if^>ania  fd^tcfen  bon  bc«  jofö  toegen,  nemlid^  bie 
botfd^aft  öon  ÜBefe,  Strasburg,  2lug«^)urg  unb  bon  S^iexenberg. 

10  Sltfo  fd^idten  bie  bon  Slug^purg  ain  laffman,  ber  l^ie«  ®^mon 
@e^|3,  unb  ben  gerid^tfd^reiber  *.  man  ttib  ftt  reb  bargu,  ba§  fie  nid^t 
ain  tafel^eren  fd^ictten. 

3m  nofember  lamen  fie  toibet  l^ex^;  man  fagt,  bie  4  bottfd^aften 


1.  (gg  trat  ber  frSnüfd^e  ^M  um 
itnt^txt  jtocimal  In  @d^»einfurt  ju  8e» 
ratunam  ^ufammen ,  bad  erfte  Wlal  am 
25.  «Woto.  1522,  ba«  jtocitc  9«al  am 
25.  Januar  1523.  ©au^tßegcnflätibe 
berScrat^ungbUbetcubaö  öon  bcmfd^toä* 
Bifd^e«  53uitDC  BcaBjid^tigtc  frtcgcrifti^e 
Utttcrtic^men  gegen  ben  fränftfti^en  3lbe( 
(f.  untcn@.192ff.  unb@enbcr@.153,l2) 
unb.bie2(nUegcnberi)erfd^tebencn?Jarteicn 
in  ber  @idtng[4en  Angelegenheit;  bie 
ton  ber  Serfammlung  gefaßten  öefdf^tüffe 
Bejnjedten  leine  btrefte  Unterjiü^Jmg 
Aldingen'«,  tt)ie  biefer  gel^offt  l^atte,  fon» 
bem  nnr  eine  S3ermitttung  jtüifti^en  i^m 
unb  ben  gürflen  ^nx6)  ba9  9cetd^dregt« 
ment.  ©on  »eiteren  S3cf^red^ungett,  tt>ie 
dltm  fold^e  angibt,  ifi  nichts  befannt. 
SSgt  Ulmann,  granj  i)on  @i(f Ingen 
@.  327  ff.  SSon  bem  atterbing«  etwa« 
f^)äter  erft  auftaud^enben  ©ebanfen  einer 
©äfularifierung  be«  @tifte8  SBürjBnrg 
nnb  ber  Umtoanbinng  beffclBen  in  tin 
»cltlidbeS  ©erjogtl^um  granfen  f^rid^t 
3brg,  1.  c.  @.  262.  613.  «Bat  ^rieben«* 
Burg,  2)er  9ieid^8tag  gu  @^eter  @.  146. 

2.  @.  oBen  @.  184  unb  bie  in  ber 
Anmerfung  bort  aufgcfül^rte  ?itteratur. 
3nr  ^intertrciBung  bc8  toon  ben  9?eid^3« 
(iänben  in  2(u8f!d^t  genommeneu  3oÖe8 
Befd^Ioffen  bie  ^d6f9^\>U  auf  einem 
Xageju  @^eier  eine  eigene  ©efanbtfdj^aft 
jum  «aifer  gu  fd^iden.  @.  ben  IBfd^ieb 
ber  @täbtetoerfammlung  in  <B\itkx  (toom 
22.  SWära-2.2l^riI  1523)  Bei  Älü^fel,  II 


@.  244 ff.:  togl.  Älud^fo^  I.e.  @.691  ff. 
ÜBer  bie  tu  SattaboUb  gepflogenen  35er« 
Banblungen  gtoifd^en  bem  latfer  mit 
feinen  ^ät^en  unb  ber  ©täbtebe^utatlon, 
bie  Bl8  gum  24.  2(ug.  bauerten,  f.  3lanfe, 
II  @.  86;  SBaumgarten,  II  @.  307  ff.; 
Subetotg  1.  c.  @.  26  ff. 

3.  @.  über  il^n  bie  2lnm.  45  gu  bem 
ZaQt^nä)  beö  Suca«  SRem,  1.  c.  @.  83. 

4.  grangÄe^ter. 

5.  Ö9J.  1523,  Sl.lSOa :  *2(uff  bie rai)6 
in  $if:|)anlen  auff  bie  frei?  önb  reid^jlett: 
aäff  ben  30tn  tag  becemBri«  anno  2C.  24. 
it.  auff  oBgemelten  tag  l^aBen  toh  mit 
@lmon  ©eitlen,  fo  in$if<)anien  gcloelen, 
aM  Beueld^  ber  erBern  frei?  löub  reitij  fiet 
aBgera^t  tnnb  berred^net  t)er}ert  ))nb 
audgeBen,  toie  l^ernad^  fieet,  namU(^  t)er' 
gert  i>on  Aug«.  aud  Big  gen  Sion  tnnb 
ücn  Ston  am  ^erau«  gießen  toiber  Bid 
gen  AugsB.  fampt  feinen  tertoanbten  t>on 
lugöB.  236  fl  6  er.  mer  ba«  fie,  bie  Bot- 
fd^after,  aU  Mitt  ju  8lon  erlegt  ^aBcn,  aine 
al«  t)ill  aU  bie  annber,  bnnb  t)on  bannen 
Sion  auß  Bi«  »iber  gen  Sion  auf  aincn 
gemainen  ^fening  gejcrt  [53t  180^]  ^aBcn 
öunb  er,  (Simon  @ei^,  in  9  ^)oflen  erlegt, 
873  gulbin.  mer  ^at  er  geBen  bem 
l^erolb  K.  für  fein  gepurcnben  tat?l  62 
gulb.mer^at  er,  @ei^,  auggeBen  für  fein 
ge^)urenben  ta\)U,  fo  am  l^iff  toerfd^enndt 
toorben,  46  f(  52  creu^er.  mer  üercta^bt, 
toerrofl  önb  fonjl  anber  ijncoft  in  alle« 
370  gutbcn  10  fr.  fumma  atte«  1598 
gulb.  8  er.  barann  geet  aB  ba«,  toie  bauor 


188 


VIII.  ^(Sronica  netoer  gefd^ici^ten'  toon  SUl^elm  9tem. 


l^abcti  ir  \aäf  ipot  juftibcn  gcftctlt^ 

93on  4  me^gern,  ben  man  bie  [tat  \itxpot  ))on  ber  reubi« 
gen   fd^aff   liegen  unb  bem  xunftmaifter  ratt  unb  red^t 

t)cr^)ot. 

Anno  dni  1523  a  die  14.  matjo  ba  ))er(ott  man  4  me^gem  btes 
ftatt  cipigKtd^  mit  namen  &ffaxt  gtMtn,  §an«  ©itgreitter,  gtnberßn  unb 
bcr  Srid^tlcr^;  blc  l^ctten  t)tt  Jar  teibigc  fd^aff  fauft  unb  gcftod^cn,  bie  l^ic 
unb  anbern  orten  öetbotten  fenb  ^ ,  unb  l^aben  fie  für  laftron  öertaft. 

Der  mefeger  gunf tmaifter  ber  ift  aud^  barunber  tjertoant ,  bem  ift 
ratt  unb  red^t  öerbotten ,  unb  f oü  an  lain  toal  mer  gan  unb  f oü  au«  ber  lo 
ftatt  nid^t  gan,  ber  l^aift  8auj  ©enebict  \ 


f®(.  92^]  SBan  l^erfeog  gerranbo  mit  feinem  gemad^et  l^erlam. 

Anno  dni.  1523  a  die  15.  margo  ba  lam  l^er^og  i$erranbo  l^er 
mit  feinem  gemad^et ,  bie  toa«  be«  funig  t)on  Unger«  fd^ioefter.   bie  öon 
3lug«j)urg  fd^ancften  ir  ain  fd^euren,  bie  lojt  210  fl,  unb  öil  flfd^  unb  tocin.  is 
fie  betiben  bi«  a  die  17.  bitto,  ba  god^en  fie  gen  3nfj)rugl^ 


in  bifem  buci^  für  ain  auggeben  flet  in 
2  ^ojlen :  nemltd^  200  tonnb  600  fi  mer, 
bad  er,  <Simon  @et^,  eingenomen  (fatand 
jmaien  reffen  59  gu(b.  12  !r.  mer  al^ie 
getöfl  55  g&tbin  aug  ben  reffen,  fo  Jle 
U}tberbrad^t  ^aben.  reflat  toit  ^artl^olo* 
meo  SBetfcr  jc.  geben.  683  gälb.  46 
fret^er  an  bem  in  $if:t)anien  bargeli^en 
bat;  bff  ben  obgemeüen  30.  tag  becembr. : 
it.  200  gälbin,  ^rann^en  Leiter  geri(j^t» 
fÄreibern  ömb  fem  mü^e  tonnb  in  ©tf^ia* 
nten  get^anen  ritt  entrid^t  tonnb  behalt; 
bamit  fein  bte  160  f[  t)ormat9/  toit  bienor 
flet,  in  2  ;t)of)en  bur(b  ine  empfangen, 
toenaJ?t.'  —  «91.  1524  ©I.  80i>:  *3tem 
200  gulbin  in  gotb  boctor  Sobann  8led^» 
tingem  umb  bie  ratfci^Ieg,  fd^riften,  and^ 
toilfattig  mul^e  bnnb  arbait,  fo  er  t)on  toe^ 
gen  ber  gematnen  frei  t)nb  rei(i^9flet  megen 
an  ta)^.  mt.  gemalt  tonnb  gebebt  b^^t,  }u 
ainer  bereerung.  foUen  bie  bemelten  frev 
t)nb  reidft9flet  anBgerid^t  l^aben.*  (8gt. 
2ub»ig,  1.  c.  @.  32.)  —  @.  (fieju  Ätucf. 
bo^n,  1.  c.  @.  701. 

1.  5Die  ^ui^dbnrger  Ratten  anger  ber 
^Qen  gemeinfamen  ^ngelegenffeit  noö) 
für  fid^  gefonbertbieüRono^oUenfragein 
gefd^idter  Seife  bertreten.  @.  ^ludbo^n, 
1.  0.  @.  688  ff.  693  f^. 


2.  ©91. 1523  m  1 19»  (S.  post  oculi 
14.  WlUxi):  *3tem  13  gulbin  2  ^  12  g 
bem  jD^ittell^ammer  für  a^nngen  dx^ax* 
ten  mbün9,  ©itgen  9lel^ter6,  Strid^en 
Zxiä)tUx9  t)nb  (Stafen  ginberd,  alle  me^ 
ger,  fein  bie  erfle  gelegen  lieber  6  tood^n 
k)nb  4  tag  bnb  ber  ginber  34  tag  2C.' 

3.  3m  i^tabtbud^e  toar  ber  S3er!auf 
t)on  finnigem  S^eijd^  gefiattet,  abernnr 
unter  genau  beaeidpneten  «ebingungen; 
Mox  allem  bnrfte  ber  Käufer  nid^t  begüg* 
lid^  ber  Oualität  bed  gleifd^ed  getäufd^t 
»erben.  @.  SWe^cr  1.  c.  @.  183. 

4.  ^Sucad  «enebict,  me^ger,  fo(  (in« 
ber  ainen  erbem  rat  a  n  aib  %i  got  bnb 
ben  (failtgen  f d^toeren ,  fein  teib  bnb  out 
ort  erlaubnus  ainS  rats  aug  ber  ftat 
lugf^urg  mit  guuertöm  nod^  gSueren- 
bern,  aud^  bie  jeit  'onh  fo  lanng  er  in 
fottid^er  aib^flid^t  ifl ,  ratgeben  bnb  rid^* 
teräm^ter  milffig  gefteen.* 

5.  @.  @enber  @.  153,  8;  gerbinanb 
(fatte  am  16.  Sebruar  bie  etabt  ^üxn» 
berg,  tüo  er  auf  bem  9leid^9taae  tl^ätig. 
toar,  toerkffen,  (fatte  fid^  gunäd^fl  na($ 
^ndbad^  unb  bon  ba  nadb  Stuttgart  unb 
Ulm  begeben;  bom  23.  üR&ra  an  ifl  er  in 
Snndbrudt  nad^gemiefen. 


1523. 


189 


SBic  bte  öon  3^^^  ^  münd^IIöfter  öer^)utten,   ntmer  ju 

:|}rebtgen. 

Anno  dni.  1523  a  die  18.  marjo  lamen  mär  l^er,  bag  am  mind^ 
JU  ^xxäf  in  aibgenofen  ge)>rebigt  l^att ,  utib  aU  er  ettici^  bing  ge))rebigt 

6  ffatt ,  ba  ift  bcr  ^)f arrer  an  bcr  ^)rebig  gctocf en  unb  l^att  offcntid^  l^inauff 
an  bie  Ian|e(  mit  bem  münci^  gerebt  unb  gefagt,  er  ^rebig  bing,  bamit  er 
im  feine  fd^&ftin  ferfier,  ba^  er  im  fag,  mau  er  foQid^  bing  gefd^ri6en 
flnb.  ber  münd^  l^at  in  tattein  »eöen  antworten,  ba  l^at  ber  i)farrer  ge* 
fagt,  er  reb  teutfd^,  bag  er  aud^  in  teutfd^  antoort  geb,  ba^  e^  ieberman 

10  öerftan  linb.  atfo  fenb  fie  mit  »orten  aneinanber  lomen ,  ba|  bit  anber 
münd^  an  ben  ^)farrer  fenb  mit  »orten  lomen.  ber  ^}farrer  l^at  gefagt,  er 
fot  im  feine  fd^eftin  nid^t  t)erfiercn  unb  fot  bie  »arl^ait  ^)rebigen. 

Sltfo  l^aben  bie  bon  3*^^  öin  grofen  ratt  gel^abt  unb  befd^toffen, 
ba|  bie  4  münd^dlBfter  l^infür  toeber  ben  Kofterfrauen  noci^  anbem  (eut^ 

i5ten  foüen  jjrebigen^ 


SSon  ainem,  ber  toott  ben  bapft  erftod^en  l^aben  }&  9?om. 

Anno  dni.  1523  im  marjo  ba  l^at  ain  larbinal  ju  9tom  ain  offtdal 
gel^abt,  ber  begert  3  tag  nad^  ainanber  felb  in  aigner  jjerfon  für  ben 
6a^)ft  er  »arb  aber  t)on  bem  ba^ft  nit  berl^ört;  ber  ofiriat  »oft  ben  ba^)ft 
2oerftod^en  l^aben.  atfo  erftad^  pd^  ber  ofidat  fett,  er  l^ett<]^aimtid^  l^amafd^ 
angelegt;  aber  etttid^  mainten,  man  l^ab  in  erftod^en,  bamit  er  nid^t  ge^ 
fangen  lourb,  baß  er  nid^t  fagen  linbt,  »er  in  beftett  l^ab ,  ben  ba^ft 
umbättbringcn^. 


1.  (Sd  (fanbette  ftc^  bamald  um  bte 
W>ni^t  bed  3ürid^er  ^omintf  anetHoßerS, 
toelAen  bie  geiflUd^en  ^errid^tungen 
im  2)ommitanerfrauentIotler  am  OÜen« 
bad^  oblag;  am  U.  m,ln  1523  «erbot 
ber  9lat]^  biefen  WivL^txi  ieben  ^efud^ 
be9  ^lotlerS  unb  trug  bem  loon  (Sinfiebeln 
oXi  Seut^riefler  berufenen  Seo  3ub  auf, 
bie  Ü^onnen  mit  $rebiat,  9)fleffe  sc.  gu 
i)erfe^en.  »ögelin,  1.  c.  II  @.  151 ;  güß* 
lin,  iQeitrSge  gur  (Sriäuternng  ber 
iHrd^en » 9ieformationd  *  ©efd^id^fen  beS 
(Sd^toet^erlanbed  ^b.n  @.  76.  Ubrigend 
gab  e9  in  Bürid^  nur  brei  SJlanndttößer, 
ein  ^rebiger«,  ein  ^arfüger^  nnb  ein 
SlugnflinerfloPer,  beren  Snfaffen  kut 
9{at^9befd^Iu6  t>om  3.  2)ec.  bed  näd^ßen 
Sa^re«  (1524)  bid  auf  toeitere  Sßerfü« 
gnngen  in  bad  lOarfügernofler  beorbert 
würben.  gügUn,  1.  c.  @.  76. 


2.  3obiu«  era&Wt  über  biefen  S3or« 
faU  für}:  'Exacerbatis  officialium 
animis  (burci^  feine  atd  ®eig  gefd^mS^te 
@:t)arfamteit) ,  quando  quisque  se  im- 
potenter exutum  bonis  et  sub  fide 
publica  deceptum,  grayi  vociferatione 
quereretur,  Marius  Placentinus,  vir 
togatus  sacratique  nominis,  despera- 
tis  honestae  vitae  commodis,  immane 
facinus  confodiendi  pontificis  vecordi 
animo  concepit,  ita  ut,  cum  egressu- 
rum  cubiculo  aliquamdiu  exspecta- 
visset)  sese  demum  eodem  ferro  trans- 
verberareti  sive  impetu  commotae 
biUs ,  sive  atrocioris  supplicii  timore, 
quod  rem  communicasset,  nee  consti- 
üito  in  loco  socius  facinoris ,  uti  cre- 
diderat,  esset  repertus.'  Pauli  Jovii 
Vita  Hadriani  sexti  in  Burmaon, 
Ansdecta  bist  de  Hadriano  sexto®.  1 34. 


190 


VIII.  *(Erotttca  nctoer  gef(^td^teij'  tott  SBil^dm  fftm. 


[©f.  93*]  SBan  \xäf  ba«  fd^Io^  gu  aWatfanb  an  ben  l^erfeogcn 

ergeben  l^att 

Anno  dni.  1523  a  die  14.  a))rt(I  ba  l^aben  bte,  bte  in  bent  fd^tod 
ju  aWattanb  getoefen  fenb  t)on  be«  Innig  t)on  gtandreid^  toegen  * ,  bem 
^erfeog  t)on  SKaifanb  ba«  fd^Io«  übetgcben.  e«  iparen  nod^  bei  150  man,  5 
barunber  iparen  bei  100  faft  Irancf  unb  bie  übrigen  aud^  nit  faft  fxifd^; 
[ie  l^aben  \iä)  rebßd^  gcl^atten,  l^aben  ba«  fd^to«  tt)oI  17  monat  gel^atten, 
nad^bem  bie  [tat  t^ertoren  ift  »orben ;  fo  fenb  »ot  700  man  im  fd^Io«  tob, 
e«  ift  an  bit  bingen  mangel  barin  gett)efen.  nnb  ba  bie  in  bem  fci^to«  unb 
ba«  fd^to«  ausgeben  ^aben,  in  grandtreid^  lomen  fenb,  ba  l^at  fle  ber  finig  lo 
taitö  taffenl^endCen.  e«  ift  in  übel  betont  loorben. 


>ie  ber  Innig  bon  S^enmardC  bertriben  »arb. 

Anno  dni.  1523  a  die  13.  mago  lamen  mär  l^er,  bag  ber  Ifinig 
t)on  2;ennmardt  mit  1 6  fd^iff  loot  gerüft  in  ©eetanb  toa«  lomen  mit  »eib 
unb  linb;  er  »a«  t)on  feinem  tanb  bertriben;  er  l^att  nod^  ain  ftat  in  fei^  i5 
nem  tanb,  l^aift  Äojjjjenl^agen,  bie  ^at  er  mit  2M  Ined^ten  befefet.  bie 
l^anbtftet,  fein  aigen  ^old,  l^aben  in  bertriben.  man  fagt,  er  l^ab  e«  loot 
tjerbient,  er  ift  ain  toietrid^  geioefen,  fein  öotdE  l^aben  fein«  battem  bruber 
für  ain  lunigauffgetoorfen  2. 


S33ie  ber  bifd^off  t)on  2;rier,  H^^Us^^ff  Subö^iß  unb  berso 
tanbtgraf  bon  Reffen  ben  granfe  t)on  ©idEingen  unb  anöf 
anbern  ebetteuten  15  fd^to«  abgewnnen. 

Anno  dni.  1523  im  majo  ba  lamen  mär  l§er,  baß  ber  bifd^off  bon 
2;rier,  ^fatfegraff  Subtoig  unb  ber  tanbtgraff  t)on  Reffen  im  a^rit  »er* 
gangen  ben  ganfe  öon  ©idCingen  übergogen  l^aben  ^.  fie  l^aben  bei  4000  25 


1.  35gt.  l^lcgu  Saumgarteu,  ®cfd^. 
Äart«  V.,  ©b.  II  @.  265  ff.;  SSerrl, 
Stona  di  Milano,  II  @.  168. 

2.  (SMflianll,  ^0nig  toou  ^Sne^ 
mar!  uub  iRortoegen.  @r  töurbe  öeftürjt 
infolge  feine«  äemürfniffe«  mit  ben  ©an- 
färbten, Mox  allen  MUd  unh^anm, 
unb  ber  feinbfeHgen  Gattung  be«  lüu 
länbifd^en  "ähtli,  ber  bem  ©crgog  grteb« 
ri(^  t>on  (S(^(e«tt>ia«$D(fietn,  (Sl^tiflian« 
laSatetbtuber,  bie  oänifd^e  ^rone  anbot. 
(S^tiflian  entflog  am  20.  ^rtl  1523  mit 
feiner  Samilie  t)on  ilo^enffagen  na(j^  ben 
9}ieberlanben,  koS^renb  fein  ganjed  9^eic^ 


innerffatb  toentger  So^en  bem  neuen 
^Bntge  (griebrid^  I.)  l^ulbigte.  $gl  auc^ 
Äeßter,  ©abbot^a,  1.  c.  @.  187  ff. 

3.  ^xani  ^^u  ©idingeu  ^atte  im 
^ug.  1522  nm  geringfügiger  Urfad^en 
toiuen  mit  bem  (Srsbif^of  %i^rb  t>on 
©reifenftau  gelobe  Begonnen  nnb  ht^ 
tagerte  Xrier,  mugte  aber  tt>iebet  ab« 
gießen  (f.  ^ieju  S3remer,  granj  b.  ^idin* 
gen*8gc^|bc  gegen  Xrier,  ©tragburg  1865) 
unb  tDurbe  nun  feinerfeit«  bon  Sanbgraf 
$4i(i^^  bon  ^ffen ,  bem  (Srgbifd^of  t>on 
^rier  unb  bem  $fal3grafen  2ubtt>tg  in 
feiner  gefie  Sanbfht^I  belagert   @.  gum 


1523. 


191 


man  gu  fuo«  unb  Bei  1200  ^>fcrb  gcl^aBt^  fenb  im  am  crftcn  für  ain  \ö}li>^ 
gcgogcn,  l^aift  5Wanftat.  gtanfe  t)on  ©idingen  ift  barin  gctocfcn.  affo 
l^aben  pe  fo  faft  l^inein  gefd^offcn,  ba6  ain  bald  ober  träum  l^erab  im 
f^to«  auff  ben  granfe  bon  ©idingen  gefallen ,  ^at  im  ain  ad^fet  tt>eg  ge^ 

5  fd^tagen.  atf o  l^at  fid^  ba«  fd^to«  ergeben  ben  3  fürften.  ber  granfe  ift 
in  2  ftunben  bamad^  tob  '^.  bie  3  fürften  l^aben  fil  gutt  in  bem  fd^toö 
gefunben,  fitbergefd^irr,  gett,  fom  unb  anber  r^xl  bing,  e«  ift  xocl  gefjjeift 
geioefen. 

Darnad^3  i^^jjen  fle  ^od^enburg*  unb  gberburg*  aud^  geioonen 

10  unb  t)erj)rennt,  aber  SRanftat  l^aben  fie  nit  i^er^rent ,  bife  3  fd^Io«  fenb 
bc«  granfe  bon  ©idtingen  getoefen.  mer  l^aben  pe  eingenomen  JradEen^ 
fete«,  ain  ganerbenl^au«,  Saüenfete^  bie  jwo  S^^ann^,  ©artenberg®, 
SüfeCftain^^  9tudtingen^^  bie  alle  t)erj)rennt.  ju  2;radCenfete  l^att  man 
10  gefangen  gcfunben,  unber  ben  fenb  2  tobgemcfen,  loaift  niemanbt, 

i5tt)cr  Pe  fenb.  mer  l^aben  pe  eingenomen  ©erbctftain,  ip  be«  bon  ÜDrat^^^ 
Sribburg,  ain  gan^[®L  os^jerbenl^au«^^,  JReiffenburg,  ain  ganerben* 
l^au«  ^^,  Sintl^ain  ^^  ain  ganerbenfd^to«,  Sronburg  ^^. 


©angctt  Ulmanii,  grattj  bon  ©Icfiitgen 
@.  361  ff.;  ^palatirt  in  @^.  l^ijl.  ^aäf^ 
tag,  edd.  ^mttdtt  unb  Bretter,  S3b.  I 
@.  173  ff. 

1.  ^ie  2:ru^^ett  ber  ^eibüttbetett 
»erben  auf  5000—5500  8anb8!nec(>tc 
unb  1000  9ieif!ae  gefc^äl^t.  Ulmann 
@.  370. 

2.  2)ic  Sefci^ieguttg  ber  ©urg  Sanb« 
flu^I  begann  am  29.  ä))nl,  am  britten 
Xage  berfetben  ttjurbe  @i<fingen  toon 
einem  bnrd^  einen  ©c^uß  jerf^jlitterten 
33aWen,  ber  i^m  in  bie  @eite  brang,  toer« 
»unbet  nnb  flarb,  nad^bem  bie  ^urg  am 
6.  Wlai  ca))itnUert  l^atte,  am  fotgenben 
Xage. 

3.  ^a6f  ber  Stnnal^me  )>on  Sanbßu^I 
ließen  bie  gürjlen  bie  übrigen  in  ber 
^hfft  ftegenben  ©urgen  ©Icfingen«  unb 
feiner  SSerbünbcten  einne^^men.  Sin  ge- 
nauere» SScrjeld^nlß  blefer  S3urgcn  finbet 
fi^  bei  ©^alatin,  1.  c.  @.  186  ff.,  ba« 
au(i^  für  bie  Angaben  In  ben  natj^folgen* 
ben  ^nmerfungen  benü^t  i|l.  S3g(.  au^ 
Äaf^)ar  ©türm«  'ttja^rll^er  beriet,  »ie 
t>on  ben  breiten  f^urfürflen  5C.  gran^ 
t>on  Aldingen  überwogen  2C.'  bei  ^ün^, 
granj  bon  ©idingen«  Saaten  :c.  ©b.III 
@.  60  mx.  XXX. 

4.  $omburg  (In  ber  Sfl'd\)t  toon  ©traß« 
bürg).  ©^aJatin  @.  186  unb  181. 


5.  Über  bie  ©inna^me  ber  @bern» 
bürg  berld^tet  audfübrlii^  ©^alatin 
@.  182  ff. 

6.2:ra^enfel«,  *etn  überfefl  böu«,  ge» 
^)tttnbert  unb  gurlffen,  ip  granjen  ein 
gemein  bau«  mltgewefl'.  @.  181.  186. 

7.  Äottenfet«,  *aln  gemein  b^u«'. 
@.  182. 186. 

8.  mu  unb  9'leu.2:ann  @.  181. 186. 

9.  i!Bartenberg  %  ein  gemein  ^ani 
unb  grangen  gum  teil  mit  gemeft'. 
@.  187. 

10.  Süfeetnburg,  *eln  übcrfefl  b«««. 
ae))Iünbert,  ausgebrannt  unb  }urrif[en, 
tfl  grangen  getoefl'.  ©.  186. 

11.  'Sludtngen  Ifl  bed  t>on  dtubeden 
gettjejl'.  @.  187. 

12.  ^xäfi  Ui  ©^alatin  genannt,  ba< 
gegen  mehrere  anbere,  blc  unferem  ie^ctc 
feblen. 

13.  grlcbberg,  ^fc^Iog  unb  flabt,  b^ 
gcbren  ni^t«  anber«  benn  frieben'. 
@.  187. 

14.  kelffenberg.  *eln  flabt  unb  fd^Ioß». 
@.  187. 

15.  guntben  @.  187. 

16.  (Sronberg,  Id^toß  unb  flabt,  ein 
V6pxäf  bau« ,  gau}  f efl,  Ifi  ber  bon  (Sron< 
berg  ge»e|l,  b«*  ber  lanbgraf  Inne.' 
©.  187. 


192 


VIII.  ^(Srontca  netoet  gefd^lci^ten*  loott  SK^etm  9l<m. 


24. 3uni  Die  üorgefd^riben  3  fürftcn  fcnb  umB  fant  Sol^anö  tag  toibcr  l^aim 
sogen,  fenb  (et  9  tood^en  ju  fe(b  gelegen  unb  l^aben  ben  Sran^  t)on 
©idingen  umb  CetB  unb  gut  (rad^t.  ber  toa^  ain  ebebnan ,  l^ett  1  tat  bei 
lOM  p  auffju^eben,  fo  ^ett  er  fünft  bei  lOM  fl  bicnftgcö  öon  ben  fü^ 
ften  unb  leerten,  bie  f ürften  l^etten  f org  auff  in,  ban  er  l^ett  öit  ebettcut  5 
an  im.  »an  et  et»a«  ton  »oft,  fo  bleuten  im  bie  ebetteut  ain  ritt,  fo 
fiberjod^  er  ffirften  ober  ftett  unb  ^rantfd^afet  flc  umb  gett. 

SBarumb  in  aber  bie  ))orgefd^riben  3  fürften  überjogen  l^aben,  ba9 
ift  bife  urfad^ :  am  l^erbft  näd^fü)ergangen  l^at  f$ran^  t)on  ©idingen  ben 
bifd^off  üon  Syrier  überjogen.  er  l^at  bei  500  ^ferb  unb  bei  4M  man  juio 
fuod  gel^abt  unb  ^at  [xä)  für  2:rier  gelegt  unb  l^att  faft  in  bie  \tatt  ge^* 
fd^offen,  bod^  nit  geioonen,  unb  ^at  bem  bifd^off  ob  60  berfer  öer^}rent; 
unb  bamad^  l^att  er  bem  ))fa(|grafen  aud^  bei  3  börfer  t)er))rent  ober 
))ranbgefd^a|t.  fo  l^at  er  k)or  5  faren  bem  (anbtgrafen  t)on  Reffen  fein 
mutter  umb  35M  fl  ge))ranbtfd^a|t  S  U)ie  ba  dornen  am  48.  plat  ftatu 
bad  ift  bie  urfad^ ,  barumb  i$ran|  t)ertriben  ift  toorben.  fo  fenb  bau  bie 
\6flo^ ,  bie  t)on  ben  3  fürften  eingenomen  fenb  loorben,  bie  be^  grausen 
nid^t  gemefen  fenb,  raubfd^Iod  getoefen,  ift  in  red^t  befd^ed^en. 

S33ie  ber  fd^toäbifd^  l)unbt  »iber  bie  grandtcn  jod&  unb  in  öit 

fd^to«  i)erj)rant2.  20 

Anno  dni.  1523  a  die  17.  majo  ba  lamen  bed  fd^mSbbifd^en  ))unb9 
rätt  gen  9iörßngen  jufamen,  unb  ber  ))unbt  ^M  tyü  ebeHeuten  gen 
grandCen  gefd^riben,  ba|  fie  gu  in  gen  SRBrtingen  fotten  lomen  »on  ber 
rauberei  »egen,  baröon  bau  bie  »on  bem  ^)unbt  ftäfe«  befd^ebiget  lourben. 
aCfo  lamen  ir  etlid^  bal^in ,  ba  l^iett  in  ber  ))unbt  etßd^  artidEet  für.  unb  2s 
ettid^  bie  purgierten  fid^  unb  fd^tooren  ain  aib  barfür,  »ieioot  ber^ 
fe(b  aib  nid^t  bei  in  aüen  für  gar  rain  gel^atten  loarb.  fo  »olten  etlid^ 
aud^  gefd^toorcn  l^aben,  bie  ber  ^)unbt  nid^t  toolt  jfitaff en  jü  fd^toeren  ^. 

27.  'für  0at*  ijl  baTÜb(T0ef(^rtebcn. 


1.  @.  ol6en@.  92, 1. 

2.  8gt.  Seonl^arb  SBibmami,  1.  c. 
@.  50,  27.  —  S3ergel(^nif[e  bei*  toon  bem 
Sunbe  eingenommenen  @(j^I8{fet,  im 
einzelnen  t>on  einanber  a^meid^enb,  fin« 
ben  p*  öfter  aBgebmtft;  f.  j.  ».:  Sin» 
seiger  f.  ihtnbe  b.  bentfd^en  Sorbett, 
3atrg.  1866,  i«t.  1—3;  ^lü^fet,  Ur!.  g. 
®ef^.  b.  6(^n>äbtf(^en  $unbe9,  II 
(S.272f[.;  «aaber,  S3er]^anblnng<n  üBer 
Il^oma«  bon  «b«terg,  1.  c.  @.  70  ff. 


3.  SCuf  ber  ^nnbe8berfamm(ung  in 
Utm  am  18.  Wi^  1523  tonrbe  ein  Xag 
anf  ben  17.  9)flat  b.  3.  audgef^rieben, 
um  über  bie  ^urgation  ber  toegen  2anb« 
frieben^bru^e«  «ngeKagten  unb  bie  S(rt 
bed  C^ecutiondjuged  gu  beratf^en.  ®. 
^ü^fel,  II  @.  243  unb  ben  STbfc^ieb  ber 
9unbe9berfammlung  gu  iRörbUngen  bom 
17.  iWai  ebenba  @.  264.  8gt.  ©aober, 
1.  c.  ®.  71. 


1523. 


193 


S(fo  marb  bet  )>unbt  aind,  bag  fie  tptber  tüiö)  ebelteut  im  Standen^ 
tanb  motten  jied^cn,  unb  j&  !iDin(Ietf^)tt  ba  f oft  ber  j)unbt  gftfamen  lomen  K 
alfo  fd^rtb  ber  gtändifd^  abet  bem  regiment  gen  SRierenberg  unb  beltagten 
Pd^,  ti)a«  man  ben  främcn  abet  geid^en  »eft,  unb  l^etten  ben  gftg  gern 
5  getoenbt,  aber  e«  mod^t  ntd^t  fein,  ber  ^)unbt  gab  gu  anttocrt,  man  toelt 
ben  frumen  nid^fe  ton,  nur  ben  befd^ebigern  ^. 

ätfo  fd^idten  bie  öon  9lugf^)urg  a  die  28.  majo  l^ie  an^  auf  Dindet* 
ipn  gfi  29  ratfigen  <)färb  unb  [©t.  94*]  507  fuo«Ine^t  unb  7  gro«  bfid^fen ». 
unb  ber  ^unbt  loäf  ju  !J)indetfj)it  au«  a  die  8.  iungo;  a\Ä  fie  gar  ju* 
lofamen  famcn,  ba  l^etten  fie  bei  1 M  raifigc  i)f ärb  unb  7800  fuo«Ined^t 
unb  faft  öit  gufe  gefd^üfe  *.  I^er  Sorg  Sirud^fc«  ber  »a«  obroftcr  l^aubt* 
man  aber  alten  geug ,  unb  3acob  t>m  SBerbnam  toa^  l^aubtman  aber  bad 
fuo^öotd. 

9[tfo  namen  fie  t>xi  fd^to«  im  |$randentanb  ein.   ed  n)a9  ieberman 
15  audgeflod^en ,  ed  ftatt  fid^  niemanbt  gu  tDör ;  unb  \oa9  man  eingenomen 
^at,  ift  at«  »erfreut  »orben  ober  i)utfer  barein  getl^on  unb  öon  ainan* 
ber  gerriffcn,  toie  l^emad^  ftan  loirt 

SSetberg,  tigt  ain  meit  öon  fd^mäbifd^en  ^aü^,  ift  SBitl^atm  öon 
SSetberg«  tait  abgebrod^en  unb  öor  bem  fd^to«  i)erj)rent  loorben. 
20        Sodfjjerg,  bei  Sauba»  getegen«,  l^att  §an«  23^oman,  $anö  SKet* 
d^ern,  unb  §an«  Ütrid^en,  att  Äoffenberger,  gugel^Brt,  ift  t)eri)rent 
toorben. 

»atbad^  ^  jei  SKörgat^a,  l^at  «üb  ©ufeetn  guge^ört,  ift  Derjjrcnt. 


1.  2)te  üJ^obttifientnd  bed  ^unbeS^ 
()eete9  toutbe  befd^toffen  }U  Ulm  am 
18.  ay^Stg  1523,  bie  Sammlung  bed 
©eere«  feftgefe^t  auf  ben  1.  Sunt,  ©eil» 
mann,  ^at^x.  ^rtegSaefd^.  @.  33. 

2.  @.  bie  Beim  welc^«regimente  ein* 
gereid^te^efdbkoetbe  bedflbetö  in^ntger« 
melfler,  Cod.  dipL,  I  @.  1403  ff.,  ÜBer 
bte  jtotfci^en  bem  fci^tt&BIfd^en  Sunb  nnb 
bem  ber  9{itteifd^aft  geneigten  9ietd^9* 
xegimente  en^anbenen  SD^ig^ettigfeiten 
mp\tl,  II  @.  235  ff.;  «aaber,  I.e. 
@.  70  3Cum.  1. 

3.  8gt  bie  Snfhuction  für  ÜÄattlSiäu« 
Sangenmantet  atd  bepettter  ©Sdetmeifler 
für  bie  ©ereipgen,  guglned^te ,  Xraban» 
ten  nnb  ©üd^fenmeipcr  ju  bem  fränfifd^eit 
äug  dd.28.3Wail523  in  ber  ?lttcraUen* 
^ammtung.   2)ie  @tabt  t)ertaufte  für 


biefen  Bug  100  (Sentner  Butter  an  ben 
33unb,  bie  1079  fi  4  Ärenjer  foflcten.  @. 
bie  Ouittung  dd.  31.  mal  1523  ebenba. 

4.  2)le  txvüpptnia^l  betrug  10  575 
3Wannju  gug  unter  SafoB  öonSQßernau, 
1522  SCRann  ju  9{og  unter  9lubotf  bon 
(S^ingen.  @.  über  bie  ^udrüfhtng  mit 
©efd^ü^  ©eitmann,  1.  c.  @.  33. 

5.  S5e(berg  füböfll.  toon  ©att.  »gt. 
«aaber  @.  74  u.  77.  SBitl^cIm  bon  «el« 
Berg  tt)ar  ber  @d^n>ager  beS  ^(fomad  bon 
?lb«berg.  @tättn,  IV  @.  231. 

6.  ©öjberg,  fübtid^  bon  Saubau 
a./2:auber.  ©aaber  @.  74  u.  78.  ®egen 
S5o;cberg  tt>ar  fd^on  je^n  Sa^re  frü(>er  ein 
@;cecution«jug  befi^toffen  »orben.  @. 
Hamann,  @.  47  n.  120  3lnm.  102. 

7.  ^atbaäf  bei  ÜRergent^elm  (9lueb 
@ü^er  ge^örenb).  »aaber  @.  75  n.  82. 


etäfet«(^>roniUn  XXV. 


13 


194 


VIII.  '(JEtonica  ttctöer  gcWi^tcn*  looti  SBtl^elm  ^m. 


af^]^aufcn^  aud^  bafctb  aelegcn,  ^at  §an«  Sorgen  öon  Slfd^l^aufcn 
gel^ört,  tft  öcrjjrcnt. 

^a^iaä)  2  tft  i)cr^>rcnt,  l^at  granfe  9itbcn  jflgei^Btt. 

2l»c,  ba«  ftätfin,  bei  9tifetgen  gelegen  ^ ,  tft  bcr  l^atttait  Sonfecn  öon 
5Rofenberg«  unb  bcr  trud^fefcn  gcwefen,  eingcnomen  unb  umb  1000  P  ge*  5 
^Jtantfd^afet  toorbcn. 

Saltman^l^ofcnS  l^at  Sonden  »on  9iofenberg  jugel^ört,  ifi  öerjjrent. 

®nofe]^aim  ^  bei  ©^jed f etb,  l^at  a\x(Sf  inte  jflgel^ört,  ift  »erjjrent. 

3lnt  äie^ff enberg  ® ,  ift  §an«  Sorgen  öon  Singen  l^au«,  jtou  meil 
»on  ffiirfeburg  gelegen,  gerriffen  toorben,  unb  l^aben  Sorg,  Suftad^iu«  lo 
unb  6af))er,  ad  ^on  Siingen,  aud^  ain  tai(  baran  gel^abt. 

Sru^^ad^  \  ^at  ©olf^ainrid^en  »on  5luffa«  g&gel^ört,  ift  t>txpxtnt 

Äricgetftain  bei  $otfeIb^  l^at  Sorgen  »on  ®td^t  jugel^Brt,  ift  Der^}rent 

2üt  ©üttenberg  unb  neu  ©uttenberg  ® ,  ain  meit  öon  Sutmbad^ ,  ift 
^ector^,  3ld^ariu«  unb  gifi^jen  tait,  fenb  baibe  fd^Io^  gar  t^er^runen.        is 

Obrobt  ^0,  ain  bürg  l^inber  ©airreut,  l^at  5)anfen  unb  ©ebaftian  öon 
©^jamegf  gflgel^ört,  ift  »er^jrent. 

SBaÖftain^S  l^at  ffijolfen  unb  Sriftoff  öcn  ®^}arnegl  guge^ört,  ift 
t)er^)rent. 

©attenborf  12^  l^at  ®8tt  t)on  @^}amegl  jfigel^iJrt,  ift  öer^rent.  20 

®^amegl^3,  l^at  333oIfen  unb  ^iftofen  öon  ©jjamegl  gugel^ört,  ift 
i)er^)rent. 


12.  Soi  'Xrupad)  iC  {It^t,  wie  e9  fc^eint  but(^  ein  fBeTfe^en:  'Gtainlin  ato'  (wa^rfd^eifllid^  ba^ 
oben  ft^on  genannte  @täbt(^en  %üh).  22.  3toif(^en  *6t>ameflf  ](.'  unb  *SBcidborf  u.'  Mt  im 
Original  'SDBeic^felbctff,  ^at  ©cbaflian  unb  Raufen  »on  ©parne*  jfige^Stt,  ifl  tjetprent  worben.' 
!£>iefel  SBei(^feIbotf  büifte  ibtntifc^  [ein  mit  bem  nac^folgenben  SBeilbcrff. 


1.  Slfd^^aufen,  im  toürttcmb.  Dbcr* 
amt  ^üngeleait,  jum  SlitterortObentoalb 
Qt^htnh,  ©aaber  @.  74  u.  82. 

2.  SBa^bad^  Bei  SD^ergettt^eim ,  eben* 
att9  gum  9itttcrort  Obenmalb  gel^ürenb. 
SBaabet  @.  75  w.  82. 

3.  Kub  bei  9{Stangen  fübtid^  bon 
Od^fetifurt.  "iflaöf  öaaber  @.  84  ff.  ge« 
l^ürte  e9  ^atb  bem  (Sutt^  bon  dlofeuberg, 
batb  bem  ©ifd^of  bon  SQßütjburg. 

4.  SBalbmann^l^ofett  Bei  SJ^ergettt« 
Beim,  jitm  9litterortObentoa(b  gel^örenb. 
^aaber  @.  74  u.  85. 

5.  ^o^^eim  Bei  ©^edfetb,  U^tered 
eine  9luine  Bd  SJlartt  (Sitterd^eim  öfitid^ 
bon  9)flarftBreit.  ^aaber  @.  74  u.  85. 

6.  d^eugenbetg  in  bet  M^t  bon  ®e* 


münben.  ©aaber  @.  72  u.  83. 

7.  Sru^^ad^,  füböfltid^  bon  ©oflfetb 
(2V2  Saaten  »epUd^  bon  8aVreutB). 
©aabcr  @.  76  u.  87. 

8.  ^ügetflein  norbSflUd^  bon  ^oQ- 
felb.  ©aaber  @.  76  n.  87. 

9.  ?llt-  nnbiReugnttenButg  Bei@tabt 
@teinad^.  «aaber  @.  76  u.  87. 

10.  O^toenrotff  norbüflIi^))on91'lünd^' 
Berg  (Bei  ^of).  ©aaber  @.  76  u.  89. 

11.  aBatbflein  Bei  Sett  (füblic^  bon 
aiflünd^Berg).  Saabet  @.  76  n.  88. 

1 2.  ®attenbotf,  öfiUd^  ))on  $of.  8aaber 
@.  76  n.  88. 

13.  (g^amed,  füblid^  bon  9)^fin(^Berg. 
SBoaber  @.  76  u.  89. 


1523. 


195 


[S8t  94^]  SBciöbcrff^  ^at  ©cbaftian  unb  §anfcn  bon  (Bpaxmtit 
i&it^M,  ift  ticxpxtnt 

Sagmctfd^atui  \  ^at  Saret  üon  Öttingcn  frau  ingel^att,  ift  ücri)rcnt. 

Uttcn^ofcn  ^,  gel^ört  Sonfe  öon  JRofcnberg,  ift  bcrjjrcnt. 
5        8lbfj)ev8  ^,  i^ffixt  f)n  $an«  Sorgen  bon  8lbfl>erg,  ift  t>expxtnt 

©crcte^a^m^  ^at  Sorg  »on  6»^)«  ingcl^abt,  ift  t)erj)rent  »orbcn. 

Unb  »a«  börfcr  ober  gietter  gü  ben  öorgefd^riben  fd^tBffer  gel^Brt 
f)at,  bie  l^att  ber  ^unbt  aQe  eingenomen.  unb  bie  ^auren  ^aben  bem  ^unbt 
mieffen  fd^toeren.  unb  toeit  ber  jjunbt  noä)  ju  betb  tag,  ba  fd^rib  ber 
io))unbt  grauff  äSJiC^alm  bon  ^ennenberg  unb  anbren  ebelteutten  im 
grandentanb,  »c«  fid^  ber  ^unbt  jä  in  berfed^en  fott,  ob  fie  ftd^  ber  ebel^ 
(eut,  ben  irc  l^eufcr  berjjrent  fenb  toorben,  nid^t  loeüten  anncmen,  ban  ber 
^unbt  toolt  ain  lautter  »iffen  unb  antmort  l^oben.  a(fo  fd^rib  ber  graff 
unb  bie  ebeKeut  bem  ^unbt  gu^  fie  toeUten  fid^  ir  nid^t  annemen;  ettlid^ 
islamcn  fett  g&  bed  pmit^  rätten  unb  fagten  e«  müntßd^  gft,  toietool  fie  e« 
ungern  tetten,  fie  mnften  e«  aber  ton. 

@«  fenb  nod^  t)it  fd^Io«  unb  fledten,  bie  ftraffen«  toert  gemefen  tt)eren, 
at«  SWerget^um,  Oberborff«,  ^a<)^)en]^aim',  Diettfurt«  unb  anber  bing 
mer  im  grandCentanb,  ©treitberg^  unb  anber«. 

5Kfo  lam  unfer  t>old  an  fant  3acob«  tag  toiber  l^er  gen  3lug«^)urg  ^^  25. 3uu 


20 


S3on  etUd^en  ^)f äffen,  bie  gS  Strasburg  burger  »urbcn. 

Anno  dni.  1523  ba  tourben  etfid^  <>faffen  ju  ©traf^urg  burger,  bie 
jatten  ftcur  unb  ungelt  loie  anber  burger.  alfo  l^ett  ber  bifd^off  bon 
®traf^}urg"  ain  ^)f äffen  jitticrt  in  ain  ftettßn,  ba«  tigt  nid^t  ferr  bon 

2.  ^ai)  Um  9lbfaj)e  *SB(ilborf  k.*  folgt  bie  fc^cn  oben  genannte  iBurg  Gparnegf,  bielmat  mit 
bem  3u[a^ :  *^at  SBoifen  von  Qpaxnt^i  afige^ort,  ifi  oerpient*. 


1.  SBetdborf,  Sfllid^  Hon  SJlünc^betg. 
8aftbcr  @.  76  u.  89. 

2.  Sagmerd^m  gkotf^en  SD^onffetm 
uub  Settfeim.  8aaber  @.  75  u.  91. 

3.  Uttcn^oioen,  aum  9litterort  Oben* 
toatb  ßel^örenb.  8aabec  @.  74  w.  90. 

4.  ^b9berg,  fübtoeßUc^  t>on  @^alt. 
8aabcr  @.  74  u.  90. 

5.  8ert(foIb8]^etm,   norböflUd^    t>on 
9laiu.  öaabcr@.  76U.91. 

6.  Dbernborf  am  Se(^?   <S.  SBaaber 
@.  456  9^.  8,  5?unft  9. 

7.  ©bcnba  @.  457  «punft  14. 

8.  (Sbenba. 

9.  ©treitberg    bei    (Sbermannflabt. 


aSgl.  8aaber  @.  71  u.  86.  —  «nbcrc 
@^t8ffer,  ©urgen  unb  @l^e,  blc  ben 
SRaubtlttetn  at9  Untcrfd^Iuf  bienten ,  f. 
bei  Saaber,  2)er  ^kcfet  $and  X^oma9 
t>Dn  ^bdberg  im  34.  Sa^reSbcri^t  t>on 
ajlittetfrantctt®.  112. 

10.  iRad^  einer  ber  S9l.  bed  Sa^red 
1523  auf  einem  befonberen  Slatt  bei« 
(tegenben  9ted^nungdnotig  betrugen  bie 
®efammt!oflen  ber  @tabt  »ugSburg 'auff 
ben  jug  in  granfen  f(  6225  ^  27 
6  12  ^  4.' 

11.  3)er  «ef^tuß  be«  ©traßburger 
9lat^e9,  bag  bie  in  ber  @tabt  koobnenben 
®eiflli(^en  (ba9  ^omca^itel  audgenom« 

13* 


196 


vni.  *(Srontca  nekoer  gef^id^tm'  )oon  SSU^cIm  9{em. 


@trafj)Uta.  atf 0  geboten  btc  öon  ©tta^urg  bem  J)f äffen ,  er  f oft  ntd^t 
etfd^etnen,  unb  bie  öon  ©trafj)ur8  fd^ttben  bem  Bifd^off,  fftü  er  etoa« 
ju  bem  ^)f äffen  gu  \pxe6fzn,  fo  med^t  er  in  öor  in  fftmemen,  ban  er  »er 
ir  Bürger. 

[©l.  95*]  SBie  etlid^  1>f äffen  ju  SQSirfeburg  toeiBer  nomen. 

Anno  dni.  1 523  im  iungo  fagt  man,  mie  }u  SBir^Bnrg  etßd^  )>faffen 
loetBer  l^etten  genomen.  ber  Bifd^off  Ke«  ir  2  fad^en,  bie  toaren  Baib 
boctor.  atf 0  nam  in  ber  Bif d^off  ire  ^)frienben  unb  t)eri)ot  in  ba«  tanb  K 


10 


93onbemBtfd^off  }u®a(^Bttrg,  ber  ain  ungelt  auffaßt,  unb 

toie  ain  aufrur  baraud  toarb. 

Anno  dni.  1523  nad^  fant  SSei^d  tag  ba  looft  ber  Bifd^off  ton 
""*  ©alfeBurg  ain  ungeü  ober  fteur  auff  bie  öon  ©aCfeBurg  fd^tagen.  ba 
tooften  fie  e«  geben,  bod^  baß  ber  Bifd^off  unb  bie  J>faffen  aud^  geBen,  ba^^^ 
fetb  gett  foU  man  an  bie  SC^ürgen  Braud^en.  aBer  ber  Bifd^off  unb  )>faffen 
n)often  nid^^  geBen,  unb  toie  bie  fad^  }ugieng,  bed  Bifd^offd  t>old  muft  in  15 
ba«  fd^to«  entrinen. 

Da  jod^  ber  Bifd^off  gen  3nf^)rugf  unb  Braci^t  Bei  bem  l^er^og  ger* 
ranbo  jumegen,  ber  lid^  im  Bei  1200  fuo^fned^t  unb  etlid^e  raipge 
j)färb. 

Unb  ber  Bifd^off  }od^  gen  @aC^^urg,  ban  bie  t)on  ®a(^^urg  toaren2o 
nid^t  ain«  unber  inen,  unb  Benettiget  bie  öon  ©at^urg,  bafi  fie  l^infftro 
fo(en  ben  Bifd^off  }u  ®a(^))urg  ain  Burgermaifter  unb  ain  ganzen  rat 
Befefeen  laffen,  ijormate  l^at  ber  Bifd^of  nur  ain  rid^ter  gefegt. 

Unb  ber  Bifd^off  l^att  ain  ungeft  auff  bie  i^on  @a(^))urg  gefegt,  bag 


20.  'ber  Hft^off*  ifi  baiüber0ef(^neben. 
oorlommt,  ivucbe  tveggelaffen. 


22.  Maffen'  md)  'bifc^of,  »al  n94t  cinmat  im  6at^e 


men)  in  Bnfunft  bie  l^ürgetli^eit  Saflen 
tnitjutroaen  (^ttett,  batiert  t>om  13.  Sunt 
1523.  ^äfoxt  aoxitv  (ftttten  fi^  mehrere 
^rleflcr  ju  Sürgcrn  oufnel^mcn  taffeii, 
benen  nun  anbete  nad^folgten.  Wxi  20. 
3anuar  1525  »urbe  )um  legten  i0la(e 
unter  %nbro()ung  einer  ©efängnigfirafe 
beßimmt  bag  binnen  SD^onatöfrffl  f&nimt« 
lid)t  (9eifta($en  ber  @tabt  (mit  ber  er* 
n)&(^ntenlüi8nabme)  Bürger  »erben  mfig* 
ten.  m^üäf,  (bt\^.  ber  9lef.  in  (Slfag, 
ob.  I  @.  187 ff.;  mxd,  2)ie  polimt 
doxxt^p.  ber  @tabt  ©traßburg  ©b.  I 


@.  94  i«r.  177. 

1.  2)ie  beiben  in  9lebe  fle^enben 
'Pfaffen'  finb  Dr.  3ol^.  «b^)et  bon  «Rürn« 
Berg  u.  Dr.  griebrid^  giftet  ton  ^ei« 
bing9felb,  bereu  erfierer  eine  9{onne  au9 
bem  Ü^lofler  gu  @t.  SD^ar^,  Unterer  eine 
Sßitt»e  aud  üJ^aing  gum  Seibe  na^m. 
Seibe  to>urben  be^^alb  t>on  i(frem  9\\ic\t 
im  fog.  ^faffentl^urme  auf  bem  ÜRonem 
berg  in  ^ft  gebraut.  @.  ^ä^axetb,  Dr. 
an.  8ut]^er9  9?ef.  in  näd^^er  iBegie^ung  gu 
SBürjburg,I@.  178ff. 


1523. 


197 


fte  foüen  öon  atncm  aimer  tt)ctn  geben  8  Ireufeer  unb  öon  ainem  atmer 
pm  10  <)fcntng ,  ba«  foQen  fie  in  ber  ftat  10  jar  fang  geben  unb  auff 
bem  tanb  6  Jar  lang^. 


95on  jtoen  mtnd^,  äugufttncr,  bte  ju  ^x\\zl  im  9ltbcrtanb 
5  ))er))tent  tpurben  t)on  bed  go^mortd  tt)egen. 

Anno  dni.  1523  a  die  pxmo  (uio  ba  n)urben  3  ^Ittgttfttner  mind^ 
gu  'JJriffel  int  SR^betlanb  für  gertd^t  offenfid^  gepert,  bic  »aren  bei  ainem 
jar  (ang  gefangen  gelegen  ^.  ber  ain  mind^  l^ett  bad  go^tport  ge))rebigt 
fo  maren  bie  2  aud^  emangeßfd^,  unb  tagen  aUe  3  auff  bem  go|n)ort.  a(fo 

10  ba  man  fie  fürfuort  für  gerid^t,  ba  »urben  fie  gefragt,  ob  fie  nid^t  toetten 
iren  fefeerifd^en  glauben  toiberrieffen,  ober  fie  mieften  öer^jrinnen,  unb 
ba^  ^o(^  unb  feur  toa^  fd^on  gügerid^t. 

!£)a  nam  im  ber  ain  mind^,  ber  ))rebiger,  ain  bebendEen  unb  bie 
anbren  jmen  fagten,  fte  toetten  bad  go^toort  nid^t  toiberriefen,  fie  toeren 

15  aud^  ni(^t  fefeer.  [581. 95^]  alfo  fuort  man  ben  j)rebiger  toibcr  in  gefendt* 
xiM,  ber  ain  bebendfen  genomen  l^ett,  aber  bie  2  tootten  nid^t  toiberrieffen. 
ba  (ied  man  in  etßd^  oxMü  bor(efen,  bod^  nur  l^aimtid^,  ob  fte  bic 
»iberriefen  toelten;  fie  fd^itteten  bie  fö^f  unb  tootten  e«  nid^t  ton.  e«  toa« 
ain  gutter  gef eü  oon  9lugfj)urg  aud^  barbei,  ber  ftunb  5  ober  6  fd^ritt 

20  baroon ,  ate  matt  in  bie  artidtet  ^oxla^,  er  länb  eö  aber  nid^t  l^Bren,  loa« 
bie  artidtet  loaren. 

atfo  lourben  fie  öerurtaitt,  man  folt  fie  oer^}rennen.  man  l^ett  forg, 
bad  gemain  ooIdC  louxb  ain  auffrur  mad^en;  bie  2  mind^  fagten  gegen 


1.  2)a  ber  (Stjbif^of  t)ott  @at}burg, 
aWattl^äu«  Sang,  befürci^tete,  e«  motten 
bie  megen  feiner  ©tettungnal^me  gegen 
bie  Sutl^erifd^en  f^tDtertg  geworbenen 
6al)buraer  flc^  nn^if  ge^en  feine  toettUd^e 
^errfci^aft  auflehnen,  retfie  er,  nad^bem  er 
bie  8efie  ^ol^enfatjburg  bnrd^  feine  ®e« 
treuen  l^atte  befe^en  taffen,  nad^  Snns« 
Brud,  »0  er  mit  $ilfe  beö  OSerften  Seen» 
l^arb  ))on  8Bt9  ca.  6000  iD^ann  ^riegd» 
fned^te  antoarb,  mit  benen  er  bon  feinem 
Sager  t)on  ©rebing  and  bie  @tabt  be« 
bro^te.  3)er  ©ifd^of  tieß  fi*  erfl  befSnf- 
ttgen,  al6  bie  ^ürgerf^aft  am  16.  3uU 
1523  eine  8eif(^retbung  mad^te,  bie  un« 
ter  onberem  feflfefete,  ba§  bie  Dbrigfeit 
au9  einem  ©taotrid^ter,  einem  Bürger« 
metfler  unb  aus  Statinen  befieffen  foHe, 
bie  fämmtUd^  'oon  bem  (Srjbifd^of  ju  er« 
nennen  feien.  S)te  in  9lebe  fte^enbe  ©e* 


trSntfletter  tourbe  t^eits  toegen  berbom 
^aifer  au9gefd^rieBenen  2:ür!en6itfe,  t^eitd 
snr  2)e(lnng  ber  bem  ^ifd^ofe  ertoad^fe* 
ntn  ^riegdfoflen  erl^oben.  @.  ^au* 
rttc,  S^ron.  bon  ©atjburg,  ob.  IV 
@.  360J. 

2.  ÜJiargaretl^a,  bie  @tatt^atterin  ber 
ißtebertanbe,  brad^te  baS  Sormfer  @btct 
}ur  Mengen  9[u6füBrung.  5Da8  ^ngu» 
pinerflofler  in  %nVmttptn ,  eine  *©am)t» 
bmtfiStte  ber  ^e^erei'  tt>nrbe  im  ^erbfle 
be«  Sa^rcg  1522  jerflört  unb  bie  ^fefee* 
rif*en'  W^nüit  toor  ba«  ^^etntid^e  ©eri^t 
geflettt.  ^rei  berfetben  t)erfd^mS^ten  e9, 
ftdj  burd^  SBiberruf  ba«  geben  ju  retten: 
Sol^ann  S5oe«,  Sol^ann  toon  (gffen  unb 
Sambert  ^^l^orn.  3)a«  über  jle  gef^ro» 
d^ene  Sobedurt^eit  fottte  am  l.Suii  1523 
bor  bem  9iat^^au«  p  iQrüffet  bottjogen 
tDerben. 


198 


VIII.  '(Sronlca  netoer  gefd^id^ten*  toon  SBU^elm  ^m. 


kern  t)ot(i,  fic  »crcn  ntd^t  Icfeer,  unb  fte  mieftcn  öon  be«  gofttoort  flerben, 
unb  ßtengen  fxUxäf  in  ba«  fcut  »iaiglUd^en  unb  ftatben  »ic  martrer. 

Darnad^  ba  bel^tctt  man  ben  jjtcbtgctmind^,  bcr  toa«  aud^  ain 
«uguftincr,  in  gefendnu«,  bcn  »oft  man  fein  leben  fang  in  gefentfnu« 
beimaßen  K  man  ^att  oft  an  fle  gefegt  unb  l^ett  gern  gefed^en,  ba^  fic  5 
toiberrteft  fetten,  aber  fie  looften  nid^t;  fie  gaben  an«,  ber  ^)rebiger  l^ab 
toiberrieft,  aber  e«  ift  nid^fe,  ^ett  er  toiberricfft,  fo  »er  er  lebig  getaffen 
»orben.  alfo  mfi«  er  fein  leben  fang  gefangen  figen. 


9Bie  man  Bei  bem  Ätendfentl^örlin  ain  maur  öon  grnnb  anff 
tic«  mad^en  unb  mit  örbtrid^  tie«  einfüllen.  10 

Anno  dni.  1523  a  die  13.  (uio  ba  fieng  man  l^ie  an  bei  bem 
ftlendtcntörlin  in  ber  ftat  graben  neben  bem  tl^or  ben  grunb  jft  maurcn, 
barein  »oft  man  ain  gefd^ütt  mad^en  bor  ber  maur  ate  ain  pa\ttx^. 


33on  ainem  bedCenlned^t^  bem  man  iuSDtind^en  ben  lo^f  abi* 
fd^tug,  barnmb  bag  er  lutl^erifd^  ober  e»angetifd^  »a«.      15 

Anno  dni.  1523  im  (uio  ba  ßed  l^er^og  9S$t(]^a(m  }u  3Rind^en 
ainem  bedCenfoied^t  ben  lo^f  abfd^Iagen,  barumb  bag  er  tutl^erifd^  ober 
e»ange(ifd^  »ad^  man  fagt,  er  l^ett  unfer  frauen  gefd^med^t;  ob  ed  »ar 
»a«  ober  nid^t,  bie  oon  SRtnd^en  »oftcn  in  nid^t  oerurtaiten,  aber  l^cr^og 
©lli^atm  gebot  bem  rid^ter,  er  foft  in  oerurtaiten.  '  20 

15.  *ei*  ifi  batäbetsef^ricben. 


1.  3m  folgenben  Saläre  rid^tet  Snt^er 
an  iin  ein  ^^relbett  mit  ®(ü(fn)finf^en 
unb  (Stmnntcrnngen ;  füt  bic  f:)>ätere3eit 
ifl  er  toetfd^otten.  @.  St^ün,  I  @.  642 
unb  bte  ^nm.  ^ieju.  !S)en  £ob  bet  bei* 
ben  anbem  befang  Sut^er  in  einem  tocKtd* 
t^ümU^  geljialtenen  Sieb.  ^.  Sadernaget, 
2)a«  beutfd^e  Äir^enlieb  «b.in  @.3ff. ; 
togt.  ©iJbefe,  ©runbrlg,  II  @.  241  Sflx.  4. 

2.  ^n  bem  l^aiUgen  '^finaßabent 
anno  2C.  XXIII,  (23.  Tlai)  l^at  am  erber 
rat  erlennt,  ba9  angefangen  toerben  fo(, 
bie  ftataräben  au  t>erfütern  unb  ben  iuben« 
tircip^of  ju  befd^ütten,  i^e^matö  aug  bem 
gentainen  Jedel^unb  baneben  nad^bendten« 
SebabeU;  oo  unb  tt>ie  bnrger  unb  inttouer 


altffie  jnm  fd^armerd  unb  tagUd^er  arbait 
follid^er  geben  gebraud^t  »erben  mSgen.* 
»e«rt«becr.  «I.  35b.  sjgi.  ©affer  ad  h.  a. 
—Über  ba«  Älinfertbor  unb  ble  in  ber 
M^t  beflnbüd^en  SJlauerbauten  frfiberer 
3eit  f.  ^offmann,  S)ie  %\9oxt  unb  ©efe» 
fiigungen  ber  @tabt  ^ugdburg  k.  in  ber 
3ettfd^r.  be«  bift.  S5er.  für  ©d^toaben  n. 
yieuburg,  Sobrg.  1886  @.  29. 

3.  @.  Sinter,  @efd^.  ber  ettang.  Se^re 
in  ©aiern,  I  @.  144;  3)ruffet  2)ie©aJ?r. 
^oUti!  im  ©cglnne  ber  JÄeformationögeit 
(1519—1524)  in  ben  «bbanbl.  b.  m- 
(Slaffe  ber  33.  Slfabemie  bcr  Siff.,  »b.  17 
@.657S(nm.  1. 


1523. 


199 


[331.96*]  aSon  aincm  prcbtgcr  mind^,  bcr  gu  fant  SWargret^ 
ten  jjrcbiflct,  unb  ipic  atn  bcdenlned^t  mit  im  tebt  über  bic 
langet  l^inauff,  »au  er  ba«  in  gefc^rift  fönb,  bad  er  ge* 

^rebtgt  ^ai. 

5  Anno  dni  1523  a  die  13.  tuio  ba  ^rebiget  ain  iprebiger  mind^  gu 
fant  SWargretten  ^ ,  »ie  bie  fd^toangern  frauen  fotten  fant  aWargretten 
anbeten,  ban  fant  2Kargrebt  l^ctt  gott  gebeten,  tt>an  fte  bie  fd^toangern 
frauen  anrieften,  bie  tourben  ertöft,  unb  gott  l^et  ir  ba«  jfigefagt  ober  ber^ 
l^aiffen. 

10  Unb  al«  ber  mind^  bie  offen  fd^utb  toolt  \)fx^ä)m,  ba  fagt  ain  beden* 
fned^t,  ber  l^ie«  3Brg  gifd^er,  offenließ  gegen  bem  mind^  auff  bie  fandet 
l^inauff ,  er  f oft  öerjied^en ,  unb  fagt :  ^lieber  l^er,  ir  l^abt  bon  fant  SWar* 
grebtcn  ge^>rebigt',  toavi  er  ba^feCb  in  gefd^rift  ffinb,  ba  fagt  ber  mind^ : 
^tDau  ber  teufet  nid^t  l^in  mag,  ba  fd^idtt  er  fein  botten!*  atfo  fagt  ber 

15  bedt,  er  foö  foüid^  bing  nid^t  prebigen,  ban  er  berfuorti  bie  teutt  barmit. 
ba  fagt  ber  mind^,  er  »eö  in  berftagen.  ba  fagt  ber  bedt,  mann  er  im«  in 
gefd^rift  betoi«,  ba«  er  ge^jrebigt  l^at,  baß  ba«fetb  toar  »er,  fo  »eft  er  ain 
ftraff  barumb  teiben,  »a«  gfi  feiben  »er. 

9ltfo  gieng  bem  min^  ain  aumad^t  gu,  unb  fandC  bal^in  unb  fagt : 

2o*o»e,  SRaria  gofe  mutter ,  »ie  »ittmir  gefd^ed^en!'  alfo  l^ieffen  in  bie 
flofterfrauen  gu  in  l^inauff  gan ,  ban  er  »er  f^»ad^ ;  ba  »arben  ettid^e 
»eiber  über  ben  bedCen  fd^reten ,  unb  ettßd^e  »eiber  bie  »aren  auff  be« 
bedten  feitten. 

Da  fd^rie  ain  Itofterfrau  überlaut  l^erab  unb  fagt  gegen  bem  bedten, 

25  bie  burger,  bie  lieben  boctor  Urban^  unb  in  in  ire  l^eufer  gu  gaft  unb  bie 
minnten  ben  burgern  ire  »eiber.  ba  fagt  ain  a(fe  »eib  gegen  ber  Itofter* 
frauen,  fte  lug,  *unb  bfi  ßeffeft  bid^  fie  gern  minnen ,  fo  »eöen  fle  bein 
nic^tr 

2llfo  gieng  ber  bedEenlned^t  gu  ben  burgermaiftem  unb  fagt  in  bie 

3o]^anblung3.  etlid^  teut  mainten,  man  foft  ben  bedCen  ftraff en ,  aber  man 
lie«  e«  gefd^el^en. 


1.  2)er  13.  3uli  tt>ar  im  3a^re  1523 
ein  SWontag ,  ber  SWargaret^entag  (bcr 
anberwärt«  an6f  am  12.,  15.  unb  20. 
3uli  gefelertwurbe). — 2)a«  3Wargaretl^en» 
flofler,  »0  bie  ?5rebigt  gcl^altcn  »urbe, 
flanb  am  @nbe  ber  ^edengaffe,  nal^e  am 
rotl^en  Xffox.  (So  war  befe^t  mit  S)omi' 
nüanertnnen. 

2.  UrbauttS  9{(fegitt9,  ber  e))ang.  ^re« 


biger.    @.  über  il^n  @cnber   @.  157, 
5lnm.  1. 

3.  *2luff  30.  tag  inü^  anno  2C. 
1523  f)at  ain  erber  rat  ©eorlgen  S3i» 
fd^er,  bedenfne^t,  für  rat  crforberu  unb 
ime  bafelbjt  bur^  $errn  Ulrid^en  Wf^- 
Unger,  burgermat^cr ,  fajen  laffen :  jfi  toer« 
[deinen  tagen  unb  namltd^  an  fanbt  Tlax- 
gretl^cntag  l^ete  in  fanbt  SWargrctl^en  fird^en 


200 


Vm.  "Srenica  nmtt  gef^itlteii'  i»oii  fBU^Un  San. 


Sßie  ber  laifer,  iap^  unb  anbei  fütflen  mit  ben  Senebt« 

gern  frtb  matten. 

Anno  dni.  1523  a  die  4.  angnfto  ba  lomen  mSx  ^,  bofi  ber  lau 
\tt,  iap%  tttntg  t)on  Sngelanb ,  ^er^g  ^enonbo  t)on  Öfterretd^  unb  ber 
^er^og  Don  SRaiknb  oin  frtb  mit  ben  Senebigem  gemad^t  ffcibtnK  5 

[9(.  96^]  SBie  ain  rat  l^ie  bie  ))rebiger  gen  Unfer  grauen  Brie« 
ber  befd^idt,  bag  fie  nid^^  ban  bad  eU)ange(ium  unb  go^ 

tooxt  feiten  ))rebtgen. 

Anno  dni.  1523  a  die  11.  augufto  ba  befd^(ft  ain  rat  l^ie  aQ  boc* 
tor  ober  ))rebiger  bie  in  ben  Iföftem  unb  ))fanen  ))rebigeten,  audgenomen  lo 
ben  boctor  bon  Unfer  grauen^  nid^t,  unb  bie  lamen  aU  gen  unfer  grauen« 


a(Me  ain  niin<!^  geBrebigt,  nnb  aU  fid^ 
bencIBm  Brebia  gemnbet  nnb  betno^ 
anff  bem  Brebiafml  geßannbm,  ^ete  tc, 
®eorig,  bem  mtniB  etngetebt,  ber  mau* 
nnng,  tt>a9  er  geBrebigt,  bamtt  B^  ^ 
tt>iber  ben  gaifi  gottcd  gerebt,  babon  nnn* 
ber  bem  aemainen  man  bit  anffr&r  nnb 
rodens  erjtannben  to&re.  baraB  ain  erBer 
rat  nit  nnBiUid^  BefrembenS  unb  Verbrief« 
fett  ent|>fanngen,  B^e  an(B  ain  erBer  rat 
tme,  bem  buraermai{ler«Be)>oI^en  tne,<9eo« 
rigen,  ffir  fi$  i&  erforbern,  egerfirte  fein 
getraue  reb  nnb  ^annblnng  g&  nnnber* 
fagen,  mit  bebelB,  baS  er  bero  abfleen  nnb 
^infüro  !ain  Brebiper,  fo  er  an  ber  cann* 
cjetn  flünb,  offenU^  einreben  noäf  ben 
befd^re^en  folt  bann  ma  es  ®eorig  \^'m> 
furo  mer  tBue,  tonrb  ain  rat  gegen  im 
^anMen,  tote  fid^  geBürte.  barauff  bann 
er,  Bnrgermaifier,  ®eorigen  Bef(^i(ft  nnb 
ime  ainS  erBem  rat9  mainung  nnb  Be< 
bel^  eröffnet,  ber  ime  and^  baranff  ^figefagt 
Bet,  baS  er  binfüro  tain  Brebiger  mer  Be» 
fd^rei^en  koSttt.  aBer  üBer  fottid^s  nnb  nSm» 
Wäf  an  fanbtSDlarienSD^agbalenen  tag,  aU 
ber  boctor  im  tB&mbflifft  ettÜiBe  find  ba« 
feIB9  ge|>rebigt  M  er,  ©eorig,  bem  boctor 
follidb«  na(B  Befd^eBner  [39b]  brebig  für« 
oeBalten,  unb  ber  boctor  ine  BefcBtben, 
ü^eorig  fönt  ii  ime  in  fein  ^aud  fomen, 
ba«  ©eorig  getBan,  aber  bafelB«  ^et  er  ficB 
gegen  ben  boctor  ettoad  untoirfcB  er^aigt 
nnb  im  abfcBaiben  fi(B  ff^nn  (äffen,  mann 
ber  boctor  B^nffiro  mer  bergmd^en  Bre* 
bigte,  toöOt  er  ine  offenli'cB  andfcBrei^en. 
ab  foOicBen  fein,  Oeorigen  ^SSifd^er«,  ein« 
reben  nnb  (annbCungen,  erfilid^  gä  fanbt 


ÜRargaretBen  nnb  nad^al«  )&  nnnfer 
fromen  Befd^e^en,  ain  erBer  rat  nh  unBil« 
ti(B  mijdfalten  geBa^t  nnb  nod^  f^d,  bann 
ain  er  ber  tat  9ielt  t9  bafür,  er,  <8eorta, 
too(  miSte,  ba«  ime  foUiiB«  jetSn  nit  jn« 
ßünb.  nnb  m&re  ^ier  anff  abermal«  atn« 
erBem  rat«  emfilid^  mainung,  BebeCft  nnb 
aef(Bäfft,  ba«  er,  ®eorig,  gebadete  nnb  Bin< 
furo  fainen  Brebiger  toeber  Baimtid^  no(B 
offenUdb  in  ber  tird^en  no(B  auf  ber  firag 
angfd^rie,  tt>a«  er  brebigte,  .ba«  er  ancB 
tain  rott  an  fid^  B^ndtte,  bann  foUid^  nur 
3&  auffrär  biente,  fonnber  u^ann  nnb 
tt>arinn  er  mangeC  B^^  Ba«  er  gfi  ainem 
annbern  boctor  ober  Brebiger  giena  nnb 
fid^  aütlidft  Befd^aiben  lieg ;  oB  er  in  ber 
bibel  finbiern  möttt,  ba«  lieg  ain  rat  Be> 
fd^eBen.  aBer  fünft  mit  ben  Brebigern 
berinaffen  ^eBannbeto,  n^ie  er  BigBer  ge^ 
t^an  Bete,  ba«  toSUt  ain  rat  fd^Iee^t«  nit 
)don  im  (eiben.  unb  oB  er  ba«  tt>eiter  t&t, 
fo  toSttt  ain  rat  gegen  im  Bamtbein,  ba« 
e«  im  taib  unb  jefd^wär  [40»]  fein  »urb, 
bamad^  m^te  er  fid^  traben  gerid^ten. 
barauff  ©eorig  aBfd^ieb  mit  foQid^en 
ttorten,  ba«  er  fid^  ^ierinne  Rauten,  toie 
er  ba«  gegen  got  unb  aim  erBem  rat  al« 
feiner  orbmti^en  oBerfait  terantionrten 
»öttte/  »eat^«becr.  öl.  39». 

1.  3)er  3Sertrag  toom  29.  3uU  1523 
ä»ifd^en  bem  Äaifer,  ©einrid^  Vni.  toon 
Snglanb,  S^^^inanb  unb  $er}og  ©forga 
))on  a/Zailanb  mit  93enebig,  bem  fid^  aud^ 
ber  $a|>fl  anfdbtog.  @.  8aumgartm, 
®efd^.  Äarl«  V.,  U  @.  278  ff. 

2.  Dr.  iinat^ia«  Jh5«. 


1523. 


201 


brteber.  bo  fagt  in  bcr  Burgctmaifter  unb  cttid^  mcr  Don  rafe«  »egen,  fie 
fetten  nid^^  anbetft  ban  bad  l^aißg  emangeltum  unb  bad  go^tDort  pxtiu 
gen  naäf  taut  bad  tat.  regtnten^d  manbat^;  unb  man  fd^tdt  }ä  bem  boctor 
gen  Unfer  gtaucn  unb  ju  bem  <)f arter ,  ben  Jagt  man  in  fonberl^ait  bie 
5  obgefd^riBen  mainung. 


95on  l^erfeog  ©itl^atm  t)on  'IJairen,  ber  tie«  in  feinem  tanb 
öcrBieten,  ba6  Jain  mind^  ijon  Unfer  grauenBrieber  fott 

femte^n  ober  Betten. 

Anno  dni.  1523  umB  Sattl^olomei  ba  (ied  l^et^og  SBit^alm  ioon24.«ud. 

lo'JJairen  in  feinem  tanb  i^erBietcu;  bag  lain  mind^  öon  Unfer  grauenBrieber 
fott  in  feinem  tanb  femten  ober  Bettten ;  »an  fie  e«  barüBer  tetten,  f o  fott 
man  fie  gefengltid^  annemen^.  unb  bad  toad  bie  urfad^:  bie  fetBen  mind^ 
»aren  gfitt  eioangetifd^  ober  tutl^ertfd^^,  benfetBen  toa«  ber  l^erfeog  feinb; 
er  tie«  e«  ben  anbren  mind^en  nid^t  »erBietten ,  ban  bie  anbren  mind^, 

15  ^rebiger  unb  ^arf uoff er,  bie  toaren  »iber  ben  Sutl^er. 


1.  (Semeint  ifi  bad  am  6.  WlUv^  et« 
lajfenc  Iatfcriid^e.(£bict.  a)et  Betreffeube 
$af[ud  tautete,  t9  folte  hx9  Htm  fflnfti^en 
(Sondl  'ni^ts  Knbered  bann  bad  fettig 
@bangeUum  nad^  ^udtegung  ber  ©^nf« 
ten,  ton  ber  d^riflUd^en  ^ird^e  a^^robirt 
unb  angenommen,  ge^rebiot  unb  in  ben 
$rebigten  WU»,  mad  )ur  8en>eauna  bed 
gemeinen  üJlanned  toiber  bie  Obrtgfeit 
biene  ober  bie  (S^riflen  in  Srrung  gu 
fünften  Urfad^e  gebe,  termieben  merW. 
Sanffen,  U  @.  273.  —  Um  13.  Oft. 
be9  gleid^en  Sal^reS  berf^rtd^t  ber  fftat^ 
ben  nengläubtgen  ^rebigem,  f!e  bem 
Sß\\öfo\  gegenüber  }U  ft^ü^en ,  menn  f!e, 
tt)ie  bidt^er,  nl^td  Knbere9  ))reblgen,  aH 
tt>a6  fie  mit  ber  (eiligen  ©d^rtft  oett>etfen 
YBnnten.  9tat(9becr.  ad  annum  1523 
@.  45». 

2.  @.  ^ot\f,  S(ug«Burg«  9lef.*®ef*. 
@.  122.  —  Stoeimal  im  Sa^xt  fanbte 
baö  Softer  gratre«  (S^crminierer)  au«, 
tüelc^e  befiimmte  Sejirle  'termini*  ju  b^ 
fud^en  Ratten,  nm  bort  für  bad  ^tofler 
@aben  p  fammeln.  ^iefe  SBegirfe  tagen 
in  ben  bifd^Bflid^en  ^ti5cefen  Augsburg, 
Sreiflng  unb  (Sonflan)  unb  er^redtten 
^d^  anf  beib^n  (Seiten  be9  8ed^  bon  ber 


2)onau  bid  gu  ben  9((^en.  ^td  (Srträg» 
niffe,  bie  bem  ^lofler  babur(j^  jufloffen, 
»erben  be^eiAnet  atterlei  ©etretbe  (fru- 
mentuiU)  spelta,  siligo,  bladum,  triti- 
cum,  avena  ober  auuena),  Sem  unb 
Seinfamen  (linum)  semen  lini),  vi  ober 
'3tt^9  (oleum,  napis),  $anf  (canapis, 
cannabis)  ober  ^anffamen,  ^&fe  (casei), 
^ter(cereuiBia),  8utter  (butirum),  (Sier 
(oua).  @d^ott,  )Beitr.  jur  @t\ä).  be9  Star* 
meliterKo^erd  2C.  in  Augsburg,  1.  c. 
gabrg.  1882  @.  274,  »o  auc^  bfe  einjet» 
neu  Xerminierbegirfe  angegeben  finb.  — 
^uä)  fonfl  (atte  ber  (Soubent  um  biefe 
Beit  ben@ntgang  bisheriger  (Siuna^men 
m  füllten;  gum  ©tüde  l^atte  er  too^I» 
pabenbe  Gönner,  bie  i(n  mit  ®etbf))en» 
ben  unterflü^ten.  @.  @d^ott,  1.  c.  @.  255. 
3.  2)a8ÄarmeftterKofiertt3arber9Cu«» 
gangd^unft  unb  längere  ^t\t  ber  WlttttU 
^unft  ber  reformatorifd^en  Setoegung  in 
Augsburg.  %n  ber  @i)t^e  bed  (Sonbentes 
flanb  So^anned  grofd^,  ber  befannte 
^reunb  Sutl^erd ;  Urbanud  9{(egiud  unb 
@tepl^an  9[grtcok,  itoti  ber  be!annteflen 
Snlilänger  ber  neuen  ©(aubendrid^tung, 
Ratten  iHufnal^me  im  j^tofler  gefunben. 


202 


VIII.  *(5ronic«  nctocr  gef^ld^tcn*  toon  SBU^elm  9tm. 


S5on  atnern  })faffen,  bcr  l^ie  l^od^jeit  l^ctt,  unb  »teainratt 

ettttd^  gefetten  [tröffet. 

Anno  dni.  1523  a  die  26.  augufto  ba  l^ett  atn  ^}faff  l^te  l^od^geit. 
er  tie«  pd^  aber  öor  ber  Itrd^en  nid^t  etnfegnen,  bau  bcr  t)tcart  »a«  faft 
barwtber,  er  l^ct  e«  gern  getoenbt.  5 

Der  ))faff  l^ett  öotcf  jfi  4  tifd^en,  aber  nit  getaben;  unb  at«  fie  lamen, 
ba  tett  im  ain  anber  ^faff,  ber  auff  ber  l^od^jeit  toa9,  bte  rcb  ^  unb  fagt, 
tote  ber  brtefter,  ber  ^reuttigam ,  begert  bie  ^}raut  ju  ber  ee ,  atfo  begert 
bic  ^rautt  in  aud^  ju  ber  ee ,  atfo  ^oten  fie  ainanber  bie  l^enb ;  unb  man 
fagt  gegen  ben,  bie  auff  ber  l^od^jett  »aren,  ba|  fie  in  ba«  jeuglnu«  lo 
geben,  e«  »er  öor  gott  ober  öor  ber  loett. 

Dtfer  <)faff  toa^  öon  ftur  l^erab  fomen,  ber  l^ett  anöf  ba«  eioangetium 
unb  gofewort  ge^rebigt,  ba«  mod^t  ber  bifd^of  i)on  Äür  nit  teibcn  unb  nam 
im  fein  ^jfrienb. 

Unb  ba  bie  l^od^jeit  für  [©t.  o?*]  »a«,  ba  bieffet  ain  ratt  bie,  bie  auff  15 
bie  l^od^geit  toaren  lomen,  etttid^e  umb  2  fl  unb  etttid^e  umb  4  fl ;  e«  ge^ 
fd^ad^  an^  eitet  neib,  ban  e«  ma«  fain  redete  l^od^geit^.  ber  ^faff  ma« 
etoangetifd^,  unb,  bie  im  jS  tieb  lamen,  bie  toaren  aud^  ctoangetifd^ ,  fie 
geretten  nun  iren  ^fening  bei  bem  toirt,  ban  fie  nit  getaben  toaren;  e« 
toa«  tool  fünft  t)erboten ;  »er  auff  red^t  l^od^geitten  ungetaben  fem ,  ben  20 
toett  ain  ratt  ftraffen,  ba«  toa«  aber  lain  redete  l^od^geit. 

6.  *abei  n\V  ifl  baiübetdefc^rieben.       .15.  3m  Original  ^eigt  ei  ttwd)  Verfemen  *tie'  (latt  *ba*. 


1.  @.  hierüber  bic  @d^ttft:  *2)er 
Hctud  ))nb  ha9  gef^td^t;  bad  ne^Iid^  in 
3big8burg  but(|b  ben  »itten  ®otd  ain 
^Ttftentid^er  ^riefier  jn  ber  (Se  gegriffen 
^at,  angefe^en  ber  t)nberbrüaung  bed 
Qtlidfttt  @tanbd,  bur^  mid^  (S^riflo)>]^ 
(Semng  toon  SWemmingen.  3n  bem  jar 
1523'.  40.  3)er  ?Jricfler  ^icg  Sofoib  ©rteg. 
Beutel,  bie  3a^t  ber  ®%  betrug  32;  fie 
»urben  betraft  »egen  Übertretung  ber 
^od^jettorbnung.  SBgl.  ©d^cll^orn,  Acta 
hist-eccles.  scc.  XV.  unb  XVI. ,  T.  I 
@.  90;  UW>ni,  Urbanu«  8l^eglu8 
©b.  I  @.  57.  gut^er  na^im  ba\)on  ®e- 
IcgenMt  an  einem  \)om  U.  2)ec.  1523 
batierten  2:rojlf^reiBen,  abgebrncft  bei 
naläf,  X,  2204;  be  SBette,  II,  440; 
mel^rfac^  a(«  ©onberbrud  ^or(>anben. 


2.  ^er  Drbnung  ber  ß04i^)eiten,  bei 
benen  man  übermäßigen  Su^nd  au  ent* 
falten  Uebte,  manbte  ber  9iatl^  f^on  feit 
tanger  B^lt  feine  befonbere  ^ufmerffam* 
teit  iVi,  unb  e»  mürben  totele^efhafungen 
»egen  Übertretung  ber  einfd^ränfenben 
iSeßlmmungen  t>er^Sngt,  o^ne  bag  man 
ba9  Übet  au9jurotten  t)ermod^te.  ^ns 
ber  Sammlung  berim^ugdburaer^tabt- 
ard^iöe  Ilegenben  ©erufe,  SInWSge  ?c 
feien  ^ler  perborge^oben  *bie  alte  $od6* 
aeitdorbnung'  toom  Saläre  1507,  bie  )dom 
Sa^re  1513,  bie  bom  3abre  1514  (für 
©od^jetten  außerhalb  ber  ©tabt  jc),  er- 
neuert 1517.  (gin  $au^t))unft  berfetben 
»ar  bie  äal^t  ber  ©fifte,  bie  ^ieju  gelaben 
tüerben  burften;  nngelabenen  toar  ber 
3utritt  l^ieju  fd^Ied^tlueg  berboten. 


1523. 


203 


93on  ainet  grofen  gefetfd^aft  mit  bteben,  bte  iu  U(m  t)i( 

[taten. 

Anno  dni.  1523  a  die  ultimo  augufto  ba  l^anb  bie  t)on  Ulm  4 
(äffen  l^engten,  bie  l^aben  ain  gefeQfd^aft  itffait,  bie  l^aben  t)ot  2  taven 
5  i&  U(m  f d^iet  ain  nad^t  unb  aQnad^t  geftolen  ^  unb  ben  mettail  eitte(  jin* 
gefd^iet ;  e«  »aten  bie  Slug«^)urget  ba«fetb  iar  ben  fterbent  gen  Ulm  ge* 
flod^en.  unb  man  fie  ftalen ,  f o  ftalen  fie  bed  anbem  tagd  ipibet ,  bod^ 
an  ainem  anbten  ort. 

!Die  bon  Ulm  legten  bil  batauff ,  aber  fie  Ifinben  ed  nid^t  etf aten, 
10  ed  befd^ad^  nun  bi(  biebftat ,  ed  toad  gteid^  ain  bing,  atö  ipeQten  fie  bet 
(eut  barjfi  f))otten,  aber  ba  bie  4  gel^endtt  mürben,  ba  toarb  bie  fad^  gfitt; 
e9  toa^  ain  groffe  gefeUfd^aft. 

S5cn  ainem,  ber  »arb  l^ie  gcrab^^red^t,  ber  l^ett  fein  aigen 

finb  ertoirgt. 

15  Anno  dni.  1523  a  die  15.  fetember  ba  toarb  l^ie  ain  ro^taufd^er 
gerab<)red^t,  ber  l^ie«  fetter  Sffiütter,  ber  l^ett  fein  aigen  finb  in  ber  mic* 
gen  ermirgt  ^  unb  l^at  geftolen.  unb  ate  man  ben  fetter  SWüüer  rid^tet, 
ba  fd^Iug  ain  rod  ain  iungen  gefeQen  }&  tob. 

SBie  man  f^)at  im  jar  l^ic  rofcn  fanb. 

20        Anno  dni.  1523  jar  im  fetember  ba  fanb  man  nod^  »ei«  unb  rott 
rofen  in  gerten ;  bie  ftödt  l^etten  banod^t  ba«  fett  iar  aud^  rofen  getragen, 
ba«  nie  erl^ört  toa«  Sorben ».   man  fanb  an  fant  ®itgen  tag  l^ie  jeittig  i.€ept. 
Weintrauben  in  ettßd^en  gerten. 

11.  6tatt  *0e^en(ft*  fle^t  im  Otiginal  bun^  {Betfc^ietben  'atf<^en<it\ 


1.  giWcr,  &)xon.  i>on  Ulmöl.  113» 
Berietet:  '^9  man  iaü  1523  iar  uff 
montag  ^ox  fant  tilgen  tag  (26.  ^ug.), 
ffat  man  ^u  Ulm  fier  iung  bieb,  atn 
tt)unberbatli(^e  gefettfd^afft,  uff  ainem 
tDageu  augge^ert  unb  an  galgen  ge^eudt, 
um  bad  ^e  ifange  jettt  |t(  bteo^al  be« 
gangen  l^aben,  unb  ain  rat  na(^  groffem 
fietg  nie  batauff  l^at  miaen  tomen.  finb 
atte  fier  ftatlinb;  ber  atu  l^at  gel^aiffen 
$and  ^\^it,  Tantagieger,  ber  anber^and 
i>tdtx  iuug,  ain  menget ,  bife  fenb  ^men 
Brieber  getoefeu,  bie  l^at  man  Mgler  ae« 
^aiffeu,  bet  ain  $and,  ber  auber  )9ßoIff ; 
$aud  ifl  atu  maurer  gen)eß  unb  ^olff 


atu  Ina);^);^,  ftnb  (eiBIid^  brieber  getoef}. 
iäf  l^ab  fie  fe^eu  f^tndtn  att  fier  an  ain 
ba((feu.' 

2.  'S>a9  '^täfttn  mit  bem  9labe'  n^ar 
naii)  bem  @tabtBu(b  bie  Strafe  für  beu 
eigeutUd^eu  ^orb.  <B.  Wlt\)tx,  <^tabtbu4 
@.  85.  —  «SR.  1523  m.  119b:  '3tem 
10  gulbin  2  ^  13  g  2  bn  für  a^uug  )oon 
loegeu  fetter  SWütter«,  tofiuubetfetoffel«, 
.fo  tu  e^ffcn  toub  fuu^  'oUx  in  aaugen, 

tun^  er  mit  bem  tab  geriii^t  tootoeu  tfi.' 
@.  naöf  crucis  exalt.  (19.  <Se^t.) 

3.  2)et  aanje  kommet  bed  Sal^xt^ 
toax  fe^t  l^etß  getüefcn,  uamentttd^  ber 
3Jugufl.  @.  @d(>numr  @.  69. 


204 


VIII.  '(Stonica  nctocr  gefd^id^tcn'  toon  5Bi(^elm  fftm. 


eipangettum. 

Anno  dni.  1523  a  die  28.  fctcmbct  ba  fagt  StcmunbUd  Suggcr^ 
offentid^  t)ot  ben  leutten,  er  fd^t^  in  bad  etoangeltunu  e9  gefci^ad^en  to)o( 
t)t(  reb  bar^fi,  aber  er  6eltb  Don  atnem  ratt  ungeftraft;  ed  l^ett  axvi  iungers 
burger  gegen  bem  gfigger  gefagt,  er  fott  barneben  fci^euffen.  ber  Sfiggwr 
toolt  ed  l^ernad^  Derißegen  unb  jagt,  er  l^et  ed  gemaint,  ipie  ed  ettlid^  (eutt 
auflegten. 

SBie  t)i(  man  mtn^  ffir  1  fl  an  golb  gab. 

Anno  dni.  1 523  im  nofember  ba  galt  1  go(b  gulbin  an  mtn^  lo 
64  Ir.  2V2  b,  batb  barnad^  ba  gab  man  65  Ir.  ffir  1  fl^. 


1524. 

[©I.  99»]  SBon  ainer  ffinbtftu«,  bie  fomen  folt. 

Anno  dni.  1524  jar  ba  wa«  ain  gro«  fagen  l^ie,  toie  batb  nad^ 
2.  »ebr.  tie(3^tme§  folt  ain  fönbtflu«  lomen,  ban  bie  fterenfed^er  l^aben  J>or  ettfid^en  15 
iaren  bar^on  gefagt  unb  gefd^riben,  aber  e^  gefd^ad^  nid^^  \ 

Sllfo  mad^ten  ettlid^  burger  ain  fadnad^tf))i(  baraud,  unb  legten  ettlid^ 
gefeüen  in  fofttid^e  Kaiber  an,  afe  toeren  e«  boctor  unb  fterenf ed^er ;  bie 
fuoren  in  ber  ftatt  umb  unb  fagten  üon  ierer  fünft,  toa«  gefd^el^en  fott,  fo 
»arf  man  fie  ban  in  bie  rörläften.  20 

9Son  ainer  auffrur,  bie  l^ie  gu  2lug«|)urg  »a«  Don  aine« 
gfitten  |)rebiger«,  ber  ju  ben  ^arfuoffen  »ad. 

Anno  dni.  1524  ba  »a«  ain  |)arfuoffer  münd^  l^ie  ju  ben  ?arfuo* 
fen*,  ber  ^)rebiget  gütt  etoangetifd^  bing  unb  öon  ber  l^ailigen  gefd^rift. 


11.  991.  97*»  unb  98  unbeft^tiebtn. 

1.  @.  Über  i^tt  @enber  @.  165,  S5ar. 

a.  3-  12. 

2.  Sgl.  l^ieju  obm  @.  119,14.18. 

3.  3lu8fü5rUdJ  ^anbeft  *)on  blefer 
^ro^^e^einng  griebri^ ,  Sflrologie  unb 
9!ef onnation  ober  bie  ^flrotogen  aU  ^re* 
biger  ber  9teformation  unb  Url^eBer  be9 
8auentlriege8  {^Ün6)tn  1864) ;  fafi  alle 
(Sl^roitifeu  toijfen  batoon  )u  berid^ten, 
f.  j.  «.  Äird^malr ,  1.  c.  @.  465 ;  8eon« 
f^axh  SBibmann,  (Sl^ron.  ton  9tegen9burg, 
1.  c.  @.  55,  17.  20 ff.;  Äeffler,  ©abBat^a, 
I  @.  249.  —  Z>tnt\6)t,  itaUenifdtfe  unD 


f^anifd^e  ^flronomen  unb  Sflrologen  Be» 
fdtfäftigten  fi«  alei«  eifrig  mit  biefem 
^retantg,  fo  bag  eine  gan^e  'äniaf^i  ton 
@(i)xt\ttn  unb  ®egenf(i(fnften  barflber 
pm  8orf(]^ein  (am;  anöf  ini^tt  \pxi(i)t 
'con  biefer  ^ro^^ejctung  einer  4nun- 
datio'  in  einem  Briefe  an  SB.  Slnf  dd. 
21.  3an.  1621.  {2)e  SBette,  I  @.  546 
9h.  285.) 

4.  g^gt  ©enber  @.  155, 19.  2)ie 
Seber^ronlf  9t  135b  berld^tet  über  ben 
^uffianb  golgenbed:  '3n  blfem  iar  If} 
ber  gro9  auflauff  ht&  mnn^^  falben  al* 


1524. 


205 


ben  l^ott  ba9  gentatn  t)o(d  nun  faft  gern,  aber  bte  ))faffen  unb  ettUd^  in 
atnent  ratt  bte  l^orten  in  nid^t  gem. 

9[(fo  tt)arb  jfigeric^t,  ba|  atn  ratt  a  die  3.  augufto  ju  bent  boctor 
fd^idt^  gen  ^arfuoffen  unb  tte«  im  fagen,  ba|  er  benfetben  tag  aud  ber 

5  (tat  }ug.  bad  gefd^ad^,  er  jod^  au^  ber  [tat;  er  begert,  man  folt  im  fagen^ 
warumb,  wa«  er  bod^  get^on  l^ett,  ober,  l^ett  er  etttpad  <)rebiget,  barob 
ain  ratt  mü^faücn  l^ett,  ba|  man  im  ba«  fagt,  fo  toelt  er  e«  uxanttoox* 
ten;  finb  er  e«  ban  mit  ber  gefd^rift  nid&t  bereifen,  fo  loett  er  [x6f  ftraffen 
laffen.  atfo  toolt  man  im  fain  ur jad^  fagen,  ban  er  folt  fld^  fluf  aud  ber 

loftatt  mad^en^.  a(fo  }od^  er  aud  ber  ftat  banod^t  oor  nad^^  a  die  3.  augufto 
1524;  aber  er  muft^fld^  oerffoiben,  bie  bifd^offifd^en  l^etten  in  fünft  auff 
bem  tt)eg  gefangen,  ban  bie  )3faffen  loaren  im  feinb.  er  faget  icberman  bie 
n)ar]^ait,  er  t>erfd^onet  niemanbt. 

A  die  6.  augufto  am  famftag  an  fant  9lfra  aubent,  ba  tamen  ob 

15 1  M  man  auff  bad  Siattl^aud  für  ain  ratt,  unb  ed  toa^  tt)o(  bei  1  M  man 
auff  bem  Jflaij  oor  bem  9tatt]^aud,  unb  begerten  an  atn  ratt^  man  folt  in 
ben  torgefd^riben  ^arfuoffer  mind^  toiber  geben,  toarumb  man  ben  boctor 


f^it  getoefen.  er  toa9  hx&btx  ^an9  ^d)iU 
üitg  genant,  ^rebiget  atttDeaen  ben  äfftet« 
montaa  unb  ben  fontaa  )un  ^arf&ffen. 
er  ^et  Ben  etangeUfien  Sucam  für  in  g^ 
nomen,  unb  aü  et  in  ba8  britca^itnl 
fomen  unb  bie  »ort,  Ht  otetgejld^t,  »et 
(at  eud^'^c.  {2uca9,  III,  7)  ge^tebiget 
unb  aufgelegt  l^at,  ^at  et  ain  \o\6ftn 
etfet  unb  etnft  bargä  Qt^axanäft,  bag  e9 
ain  tat  )9etbtoffen  unb  tu  ^aim(i(^  mit 
18  gulbitt,  bag  er  tDegl^ie^en  fo(,  aBge* 
fertigt,  tßti^^  bad  toI(f  all^ie  erfaren  unb 
^aurfentoeig  auff  ba9  9iat^au9  (omen, 
aHattt  in  maiuung,  füt  ben  mund^  )& 
Bitten,  baß  et  ^ie  Mtibm  fo(,  be9  atn 
Butgermatfler  abgef(]^(agen ,  votlä}9  bad 
loolaf  unb  gmalnb  all^ie  betmaffen  BetDegt 
^at,  baß  fie  ben  anbetn  tag  no(]^  mit  gtiTf« 
fetet  an^al  mibet  auff  ba90tat^au9  (omen 
feinb  unb  ben  mund^  gfi  ^tebigen  begett 
^aBen,  and  toe^em  gat  ain  grober, 
ungeftuemet  l^^anbel  tootben  ijl,  ba)9on 
atn  aigen  Bned^Iin  gS  fd^teiBen  toere, 
bann  e8  »atb  ain  fold^  toefen  in  bifet 
flat,   ba6  t)U   teut  bie  (aben  pfd^lä« 

Senb ,  bte  genfer  t)etf^etten,  bte  clainatet 
ebneten,  bie  Pfaffen  fl&^enb,  unb  ent» 
^nb  ain  fel^am  jefd^rai,  aU  fam  bte 
feinb  je^t  Bei  bent@attbBerg(toeftU(!^  t)on 
9u^9Burg),  bann  oben  (eraB  barnadff  toon 
9atm  ba^er  gugen.  etlid^  gros  unb  clatn 


t&tB  toutben  ani  migttau  in  (atuafd^ 
gel^atten,  ba9  geugl^au9  unb  ^unftl^eufet 
unb  ^(ä^  mutben  mit  Butgem,  ainemtat 
guufiig ,  Befe|t ,  ba9  atted  tool  ^txmitttn 
piibtn  toere,bann  got  ber  »ott  al^te  atn 
^ugS^urger  fein,  unb  fein  tDort  folt  alBie 
ge)>tebigt  toetben,  Ded  ben  gtoaltigen  axt' 
gangem  be9  Ba^ßtl^umBs  im  rat(  toiber« 
»erttg  toa9,  bed^ato  bifer  firaug  inen  auf 
ben  l^aU  Ȋd^fe,  bantit  bie  fd^ifft 'ain 
raufd^ent  tolat  jagt  fic'  erfittet  »urb.  k. 
ber  ungeftum  l^anbel  metet  btet  tag.  bet 
mund^  marb  burd^  feine  Befanten  pinbcr 
^läffttt  toibet  l^er^rad^t  unb  ^rebiget  ah 
l^ie  Bi«  auf  attet  feien  tag  (2.  Sfloü.),  ba 
Biett  et  ba«  nad^tntaljSm  ©arföffen  unb 
)od^  ^tntoegf.  k.'  —  (Sitten  audfii^tUd^eu 
8etid^t  übet  biefen  ^uffiaub  entl^ait  aud^ 
$.  $ector  mat}x9  iD^emoti^^u^  ^(. 
322»  ff.  (SigeutBum  be«  ^ft.  8et.  füt 
^äfvoahtn  unb  9{euButg.) 

1.  @9toucben)uiBmbie9tat^«Bcn:en 
^attBolomäuö  Seifet  unb  Sutoneimel, 
fotoie  bie  Beiben  2)octoten  3o^.  9teBliU' 
get  unb  (Sonr.  ^eutinger  gefanbt.  'iflaii) 
per  gemö^nUd^eu  Snnal^me  »äte  bie«  am 
6.  Iiug.,  am  ^age  be«  etflen  Suffianbe«, 
getoefen. 

2.  @.  bte  ^atftettuna  bet  Untetr^ 
buttg  in  ^eutinger«  8ettd^t,  Bei  93ogt, 
1.  c.  @.  21. 


206 


VIIL  '(Srottica  nttott  gefd^t^en'  t)on  SBtt^eUn  Stein. 


ju  bcn  ^tcbigcrn  \  bcnfcttcn  Umi6ft,  nü  au«  ber  (tat  tct,  bau  et  pxibu 
get,  bad  iDiber  bad  go^iport  tft. 

!J)a  fd^tcft  otn  rott  ju  bcn  teuften  l^erau«  ben  butflermaifter  Sml^off  ^ 
fte  fotten  aBgan^.  ba  gaben  fieju  anttt)ort,  fie  toetten  nit  abgan,  fie  mü^ 
ten  ben  boctot  toiber  l^aben.  ba  fagt  in  ber  burgennetper  Sml^off,  fie  s 
berften  in  ed  nid^t  in  fin  nemen ;  alf o  fagten  pe,  jie  toetttcn  in  »ibet 
^oben.  t9  toad  aud  13  fünften  ^  t)oId  auff  bem  l^aud,  aber  fie  n>aren  niäft 
gen>a^))net,  maten  aud^  nid^t  im  n)iQen  niemanbt  ntd^t  ju  ton,  ban  bag 
fte  ben  boctor  n>iber  begerten  ju  ^aben,  ban  man  toolt  in  nid^t  fagen,  nmd 
er  bod^  t)erfd^u(bt  l^et  ed  gefc^ad^  an^  eitte(  neib,  bag  atn  raft  bem  boctor  lo 
aud  ber  (tat  bott,  ban  ain  ratt  l^teng  faft  an  ben  ))f äffen;  bad  gab  man 
bie  f d^utb  bem  Sugger  ^,  ber  Ifinb  [Söi  99^]  f oöid^  bing  toot  gurid^ten,  ban 
bie  }unftmatfter  l^ett  er  faft  an  im. 

atfo  fa«  ain  ratt  barüber,  unb  faffen  bid  jtoifd^en  12  unb  1  ur,  ba 
fagt  in  ain  ratt,  man  toeüt  in  ben  boctor  loiber  laffen.  atfo  begerten  ba«  15 
gemain  f o(dt  an  ain  ratt,  toa«  fie  gel^anbett  l^etten ,  ba«  fo(t  man  fte  nid^t 
entgelten  laffen  unb  weber  enbren  nod^  äfem,  ba«  fagt  in  ain  ratt  }u. 

ätfo  jod^  ber  gngger  nad^  mittag  au«  ber  ftatt  gen  ©iberbad^«;  e« 
giengen  i)il  |)faffen  a\x^  ber  jiatt  a  die  9.  bitto  gen  Oberl^aufen ,  8ec^* 
l^auf en  unb  ®eggingen  unb  anber  ort.  ber  abt  gu  fant  Ötrid^  ^  gieng  mit  20 
ainem  Ined^t  l^aimßd^  au«  ber  (tat,  ber  ^robft  gu  bem  ^aißgen  ftren^^ 
üerfpert  fid^  in  feinem  Itofter  in  ain  gcioetb ,  ieberman  »a«  erfd^rodten, 
unb  e«  gefd^ad^  bod^  niemant  nid^^. 

A  die  9.  augofto,  am  aftermontag  barnad^,  ba  ße«  ain  ratt  ettß^ 
d^en,  »er  in  gefiel,  au«  aßen  jfinften  auff  ba«  Stattl^au«  bietten«.  alf 025 
famen  fie;  ba  l^iett  in  ain  ratt  für,  »an  ain  auffrur  tourb,  ob  fie  ainem 
ratt  »efiten  beiftanb  ton.   ba  fagten  etßd^  ia,  unb  ettßd^  fagten ,  »an  e« 

2.  '(ar  mäf  't^cebiget'  ifl  barfibtraefc^mbtn.       19.  'a  die  9.  bitto'  ifl  baiübagtft^rieben. 


1.  2)octor  3o^.  Raber. 

2.  ^ieroni^mn^Sm^of  tüar  in  biefem 
Saläre  (mit  @eota  Setter)  gum  \t(i)9Uxt 
^ait  lOüraermeifter. 

3.  m  @ettber  @.  156,  12  unb 
®af[er  ad  h.  a. 

4.  3ni  ®an)en  n^aren  e9  17. 

5.  3aloh  gugger. 

6.  Siberbad^  (untoeit  be«  (SinflufTe« 
ber  ©iber  In  bie  ©(^mutter)  toor  tm 
3a(re  1524  )oon  il^ren  ©efi^em  @eorg 
unb  Sol^ann  t)on  ^o^^enl^^eim  an  ^aifer 
9)>{a;pimiUan  t)er(auft  unb  t)on  biefem  fo« 
gitiäf   an   hinten   Sugger   ))er^fSnbet 


toorben. 

7.  Sodann  @d^rott. 

8.  (S^rtflo^b  ®att. 

9.  9(m  9.  ^ua.  tourbe  Sormittag9 
auf  bad  ©erüd^t  l^in,  bag  ein  neuer  ^inf* 
lauf  Bet)orfle^e,  *ain  merdßii^  an^t  öotf 
t)on  ber  burgerfd^aft  unb  ben  jüttften 
erforberf,  bie  ba«  Seat^^ou«,  bie  Xrtnt« 
ftuBen,  ba«  äjf^e^oer^  unb  ©ädenl^au«  2C. 
(efe^en  mugten ;  9^ad^mtttag9  n>ar  üeiner 
unb  großer  9tatl^ ,  mobei  ber  (entere  auf 
3(nfragcn  bem  erfleren  )jerftdberte,  er 
tooUt  'teiB  unb  gut  gu  bem  uetnen  r^at 
feqn'.  ^eutingere  Qer.,  l  o.  0.  21. 


1524.  207 

ntd^t  tDtbet  bad  etDangeltutn  toer,  fo  müUn  fie  gern  fd^toeren,  toan  ed 
ntd^t  tDtber  ba9  go^iport  mx.  al\o  Ite^  in  atn  tatt  fagen ,  ipad  in  ain 
ratt  jügefagt  l^ett,  ba^  toeß  man  in  l^aßen. 

W!\o  \ä)xdt  man  nad^  l^otbet})Icttcr,  unb  toet  bei  ainem  ratt  ipolt 

5  beleiben ,  bie  müften  ain  ]^oIbcr^)Iat  aufffted en ,  unb  mx  am  nad^ften  e  «u«. 
famjtag  auff  bem  SRattl^au«  »aren  getoefen,  ben  gab  man  lain  ^)tat,  ban 
bicfelben  waren  gutt  c»angetifd^  unb  gfitt  friften,  ate  man  fagt,  aber  ain 
ratt  toa«  ber  merertait  auff  ber  ^)faffen  feitten.  alfc  ma«  ber<)tafe  öot 
fotd;  ba  ed  mittag  tt)arb,  ba  l^ied  man  ben  l^atben  tait  Dcld  l^aim  gan 

locffen,  unb  ate  fie  ipiber  lamen,  ba  l^ie^  man  bie  anbren  a\x6f  l^aim  jum 
effen  gan,  unb  ba§  fie  barnad^  wiber  femen. 

SBelt  ir  miff en ,  toad  bie  urfad^  tpad ,  barumb  ain  ratt  in  l^arnaf d^ 
auff  ba«  l^au«  gebottcn  i^att,  ba«  ift,  wer  a  die  6.  augufto,  ba«  ift  am 
näd^ften  fam^ag,  auf  bem  Stattl^au«  ift  getoefen,  biefetben  l^aben  am 

isaftermontag  a  die  9.  bitto  »iber  fotten  lomen,  unb  l^aben  e«  in  f ainem 
arge  geton,  at«  man  f agt ;  fie  l^aben  toeöcn  an  ain  ratt  begem,  man  f oü 
ben  boctor  j>om  <)rebigen  weg  ton,  ban  er  ^)rebig  ipiber  ba«  gofetoort,  jum 
anbren  l^aben  fte  metten  begem,  ba|  fie  ben  Sartl^olme  SRemen  tebig  laf* 
fen,  ber  ligt  jefe  l^ie  bei  ly^  [ax  gefangen,  ber  l^att  ain  irrtumb  mit  ben 

20 ^od^ftcttem,  ber  riefft  ftefe«  ba«  red^t  an,  aber  e«  mag  im  nit  üctgen^; 
fo  ligt  ban  fünft  ain  Iir«ner  gefangen  bei  8  jar  ober  lenger  ^  ber  l^ett  ain 
»eib,  bie  toa«  ain  groffe  l^uor,  bie  fd^Ifig  er,  alfo  »arb  er  öon  iren  toegen 
eingelegt ,  e«  minnten  im  e«  2  burgermaifter ;  benf etben  Iir«ner  tootten 
fie  aud^  au«ge]^olfen  l^aben,  ba«  gemain  told.  alfo  toarb  nid^^  barau«. 

25        Unb  ain  ratt  tie«  600  man  ju  fuo«  befteöen,  man  gab  ainem  1  »o* 
d^en  40  fx.,  unb  borft  in  ainer  tood^en  nur  2  ned^t  toad^en,  unb  »eüid^er 
baröor  am  famftag  auff  bem  SRatt^au«  toaren  gctoefen,  ber  nam  man  fain  e.  «ug. 
an  ju  toad^en.  e«  gefd^ad^  Dil  reb  barju,  ban  bie  fetben  fagten,  ain 
[©t.  100*]  ratt  l^ett  in  jugefagt,  bie  bing  toeber  ju  enbren  nod^  äfem. 

30  al«  batb  fid^  ainer  beftetten  tie«,  f o  muft  er  angeloben,  baf  er  am  famftag  e.  9tug. 
nit  auff  bem  9tatt^au«  ton  getoefen ,  fünft  nam  man  lain  an.  e«  ritten 
aud^  etttid^e  raifige  ^)f erb  bei  ber  nad^t  umb ,  ba«  »aren  f etbner.    f oöid^ 
toad^en  trieb  man  bi«  SKid^eli;  a  die  ^)rimo  ottober  ba  fieng  man  an  unb  29.  et^t. 
tie«  bie  burger  unb  l^anbtioerdteotdt  fetb  toad^eu,  toer  e«  an  bem  leib  »er* 

35mod^t;  n>er  e«  nid^t  i>ermed^t,  ber  muft  ain  toad^ter  beftetten,  ba«  njeret 
bi«  a  die  1 9.  ottober. 

24.  *bal  gemain  oold*  ifl  an  ben  9{anb  gef^iteben.       29.  ^fi'  ocr  Zentren*  ifl  taiübriaefc^neBfn. 
1.  @.  ©cnber@.  146,  18.  2.  e.^ogt,  1.  c.@.19  8cU. IV  911.7. 


208 


VIII.  %xonka  netocr  gcfd^id^ten'  i)on  SBlD^etm  9lcm. 


10 


Stern  a  die  15.  fetem6et  ba  tied  atn  tatt  2  ipebetn  bte  lip\  ah 
fd^Iagen  l^aimüd^  \  ba|  man  bic  fturmgtogcn  nid^t  taut,  bct  erft  l^ic«  ber 
®)ftx\tx,  ber  ipad  gutt  etoangeUfd^  unb  l^ett  atn  gutt  (o(.  atö  man  in  aud 
bcn  etfcn  fuott  für  ba«  9iatt^auf ,  ba  fragt  et,  wau  man  in  j^infteten  totlt, 
ba  fagt  man  im,  man  »cit  in  tid^ten.  man  tieft  »ibet  in  au«,  et  fott  5 
glübb  unb  aib  nid^t  gel^atten  l^aben,  ba«  awä)  ipibet  laifetUd^  fteil^ait  ipet. 
et  fagt ,  ain  tatt  tett  im  unted^t  unb  g»att,  batauff  »ett  et  ftetben.  et 
fagt,  et  mieft  öon  be«  gofewot^  njegen  ftetben,  unb  et  »ett  aud^  gctn 
ftetben.  et  l^ett  gat  ain  gutt  tob,  »ie  et  ain  ftum  man  »et.  atfo  fd^Ifig 
man  im  ben  lopf  auff  bem  plaii  ab. 

üDatnad^  fuott  man  ben  $an«  ^ag  aud^  l^etauff ,  bem  fd^(ug  man 
ben  !o^)f  aud^  ab  auff  bem  plaij^.  man  tuft  aud^  übet  in  an^,  tt)ie  übet 
ben  anbten.  et  fagt,  man  tett  im  unted^t;  et  »a«  l^att  gemattett  lootbcn, 
6.  «ug.  et  lonb  laum  teben.  et  loa«  am  famftag  auff  bem  Siattl^au«  geioefen ; 
abet  bet  ®|)eifet,  fagt  man,  et  loet  am  famftag  nid^t  l^ie  getoefen,  abet  15 
ba  et  lomen  toa«,  ba  fott  et  gefagt  l^aben,  »et  et  l^ie  geioefen,  et  toett  fein 
tait  aud^  getebt  l^aben.  abet  man  gab  au« ,  fie  loeUten  mitfam))ft  item 
anl^ang  ben  teuten  in  bie  l^eufet  fein  getaffen ,  abet  ba«  fetb  lunb  id^  nid^t 
getauben. 

S«  loa«  abet  bie  f ag ,  ain  tatt  loeüt  l^ie  3  gutt  |)tebiget  »eg  ton  ^  20 
unb  mit  bem  ju  ben  ^atfuoffen  loolt  man  e«  angefangen  l^aben.  atfo  ba 
ain  tatt  2  tie«  f &))f en  unb  tie«  it  etttid^  in  bie  eif en  tegen ,  ba  ftüd^en  it 
ettid^  in  bie  i^teiung  unb  etttid^  gat  au«  bet  ftatt.  atfo  nam  e«  ain  enb 
auff  bife  mat.  bet  |)tebiget  jfi  ben  ^atfuoffen  fam  batb  toibet  l^et  \  abet 
feine  mind^  fad^en  faut  ob  im  unb  l^ietten  in  toie  ain  l^unb ,  niemanb  25 
gab  im  nid^^,  ift  loot  jü  gebendten,  e«  med^t  ain«  xaij  unbetioeifung  fein 
i.  met>.  geioefen,  unb  umb  aßet  l^aifigen  tag  jod^  et  fetb  toibet  loeg. 

SKan  fieng  l^ie  oit  ftauen  unb  man  oon  teb  loegen,  bic  mattctt 


2.  'glogen*  tfl  baiübergeft^iitben.    4,  *^au§'  naäi  *iatt*  \^  an  ben  9}anb  gefd^iieben    21.  *^abfn 
i(l  an  ben  9)anb  gefd^ricben. 


1.  @.  @enber  @.  159  ^nm.  2. 

2.  @.  @eubcr  @.  159  «nm.  2. 

3.  2Ba]^rf*clttti«  j!nb  3o*.  ©d^itting, 
Urban  9!l^egtu9  unb  3o^.  grof^  ge« 
meint. 

4.  2)er  9{at^  lieg  ben  an9  ber  @tabt 
aBgereifiett  ©(i^ilttng  gurüdrufeu;  bei 
(Si^flett  mürbe  er  einae^olt  unb  befanb 
fi(]^  am  9.  9lug.  bereitd  mteber  iu  ber 
6tabt ,  mo  er  nod^  über  ein  Stertelia^r 
blieb.  «91,  1524,  f.  naäf  Sucte  (17.2)ec.) 


n,  8la :  4t.  22  fC  min«  ^nt^onien  8t' 
mein,  fo  er  and  Umiti)  metner  Ferren  ber 
burgermatfier  bem  ^rebiger  ^arfueffer 
orbend,  t)on  ^ie  abgefd^iben  ^ni  gen 
SfhtrmBerg  fomen  ift,  oegalt  f^aV  —  3m 

trü^Iing  be9  n^i^m  3a^re9  taufte 
>d^tl[ing  toieber  in  Sugdburg  auf, 
ti)urbe  aber  auf  8efe^(  ht»  mi^9 
am  25.  SD^ai  audgetoiefen.  $g(.  1.  c. 
@.  16. 


1524. 


209 


man  f)axt,  bcn  J>et6ott  man  r>H  bic  ftatt.  e«  ]^ic§  ain  »cbcr  bet  Änömgcr  K 
ber  i^ctt  öon  bent  Sml^off  ct»a«  gerebt,  ba«  et  mit  tcutten  bcjeugcn  lunb, 
aber  ber  bfirgermaiftet  3m^of  l^ct  barffit  gelaugnet,  toctt  aber  ber  Sno«' 
tinger  tebig  wetben,  fo  mnft  et  e«  belennen ,  baf  et  [e«]  ntd^t  getcn  l^ett. 

65Bie  ain  ftabet  bei  fant  SWoti^en  nmbfiet  unb  5  tc|  etfd^tug. 

Anno  dni.  1524  a  die  22.  augufto  ba  flet  ain  ftabet  bei  fant  SKo» 
tifeen  in  ainem  l^of  nibet.  nun  »a«  ain  n)itt  in  bemfetben  ^au«,  bet  l^ett 
e«  beftanben  J>on  bet  ftatt;  unb  afö  bet  ftabel  umbfiet,  ba  etfd^tug  e« 
ainem  ftemben  fuotman  5  tc§ ,  bie  ftfitben,  unb  »utben  etttid^  to«  noäf 
10  met  fd^abl^aft.  atfo  gab  bet  n)itt  bem  fuotman  füt  bie  5  to«  unb  füt 
aßen  fd^aben  90  p,  ba«  jatt  bie  ftatt. 

[351. 100^]  a5on  3ötg  Siegel  jä  Sied^tenbetg,  bet  i)on  l^etfeog 
SBitl^alm  i)pn^aiten  umb2Mfl[  befd^efet  »atb,  batumb  ba|  et 

etoangetifd^  toa«. 

16  Anno  dni.  1524  jat  ba  tt)ad  ainet  ju  Sied^tenbetg ,  l^ie«  3ötg  9te^ 
geP,  bet  l^ett  bem  l^etfeog  S33it^atm  Don  Saiten  Dottangft  bei  UM  f( 
auff  Sied^tenbetg  getid^en ,  ba«  mcd^t  bet  l^etfeog  wibet  abtefen.  nun  toa« 
bet  9teget  emangetifd^  unb  l^ett  tuttetifd^e  bied^tin ,  bie  ta«  et  ben  })outen 
öot  cbet  faget  e«  ben  ^)auten.   man  fagt  aud^,  et  ^ett  flaifd^  am  fteitag 

20  geffen  unb  ba«  factament  in  baibetlai  geftatt  gencmen. 

5Kun  gebaud^t  ben  l^etfeogen,  3?egel  l^ett  fit  gett,  unb  umb  unfet  s.  eept. 
ftouen  tag  im  fetembet,  ba  fd^idt  bet  l^etfeog  bei  20  ^)fetb  gen  Siedeten* 
betg,  unb  namen  ba«  fd^to«  ein,  unb  ?Reget  mäft  gefangen  fein,  bet  mftft 
gen  3Kind^en ,  et  unb  fein  toeib  ^   unb  bie  taifigen ,  bie  ba«  f d^tc«  einge^ 


1.  SSgl.  SSogt,  1.  c.  @.  13.  —  «SR. 
1524  f.  mät  mcolai  (lO.SDec.)  «1.121»: 
it.  17  fl  2  ^  2  6  a|ung.  fa^ett  imb 
au«gäfSrtt  für  (Srifloff  «etff en ,  Slen^art 
Änerlngcn,  «arbara  «ogenfii^ät^ln  *)nnb 
Raufen  @d(>ermalr,  fo  ömB  Irmtfl^anb» 
Hnblung  etnfomctt  tonb  afig  bet  flat  gc» 
fucit  »orbctt  fein.' 

2.  @.  über  ®eorg  9legc(  oben  @.  57 
?(ttm.  5.  Cginlge  3alS>ve  f^)Ster  flnbet  er  fl^ 
unter  ben  aSiebertSufern,  f.  ?(nm.  3. 
3n  ber  Seit  toor  ber  Sieformatton  geidjnete 
er  fidb  \)nx6)  Stiftungen  im  ©elfte  ber  alten 
Älr^e  au8;  fo  ftlftete  er  Im  Saläre  1508 
bie  Äa^)ette  gum  $r.  ®raB  M  @t.  Slnno, 
bte  ie^t  Öfleneid^er'fiije  Äa^ette  genannt 
lüirb,  unb  In  Sfiörbllngeu  bo«  fd^öne 

6tSbte(^tomten  XXV. 


@acrament9^Su6d^en.  @.  ©d^tt,  1.  c, 
Sa^rgang  1880  @.  195.  —  S)a8  ®6)loi 
8t(i^tenberg  neBfl  bem  3)orfe  @(ijetringen 
l^atte  Sieget  laut  Kaufbrief  dd.  iDliin^en 
2)tenflag  nad^  Ocnli  (13.  SWärj)  1515 
)oon  ben  ^erjogen  ^tlli^elm  unb  Subn^ig 
toon  «a^er«  gefauft. 

3.  2)ad  Sd^tog  Sidbtenberg  tourbe  im 
auftrage  be9  ^txioa9  mif)tlm  üBerfallen 
unb  ber  «efl^er  beffelben;  ®eorg  Siegel, 
nebfl  feiner  grau,  ^nna,  naii)  äRüntipen 
in  ®efangenf4<tft  gebraut.  iRad^bem 
beibe  am  24.  September  gefd^tooren  [bie 
«erfd^reibung  ftnbet  fi(^  im  (.  bat^r.  altg. 
Sleid^Sard^it) ,  seeligionSacta  «b.  I];  bag 
fie  ber  lut^erifd^en ,  toie  ieber  anberen 
neuen  ?e^re  entfagen,  bad  ©acrament  nur 

14 


210 


Vin.  ^Cronica  ntxotx  gcfi^ui^tcn'  ton  SBiT^ctei  a^etn. 


nomen  l^ben,  bie  afen  unb  tranden  jä  Sie^tentorg  nitb  (ebten  tood  mib 
\i(S)ttn  }ä  Sie^tenberg  in  ben  ^mlid^en  bel^oltnufen ;  fte  fetten  mawret 
mü  in  brad^t  Wc  m&fien  etlid^  mcur  auprcd^cw,  bau  bte  ^cr^oglfc^cn 
mamten,  man  l^tt  btUetd^t  gro«  f(^|  jn  bem  9tege(  gefielet. 

ätfo  »atb  bcr  Sieget  Bei  14  togen  gefangen,  unb  taxnadf  »atb  et 5 
(ebig  getaffen,  heäf  fo  mufi  er  bem  l^er^ogen  2M  fl  geBen,  on  toa«  bem 
Siegel  fünft  mer  barflBer  gieng,  fca«  er  t>erf(i^an(it.    nnb  üBer  1  iar  ba 
$od^  ber  SRcget  »iber  l^er  gen  aug«t)urg  nnb  »arb  burger  ^ic^ 

SBer  (uft  l^aB,  ber  f äff  gietter  im  SBairtanfc ! 

äJon  ^erftog  gerranbo  bonöfterreid^,  ber  »olt  bie  bon  ffialfeoo 
i)Viott  unb  etttid^  pauren  im  §5gcu  unb  anbcr  ort  üBerjogcn 

^aBen. 

Anno  dni.  1524  a  die  12.  ottoBer  ba  lamen  mar  l^er,  tt>ie  ^er^og 
gerranbo  bon  Öfterreid^  toott  mit  fcer  ftat  bon  SBalftl^ult  Wegen,  unb  ba« 
»a«  bie  urfad^^:  pe  i^etten  ain  gutten  ^)rebiger,  ber  toad  etoangelif d^  ^  15 
unb  er  fd^riB  ben  bon  ©atfe^tt,  man  f oft  im  benfeffien  fd^icf en ;  atfo 


ttnter  einer  <9efiatt  ent|>fangen  unb  fiäf 
an  htntn,  bie  i^re  (9efan0enf(i(faft  loeran* 
(agten,  nid^t  x^i)tn  tooHten,  toutben  fie 
entlaffen,  iebod^,  toie  e9  f^eint,  erfl  naö) 
Sejali^lung  einer  @umme  toon  3000 
Bulben.  ^nmWäf  berietet  über  btefe 
®a(!^e  auf  ®runb  arc^italifd^en  iD2a« 
teriald  Sinter  in  feiner  ®e{(]^.  k.  ber 
etangelifd^en  itixäft  in  Katern,  ^b.  I 
@.  177 ff.;  ithoäf  nennt ©inter  unfern 
Sieget  bur^toea  'SIoqI,  t)ertoe(^feIt  iiäf- 
tenberg  am  2tq  mit  Sen^tenberg  in  ber 
Ober^fal) ,  unb  termut^et  in  Siegel  gar 
einen  Sanbgrafen  ton  Seud^tenberg, 
$rantt  in  fetner  (Sefd^.  ber  Subn>ig6« 
ma%\m  Iian9  Uniterfit&t  $b.  I  @.  160 
SCnm.  80  f^rid^t  ebenfaU9  ton  eincnt 
(S^eorg  ton  Seu^tenberg  unb  termut^et 
in  ibm  ben  9ieftor  ber  Uniterfit&t  3ngo(« 
flabt  be«  3alS>re«  1519.  —  Übrigen«  ter* 
mod^te  i^nber  erlittene  ^d^aben  unb  feine 
©efangennebmung  ton  feiner  Vorliebe 
für  bie  neuen  retigiöfen  Sbeen  ni^t  ah 
zubringen.  (Sr  nä(;erte  fid^  fogar  ben 
SBiebert&ufern;  Subwig  ^^er  foU  [\äf 
auf  9iege(«  @4^tog  $a(benberg  am  iiö)' 
rain  aufgehalten  Ifahtn,  unb  Sodann 
^n(,  ber  fidf  na^  9(ug<bura  gettanbt 
^atte,  tturbe,  aU  ibm  bort  (S^efafr  gu  er« 
itad^fen  bro^te,  ton  9?ege(  getoarnt.   2. 


^erttart,  1.  c.  @.  96;  bie  Seitfd^rift  be» 
bift.  93er.  für  ^toahm  unb  9^enburg, 
3a^rg.  1874  8. 210. 21 1.220.  »gtau* 
@enber  ®.  199, 16. 

1.  @.  oben  @.  63,  17.  3Im  26.  3an. 
1525  ttjnrbe  'Sorgen  9tegel  gfigetalfen, 
bad  er  ^ie  toiber  burger  tterben  mög  . . . 
er  foU  anäf  ttiber  ber  gefelf^aft  ton  ber 
ftuben  ton  toegen  fein«  alten  baubel« 
niäfH  koeiter  fnmenten.  eS  foUen  on^ 
aU  penbel,  bie  ^ietor  ^äf  sttifdben  fein  unb 
anbem  begeben  l^aben,  btociu  er  nit  im 
bnrgerre(i(ften  gettefen,  au«aenomen,  unb 
ain  r^at  berobatben  ^m  fotn  beiflanb  ju 
tb&tt  f(^ulbig  3U  fein  k.'  9{at^«becr. 
»(.  82». 

2.  l^g(.  bie^u  bie  (S^ron.  be«  Snbrea« 
Settfd^  M  2«one ,  n  @.  46  u.  47 ;  bie 
SSittittger  (S^ron.,  ebenba@.91i>;  Äeffler, 
(Bahhata,  I  @.  220  u.  349  ff. ;  ben  16or« 
trag  ber  £)fterrei(i(fif4en  (Sommtffäre  auf 
bem  8unbe«tage  ton  Ulm  dd.  28.  Oft. 
1524beiÄIü*)Rn@.  281ff. 

3.  ©altl^afar  $ubmair.  —  «g(.  ju 
btefer  @ad^e  bie  Sammlung  ber  etbge« 
uöfPfd^en  «bfc^ifbe  »b.  IV ,  l  a  A 
@.  473  unter  c,  @.  488  unter  r,  @.  498 
unter  aa,  @.  510  unter  ty,  @.  519 
92r.  219  unb  220  mit  ben  baju  gel^ören« 
ben  ergSngenten  Sftenflüdcn. 


1524. 


211 


fd^ribcn  fic  im,  fie  n>urben  im«  nid^t  fc^idcn,  l^ctt  et  cttea«  mit  tcd^t  jfi 
im  gS  fjjrcd^en ,  jic  »citcn  im«  gu  ted^t  ftcflen ,  ober  baf  er  im  atn  glait 
Qe( ,  f 0  iDeQten  fie  im«  fd^iden.  badfeß  toolt  et  a6et  nit  ton ,  ba  tootten 
fie  im«  nid^t  fd^iden,  weit  er  in  aber  l^oüen,  ba«  med^t  er«  tl^on. 

6  ätfo  fd^idtt  er  etttenfe  2500  man  jfi  fuc«  unb  200  raifige  <)ferb, 
alfc  l^etten  fie  200  ©d^toelfter  in  bie  ftatt  genomen  unb  Befd^tofen  ire  tl^or 
nid^t  nnb  etbfttten  fid^,  üjer  red^t  begert,  er  »er  gaiftfid^  ober  toetttid^, 
bem  njetten  fie  red^t  taffen  gan.  atfo  fd^idtten  bie  öon  ^ixä)  gen  S33at%* 
l^ätt  unb  tiefen  in  fagen,  fie  berften  nid^t  erfd^redten,  fie  »elten  batb  mit 

loioMman  bei  in  fein  ^.    alfo  muften  be«  l^erfeog  Berranbo«  toldf  mit 
f))ott  unb  fd^anb  n^iber  l^aim  jied^en. 

Sr  l^ett  ben  ©d^ioe^feern  gfien|)otten,  er  njelt  etttid^  fein  leutt  ftraf* 
fen,  unb  fie  berften  [©t.  loi*]  fid^  ir  nid^t  annemen,  atfo  fagten  fie,  bie 
©d^ioeifeer,  er  l^ett  ted^t,  toan  er  bie,  fo  unred^t  tetten ,  ftraffete.    aber 

15  fein  üotdt  borft  nid^t  für  SBatfe^utt  jied^en,  fie  njeren  bod^  übet  U^ 
ftanben. 

©er  gutt  l^erfeog  gerranbo  loa«  ain  jung  man  unb  l^ett  ain  ®^anxol, 
ber  i^te«  ©atamannfo^,  ber  regniert  ben  i^erfeogen,  ber  i)erfiert  in,  ber 
l^erfeog.gerranbo  l^ett  n)ot  9000  man  beftett,  at«  man  fagt,  aber  er  borft 

20  fici^  nimer  regen. 

SBie  bie  ton  ^ug«))urg  tieffent  ain  laifertid^  manbat  an  ba« 
atatl^au«  fd^tagen  oon  ber  tutterifd^en  bied^tin  njegen. 

Anno  dni.  1524  a  die  16.  ottober  ba  tie«  ain  ratt  l^ie  gü  2lug«'* 
pnxQ  an  ba«  Stattl^au«  aufffd^tagen  ain  laifertid^  manbatt ,  ba«  loa«  nun 
25  gar  -^efftig  loiber  bie,  fo  tutterifd^en  bied^tin  l^aben^  gü  ?Wierenberg  ba 
njotten  fie  e«  nid^t  auff fd^tagen ,  ban  fie  fagten ,  fie  loeBten  gutt  eioange* 
tifd^  fein,  unb  fie  triben  gü  Slierenberg  nun  ba«  gef<)ött  an^  ben  oon 
llug«purg,  ba§  fie  e«  l^etten  auffgefd^tagen  *. 

4.  Mn*  üot  *afcet*  ifl  barübttgefi^twben.         14.  'tie  BäfWt\f^tx*  ijl  barübetÄtf<^tirtfn. 


1.  (S.  l^te^u  bie  Sammlung  ber  eib< 
genöjjlfd^en  SlfcWiebe,  1.  c.  @.  510  unter 
vv,  @.  511  unter  ww,  @.  531  unter  a, 
@.  531  unter  a,  @.  535  unter  b  mit  ben 
baju  gel^örenben  ergSnjenben  ^(ten< 
flüden. 

2.  Sgl.  Ü6er  i^n  @enber  @.  172. 

3.  (S8  toacinbemiRürnBerger9{ei69' 
tagdabf(!^tebe  'oom  18.  ?C))rU  1524  io 
fc(>(offen  loorben,  *ber  2)rucfercten  l^at^er' 


nati)  ben  früheren  SD'^anbaten  m  tjer« 
fahren,  b.  ^.  n^t  gu  bulben,  bog  etn>a9 
9{eue8  gebrudt  ober  feilgehalten  toerbe, 
'ba6  nt$t  'ccx^tx  bur^  gelehrte  ^erfonen, 
fo  baju  f onbertld^  toeror^net  »orben ,  U* 
Mtigt  unb  gugelaffen  fei'.  S3gl.  ©oben, 
1.  c.  @.  206. 

4.  S3gt.  2ubett)ia  1.  c.  @.  33  unb  f. 
über  bie  bamald  in  v^ürnberg  ^enfd^enbe 
Stimmung  bie  toerfd^iebenen  unter  bem 

14* 


212 


VIII.  *(£roti!ca  tiettjer  gcld^i^ten'  'oon  SBU^>c(m  Wem. 


^i9  man  ed  i)k  aufffd^(äg,  ba  gieng  man  l^attnUd^  mit  um(,  man 
Ue9  nid^t  gu  3mat  auff))lafen,  toie  ban  ftttttd^  nnb  geiponßd^  tft,  nnb  a 
die  29.  bitte  ba  toarb  ed  M  ber  nad^t  l^erabgeriffen;  ed  l^ielt  niemanbt 
nid^^  baipDon. 

93on  ainem  grofen  ftetbent,  ber  ju  SOtailanb  toad.  5 

Anno  dni.  1524  a  die  19.  ottoBct  lamcn  mät  l^et,  ba|  jä  SWai* 
tanb  ift  Bei  118M  mcnfd^en  gcftotBen,  nnb  ftitBt  bancd^t  nod^  ^ 

SBic  ber  funig  öon  grandreid^  bie  (tat  SWaitanb  einnam. 

Anno  dni.  1524  a  die  30.  ottobet  ba  famen  mät  tjtx,  baf  ber  fu* 
nig  Don  grandtreid^  toa«  ettenb«  au^  grandfteid^  über  ba«  gebürg  auff  10 
SWailanb  gegogen  mit  Dil  öotd ;  er  l^ctt  Bei  9000  teutfd^  Ined^t  unb  Bei 
7000  ©d^weifeer.  nnb  fünft  l^ett  er  aud^  üit  fold  ju  ro«  nnb  fno«  nnb 
nam  bie  ftatt  äRaitanb  ein  on  aKe  fd^n^ertfd^Ieg,  e«  ftatt  fid^  niemanbt 
jn  tt)ör2. 

SBie  ber  l^er^og  gerranbo  Ue«  ainem  Bürget  jn  ffiien  benis 
to))f  aBfd^Iagen,  barumB  ba|  er  en^angelif  d^  n^ad. 

Anno  dni.  1524  am  l^BrBft  ba  tt)a«  ber  l^erftog  germanbn«  öon 
Öfterreid^  ju  SBien.  ba  »a«  ain  Burger  gfi  SBien ' ,  l^ie«  Äaf^^et  S^auBer, 
ber  n)ad  en)angenfd^ ,  ber  n)arb  gefangen,  unb  tparb  im  bad  l^auBt  aBge« 
fd^tagen  ^  unb  barnad^  »erj^rennt  für  ain  fe^er,  wie  ban  ain  Bied^tin  üon  20 
feiner  i^anbtung  im  ixud  an«gangen  ift^ 

11.  ^al  ^uxä)  Qflüd^tidftit  bei  6^teibetl  no(^  einmal  (nat^  'SDtailanV)  fle^ente  '»al'  »utbe  weg 
flelaffen. 


Sa^te  1524  fte^enben  9lotUen  beiS^ata' 
tin,  (BJrotiv  1.  c  @.  632  ff.;  8iJ^c,  Sr* 
innernngen  aus  ber  9{ef.  ton  gtanten 
@.  76;  SRot^,  5«ürttberg8  9Jcf.«®ef(]^. 
@.  143  ff. 

1.  @.  ü6et  ba«  große  ©terBm  In 
iD^aitanb  im  Sa^re  1524  Fietro  Verri, 
Storia  di  Milano,  girenu  1851,  liBb.  II 
@.  172. 

2.  2)er  j^önij  gran}  t)on  S^anfre^ 
morfi^ierte  in  Silmäri^en  mit  40000 
©treitctn,  baruntcr  8000  eibocniJffif^c 
@ö(bncr,  toon  3löignon  üBcr  ©rlan^on 
unb  Xutin  naäf  mailanh,  ha9  et  am 
23.  Oft.  erteilte  unb,  ba  biefe  @tabt 
Jon  »ert^eibigem  entBWßt  toax,  jur 
ÜbergaBc  litoang.  Verri,  Storia  di  Mi- 
lano,  II  ®.  174. 


3.  3n  So(g(  ber  Sereinbarungen  auf 
bem  9{egen9buraer  (Son)9ent  trat  gerbt' 
nanb  um  biefe  3«it  gegen  bie  Sut^eraner 
mit  ganj  befonberer  Strenge  auf.  @.  bie 
^txiä^tt  bed  (Satbinal9  (Sam^eggio  t)om 
12.  unb  22.  ^ngufi,  fotoie  ben  be9  iRun* 
tiu9  9{orariu9  tom  31.  3uli  bei  8a(an, 
Monumenta  saec.  XVI.  bist,  illustr. 
^x.  163—165  @.  360  ff.;  Biebemann, 
9{ef.  unb  Gegenreformation  im  Sanbe 
unter  ber  Snn«;  «b.  I  @.  35  ff.  —  Über 
ben  in  unferem  Sterte  erwü^nten  gaK  f. 
Sßiebemann,  1.  c.  @.  lOff.;  Äinf,  ®efc^. 
ber  faiferl.  Unit)erfttat  gu  äöien  I,  1 
<S.  237  ff.  unb  I,  2  @.  120  ff.  —  «gt. 
^elfter,  @abbata,  I  e.  231  ff. 

4.  2)ie$inri6tungtoaraml7.@e^t. 

5.  CSi;nn>a^r9afftrggef(^i(^t,  toieiSaf« 


r 


1524. 


213 


^  SRad^  bcmfdbcn  fca  toolt  bc«  l^ctfeog  genanbo  öBteftet  rätt  aincr,  bcr 
l^ic§  ©atamanco  S  am  ®<)aniot,  bcr  »ott  be«  ftaf<)cr  Staubet«  mxi  oin 
® <)antot  ju  ainem  man  geben ,  alf o  woU  btc  erber  frau  lain  man,  ba  f agt 
ber  ©alamanco,  ber  Äafper  Jlauber  l^ett  leib  [931.  loi*»]  unb  gätt  J>erti)tr(ff. 
saffo  toott  bie  gutt  frau  mit  friben  fein,  fo  mfift  fie  im  IM  fl  geben  ju* 
famjjt  bem  unfaf,  baf  man  ir  iren  frumen  man  i)erj)rennt  f^at 


SfiiMe  bie  maur  in  ber  ftat  graben  umbftel  bei  ber  juben  lirci^- 

off  gegen  bem  Ätendentörtin  toax^. 

Anno  dni.  1524  a  die  27.  nofember  an  ainem  funtag  fru  Dor  tag 

10  bo  fiel  in  ber  ftatt  graben  bei  bem  Äfend entörltn  unb  ber  iuben  fird^off 

ain  neue  maur  umb,  bei  60  fd^ritt  (ang;  bie  fetb  maur  l^ett  man  erft  öon 

neuem  gemad^t  ^  für  bie  att  ftattmaur  unb  l^ett  ertrid^  barcin  gefd^itt  unb 

audgefüüt. 


15 


35 on  aWeld^er  J>on  9tofenberg,  bem  man  ben  fo^)f  abfd^tüg. 

Anno  dni.  1524  umb  fant  (Snbrtö  tag  famen  mär  l^er,  wie  aWeld^er  30.  wo». 
öon  SRofenberg  ain  fnaben  jfi  ©afet  fad^  gett  jefen,  unb  ber  fnab  gieng 
barnad^  mit  bem  gelt  gu  ber  ftatt  a\x^.  atfo  ritt  ber  üon  SRofenberg  mit 
ainem  fncd^t  bem  Inaben  nad^,  unb  namen  im  ba«  gett  unb  banben  ben 
Inaben  an  ainen  ^fanm  unb  ritten  barnad^  »iber  in  bie  ftat.  atfo  warb 
20  ber  htab  tebig  unb  gieng  wieber  in  bie  ftat  unb  fad^  ben  ebelman  unb 
fagt:.^ber  l^at  mir  mein  gelt  genomen*.  atfo  fieng  man  ben  i)on  9iofen* 
berg  unb  fein  Ined^t  unb  fd^Iug  in  baiben  bie  Iö^)f  ab  gfi  ©afet  ^. 


ffiie  Dilfeu  in  ben  börfern  fturben. 
Anno  dni.  1524  in  bifem  {ar  ba  fenb  ben  <)auren  in  öit  börfern 


9.  *funtad*  i{i  taifiber9(f(l)nebett. 

^ax  XatoUx,  53urger  jä  SBicn,  in  Oeflcr* 
xtiäf  für  (in  Stt^tx  unb  ^u  bem  ^cbt 
berurt^at^tt  unb  auggefürt  tDorben  ifl. 
1524.  l^erfd^iebeue  ^U9ga6en  biefed 
2)ru(ic«  f.  Bei  Söetter,  Stmtoien  II  @.  340, 
8»;  i)gt  ©iJbefe,  ©runbrlß  II  @.  243 
^x.  8. 

1.  @.  oben®.  211, 17. 

2.  @.  oBeu@.  198,  11. 

3.  ^uf  biefe  $lnn(^tttng  tvtvb  fld^ 


ber  na(^fofgenbe  C^tntrag  in  bemSod^ett' 
au«gaBenbu(]^e  be«  9tat^ed  ber  @tabt 
^afet  be^ie^en :  @amdtag  natSf  ^nbread 
(3.  2)ec.):  *3tem  6  ÄJ  1  6  gegen  bem 
toiirt  gum  (o^ff,  fo  bie  itotn,  bie  man 
nedbfl  att^itt,  ht^  Im  toer^ert  l^aben/ 
(3J2ttt^eUung  be«  @taatöard^ttoe9  bed^an« 
ton9  8afet<6tabt,  tüo  fl^  fonfl  nldf^tö  auf 
blefen  Vorfall  «esügtitJ^e«  finbet). 


214 


VIII.  *(Sronlca  ttttotx  Qt\6)\äfUn'  toon  SGßti^elm  Sftem. 


25. 3uii  bie  fcu  faft  gcftotben ;  c«  fieng  nad^  3acc*i  an.   c«  belibcn  jfi  jcitten  3 
ober  4  bi«  in  6  feu  in  aincm  borf,  bie  anbctn  jtärbcn  att. 

a3on  ained  tozitx^  tod^tet,  biefiet,   ba|  fie  \taxi,  unb  it 

Viäftx  in  ffaH  ))r&nen. 

5  i)ec.         Anno  dni.  1 524  an  fant  ?Wictatt«  tag  ba  »ctt  ainc«  »cber«  tod^tcr  5 
in  itcn  fctcr  gan,  rieb  ^)tatten,  ain  feine  iundftau,  bie  trug  in  ainem 
liefen  ober  fd^etben  ain  gluot  mit  it,  atfo  fiel  bie  iundfrau;  wie  ir  gefd^ed^en 
\s>a^,  ba«  »aift  man  nid^t,  man  fanb  fie  tob  ligen,  unb  bie  gluot  l^ett  ir 
töd^er  in  ben  l^aW  gejjrennt,  unb  n)a«  ir  ber  fürfled  umb  ben  fo|)f  fomeu. 

[©(.102*]    SSBan  boctor  Urban   an  l^at  gefangen  fant  ^aldio 

e<)iftet  in  teutfd^  jülefen. 

e.Dtc.  Anno  dni.  1524  umb  fant  ?Wictau«  tag  ba  fleug  l^ie  an  boctor  Ur* 
bau  jü  lefen  in  teutfd^  fant^autu«  e))ifte(^  unb  (egt  albing  gar  fein  an^. 
bad  befd^ad^  jfi  Unfer  grauenbrieber  im  refitt.  ber  felb  boctor  Urban 
<)rebigt  ^ie,  \Davi  im«  meine  Ferren  üon  2lug«<)urg  befald^ent,  bau  fie  ts 
gaben  im  etttid^  geft^.  er  ta«  aber  nur  ettUd^  tag  am  toerd^tag  in  ber  too' 
d^en,  barnad^  mad^t  man  1  groffen  ftu(  in  bie  lird^en,  ba  la«  er  aud^. 

ffiie  bie  reid^ftctt  ainen  tag  jftUtm  l^etten  öon  bertuti^eri* 

fd^en  ler  njegen. 

e.Dec.  Anno  dni.  1524  umb  fant  5Wic(au«  tag  ba  l^etten  bie  reid^ftctt  jfiio 
U(m  ainen  tag,  unb  a(d  fie  i^anbleten  t)on  be«  Sutter«  loegen,  toer  ba  U)e(t 
bem  emangeßo  unb  go^dmort  ani^angen  ober  nid^t,  a(fo  giengen  bie  t)on 
3[ug«<)urg,  SBerb,  ÜDindelf^^U,  Sffßngen  unb  Übertingen  auff  ain  ort,  bie 
motten  nit  etoangeßfd^  fein  /  aber  bie  anbren  ftett  motten  etoangetifd^  fein 
unb  bel^ietten  ba«  merer,  baf  man  folt  emangetifd^  fein  3.  e«  belib  ^\t2h 

22.  5Dft«  überflüfUae  'wellten'  nat^  ♦gotaworf  wnxU  »eggelaffen. 


1.  «gt  @ettbcr  @.  177, 5.  Urtanu« 
9{^egiu9  ^atte  ^ufnal^me  im  (SarmeUte^ 
flofler  gefuuben  unb  ^rebigte  ^Sufig  in 
ber  @t.  %mat\td)t.  ^d^ott,  1.  c.  3al^rg. 
1882  @.  285;  f.  üUt  SBltffamfelt  be8 
Urlbanu9  9{^egiu9  in  Suadburg  feit  bem 
%nanfi  be9  Sa^red  1524  im  augemeinen 
UK^orn,  1.  c.  »b.  I  @.  62  ff. 

2.  e.  g.  8.  992.  bed  Saffvt»  1525 
unter  'gematn  auggeben'  St  66»  (6.  naäf 
oculi,  25.  aWärj):  ^3t  12  gulbln  boctor 


UrBan  für  ain  toererung/ 

3.  bereit«  im  3uU  1524  Ratten  ftd^ 
bie  ©tSbte  in  6^eier  terfammelt,  um 
[läf  unter  anberem  toegen  ber  t)on  i^nen 
bem  in  @i(^t  fie^enben  (belanntUd^  aber 
bom  ^aifer  abgefagten)  @^eirer  Sag  ge« 
genüber  etngune^menben  Stellung  )u 
beratl^en.  anfange  2)ecember  beffelben 
3a^re9  traten  fie  auf  iBeranlaffung  ber 
@täbte  ©traßburg,  9iürnberg  unb  Ulm 
no^mald  (biedmal  in  U(m)  )ufammen. 


1524. 


215 


lang  tcrf^totgcn,  aber  ^tnben  naäf  ba  toarb  man  e«  bod^  an^  anbren 
ftetten  gett^ar. 

SSon  2  mind^en,  bie  gü  fd^mäbbifd^cn  ^all  gefangen  toutben 

unb  bem  margraffen  gefant. 

5        Anno  dni.  1 524  i)OT  n>eid^ned^ten  ba  gteng  ju  fd^toäbtfd^en  §att  25.  xth. 
ain  fnab  auff  bcr  gaffen  fingen ,  ba  gegnet  im  ain  reitter ,  ber  fragt  in, 
ob  er  gutte  tteblin  fingen  Itnb.  ber  Inab  fagt  ja ,  toan  man  im  tütoa^ 
geb.  ber  reitter  gab  im  ettioad  nnb  jaigt  im  ain  Mofter^  ba  foft  er  ein^ 
gan  unb  folt  fingen,  atfo  gieng  er  l^inein  unb  fang,    ba  namen  in  bie 

10  mind^  unb  ftrid^en  in  au«  ber  maffcn  l^art,  ba§  er  nimer  fifeen  lunb. 

Der  Inab  gel^fib  fid^  f aft  übel  unb  gieng  jü  bem  burgcrmaifter  unb  fagt 
im«,  ber  burgermaifter  Ke«  2  berfetben  mind^  ju  gaft  (aben,  unb  ate  bie 
mind&  iü  tifd^  faffen,  ba  lam  ber  Inab  aud^.  atfo  fragt  bcr  burgermaifter 
ben  Inaben,  ob  er  nid^t  neue  ßebtin  fingen  [mett].  bcr  Inab  fagt  ia,  aber 

15er  »elt  nid^t  fingen,  ban  er  mcr  ^art  geftrid^en  toorben,  unb  man  tourb 
in  filcid^t  mer  ftreid^en.  ber  burgermaifter  fragt ,  »er  in  geftrid^en  l^ett, 
bcr  Inab  fagt:  *bie  2  mind^,  bie  ba  fifeen,  bie  l^aben  mid^  geftrid^en'.  ber 
ain  mind^  fagt,  er  l^ett  fd^anbtftd^e  fd^mad^fiebtin  gefungen,  burgermaifter 
fagt,  man  berft  in  banod^t  nid^t  fo  l^art  gefd^lagen  ^aben.  alfo  Dcrfd^uff 

20  ber  burgermaifter  unb  etlid^  rätt  mit  im ,  man  f ott  bie  2  mind^  mit 
rutten  taffcn  ftreid^en.  alfo  fuort  man  bcn  1  mind^  für  bie  ftfiben  l^inau« 
unb  jod^  in  ab  unb  ftrid^  in,  barnad^  ben  anbren  mind^  fo(t  man  aud^ 
ftrcid^en.  ba  fagt  ain  Ined^t:  ^l^er,  ber  ain  mind^  ^at  ain  brud^',  er  loer 
nid^t  JU  ftreid^en,  unb  afe  man  red^t  gufad^,  ba  toaö  c«  ain  [Sdi  102^] 

25  tt)eib«bi(b.  atfo  würben  baibe  auff  ain  larren  gefegt  unb  bem  margraf en 
gefd^idtt^. 

14.  *h)(U*  h)ucbe  ftttn^emä^  ergänit. 


um  angefi(36t9  ber  )>on  ber  ©egentoartet 
in  9{eaendDurg  gefagten  ^efd^Iüffe  bie 
tttoa  nötl^ig  toerbmbe  ^btDel^r  bed^orm« 
fer  ©bittet  in  @ttoSgung  in  gießen. 
Äclm,  @(J^»Sb.  mi*®t\äf.  @.  37 ;  Ulmer 
9tef.-®ef*.  @.  91;  2)oM,  Sülemmingen 
im  8leformatlon8jeitaUer@.56;  Sanffeit, 
II 0. 350, 3lnm.  3;  Subett>ig,  1.  c.  @.  35. 
1.  (i9  gab  in  $att  (auger  einer 
3o^annitercommenbe)  nur  ein  "Mmn^^ 
lIofler,ba«  ju@t.3a!i>b,  ba«  benSBarfüßer- 
m^nc^en  ange^ifrte  unb  im  Sa^re  1524 


aufgel^oben  tDUrbe,  unb  ein  ^ruberl^au« 
mit  ^t^^axUn  toon  ber  britten  Siegel  be« 
\)t  grancidcud.  @.  bie  8ef(^reiBung  bed 
Oberamt«  $att  @.  172  ff.;  ^artmann, 
3ol^.  ©renj  @.  13.  —  SBiettelc^t  fanb 
ber  im  2^ejctc  crjSMteSJorgang  im  @i)ital 
flatt,  too  ben  au«  bem  ^lo^er  t)ertriebenen 
WlH(Sitn  eine  ^fcünbe  angeboten  Sor- 
ben toar. 

2.  @«  ftanb  biefem  in  feiner  (Sigen* 
fd^aft  at«  Burggraf  i)on  Silürnberg  bie 
8urt«biction  be«  (aifertid^en  ilanbgerid^* 


216  VIU.  -ZmiM  ama  «gfipiflai  «n  Sit^da  Ittm. 

'0Li«3^~  San  man  ^\t  \xi  fccm  elften  ntaE  angefangen  ^alt 
ton  fant  9anUei)iflc(in  teulfc^  ju  (efcnunb  anc^nlegen. 
Anno  dm.  1535  a  die  9.  |cnnR  ba  ficng  ^e  an  ain  fafit  tDctjefnln 
tKtot,  bei  Da«  ntn  pfaff.  jfi  tcm  nften  ntofl  fant  ^tUS  efit^ifttl  in » 
teutfc^  )ä  lefen,  nnb  banuu^  fc  legt  er«  in  tentf4  an«  >. 

tBie  man  vtl  feittag  im  \ax  attctt. 
Anno  dnL  1525  in  tifem  jot  ba  Unrboi  Bit  feiitag  otgeton,  tie  man 
twimotf  im  iai  gcftitt  ^ett,  a\>tx  bei  Hfi^oif  tnoQt  fie  ni^X  abieu  cber 
offcolii^  verHnben^,  ofeci  ba«  genuin  vclrf  »oft  fc(6  nit^t  mn  feiten,  i< 
ban  bte  fifaffen  unb  mint^,  bte  [ntterif^  »aren,  bie  tnebigeten  faft  baT= 
tmber,  man  beift  fie  uvifi  fetten'. 

Son  jttai  lifaffen,  bte  atn  iung«  maibltn  genottjogt 

Anno  dnL  1525  a  die  piimo  febier  ba  fieng  bie  ftatt  ^ie  1  |)faf'  t: 
fen,  bei  was  ain  pfarrgefeQ  ju  fönt  SHori^n,  bei  ^ett  mit  ainem  onbein 
i>faffen,  bermafl  fein  gefeQ,  ain  iungs  maiblin  genottjogt,  ba«  n>ae  ii 
jai  a(t.  aber  bei  ain  ffaff  flo(^  barvon,  unb  bet  gefangen  tnaib,  ben 
fi:^i<ft  ain  laft  auff  ainem  lanen,  bei  wa«  Ido(  beuatt  mit  feibnein,  bem 
btf^off  gen  ÜEiOtngen  a  die  2  bitto  >.  a(fo  legt  in  bei  btf<^off  in  ain  t^uien,  ic 
abei  ei  tet  im  mi)%,  balb  bamac^  ba  lie«  ei  in  utbei  au«^ 

©on  ainem  prebigetmtnc^,  bei  jfi  Berlin  auff  Dei 
can^el  ftai6. 
i.3<b[.         Aunodni.  1525  bei  8  tagen  na(^  lie^tmeg  ba  lamen  mär  ^ei, 
ba^  )&  Berlin  ain  iiiebtgeimin^  2  obei  3  maQ  ^att  gefMebigt  unb  ^att  u 


1,  ei.  103>  iR  inbtf^Tlittn. 


lantiO-      Splftaniaft^te.  @-  Scnbet  @.  209,  7. 

3.  !nt^tr  ^itttt  (crcits  in  feintt 
xmZttl  ®4r[ft  'an  ben  ^rifHtt^tB Übel  bcutf^tt 
auf  bie      9latiou'(Boni3.1520)äu|(ine9tfienun9 

iSplfletn  bcr  ftbctuielcn  geimaac  stttungin;  [dl' 
bettieTJoIettnUDnSeile  bti  ntuglSubiaen 

[anl^in      ^Jrafaitonttn  bie  fteftialltn  «ngtiffe  W 

n  gtier-      atjtn. 

m  3fl6re  '   " 

:l  freien 

mb  beS 


1525. 


217 


toetten  fant  ^aut«  leer  J>ertt)etfen  unb  ^at  nid^t  njetten  fcatbon  l^aften, 
auff  bie  töfeft  tft  er  gäd^tingen  erfd^toarfet  unb  auf  ber  fandet  geftorben  ^ 

9Bte  man  in  ber  faften  ött  ^od^jett  ^ett  unb  aud^  ffaifd^  a«. 

Anno  dni.  1525  in  ber  faften  ba  toaren  öi(  l^od^jeiten,  ba«  J>or 
5  nie  geü)efen  ift^.  man  a«  aud^  faft  flaifd^,  aber  man  menget  ba«  rinb^ 
flaifd^  nun  ^atmfid^  unb  gab  1  €1  flaifd^  umb  4  b,  ba«  man  fünft  umb 
1  fr.  gab,  toan  e«  nid^t  in  ber  faften  n)a«,  unb  ba«  falbflaifd^  galt  4  unb 
aud^  5  b,  ba«  gab  man  fünft  umb  2V2  b;  e«  a«  fd^ter  icberman  flaifd^, 
ban  aüain  bie  ^)faffen  nid^t  unb  ettlid^,  bie  e«  mit  ben  Jjfaffen  l^ietten^ 

10    [S3^  104*]  9Bie  i&erfeog  Ulrid^  öon  SBirttenberg  fein  lanb 

toiber  ein  wcü  nemen. 

Anno  dni.  1525  a  die  25.  febrer  ba  fd^dtten  bie  üon  3lug«^)urg 
]^ie  <xvA  n)iber  ben  l^erfeog  Utrid^  i)cn  SBirttenbcrg  auff  U(m  ifi  bem 
fd^toäbifd^en  ^)unbt  jü  ^i(f  196  man  jü  fuo«  unb  1  tag  barnad^  18  rai* 
i5figen  <)ferb;  barnati^  über  9  tag  fd^idften  fie  mer  fo  öil,  ba«  »a«  bie 
anber  manung>  unb  balb  barnad^  flr  bie  3.  manung  fd^idtten  fie  gett*; 
ban  ^erftog  IMrid^  l^ett  12  M  ®d^ü)et^er,  ber  tt)o(t  fein  (anb  tt>iber  ein^ 
nemen,  aber  bie  ©d^tueitäer  forberten  ire  atbgnofen  toiber  l^aim,  ba  ü)a« 
ber  Irieg  fd^on  au«  ^  e«  toeret  bei  3  tood^en. 


1.  Dtac^  *!eei'  noc^  einmal  •tweUen*. 

nac^  bem  @tabt6u(J^  mit  ben  Strafe, 
lebenbig  Beoraben  ju  toerben,  bebrol^t  ge« 
irefen.  @.  aWei^er,  ©tabtbud^  @,  88. 

1.  %vx  ^metten  ^eil^nad^tötaae  bed 
Saläre«  1525  ^te(t  ein  2)onilntfaner« 
mönd^  in  ©egentoart  bed  $ofrd  eine  l^ef' 
tige  ^reblgt  gegen  Snt^er ,  toobel  er  fli^ 
l^lnrclgenUeg,  ben  S(^oflet  ^anlu«,  ben 
©etDäl^Tdmann  beffetben;  toegen  ber  (^tette 
®at  IV,  4  eBenfatt«  ju  toerfe^crn.  @r 
ereiferte  jld^  bobel  fo,  baß  er  *anf  ber 
Äanjel  feinen  Säflergelfl  ausfielen  unb 
be«  jel^enbenS^obeöfterben  mußte',  grege, 
Serdn  unter  bem  Einfluß  ber  SReforma» 
tion  1839  @.  100. 

2.  3)le  am  mclfienSluf feigen  erregenbe 
^od^jelt  teälfjrenb  ber  gafienjelt  tt)ar  bie 
be«  frül^eren  OEarmellter^rlor«  Sol^anne« 
grof(]^  am  20,  SWärg  1525;  in  ben 
nS(^fien  Saferen  fanben  au(i^,  atterblngs 
toerelnjett,  ^od^geiten  auf  ber  Ferren* 
trlnfftube  »S^venb  ber  gafienjelt  fiatt. 
@.  SS^arnede,  ^0(^}eitdbu(i(f. 


3.  33gr.  @enber  @.  174,  16  unb  bie 
Söeißenifjorner  ^Iflorie,  1.  c.  @.  59,  too 
übet  bie  Übertretung  be8  gaflengebote« 
Bereits  unter  bem  Salj^re  1524  ^lage  ge« 
fü^rt  lolrb;  In  9'iümberg  icurbc  öom 
9flat^e  bie  CJrtaubnlß,  »äl^renb  ber  gaflen* 
jelt  glelfd^  \Vi  toerfaufen.  Im  Sa^re  1525 
auSbrücHld^  ert^eitt.  Subeivlg  @.  41. 

4.  @.  blc  9iotla  über  bie  S(ug«burger 
©unbeö^Ufe  bel93ogt,  S)le(£orreH)onbena 
be«  mr.  Slrfet,  1.  c.  3a^rg.  1879  @.  304. 
2)emna(i^  toar  bad  erfle  2)rlttel  ber  Sun« 
bed^Ufe  am  26.  gebr. ,  ba6  jtoeite  am 
5,  Wixi,  bog  brltte  —  In  ®etb  jerfd^ta* 
gen  —  am  14.  aWärg  fällig.  2)ie  »on 
Slem  angegebene  3al^(  bon  196  SWonn  gu 
5Ro6  (al«  ©rittet  bes  ©anjen)  ifl  rld^tig. 
@.  ba«  ©d^relben  beS  Ulr.  3(rjt  an  ben 
9eat(>  ju  3(ug8burg,  1.  c.  @.  304. 

5.  (S.  bie  Sammlung  ber  elbgenöfft« 
fd^en  Slbfd^iebe  @.  598  unter  f  unb  g, 
0.  603  unter  g  unb  bie  ba^u  ge^ürenben 
ergänjenben  ^ftenflücfc. 


218 


Vin.  *(Stotttca  xtttßtx  ^t]6}\6)UtC  t)Ott  SBill^cIm  8?cm. 


SSon  aittcr  groffen  fctbf(i^Iad^t,  btc  gctücfcn  tft  tm  ^tl\äf* 

lanb  bei  SBafta,  unb  bcr  l^erfeog  i)on  SKailanb  beigab  bad 

felb  unb  ficng  bcn  luntg  Don  f^^^ndretcj^  unb  anbcr  gtod 

leerten  unb  crfd^lng  Dit  groffer  leerten. 

Anno  dni.  1525  a  die  ^^rittto  ntarjo  ba  lamcn  mär  l^er  Don  SKaus 
lanb,  ba|  bei  $afia  ain  grod  felbf(i^lagen  getoefen  ift  jioif(i^en  bem  Innig 
Don  gtandretd^  unb  bem  l^erfeog  Don  aWattanb  *. 

5)er  Ittnig  Don  grandretd^  ffztt  ÜWaitanb,  bte  [tatt  fd^on  eingenomen, 
ber  pabft,  gforentiner,  ^erfeog  Don  gerrer  unb  ber  margraff  Don  ÜKantto 
bie  maren  aü  auff  be^  lünig  Don  grancfreid^  fetten ,  fo  l^ett  ber  ^erfeog  lo 
Don  aWaitanb  auff  fetner  feiten  ben  laifer  Äaret  unb  bie  95enebiger. 
24.  »<bt.        2i(fo  aufi  jQnt  üJiat^ei«  tag  Dor  batum  ba  unberftfinben  fid^  3 
teutfd^  ]^auj>tleut  bed  ^erfeogen  Don  ÜKaifanb,  mit  namen  graff  3lxdla^ 
Don  ©aömo,  ber  toa^  f^mptman  Aber  ben  raifpgen  jeug ,  unb  ^  35rg 
Don  graittbf^jerg  unb  SRerrf  ©ittid^  Don  (Smg,  biefclben  2  waren  l^btleutt  is 
über  1 5  M  tcutfci^  f uodlned^t ,  f o  toaren  5  M  jfi  fuod  ©panioti  unb  bei 
3M  raifPgen  ^jferb,  faft  toatd^en^.    affo  griffen  fle  bie  feinb  an,  unb  bie 
3Scnebiger  bie  tugten  jfi,  l^alfen  bem  l^erfcogen  nid^fe ,  bie  5  M  ®j>anioü 
bie  ti)o(ten  aud^  nid^t  baran ,  fte  ^)Iünberten  ben  trod,  alfo  milp  c6  nun 
über  baß  teutfd^  DotdE  gan ;  benfetben  gab  gott  ben  fig,  ba|  fie  oblagen.     20 

Unb  n)urben  auff  batben  taiten  erfd^Iagen ,  unb  bie  crtrundfen  im 
5Cäfitt,  ift  ain  be«  toafer,  tt)ol  lOM  man,  barunber  toaren  fiber  500  man 
nid^t  auff  bed  ^er^ogen  tai(  erf dalagen,  ed  tourben  anä)  bei  5  M  man 
auff  bed  lüttig  Don  grandtreid^  fettten  gefangen,  bcr  lünig  Don  Standt^ 
^eid^  toarb  felb  gefangen  unb  ber  lünig  Don  S^aDarra  ^  unb  ettid^  anber  25 
gro«  l^crren  mit  im.    fo  toarb  ain  gebomcr  lünig  Don  (gngctanb  *  Don 

13.  'graff*  ifl  an  Un  SRanb  gef4)ii(bcn.       23.  ^nxdfV  ifl  ba(fibeT0ef(^iU6(n. 


1.  @.  Über  bie  @*Ia*t  felbfl  unb 
bie  batanf  be^ügli^e  ülitteratut  St.  ^äb* 
ler  Itt  bengortt^fiinoen  g.  beutf^en  ®t](if., 
»b.  XXV  @.  511  ff.  !ögl.  *«nt8ai?öenbt 
9{eti)  u^ttung,  tote  t9  axQtnMi^  mitt  ber 
]6)Uqt  Dor  $aDia,  bnb  aU  man  erfiU^ 
Dor  Scb^  an^  gegenn  ben  fet^nnbenu  30» 
genn  ifl,  eraangen  9m  freitag  ben  Dier 
DttbjÄainfetgPen  tag  geBruarli:  batau 
gefallen  ifl  fant  aj^at^tad  be«  (aittgen 
Ļeg  Boten  tog  Anno  M.D.XXV  bei 
Seiler ,  X\t  erj^en  beutf(i^en  Rettungen 
in  ber  «ibi.  be«  litt.  SSer.  In  ©tnttg. 
^b.  III  @.  49. 

2.  Xai   faiferlt^e  ^ecr  gäf^ltc  am 


2.  3an.  1525  ca.  13000  ^tnt^^t,  6000 
Stalienet,  3000  ^panitt,  800  Sattjcn, 
etn>a9  über  1000  letzte  Steiter,  toax  aber 
feitbem  ttma9  rebuciert  tvcrben. 

3.  ßeinti^  b'^Ibett  Don  9{abarra. 
®.  bie  Sifle  ber  befangenen  unb  lobten 
Ui  SBeUer,  1.  c. :  '^erna^  Dolaen  bie  ge> 
fangen,  in  ber  f^Ia^t  Dor  $aDia,  am  tag 
gefd^e^n  am  24.  tag  gebru.  Anno  etc. 
XXV  @.  53  nnb  bei  ?afuente,  1.  c. 
83b.  XI  @.  352  anm.  1. 

4.  Sli^arb,  ein  ^nber  beS  ^nrnnb 
trafen  Don  @nffo(t  (an<  bem  $aufe 
gor!).  L.  c.  @.  65. 


1525.  219 

bcr  mciffctt  rofcn  unb  t)tt  anbcr  groffer  leerten  crfd^Iagen.  bcr  lüntg  Don 
grandrcid^  ücrior  al«  fein  gcfd^üfe  unb  atö  fein  jcug;  er  l^ett  bei  7M 
©d^toe^er,  bie  fetkn  ertruncfen  faft  bid  an  3500,  bie  gaben  fici^  ge* 
fangen;  atfo  nam  man  in  bie  mx,  unb  muften  ^)arfuo«  l^aim  gan.  batb 
5  barnad^  ba  fic«  ber  laifer  Äaret  ben  liinig  t)on  grancfreid^  auff  bem  mör 
in  ^if^jania  fieren. 

• 
[S3f.  104^]   SSon  ainem  meber  üon  äid^ad^,  bcr  fid^  felb 

l^andt. 

Anno  dni.  1525  a  die  4.  marjo  ba  lam  ain  tt)eber  t)on  "äxdfaif 

10  i^er,  ber  f|>ift  mit  ben  ftatfned^ten  l^ie  auff  bem  ©d^neiber^aud  bie  ganzen 

nad^t  K  bie  ftathied^t  getounen  bem  »eber  8  fl  ab,  ift  tt)oI  jü  forgen,  fie 

l^aben  in  barumb  befd^iffen.    atfo  gel^fib  fid^  ber  man  übel,  jagt,  er  bärft 

nimer  l^aim,  unb  gieng  in  rogftat  unb  ^anglt  ftd^  felb  an  ainen  ftridf. 

aSon  aincm  pxxox  jn  Unfer  grauenjjriebcr,  ber  ain  toeib 
15 nam,  unb  toic  fünft  t)it  l^od^jeit  in  bcr  faften  l^ie  loaren;  e^ 

a«  fd^ier  ieberman  ftaifd^  l^ic. 

Anno  dni.  1525  adle  20.  marjo,  ba«  toa«  am  montag  nad^  bem 
funtag  ocoß  in  ber  faften,  ba  ^ett  boctor  Srofd^  ^^od^jeit  mit  ainer  tungen 
tod^ter^;  ber  boctor  toa«  j)rior  ju  Unfer  grauenj^rieber '  unb  ain  faft 

2ogfitter  ^jrebigcr;  aber  ald  er  fein  toeib  nam,  ba  (egt  er  fein  mind^IIaib 
t)on  im  unb  (egt  laienKaiber  an.  unb  bie  l^od^^eit  gieng  in  bed  Segentin« 
l^au«  aud,  unb  giengcn  gen  Unfer  grauenj>rieber  gil  fird^en,  unb  bie  l^od^* 
jeit  fftit  man  in  bem  Kofter ;  e«  toaren  fünft  aud^  üil  l^od^jeitten  l^ic  in 
bcr  faften.   e«  ad  fd^ier  Jeberman  l^ie  flaif d^  *.    balb  bamad^  ba  tegten  bie 

25  münd^  t)on  J)ricbern  ire  münd^ffttten  üon  in  unb  trfigen  laienMaiber  an^ 

SSon  t)it  auffrnr,  bie  gemefen  fenb  in  Dif  ftetten. 

Anno  dni.  1525  in  bifem  jar  unb  in  bem  Jar  näd^ft  t)ergangen  ba 
fenb  faft  bit  auffrfir  in  ben  ftetten  an  i)i(  orten  getoefen  t)on  ber  ^^faffen 
»egen  *,  bie  toolten  bad  go^  toort  nid^t  red^t  jjrebigen  (äffen. 

1.  ^Ql  oben  @.  115,  18.  4.  @.  oben  @.  217,  3. 

2.  @.  €5cttbcr  @.  174,  25.  5.  @.  (genber  @.  175  2lnm.  2. 

3.  (St  f^attt  ba«  ^tiotat  bereit«  im  6.  @.  ^ieju  Sttm  @.  32  ff. ;  «ogt, 
3a^re  1523  nlebetgelegt.    @.  @enbcr  SBa^r.  ^oUtlf  @.  74. 

@.  174  «nm.  2. 


220 


VIII.  *(5tottica  nttotx  gef^^ten'  'ocn  SBitl^elm  9?em. 


93on  atnem  rtng^  ber  umb  bte  funnen  gefeiten  loarb. 

Anno  dni.  1525  a  die  13.  majo  1  ur  möf  mittag,  ba  toatb  l^lc 
umb  btc  funnen  atn  ring  gefed^en  tote  atn  regenbogen,  ber  tt)eret_  bei 
ainer  ftunb  lang  K 

[©(.  105*]  aSon  ainer  groffen  auffrur,  bie  in  iEeutfd^en  (anbens 
geioefen  tft  ))on  ben  ))auren  an  a((en  orte.n. 

2.»te».  Anno  dni.  1525  ungefar  umb  lie(i^tme§  ba  fam  ain  fuorman  aud 
bem  toeintanb  l^aim  ^  ber  toad  bed  abbt  k)on  Stoggenpurg  teibaigen  man, 
ber  l^ett  5  fad  mit  »ein  l^aim  brad^t.  ber  fuorman  ftarb,  ba  nam  ber 
abbt  3  fad  loein  für  ftd^  fflr  fein  gered^tiglait  an  ber  Ieibaigenf(i^aft  unb  lo 
(ied  bie  anbren  2  fad  ben  erben  K  bad  load  nun  ju  ))i(  t)on  aigen  teutten 
jfi  nemen ;  ed  toad  ain  grod  fagen  bar^on. 

9(tf 0  erlauben  fid^  Dit  pauxtn  im  Sdfäd  unb  am  ©d^ioar^toatb ,  am 
JBobenfee,  im  Sltgeu,  an  ber  ftrad  ton  ftaffpeiren  l^erab ,  in  ber  We^^ 
fd^enau,  umb  Utm,  im  9{ied,  in  bed  margraffen  Safamirud  tanb  ))on  15 
^ranbenj)urg ,  umb  JBabenberg,  ffiirfepurg,  in  bed  J)fa(ftgraffen  tanb, 
im  ffiirttenberger  tanb,  umb  ®trad^)urg4.   bad  gefd^ad^  gleid^,  al9  ber 


1.  ^ud^  ein  nS^tUd^er  9tegenbogen 
toutbe  in  biefem  3al^re  ttUxdi,  ben  man 
auf  ben  j£ob  bed  ^urfürflen  ^ttebrid^ 
))on  @a4fen  unb  ben  vauemirteg  beu* 
tete.  (B.  Senktet,  !S)tdcnrg  )»on  eiligen 
Seiten  . .  im  3a$te  1612  unb  1613  am 
$lmme(  unb  auf  ätben  ....  üDarmflabt 
1613  (S.  46.  ®.  übet  ben  (Sinbrud,  ben 
bie  im  Salute  1525  fl(^  befonberd  ^SufeU' 
ben  Sunbenei(i^en  l^erbotbraci^ten,  ).  9. 
ben  9rief  Sutl^er«  an  @^a(atin  )»om 
22.  3an.  1525  (2)e  SBette,  II  @.  617 
mr.  665)  unb  i)om  11.  SWätj  1525  (2)e 
aßette,II@.  632««t.681). 

2.  2)iefe  ^nSl^Iuna  ifl  unfeter  (Sf^xc* 
nit  eiaentpmlt^  unb  finbet  fl^  fonfl 
nirgenb.  ^a^  ber  *ffiei6en]^ornet  ^iflo- 
lie'  tjerfammetten  fl^  am  18.  gebr.  1525 
Untertl^anen  bed  ^bted  t)on  9^oggenburg 
in  SBelgenJorn  —  *ba  matten  fi?  ain 
anfang  ireg  ungturfd'.  !6aumann, 
Duellen  )ur  ©ej^*  bed  ^auernfrieged  in 
Dberf<i^tt>aben  ®.  63. 

3.  )6et  bem  2:obe  eined  ®runb(oIben 
flanb  bem  ülel^end^enn  urf))rünaU^  ein 
@^rbre4t  auf  bad  ^anit  Vermögen  bed 
IBerflorbenenju,  tooraud  fld^jufammen 
mit  ber  Abgabe  für  ben  i^efltoc^fel  ber 
^au^tfatt,  bad  9efl^aut)t,  b.  t.  bad  ^ob* 


faQgelb  geflaltete.  (S>a9  'SDlortuarium* 
betraf  bad  Befle  ^tüd  Sßiti^ ,  bad  befle 
^leib  K.,  bad  'Saubemtum'  war  bie  9B< 
gäbe  einet  Ouote  bcm  ®utdwert^e  bei 
iebem  ©efl^weci^fer.)  a)le  S^t  biefer 
Cirbf^aftdfleuer  toar  in  n>erf(i^iebenen  ®e< 
genben  t^etft^ieben,  tourbe  aber  überall 
M  'un)u(5fflge  leebr^ngnig'  aufgefaßt. 
@.  m  l^ogt.  2)ie  l^oraer^ici^te  bed 
i6auern!rieged  in  ben  ^ci^riften  bed  ^tx* 
eind  für  SRef .•© efcfi.  1 887  <S.  9 ;  für  bie  8er- 
^ältniffe  im  Nilgau  f.  Naumann ,  (S^eft^. 
bed  ^Kg&t  (»0  Die  Sage  bed  Sauernflan' 
bed  im  fibergang  bom  iD>2ittelaIter  gut 
9leuutt  febr  (kr  unb  audfütirU(i^  bar* 
gelegt  ip)  ©b.  II  @.  634. 

4.  Über  ben  beginn  ber  ^r^ebung 
in  ben  einzelnen  Xenitorten  unb  bie 
gort^jflangung  ber  ©etoegnna  toom@om» 
mer  1524  wt  f.  Sanffen,  II  @.  463  ff. 
unb  8ubtt)ig  SWütter,  ©eitrSge  aur  ®efi^. 
bed  )6auerntrteged  im  92ieg  unb  feinen 
Umtonben  In  ber  Seitf^r.  bed  l^ifl.  «er. 
für  ^d^waben  unb  92euburg,  3abrg. 
1889  e.  25;  über  bie  triegertfd^en  Vor- 
gänge im  »ag&tt  f.  (au^tfad^Iid^  Nau- 
mann, ®e(d^.  bed  ^lUgSu,  ob.  III 
e.  59  ff. 


1525. 


221 


fd^n)ä(tfd^  ))Uttbt  audjogen  toa^  toiitx  ben  l^er^og  Utrtd^  k)on  SBtrttenBetg 
nmi  fant  SRat^ci«  tag  K  man  fagt,  tote  bic  paurcn  bei  32  l^auffen  mit  24.  »ttr. 
foW  l^aben  unb  an  iettli(i^cm  ^auffen  bei  10  M  man  2;  [ie  l^etten  p\l 
lanbdfned^t  unbcr  inen,  alfo  fd^idt  ber  p\xnit  jfi  in  unb  lie«  [ie  fragen, 
5  toa«  ir  fümemen  »er.  ba  fagten  fie  t)on  Dil  artid et,  barab  fie  gro«  be^ 
\(ffmxt  toeren,  unb  l^ietten  bem  J)unbt  ettfid^  artidet  für'.. 

®ife  nad^  benannt  fenb  bie  artidet^: 

(1.)  Sttm  ba§  bie  j)farten  mit  t)erftenbigen  j>rieftern  [befefet  toerben 

foBen]  unb  lainer  unber  40  iaxn  alt  gencmen  toerbt^ 
10  (2.)   ftain  abfenfe  t)on  p\atn  geben  fonber  felb  gfl  befifeen. 

(3.)  !Die  facrament  unb  l^aitigfait  fcü  nit  mer  t)erlaft,  fonber  ainem  leben 

criften  menfd^en  umb  gofe  toiCen  geben  werben  ®. 

(4.)  Sem  linb  lain  begrebnu^  mer  jfl  Ratten  7. 

(5.)   Sitte  bie,  fo  fid^  gaiftlid^er  atmflfen  braud^enbt  unb,  [toie]  ir  [tattut 
isinnl^elt,  j)rie[terlid^  orbnung  nit  l^atten,  foCen  irer  emj)ter  unb  penfion 

entfefet  toerben. 

(6.)  Äain  gaifttid^ait  fol  nit  mer  über  ba«  j>Iüt  rid^ten. 

8.  ^ie  2a\Un  Dor  ^en  einjelnen  9lrtife(n  rouxUn  von  Dem  fBtaxWxHx  Ux  (K^ronif  I^injugefugt. 


1.  @.  oben®.  217, 10. 

2.  35gl.  bic  SBeißenl^orner  $iporie, 
1.  c.  @.  65. 

3.  ^uger  ben  betül^mten  itoU\  SCt' 
tüeln  ber  ^auetti  gab  ed  fajl  in  jiebem 
2)otfe,  bei  iebem  Raufen  »efonbere  Sit- 
titel,  bie  i^rem  3tt^alte  nad^  me^r  ober 
weniger  mit  ben  ^toölfen  übere'tnflimm- 
ten,  nnb,  al8  biefe  allgemeine  Slnetfenn- 
ung  fanben,  in  ben  ^intergrunb  traten. 
@.  befonber«  bic  toon  SSogt  in  bem  Sin« 
l^ang  in  ber  (Sorref))onben3  bd  U(r.  ^r(^t 
iDorgefül^rte  ^mmlung  i)on  ^efdf^tDcrbcn 
ber  ©anemWaft  in  ber  3eitfd(>r.  beö  l^ip. 
35cr.  für  @6ftoaf>tn  nnb  Nienburg,  3%g. 
1883  @.  236  ff.  a)ic  in  nnfcrem  Stejcte 
mitgetl^eilten  ^rtifel  flnb  bie  bed  ^igend 
ober  2:iegäue8  in  ber  ^errfd^aft  Slcttcn» 
bera  im  Slttgän.  @.  über  bie  @t\)mo» 
legte  nnb  bie  ^ebeutung  bed  SBorted 
SigengeU^  <^tiei)e,  CStn  liBauernauf« 
jtanb  in  brr  ©raffci^aft  S^ettenberg  in  ber 
3eltf(ä^r.  ber  l^ifl.  SSer.  f.  @(ä^»abcn  nnb 
SReubnrg,  3al^rg.  1884  @.  32  nnb  Nau- 
mann, $ef(^.bed  Mg^ud,  i@b.II@.  109, 


too  au^  t>on  bem  befonbem  IBecl^ältniffe 
beS  Xtgend  d^ettenberg  gegen  feinen 
$erm,  ben  SBif^of  Don  Slngdbnrg,  bie 
9tebe  ift;  fiber  bie  S^etlna^me  bc9  Xi* 
genöSlettcnberg  am  Jöauernfrtege,  ebcnba 
©b.  III  @.  21.  22.  24. 

4.  ^on  ben  nad^folgenben  ^rtifeln 
ftnben  fici^  il^rcm  Snl^altc  na6f  mehrere  in 
ben  befanntcn  jtDölf  Slrtifeln  ber  ©auer* 
fd^aft,  anbere  in  ben  )6e{4n)erbef(triftcn 
bcc  8anerngemcinben ,  bic  t)on  SJogt 
1.  c.  (f.  bic  tjorigc  Slnm.)  mitgetl^eilt 
iDurben;  einige  fmb  ben  S'lettenbergcrn 
ctgcntl^ümli^. 

5.  SBgl.  Slrtlfcl  1  ber  jtDÖlf  3lrtifel 
nnb  nnten  3lrtifcl  5. 

6.  3)cntU(ä^er  in  ben  ^rtifeln  ber 
SÄa^^crdtocilcr  («ogt,  1.  c.  @.  252),  »0 
berlangt  »irb,  baß  bic  tprebiger  'alle 
crtftenit^en  cerimonien  nnb  notturften 
umbfunjl  nnb  nit  nmb«  gelt  mittatlcn'. 

7.  2)lc(c  gorbcrung  finbet  fi(ä^  in 
leiner  ber  nn«  bclannt  getoorbenen  ©c» 
f(i^tt)erbef(i^riftcn. 


222 


VIII.  *(£ronica  nttotx  gefdj^ten'  toon  SUl^elm  9?em. 


(7.)  atüc  gaiftt^mt  foü  in  tocttüd^cn  fod^en  bcn  toclttid^en  xiäfUxn  uttber* 

loorfen  fein. 

(8.)  9lCe  gaifttid^cn  foBenbt  ite  tigenbc  giettet  ircn  fürften  unb  l^etren 

Detjeci^enben. 

(9.)   ®main  tanb^fteur  unb  taidgett  ^  foüent  bic  gaiftlid^cn  tok  bie  mlU  5 

(id^en  f(i^u(big  fein. 

(lO.jSbie  gaiftUci^ait  foten  fid^  fainer  n^ettUd^en  ^anbtung  mer  8e)>raud(ien. 

(11.)  [fßl  105^]  !I)ie  gtailgett  foöent  ab  fein,  ain  ieber  l^ett  fein  lanb  unb 

fltait  frei  l^attcn. 

(12.)  lobfeü  nit  nter  geben  »erben  2.  10 

(13.)  ^eurratten,  tt)a  fie  toeßenbt». 

(14.)  grcien  jüg,  l^inber  toen  fie  »eüenbti 

(15.)  3r  aigen  gietter  frei  »erfaffen,  ben  fftx^ä)a\kn  nid^fe  bortjon  geben. 

(16.)  Die  ligenben  gietter  über  att  ^erlontener  fteur  nit  it\ä)mxtn^. 

(17.)  ©ei  alter  firaff  unb  fräf et  [faffen] « »ie  t^igen«  {Rettenberg  xtäft  ift^.  15 

(18.)  «öe  rinnenbe  »äff er  [fcBent]  frei  fein ». 

(19.)  gogel,  Iraner,  Isafen  unb  toUbfd^wein  foüenbt  frei  fein. 

(20.)  ©0  ain  ^)aur  ftirbt,  foB  bie  l^erfd^afft  nit  nter  mit  ben  ünben 

taifen  ^. 

(21.)  ©runbtrur  ju  tt)affer  unb  tanbt  foflent  ab  fein*«. 


20 


1.  2>ie  ^errfd^aft  (atte  bie  !Ser)>flid^< 
tnnq,  in  Meg9l&ufteti  i^ten  Untet< 
tl^anen  ®^u^  ju  getDabren;  ba9  (SntoeU 
l^iefür  koar  in  bm  üleipttgett  unb  ^h 
gaben  bet  (enteren  inbe^tiffen.  Denno^ 
fam  im  £aufe  bet  3eit  eme  eigene  i^riegs» 
ober  9{eifefleuer  anf,  bereu  ^bf^affung 
bon  bielen  leiten  ^»erlangt  tonrbe. 
$gl.  ]6ogt,2)ie  !Sorgef4.  bedSBauem« 
friege«  €5.  16. 

2.  e.  oben  ®.  220  ^nm.  3  nnb  bgt 
tCrtlfcnibergtoölfUrtiW. 

3.  2)ie  l^ier  angefhebte  9(uf^ebnng 
ber  8ef^rSntung  bei  ^eiratben  finbet 
ft^  b^uftg  in  ben  gorbemngen  ber 
lOauem;  bie  betlagte  SBef^räntung  b^tte 
i^ren  ®runb  in  bem  JBerbot  ber  grei- 
gttgigleit,  bad  fl^  red^tdbegriffUc!^  un* 
mittelbar  and  bem  Seibeigenf $aft9berbS(t« 
nig  ergab  unb  üäf  mi  auf  bie  ^nber 
ber  bav>on  betroffenen  (d.  i.  ber  unfreien 
^interfaffen)  erftredte.  @.  IBogt,  2)ie 
»orgef<i^.be«©auemfriegee,  1.  c.  @.  13  ff. 
unb  bie  nät^fle  9(nmer!ung. 

4.  S3gl.  bie  vorige  Slnmerfung.  ^u«« 
fttbrli^er  brüden  [\6f  bie  Slo^^er^toeiler 


aud:  ^fo.  ^emanbt  fl^  berenbem  unb  in 
anber  aerid^t  bann  barin  er  i)or  gefeffen 
tott,  gleiten  toeUt,  bad  ain  t^tüvo)  man 
ober  frotocnbitb  fein  frei?en  jug  l^aben 
mug  ))on  menig(f(i(i^em  unber^inbert, 
bo(t  aQe  feine  fiä^ulb,  fo  er  su  t^un 
[f(i^utbig]  ifl,  jubor  guetUd^  ober  xtä^tüif 
an  bemfelben  ort  abfleUen  nnb  beraten 
fotten\  (S.  Sogt  in  bem  angqogenen  9n« 
^ang  K.  @.  253. 

5.  »gl.  «rtifet  8  ber  jÄÖIf  «rtifel. 

6.  «al.  2(rtiW  9  ber  stoötf  «rtifel. 

7.  mt  ^uf^id^nung  ber  Oeri^t«' 
orbnung  bed  2:igend  9{ettenberg  flammte 
am  bem  Saläre  1434.  Saitmann,  1.  c. 
II  @.  331. 

8.  2)iefe  unb  bie  nS<!^fle  gorbernng 
beden  fl*  mit  5(rtlfe(  4  ber  stoölf  Slrtitel. 

9.  @.  oben  «rtifeJ  12. 

10.  S^enn  ein  gal^rgeug  ^(l^iffbrud^ 
(itt  ober  ein  otogen  auf  ber  Sanbflrage 
t>erunalfidte,  fo  n)ar  ba9  baranf  befinb* 
ti6e  (Sut  bem  Ferren  bed  ©ebiete«  toer* 
fouen,  in  bem  fi^  bie«jutrug.  3)iefe  Hb» 
gäbe  nannte  man  bie  (»runbru^r. 


1525. 


223 


(22.)  Siam  mettteret  nod^  }ell  t)on  effenbem  mer  ju  geben. 

(23.)  Äain  ^an ,  xom ,  fotn  nod^  anbete  ber  l^etfd^afft  nit  nter  jfl  Der« 

lauffen. 

35tfe  atttdct  l&aben  ain  enb. 


5  S5Jtett)oI  an  ettlid^en  orten  l^aten  fie  anber  attidel  \  unb  bie  j)auren 
foflten,  jie  »eüten  geren  bartn  täbtngen  laffen,  unb  tt)ad  fte  unred^t 
fetten,  baöfelb  na(i^(affen ;  ber  <5Unbt  gab  in  gntte  toort.  bie  j>auren  über«^ 
jod^en  bie  äbbt  unb  J)r8bft  unb  bifd^off  unb  ebeßeut  unb  öer^jrannten  i)i( 
mind^  unb  frauenllefter  unb  ^^Iinberten  fie ;  fie  terjjrannten  aud^  ctttid^er 
10  ebelleut  fd(^tiJffer. 

!Die  ftatt  gieffen  bie  xoa^  beö  bifd^off  öon  ?lug«<3Urg«,  bie  fd^idtten 

gu  bem  bifd^off,  er  fott  fie  befd^irnten.  ber  fd^rib  in,  er  ftnbt  in  nid^t 

l^elfen.  ba  fd^idften  bie  t)on  Sieff en  jfi  beut  l^erfeog  gerranbo  »cn  Öfterreid^, 

ob  er  fte  befd^üfeen  linb  tor  ben  :|)auren,  fie  toeBten  fid^  an  in  ergeben. 

isalfo  nam  er  fte  an  2. 

©ie  :|)auren  namen  beut  a<5<3t  Don  ftentjjten  fein  Ilofter  ein  unb 
^^tinberten  e^  Dor ;  fie  namen  im  aud^  3  fd^to«  ein ,  barin  fie  gro«  gfit 
fanben;  man  maint,  fie  l^aben  im  tt)ot  lOOM  f(  tt)ert  genomen^. 

@ie  pengen  ain  ebetman,  l^ie^  ftontj  Don  SRietl^ain,  ber  mfift  in 

2o4M  fl  ^)ar  gelt  geben,  unb  ^)ttnberten  im  2  fd^Io«;  barin  toa^  Dit  lorn, 

unb  Der^^ranten  bie  2  fd^to«;  man  maint,  er  fei  fein  n)ot  umb  18  bi^  in 

19  M  p  lomen,  bau  er  l^ett  feine  ^jauren  gar  l^ert  gel^alten  unb  fein 

oatter  aud^*. 

!5)er  ^)unbt  fd^idCt  botfd^aft  in  ba«  {Ried  unb  Dertrug  fid^  mit  ben^ 
25  [S3(.  106*]  felben  })auren,  ban  berfelben  ttjaren  gar  Dit  \ 


1.  9Sat.  obttt  @.  221,  3(nm.  3. 

2.  3)ie  ^ulbiguug  ber  güffencr  er» 
folgte  om  11.  %\>x\t  @.  ju  ber  @a(^c 
bie  Ann.  Fauoenses  beS  $.  ©aliud  i^n8< 
rtuger  Bei  ©aumanu,  1.  c.  @.  393  ff. 
unb  ben  Süffner  i^eri^t  bed  iD>2artln 
gurteuba^  ebenba  @.  419  ff. ;  @tei« 
c^ele,  «töt^um  3(uö«burg  IV  @.  326  ff. 

3.  @.  über  bie  bem  ^2lbte  bon  ^em))» 
tu8  <^ebaflian  bon  )6retten|iein  unb 
fehlem  ®otte§^aufe  bon  ben  ©auern  m« 
gefügten  @Äaben  Befonber«  ben  IB« 
f^nittand  'glSf^ü^d  (S^rontf  bed  @tifted 
Äem^ten'  Bei  ©aumann,  1.  c.  @.  382 ff.; 


ben  au8  ber  *2)onautD8rt^er  (S^ronif  be« 
3ol^.  ÄneBer  cBenba  @.  253. 

4.  ^uu)  bon  9ltetBetm  tDurbe  auf 
feinem  @(Btoffc  3rmal^]^ofett  gefangen, 
bie  ©d^Wffer  tCngelBerg  unb  auf  bem 
SBatb  »urbeu  iBm  bcrBraunt.  @.  bie 
SBeiSenl^orner  $tfl. ,  1.  c.  @.  91 ;  bie 
2)onauto8rt^er  C^ronif  ebenba  @.  253 ; 
^oljtoart,  Bust.  seditio  totius  fere  Ger- 
maniae  cBenba  @.  697.  —  Saumantt, 
®ef(j^.  be«  M^hx,  III  @.  69. 

5.  ^le  ^Borbnung  bed  ©unbe9  trat 
am  7.  Sl^ril  mit  ben  24  mx^ttx  be« 
9Jic61^aufen8  in  ber  Unmül^Ie  Bei  Sflörb« 


214 


VIII.  'Stonlca  netcn  gtf^i^tett'  bon  38ti^elm  9ltm. 


25. 3ua  bic  fcu  f aft  gi^ftorBcn ;  e«  ficng  naöf  Sacött  an.   cd  Mxttn  jfi  jcittcn  3 
ober  4  bid  in  6  feu  in  ainem  borf,  bic  anbcrn  flurten  aß. 

35on  aine«  tocbctd  to(i^tcr,  bic  fiel,   bat  fie  ftarb,  unb  ir 

Viäftx  in  l^ald  ))rnnen. 

5  ^ec.        Anno  dni.  1 524  an  f ant  Sfliclaud  tag  ba  moö  ained  toebcr«  tod^ter  5 
in  ircn  Icler  gan,  ricB  platttn,  ain  feine  jundfrau,  bic  trüg  in  ainem 
Isafen  ober  fd^erben  ain  gtuot  mit  ir,  alfofietbiciundfrau;  toieir  gefd^ed^en 
toa^,  ba«  tt)aift  man  nid^t,  man  fanb  fie  tob  tigen,  unb  bie  gluot  l^ett  ir 
Kd^er  in  ben  l^att  gejjrcnnt,  unb  n^ad  ir  ber  ffirfledt  umb  ben  Io^)f  lomcn. 

[®(.  102»]    ©an  boctor  Urban   an  l^at  gefangen  fant  ^aUio 

e^jiftet  in  teutfd^  jfi  (efen. 

e.Dtc.  Anno  dni.  1524  nmi  fant  S^iclau«  tag  ba  fieng  l^ie  an  boctor  Ur* 
ban  jfi  lefen  in  teutfd^  fant^autud  c^^iftet^  unb  legt  albing  gar  fein  au«, 
ba«  befd^ad^  i&  Unfer  grauenbrieber  im  refitt.  ber  fetb  boctor  Urban 
^rebigt  ^ie,  loau  im«  meine  l^erren  t)on  9(ug«^urg  befatd^ent,  ban  fie  ts 
gaben  im  ettßd^  gelt  2.  er  la«  aber  nur  ettlid^  tag  am  merd^tag  in  ber  »0' 
d^en,  bamad^  mad^t  man  1  groffen  ftuf  in  bie  lird^en,  ba  la«  er  aud^. 

©ie  bie  reid^ftett  ainen  tag  jfiUlm  fetten  i)on  bertut^eri* 

fd^en  ler  toegen. 

6.!D(c.  Anno  dni.  1524  umb  fant  9iiclau«  tag  ba  fetten  bie  reid^ftett  jäzo 
U(m  ainen  tag,  unb  al«  fie  l^anbleten  t)on  be«  Sutter«  loegen,  toer  ba  mit 
bem  etoangetio  unb  go^«mort  anl^angen  ober  nid^t,  a(fo  giengen  bie  Don 
a[ug«j)urg,  338evb,  ÜDindtel^il,  Sffßngen  unb  Überlingen  auff  ain  ort,  bie 
toolten  nit  etoangefifd^  fein ,  aber  bie  anbren  ftett  toolten  etoangefifd^  fein 
unb  bel^iettcn  ba«  merer,  ba§  man  foft  etoangelifd^  fein  3.  e«  befib  ^ie25 

* 

22.  Da«  übcrflüfflgc  «wcUtcn'  mä)  •go^iwort'  würbe  weggelaffcn. 


1.  fßil.  @cttber  @.  177, 5.  Utbanuö 
9l^egittd  ^atte  Sufnal^me  im  (£armeUtei> 
llofler  gefunben  tttib  ^rebigte  l^äufig  in 
ber  @t.  ^unatitäft,  @(!^ott,  1.  c.  Sobra. 
1882  e.  285;  f.  übet  SBitffamfeit  bed 
Utbanud  9{^egiud  in  ^uadBurg  feit  bem 
^ugufl  be9  3a^re9  1524  im  allgemeinen 
m^oxn,  1.  c.  «b.  I  @.  62  ff. 

2.  @.  g.  ©.  mi.  be«  Salute«  1525 
unter  'aemain  auggeben'  3t  66<^  (@.  mä} 
oculi,  25.  SWärj):   '3t  12  gulbin  boctor 


Urban  für  ain  toererung.' 

3.  !eereit9  im  Sult  1524  Ratten  flt^ 
bie  ©täbte  in  @^eier  toerfammelt,  um 
ft^  unter  anberem  toegen  ber  t>on  i^nen 
bem  in  ©i^t  flel^enben  (betanntUd^  aber 
t>om  ^ai[er  abgefagten)  @))eirer  ^ag  ge* 
aenüber  einjunel^menben  Stellung  ju 
berat^en.  Snfangd  2)ecember  beffelben 
3a(red  traten  fie  auf  iBeranlaffung  ber 
<Stäbte  ^tragburg,  9lfirnberg  unb  Ulm 
nod^matö  (bieSmal  in  Ulm)  )ufammen, 


1524. 


215 


lang  tjcrjd^wtgcn,  aber  l^inben  nad^  ba  tüatb  man  c6  bod^  auö  anbrcn 
ftcttcn  flcmat. 

93on  2  mind^en,  bte  jit  fd^mä^bifd^en  ^al(  gefangen  luurben 

unb  bem  margraffen  gefant. 

5        Anno  dni.  1524  Dor  tüeid^ncd^ten  ba  gieng  ju  fd^toäbtfd^en  §aß25.Df5. 
atn  Inab  auff  ber  gaffen  fingen,  ba  gegnet  im  ain  reitter,  ber  fragt  in, 
ob  er  götte  lieblin  fingen  linb.  ber  Inab  fagt  ja ,  »an  man  im  etttoa^ 
geb.  ber  reittcr  gab  im  etttoa«  unb  jaigt  im  ain  f f öfter  S  ba  folt  er  ein* 
gan  unb  folt  fingen,  alfo  gieng  er  l^inein  unb  fang,    ba  namen  in  bie 

10  mind^  unb  ftrid^en  in  au«  ber  maffen  l^art,  ba§  er  nimer  flfeen  lunb. 

Der  Inab  gel^fib  pd^  f aft  übet  unb  gieng  ju  bem  burgcrmaiftcr  unb  fagt 
im«,  ber  burgermaifter  fie«  2  berfelben  mind^  jfl  gaft  laben,  unb  ate  bie 
mine^  jü  tifd^  faffen,  ba  lam  ber  Inab  aud^.  atfo  fragt  ber  burgermaifter 
ben  Inaben,  ob  er  nid^t  neue  ficbtin  fingen  [mett].  ber  Inab  fagt  ia,  aber 

15  er  meft  nid^t  fingen,  ban  er  mer  ^art  gcftrid^cn  morben,  unb  man  tourb 
in  fiteid^t  mer  ftreid^en.  ber  burgermaifter  fragt ,  toer  in  geftrid^en  i^ett, 
ber  Inab  fagt:  'bie  2  mind^,  bie  ba  fifeen,  bie  l^aben  mid^  geftrid^en'.  ber 
ain  mind^  fagt,  er  l^ett  fd^anbtfid^e  fdjimad^tiebfin  gefungen,  burgermaifter 
fagt,  man  berft  in  banoc^t  nid^t  fo  l^art  gcfd^Iagen  l^aben.  atfo  Derfd^uff 

20  ber  burgermaifter  unb  ettid^  rätt  mit  im ,  man  f ott  bie  2  mind^  mit 
rutten  laffen  ftreid^en.  atfo  fuort  man  ben  1  mind^  für  bie  ftuben  ^inau« 
unb  jod^  in  (&  unb  ftrid^  in,  barnad^  ben  anbren  mind^  fott  man  aud^ 
ftreid^en.  ba  fagt  ain  Ined^t :  *^er ,  ber  ain  mind^  l^at  ain  brud^' ,  er  tt)er 
nid^t  jü  ftreid^en,  unb  al«  man  red^t  jufad^,  ba  toa«  e«  ain  [©(.  102^] 

25  toeiböbitb.  atfo  tourben  baibe  auff  ain  larren  gefegt  unb  bem  margraf en 
gefd^idtt^. 

14.  'totit'  Mut^e  ftitn^entd^  ergänjt. 


um  angefl(!btö  ber  t)on  ber  ©egentoartei 
in  9{eaen9Durg  gefaxten  ^efci^Iüffe  bie 
ettoa  not^ig  toerbe  nbe  Sbtoel^r  bed  ^orm» 
fer  (Sbilted  in  CSriDäguitg  gu  sieben. 
Mm,  @djtt)5b.  »ref.«®ef(^.  @.  37 ;  Ulmer 
9lef.»®cf*.  @.  91;  2)obet,  SD^emmlngen 
tm  af^eformation^jeltalterS.öe;  Sanffen, 
II  e.  350, 3lttm.  3;  ?ubctt)ig,  1.  c.  @.  35. 
1.  (S9  gab  in  ^aU  (auger  einer 
Sol^aunltercommenbe]  nur  ein  SD^annd« 
l(o^er,ba«  ju  @t.3af  ob,  ba«  ben  ©arfüger* 
m^nd^en  angel^örte  unb  im  Sa^re  1524 


aufgel^oben  ta)urbe,  unb  ein  liBruberbaud 
mit  ^egl^arben  bon  ber  britten  Siegel  be9 
1^1.  grancidcud.  @.  bie  i^eft^reibung  bed 
Oberamt«  $aD  @.  172  ff.;  ^artmann, 
3ol^.  ©reng  @.  13.  —  S^ieUeic^^t  fanb 
ber  im  %t%it  crjä^tte95organg  im  @lj)ital 
{latt,  n)0  ben  au«  bem  ^lo^er  )>ertriebenen 
äJlön^en  eine  $ftünbe  angeboten  xo^x* 
ben  tt>ar. 

2.  @9  flanb  biefem  in  feiner  @igen< 
fd^aft  afö  Surggraf  bon  IRürnberg  bie 
ßuridbiction  be«  faifertidjen  Janbgeri^» 


216 


VIII.  '(Sronica  nttott  gef^^ten'  n>on  ^U^etm  9{em. 


1525. 

[®f.  103^]  ©an  man  ^ic  ju  bcm  crften  mat  angefangen  f)aH 
t)on  fant  $au(^  e)>tftet  in  teutf  d^  jü  lefen  unb  au^jülegen. 

Anno  dni.  1525  a  die  9*  Jenner  ba  fieng  l^ie  an  atn  faft  tootgctettcr 
boctor ,  ber  toa^  atn  ^)faff,  ifi  bem  erften  matl  fant  ^auld  epptftel  in  s 
tcutfd^  jn  lefen,  unb  barnad^  fo  legt  etd  in  teutfci^  aud  ^ . 

©ie  man  Dil  feirtag  im  iax  abtett. 

Anno  dni.  1525  in  bifem  jar  ba  tourben  t)it  feirtag  abgeton,  bie  man 
öotmafö  im  iar  gefcitt  l^ett,  aber  bcr  Bifci^off  tooüt  fie  nid^t  abton  ober 
offenlici^  öerfünben^,  aber  ba^  gemain  öofd  toolt  felb  nid^t  mer  feiren,  lo 
ban  bie  Jjfaffen  unb  mind^ ,  bic  lutterifd^  toaren ,  bie  Jjrebigcten  faft  bar^ 
toiber,  man  berf t  fie  nid^t  feiren  \ 

SSon  jtoai  <)faffen,  bie  ain  jung«  maibfin  genottjogt 

^aben» 

Anno  dni.  1525  a  die  ^jrimo  febrer  ba  fleug  bie  ftatt  ^ie  1  <5faf^  is 
|en,  bcr  toaö  ain  ^^farrgefeü  ju  fant  9)Jorifeen,  ber  l^ett  mit  ainem  anbern 
i>faffen,  ber  tt)a6  fein  gefett ,  ain  jung«  maibtin  genottjogt,  ba«  toa«  1 1 
iar  alt.  aber  ber  ain  j)faff  flod^  bart)on,  unb  ber  gefangen  toatb,  ben 
fd^idtt  ain  ratt  auff  ainem  fanen,  ber  ma«  toot  bett)art  mit  felbnem,  bem 
bifd^off  gen  5Cittingen  a  die  2  bitto  \  a(f o  legt  in  ber  bifd^off  in  ain  teuren,  20 
aber  er  tet  im  nid^fe,  batb  barnad^  ba  üe«  er  in  toiber  au«  K 

3Son  ainem  j)rebigermind^,  ber  ju  ^ertin  auff  ber 

canfeet  ftarb. 

2.  mu        Anno  dni.  1525  bei  8  tagen  nad^  lied^tmeg  ba  lamen  mär  ^er, 
baß  JU  Berlin  ain  ^)rebigcrmind^  2  ober  3  matt  l^att  gej>rebigt  unb  ^att  25 


2.  ©1.  103»  ifl  un6tf(^rieben. 

ted  \\x  Sfl&xnUx^,  ba9  über  ben  Ianbed> 
^erni^en  ©ertöten  fianb,  )u. 

1.  S5gt.oben  @.  214, 10.  2)ei-  lmS:c^t 
genannte  9.  Sanuar  fcj^elnt  flci^  ouf  bie 
erflc  S5ürlefung  ber  ?JauUnlf(i^en  (g^lfletn 
in  ber  Sthäft  }U  be^te^en. 

2.  "änä)  ber  9latf^  tl^at,  fo  t>iel  an  i^m 
(ag,  ^tted ,  um  bie  ^ertömmU(i^en  geler* 
tage  als  fo^e  )U  erl^aUen;  nodb  imSa^re 
1528  gebot  er  bie  geter  ber  orei  i^ol^en 
iUlarientage,   ber  ^^oflettage  unb  bed 


e^i^l^aniafefle«.  @.  ^enber  @.  209,  7. 

3.  iüutl^er  ^atte  bereit«  in  feiner 
^äfxx\t  '^n  ben  d^rifllid^en  ^bet  beutfd^er 
Station'  (toom  3. 1520)  auf  eine  SlbfleUung 
ber  überfielen  geiertage  gebrungen ;  feit» 
bem  erfolgten  ^on^eite  ber  neugiSubigen 
^räbifanten  bie  ^eftigflen  angriffe  ba- 
gegen. 

4.  S5gl.  @enber  @.  160,  2. 

5.  ^äre  ber  ^^Ster  bem  tctltüöftn 
(^ixiäftt  juflänbig  getoefen,  fo  toUxt  er 


1525. 


217 


»cöen  fant  ^aute  teer  üemerfen  unb  ^at  ntd^t  tpeCen  barbon  Italien, 
auff  bic  Wfeft  ift  er  gä(i^Knaen  erf(i^ti)arfet  unb  auf  ber  fandet  geftorben  ^ 

3Bie  man  in  ber  faften  Dt(  ^od^jeit  ^ett  unb  aud^  ftatfd^  a«. 

Anno  dni.  1525  in  ber  faften  ba  toaren  bit  l^od^jetten ,  ba«  bor 
5  nie  getpefen  ift  2.  man  ad  aud^  faft  flaifd^,  aber  man  mefeget  ba«  rinb^ 
flaifd^  nun  ^aimUd^  unb  gab  1  &  flaifd^  umb  4  b,  bad  man  fünft  umb 
1  !r.  gab,  toan  ed  nid^t  in  ber  faften  toa«,  unb  bad  lalbflaifd^  galt  4  unb 
aud^  5  b,  ba«  gab  man  fünft  umb  2V2  b;  e«  a«  fd^ier  ieberman  flaifd^, 
ban  aCain  bic  :|)faffen  nid^t  unb  etttid^,  bie  e«  mit  ben  <)faffen  hielten  3. 

10    [331.104*]  3Bie  l&erfeog  Utrid^  bon  333irttenberg  fein  lanb 

»iber  ein  »ott  nemen. 

Anno  dni*  1525  a  die  25.  febrer  ba  fd^dften  bie  bon  8lug«<3urg 
i^ie  au«  tbiber  ben  l^erfeog  lUrid^  bon  SBirttenberg  auff  Utm  jü  bem 
fd^tbäbifd^en  J)unbt  ju  l^ilf  196  man  ju  fuo«  unb  1  tag  barnad^  18  rai* 
i5figen  ^ferb;  barnad^  aber  9  tag  fd^idften  fie  mer  fo  bi(,  ba«  n)a«  bie 
anber  manung>  unb  ba(b  barnad^  fir  bie  3.  manung  fd^idtten  fie  gelt^; 
ban  l^erftog  IMrid^  ^ett  12  M  ©d^ujeifeer,  ber  tooft  fein  lanb  toibcr  ein* 
nemen,  aber  bie  ©d^ttjeifeer  forberten  ire  aibgnofen  toiber  ^aim,  ba  ma« 
ber  frieg  fd^on  au«  ^  e«  toeret  bei  3  ttjod^en. 


1.  5)la(^  •Icei'  no(^  einmal  'wcUen'. 

na(^  bem  (StabtBu^  mit  ben  Strafe, 
(ebettbig  beoraben  ju  toerben,  bebrobt  ge* 
trcfen.  @.  SWe^er,  (Stabtbu^  @.  88. 

1.  9m  jkoeiten  SBet^na^tdtaae  bed 
3a^re9  1525  ^ielt  ein  2)omintfanet« 
möndb  in  ®egenn>art  bed  $ofrd  eine  bef' 
ttge  ^rebigt  gegen  Sut^ev ,  tDobei  er  {id^ 
binreigenlieg,  ben  ^ojlel  $aulu9;  ben 
®  ekoSbrdmann  beffetben,  tregen  ber  <^teUe 
®a(.  IV,  4  ebenfaUd  jn  berte^em.  (Sr 
ereiferte  jl^  babei  fo,  bag  er  ^auf  ber 
^an^el  fernen  S&flergeifl  an^f^eien  unb 
\>t%  je^enbctt^^obe^  flerben  mußte',  grege, 
Berlin  unter  bem  (Sinflug  ber  9{eforma« 
tion  1839  @.  100. 

2.  SDie  am  meiflen  9uf feben  erregenbe 
$o^«it  »Sbrenb  ber  gajlenjeit  »ar  bie 
bed  frül^eren  (SarmeUter))rior9  3obanned 
grofd^  am  20,  SWära  1525;  \}x  ben 
näd^flen  Scibren  fanben  au(^,  atterbings 
bereinjett,  ^o^iten  auf  ber  Ferren« 
trinfflube  wSbrenb  ber  gaflenaeit  flott. 
(&.  lä^arnetfe,  $0(i^3ett9bu(i^. 


3.  «Bgt.  @ettber  @.  174,  16  unb  bie 
SBeigenborner  ^ijtorie,  1.  c.  @.  59,  njo 
über  bie  Übertretung  be9  gaflengeboted 
bereite  unter  bem  Sabre  1524  ^lage  ge* 
fü^rt  tDirb;  In  Sf^ümberg  tt)urbe  i)om 
9lat^e  bie  Srlaubniß,  wäl^renb  ber  gaften« 
gelt  gleifci^  ju  t)cr(aufen,  im  3ttbre  1525 
au9brü(!(i4  ertbeitt.  Suben^ig  @.  41. 

4.  @.  bie  S«otia  über  bie  Slugöburger 
^unbed^ilfe  beilegt,  !S)ie(Sorre|^onben3 
beg  mr.  ar^jt,  1.  c.  3a^ra.  1879  @.  304. 
%txciVi^^  iDar  bad  erfte  Strittet  ber  9un« 
be9bilfe  ^x^  26.  gebr. ,  ba«  jtoeite  am 
5.  SWärj ,  ba«  brittc  —  in  ® ctb  gerf^ta» 
gen  —  am  14.  SWära  fättig.  2)le  toon 
^tx^  angegebene  3abl  ^on  196  iD>2ann  ju 
9?o6  (at«  ^Drittel  bes  ©anjen)  ifl  riii^tig. 
@.  bad  @(breiben  bed  Ulr.  ^rgt  ^'^  ben 
9eatb  3U  3lug8burg,  1.  c.  @.  304. 

5.  @.  bie  Sammlung  ber  eibgenöffi* 
f^en  «bfcbiebe  @.  598  unter  f  unb  g, 
@.  603  unter  g  unb  bie  baju  gel^ifrenben 
erg^naenben  ^ttenftüctc. 


218 


Vin.  *(Stottlca  xttmt  Qt\i)\6)Uv!  t)Ott  SBUl^cIm  8?em. 


aSon  aittcr  gtoffen  fclbf(i^lad^t,  bte  getücfcn  tft  im  ^tl\äf* 

lanb  bei  SBafia,  unb  ber  l^erfeog  öon  aWailanb  beigab  bad 

fclb  unb  fteng  ben  lunig  Don  f5^ött<*teid^  unb  anbcr  gto^ 

l^errcn  unb  ctfd^lng  tit  groffcr  ^crrcn. 

Anno  dni.  1525  a  die  ^^rittto  ntarjo  ba  lamen  mär  l^er  Don  ÜKai^5 
(anb,  bag  bei  $afia  ain  gro«  fctbfd^Iagen  getoefen  ift  jtoifd^en  bem  funig 
Don  gtandreid^  unb  bem  l^etfeog  Don  aWaitanb  *. 

5)er  Ittnig  Don  grandreid^  l^ett  ÜWailanb,  bie  [tatt  fd^on  eingenomen, 
ber  pabft,  Florentiner,  ^erfeog  Don  gener  unb  ber  margraff  Don  ÜKantto 
bie  maren  aß  ouff  be^  lünig  Don  grancfrcid^  feiten ,  fo  l^ctt  ber  l^erfeog  lo 
Don  aWailanb  auff  feiner  feiten  ben  laifer  Äarel  unb  bie  95enebiger. 
24.  »«br.        2i(fo  aup  jQjit  SWat^ei«  tag  Dor  batum  ba  unberftunbcn  fid^  3 
teutfd^  ]^auj>tteut  be^  ^crfeogen  Don  ÜKaifanb,  mit  namen  graff  5Wi(ffa^ 
Don  ©aömo,  ber  tt^aö  l^au^)tman  über  ben  raifPgen  jcug ,  unb  l^er  35rg 
Don  grainbf^jerg  unb  äßerrf  ©ittid^  Don  (Sm§,  biefclben  2  waren  l^btteutt  is 
über  1 5  M  teutfd^  f uo^Ined^t ,  f o  toaren  5  M  jfi  fuod  ©panioti  unb  bei 
3M  raifPgen  ^jferb,  faft  toald^en^.    alfo  griffen  Pe  bie  feinb  an,  unb  bie 
3Scnebiger  bie  tfigten  jfi,  l^affen  bem  l^erfcogen  nid^fe,  bie  5M  ®j>antoü 
bie  holten  aud^  nid^t  baran ,  pe  ^)Iünberten  ben  tro«,  alfo  milp  c«  nun 
über  ba«  teutfd^  Do(dt  gan ;  benfetben  gab  gott  ben  pg,  ba|  pe  oblagen.     20 

Unb  n)urben  auff  baiben  tai(en  erfd^tagen ,  unb  bie  ertrundFen  im 
5Cäpn,  ip  ain  be«  toafer,  tool  lOM  man,  barunber  toaren  über  500  man 
nid^t  auff  bed  l^er^ogen  tai(  etf dalagen,  ed  mürben  aud^  bei  5  M  man 
auff  bed  lünig  Don  grandhreid^  feitten  gefangen,  ber  lünig  Don  StandC^ 
^eid^  toarb  felb  gefangen  unb  ber  lünig  Don  S^aDana  ^  unb  etüd^  anber  25 
gro^  l^erren  mit  im.    fo  »arb  ain  gebomcr  lünig  Don  (gngetanb  <  Don 

13.  'dtaff*  ifl  an  Un  SRanb  de|4)iu(>cu.       23.  *ni4)t'  ifl  ba(ubeT0ef(^iU6en. 


1.  @.  Über  bie  miaäit  felbfi  unb 
bie  baranf  BegfigU^e  Sitteratur  St.  fab- 
let in  ben  gor{(it|itnaen  i  beutfAen  ®t\(if., 
«b.  XXV  @.  511  ff.  »gl.  '«ntjai^genbt 
9{eti)u^ttuna,  toie  edatgenbtUci^ntittber 
]6)Uqt  Dor  $aDia,  bnb  aU  man  etfnic^ 
'Ott  Sob^  an^  gegenn  ben  fet^nnbenn  go» 
genn  ifl,  eraangen  9m  freitag  ben  Diet 
tonbjtoainfetöflen  tag  geBmarll:  baran 
gefallen  ifl  fant  mat}f\a9  bed  (ailigen 
Ätoelf  boten  tag  AnnoM.D.XXV  bei 
SBeuer,  2)ie  erpen  bentfci^ett  äeitungen 
In  ber  öibl.  be«  litt.  SSer.  in  ©tuttg. 
syb.  III  @.  49. 

2.  2)a9   fai|erlt(^e  ^eer  gät^lte  am 


2.  3an.  1525  ca.  13000  2)etttf(te,  6000 
Staliener,  3000  @^)attier,  800  Sanjcn, 
etn>a9  über  1000  Utd^te  Steiter,  »ar  aber 
feitbem  ettoad  rebuciert  toorben. 

3.  $einri(iti  b'SCIbert  bon  9{aDarra. 
@.  bie  Sifle  ber  befangenen  unb  lobten 
bei  SBeUer,  1.  c. :  '^erna^  bolaen  bie  g^ 
fangen,  in  ber  f^Ia^t  bor  $aDia,  am  tag 
gefd^e^^n  am  24.  tag  gebru.  Anno  etc. 
XXV  @.  53  nnb  bei  fiafuente,  1.  c. 
83b.  XI  @.  352  anm.  1. 

4.  Sli^arb,  ein  ^nber  beS  (Sbmunb 
(trafen  bon  @nffo(t  (an<  bem  $aufe 
gorf).  L.  c.  @.  65. 


1525.  219 

bcr  tDciffen  tofen  unb  t)tt  anber  groffer  leerten  crfd^tagen.  bcr  lüntg  Don 
grandreid^  verlor  af«  fein  gefd^üfe  unb  at«  fein  geug ;  er  ^ett  bei  7  M 
©d^n^e^er,  btc  fetbcn  ertrnncfen  faft  bid  an  3500,  bie  gaben  fid^  ge* 
fangen ;  atf o  nam  man  in  bie  tuet,  unb  mnften  j)arfuo6  ^aim  gan.  balb 
5  barnad^  ba  lie«  ber  laifer  Aar  et  ben  lünig  t)on  i5ran(freid^  auff  bem  mör 
in  §if<)ania  fieren. 

[S3t.  104^]   SSon  ainem  toebet  öon  %x6^a^,  bcr  fid^  felb 

l^andtt. 

Anno  dni.  1525  a  die  4.  marjo  ba  lant  ain  tt)eber  t)on  Stid^ad^ 

10  i^er,  ber  f|>ift  mit  ben  [tatfned;ten  l^te  auff  bem  ©d^neiber^au«  bie  ganzen 

nad^t  1.  bie  [tatfticd^t  getofinen  bem  njeber  8  fl  ai,  Ift  tüol  jn  forgen,  fie 

l^aben  in  barumb  befd^iffen.    atfo  gel^fib  fid^  ber  man  übel,  fagt,  er  b8r[t 

nimer  l^aim,  unb  gieng  in  ro|ftat  unb  ^anglt  fid^  felb  an  ainen  [tridf. 

aSon  ainem  J^rior  ju  Unfer  grauenprieber,  bcr  ain  »cib 
lönam,  unb  tt)ie  fünft  t)it  l^od^jeit  in  bcr  faftcn  l^ie  toaren;  c« 

^«  fd^ier  ieberman  ftaifd^  l^ic. 

Anno  dni.  1525  adie  20.  marjo,  ba«  toa«  am  montag  nad^  bem 
funtag  ocoti  in  ber  faftcn,  ba  ^ett  boctor  grofd^  ^od^jeit  mit  ainer  jungen 
tod^ter^;  bcr  boctor  toa«  j)rior  jn  Unfcr  grauenj^rieber '  unb  ain  faft 

2ogntter  ^)rcbiger;  aber  aU  er  fein  toeib  nam,  ba  legt  er  fein  mind^IIaib 
üon  im  unb  legt  laienifatber  an.  unb  bie  l^od^jcit  gieng  in  bc«  ©cgenfin« 
l^au«  au«,  unb  giengen  gen  Unfer  graucn^^rieber  gil  fird^en,  unb  bie  l^od^* 
jeit  l^ctt  man  in  bem  Ifofter ;  e«  toaren  fünft  aud^  bit  ^od^jettten  l^ic  in 
ber  faftcn.   c«  a«  fd^ier  ieberman  l^ic  flaifd^  K   balb  barnad^  ba  tegtcn  bie 

25  münd^  üon  jjricbern  ire  münd^ffttten  üon  in  unb  trugen  laienMaiber  an^ 

SSon  i)it  auffrnr,  bie  gciocfcn  fcnb  in  bi(  ftetten. 

Anno  dni.  1525  in  bifem  jar  unb  in  bem  jar  näd^ft  vergangen  ba 
fenb  faft  bil  auffrür  in  ben  ftetten  an  bi(  orten  gciocfen  bon  ber  ^>faffen 
»egen «,  bie  motten  ba«  go^  »ort  nid^t  rcd(|t  ^^rebigen  laffen. 

1.  ^Jgf.  oben  @.  115,  18.  4.  @.  oben  @.  217,  3. 

2.  @.  @cttbcr  @.  174,  25.  5.  @.  (genber  @.  175  2lnm.  2. 

3.  (Sr  ^atte  bad  ^tiorat  bereite  im  6.  @.  l^iesu  Stirn  e.  32  ff. ;  Sogt, 
3a^re  1523  niebergelegt.    @.  @enbcr  SBa^r.  ^oUtlf  @.  74. 

@.  174  «nm.  2. 


220 


Vni.  *(5rottica  tietoer  öefd^ld^ten'  toon  SBill^elm  9?em. 


aSon  atncm  ring,  bcr  umb  bic  funnen  gefeiten  toarb. 

Anno  dni.  1525  a  die  13.  majo  1  ur  m(ff  mittag,  ba  tt)arb  l^te 
umb  bic  funnen  ain  ring  gcfed^cn  mic  ain  rcgenbogcn,  bcr  »eret,  6ci 
ainer  ftunb  fang  K 

[©I.  105*]  aSon  aincr  groffen  auffrur,  bic  in  5£cutfcl^cn  (anbcns 
gctocfcn  ift  Don  bcn  j)auren  an  attcn  orte.n. 

2.  öfter.  Anno  dni.  1525  ungcfar  umB  licd^tmeg  ba  fam  ain  fuorman  au« 
bcm  tocinlanb  ^aim  2,  bcr  »ad  bcd  aUt  üon  JRoggenjJurg  (eibatgen  man, 
bcr  ^ett  5  fa«  mit  »ein  l^aim  btad^t.  ber  fuorman  ftarb,  ba  nam  ber 
abbt  3  fa«  tDcin  für  fid^  für  fein  gcrcd^tiglait  an  ber  (eibatgenf(i^aft  unb  10 
tied  bic  anbren  2  fad  ben  erben  ^.  bad  toa^  nun  ju  ))i(  k)on  atgen  (eutten 
jü  nemen ;  cd  toa9  ain  gro«  fagen  barton. 

9(tf 0  erlauben  fid^  t)i(  ^auren  im  Sdfäd  unb  am  @d^toar^toa(b ,  am 
©Obenfee,  im  Sitgeu,  an  ber  ftra«  ton  ftaff^)ciren  l^erab ,  in  ber  5Re^^ 
\ö)enciVL,  umb  Utm,  im  JRied,  in  be«  margraffen  Safamirud  (anb  öon  15 
^ranbcnj)urg ,  umb  ©abenberg,  338irfe^)urg,  in  bed  J)fa(fegraffcn  (anb, 
im  ffiirttenberger  (anb,  umb  ®tra«^>urg^   ba«  gefd^ad^  g(eid^,  a(«  ber 


1.  %u^  ein  nä^tltd^er  9tegenbogen 
tourbc  In  biefem  Saläre  erbUdt,  ben  man 
auf  ben  %e^  be«  Äurfürflen  grtebrH 
))on  <^a4fen  unb  ben  ^auetnlrieg  beu* 
tete.  <S.  geuzter,  2)l8cur6  tion  etltci^en 
deld^en  . .  im  3a$re  1612  unb  1613  am 
^immel  unb  auf  (Srben ....  2)armflabt 
1613  @.  46.  @.  über  ben  (Sinbrud,  ben 
ble  im  Saläre  1525  ftd^  befonber«  l^äufen- 
ben  Sunbenei(!^en  perbotbraci^ten,  ).  3. 
ben  3rief  Sut^er9  an  @^alatin  ^om 
22.  3an.  1525  (2)e  SBette,  n  ^.  617 
5«r.  665)  unb  bom  11.  SWärj  1525  (3)c 
aßette,II@.  632i«r.  681). 

2.  2)iefe  @n&]^(una  ifi  unferer  (Sl^rc 
nit  eiaentj^ümlt^  unb  finbet  ^äf  fonft 
nirgenb.  ^a^  ber  ^ffieigenl^orner  ©iflo- 
rie'  tjerfammetten  fici^  am  18.  gebr.  1525 
Untertl^anen  be9  ^bted  i>cn  9{oggenburg 
in  SBelßenl&om  —  *ba  mad^ten  f\>  ain 
anfang  ireg  unglurfd'.  Naumann, 
OueUenaur  ®t\6}.  be9  i^auernfrieged  in 
Oberfci^toaben  @.  63. 

3.  ^ti  bem  S^obe  eine9  ©runbl^olben 
flanb  bem  üle^end^enn  urf^rünaUd^  ein 
@^rBre4t  auf  bad  ^an^t  i^ermogen  M 
©erflorbeneuju,  ttjorau«  fi^  jufammen 
mit  ber  Abgabe  für  ben  )6efitoc^fel  ber 
^au^tfatt,  ba<  9e^^aut)t,  b.  l  bad  £ob< 


faQgetb  geflaltete.  (2)ad  'SDlortuarium* 
betraf  bad  befte  @tüd  Sßlti^ ,  bad  Befle 
^(eib  IC,  bad  ^$!aubemtum*  war  bie  9b< 
gäbe  einer  Ouote  )»om  ©utdtoert^e  bei 
Tebem  ^tfi^totäfW  ^It  $ö^e  biefer 
Cirbfd^aftdfleuer  n)ar  in  berfd^iebenen  ®e< 
genben  t>erf(j^ieben,  kourbe  aber  überall 
als  'un)u(äfflge  i^ebrcingnig'  aufgefaßt. 
@.  ^.  !Soat,  2>ie  $oraef(J^i(!^te  be« 
©auernfriege«  In  ben  ^djrtften  be«  S3er» 
ein«  für  9?ef.»®efci^.l887  ^.  9 ;  für  bie  «er* 
pitniffe  im  ^Kgäu  f.  Naumann ,  ($t\df, 
be«  Mg^u  (too  bie  Sage  be«  )6auernflan' 
be«  im  Übergang  bom  iD>2itteIaUer  gur 
d^eugett  fe^r  dar  unb  au«füt^rn(i^  bar< 
gelegt  Iß)  «b.  II  @.  634. 

4.  Über  ben  )6egtnn  ber  ^r^ebung 
in  ben  eingetnen  Xenitorien  unb  bie 
gort))f(an3ung  ber  ©etDeguna  bom^om« 
mer  1524  an  f.  Sanffen,  II  @.  463  ff. 
unb  Subtoig  9F2üUer,  SBeitrSge  gur  ®eft^. 
be«  SBauernIriege«  im  92ieg  unb  feinen 
Umlanben  In  ber  Seitfd^r.  be«  bif».  «er. 
für  ®6)toabtn  unb  Nienburg,  Sabrg. 
1889  e.  25;  über  bie  trieaertfd^en  Vor- 
gänge im  SIKgän  f.  bau^tf&d^U^  Nau- 
mann, ®t\äf,  be«  ^KgSu,  «b.  III 
e.  59  ff. 


1525. 


221 


f(i^tt)äbif(i^  j)unbt  au^jogen  toa«  n)iber  ben  l^ctfeog  VLlxiä)  t)on  SBirttenbetg 
um6  fant  SWatl^ci^  tag  K  man  fagt,  tote  btc  panxtn  6et  32  l^auffcn  mit  24.  »ttr. 
fotd  l^abcn  unb  an  iettU(i^cm  ^auffen  bei  10  M  man 2;  fte  l^etten  pxl 
tanbdlneci^t  unber  inen,  atfo  fd^idt  ber  ))unbt  jn  in  unb  lied  fte  fragen, 
5  tt)ad  ir  fümemen  toer.  ba  fagten  fie  t)on  öil  artid et,  barab  fie  grod  be^ 
fd^tt)ert  toeren,  unb  l^ietten  bem  J)unbt  ettfid^  artidef  für'.. 

®ife  nad^  benannt  fenb  bie  artidet^: 

(1.)  3tem  bag  bie  i)f arten  mit  üerftenbigen  jjrieftern  [befefet  werben 

foBen]  unb  lainer  unber  40  iam  alt  genomen  toerbt^ 
10  (2.)   Satn  abfenfe  t)on  i)f am  geben  fonber  fe(b  gfl  beftfeen. 

(3.)   35ie  facrament  unb  l^aitigfatt  foü  nit  mer  öetlaft,  fonber  ainem  ieben 

aiften  menfd^en  umb  gcfe  toiCen  geben  »erben  ^ 

(4.)  Sem  linb  lain  begrebnud  mer  ju  l^alten^. 

(5.)   aUe  bie,  fo  fid^  gaiftlid^er  atmfifen  braud^enbt  unb,  [wie]  ir  \iattvit 
i5inn]^elt,  <5riefterli(i^  orbnung  nit  l^atten,  foCen  irer  emj)ter  unb  <)enfion 

entfefet  toerben. 

(6.)  Äain  gaiftlid^ait  fot  nit  mer  über  bad  ^^Ifit  richten. 

8.  %'\t  2a\Un  Dor  ^en  einjelnen  tKrtifeln  touxUn  Don  um  IBeatbeiter  Ux  (K^ronif  I^tnjugefugt. 


1.  @.  oUn  @.  217, 10. 

2.  ^Ql  bie  SBeißcnl^orncr  ^Ifloric, 
1.  c.  @.  65. 

3.  3(u6cr  bcn  berül^mtcn  gttjiJtj  ^r- 
tlfeln  ber  SBaucttt  gab  c8  fafl  in  jcbem 
2)orfe,  bei  iebetit  Raufen  befotibere  9lr- 
tüel,  bie  i^rent  Stt^alte  naif  ttte^r  ober 
»eniget  mit  ben  jtoölfen  überemflimm» 
tett,  mtb,  al9  biefe  aKgemeitte  ^nertentt* 
ung  faitbett,  in  ben  ^intergrunb  traten. 
@.  Befonberd  bie  t>on  $ogt  in  bem  Hn« 
l^ang  %u  ber  (Sorref^onbeng  b9  Utr.  ^r|^t 
borgcfü^rte  Sammlung  t)on  ©efd(>tt)erben 
ber  ©ancmf(i^aft  in  ber  3eitf(j^r.  be8  l^ift. 
35cr.  für  ©d^tDaben  nnb  9?enburg,  3a^rg. 
1883  @.  236  ff.  2)ie  in  nnferem  2:e3cte 
mitgetl^eilten  ^rtifel  finb  bie  bed  Sigend 
ober  S^tegäued  in  ber  $err[(i^aft  Kletten« 
bera  im  MgSu.  ^.  über  bie  (Stt^mo« 
logte  nnb  bie  ^ebeutung  bed  Sorten 
3:^igcngeU3p  @tiebe,  (Sin  ©auernauf* 
jtanb  in  brr  ©raff^aft  S^ettenberg  in  ber 
Seitfd^r.  ber  l^ifi.  SSer.  f.  @^tt)aben  nnb 
^tübma,  Sal^rg.  1884  @.  32  nnb  ^a\t* 
mann,  $ef(i^.bed  MgSud,  9b.II@.  109, 


n)o  au^  bon  bem  befonbetn  IBer^ättntffe 
be9  Xigend  d^ettenberg  gegen  feinen 
$erm,  ben  ©if^of  Don  3lng8bnrg,  bie 
8tebe  ifl ;  über  bie  S^eilna^me  bce  Xv 
gendStettenberg  am  ©anerniriege,  ebenba 
SBb.  III  <S.  21.  22.  24. 

4.  ^on  ben  nad^folgenben  ^rtifeln 
finben  fid^  il^rem  3nl^aUe  na6f  mehrere  in 
ben  belannten  p>U\  Slrtifeln  ber  ©auer* 
fd^aft,  anbere  in  ben  ©efci^werbefd^riften 
bec  ©ancrngemeinben ,  bie  \)on  ©ogt 
1.  c.  (f.  bie  vorige  3lnm.)  mitgetl^eilt 
iT?urben;  einige  ftnb  ben  af^ettenbergern 
eigentl^ümUcit;. 

5.  SBgl.  SCrtllel  1  ber  jttjölf  3(rtifet 
nnb  unten  ^rtifel  5. 

6.  Xtni\\6ftx  in  ben  ^rtifeln  ber 
ffta^^erötocirct  (SSogt,  1.  c.  @.  252),  tt)o 
berkngt  »irb,  baß  bie  ißrebiger  'alle 
criflcnfid(>en  cerimonien  nnb  notturften 
nmbfunfl  nnb  nit  nmbs  gelt  mittailen'. 

7.  2)le(e  gorberung  finbet  fici^  in 
feiner  ber  nn«  befannt  geworbenen  ©e« 
f(i^tt)erbef(i^riftcn. 


222 


VIII.  *(£ronica  nettjer  gcfd^Hten'  toon  Slf^clm  9?em. 


(7.)  aiüe  gatflttd^oit  fcü  in  tocltltd^cn  \aäfm  bcn  totitliäftn  xiäftttn  «ttbct* 

loorfen  fein. 

(8.)  aCe  gaiftlid^cn  foBenbt  ire  ttgenbc  gleitet  iren  fürften  unb  l^etren 

öcrjeti^enben. 

(9.)   ®ntain  lanb^fteur  nnb  tai^gelt  *  foBent  blc  gaiptid^en  n)ic  bie  \otlU  5 

(id^en  fd^ufoig  fein. 

(10.)3)ie  gaiftli(i^ait  foten  fid^  !ainer  tt)e(tüd^en  ^anbtung  mer  gejJtaud^en. 

(11.)  [®(.  105^]  !Die  gtailgcft  foöent  ab  fein,  ain  ieber  l^en  fein  lanb  unb 

glait  frei  l^atten. 

(12.)  lobfeC  nit  nter  geben  »erben  2.  10 

(13.)  ^eurratten,  toa  fie  toeßenbt». 

(14.)  greien  jüg,  l^inber  n)en  fie  tpeCenbt*. 

(15.)  3r  aigen  gietter  frei  öerlaffen,  ben  l^erfd^aften  nxäfii  baröon  geben. 

(16.)  ©ie  tigenben  gietter  über  alt  l^erlontener  ftenr  nit  befd^n)eren^ 

(17.)  ©ei  alter  flraff  unb  fräf el  [laff en] « tok  t^igen«  JRettenberg  xtäft  ift^.  15 

(18.) «öe  rinnenbe  »affer  [fcCent]  frei  fein». 

(19.)  goget,  l^öner,  Isafen  unb  n>ilbf(i^wein  foCenbt  frei  fein. 

(20.)  ®o  ain  ^)aur  ftirbt,  foB  bie  l^erfd^afft  nit  mer  mit  ben  ünben 

tailen  ^. 

(21.)  ©runbtrur  ju  »affer  unb  lanbt  foflent  ab  fein^^.  20 


1.  ^ie  ^errfd^aft  l^atte  bie  !Ser)>fltd^' 
tutig,  in  MegdlSufteu  i^ten  Unter* 
tl^aueit  ^nii  )u  getoal^ren;  ba9  <SutaeU 
^iefür  tt)ar  in  ben  Seifhingen  unb  ^< 
gaben  tet  testeten  inbeäriffen.  Denno^ 
fam  im  £aufe  bet3eit  eine  eigene  ^ieg9» 
ober  a^leifeftener  auf,  bereu abf Raffung 
)»on  'oUitn  leiten  «»erlangt  tDurbe. 
^gl-  ^ogt,2)ie  IBorgef^.  be9  i^auem« 
frtege<  e.  16. 

2.  e.  oben  €$.  220  ^nm.  3  nnb  logt 
«rtifelllbergtoUlfUrttW. 

3.  2)ie  l^ier  angefhebte  ^uf^ebnng 
ber  ^ef^r^nfung  bei  ^eirat^en  finbet 
fi(!^  häufig  in  ben  gorbemngen  ber 
lOattem;  bie  bellagte  9ef(!^räntung  batte 
i^ren  ®runb  In  bem  IBerbot  ber  grei- 
aügigteit,  bad  fl^  red^tdbegriffUci^  un* 
mittelbar  an9  bemSetbeigenf^aftdiDerbält« 
nig  ergab  nnb  ji4  au^  auf  bie  ^nber 
ber  babon  ^etronenen  (b.  i.  ber  unfreien 
^iuterfaffen)  er^edte.  @.  IBogt,  2)ie 
»orgef<i^.be«©anemfriege«,  1.  c.  @.  13  ff. 
unb  bie  nät^fle  9(nmer!ung. 

4.  SSgl.  bie  tjorige  3tnmerfung.  ^u8* 
fü^rli^er  bröden  ftdj  bie  ?Ra^^er^»eiler 


and :  *fo.  ^emanbt  \i6f  berenbem  unb  in 
anber  äeri^t,  bann  barin  er  bor  gefeffen 
toer,  gleiten  koeUt,  bad  ain  i^etli^  man 
ober  frotoenbilb  fein  freiten  gug  b<^ben 
mug  v>on  menigcfli^em  unberbinbert, 
bo4  aUe  feine  f^utb,  fo  er  in  t^un 
[f(i^utbig]  ifl,  jubor  guetü^  ober  reii^tli^ 
an  bemfelben  ort  abfteUen  unb  beraten 
foUen'.  <S.  Sogt  in  bem  angebogenen  9(n« 
bang  K.  @.  253. 

5.  »gl.  «rtiW  8  ber  atoUlf  «rtifet. 

6.  «al.  Slrtifel  9  ber  swötf  «rtltel. 

7.  mt  tnf)ei(bnung  ber  Oeri^t«* 
orbnung  bed  2:igen9  9{ettenberg  flammte 
au9  bem  3abre  1434.  Naumann,  l.  c. 
II  @.  331. 

8.  2)iefe  unb  bie  nä<!^fle  gorbernng 
beden  fl*  mit  «rtiW  4  ber  stoölf  Slrtltel. 

9.  @.  oben  «rtifeJ  12. 

10.  If&tnn  ein  gabr^eug  ^d^iffbrud^ 
litt  ober  ein  ^gen  auf  ber  Sanbflrage 
berunglfidte,  fo  tt>ar  ba9  baranf  befinb* 
li6e  (Sut  bem  Ferren  bei  Gebiete«  toer> 
fallen,  in  bem  fl^  bie«jntrug.  3)iefe  Hb» 
gäbe  nannte  man  bie  (»runbrubr. 


1525. 


223 


(22.)  Rain  meitteret  nod^  itü  ton  effenbem  met  }u  geben. 

(23.)  Äain  pan ,  ttjcin ,  fotn  nod^  anbet«  bcr  ^erfd^afft  nit  met  jn  J)er« 

fauffcn. 

3)tfe  avtidet  ^a&en  ain  enb. 


5  SBiett)oI  an  ettftd^en  orten  l^aben  fie  anbcr  artidcl  K  unb  bte  Rauten 
fagten,  fie  »eüten  geren  bartn  täbingen  faffen,  unb  »a«  fie  unred^t 
l^etten,  baöfetb  nad^faffen ;  ber  j>unbt  gab  in  gntte  toort.  bte  ^auren  über* 
god^en  bie  äbfct  unb  <)röbft  unb  fcifd^off  unb  ebeßeut  unb  J)er^rannten  t)it 
mind^  unb  frauenllefter  unb  ^)tinberten  fie ;  fie  ter^Jtannten  aud^  ettttd^er 
10  ebetleut  fc^föffer. 

!J)ie  ftatt  gieffen  bie  ttja«  be«  bifd^off  ton  Slugd^urg«,  bie  fd^tdtcn 

ju  bem  bifd^off,  er  folt  fie  befd^irnten.  ber  fd^rib  in,  er  finbt  in  nid^t 

Reifen,  ba  fd^tdtten  bie  ton  gieffen  jfl  bem  l^etfeog  gerranbo  ton  Öfterreid^, 

ob  er  ftc  bef d^üfeen  f inb  tor  ben  ^)auren ,  fie  »eBtcn  fid^  an  in  ergeben. 

t^atfo  nam  er  pe  an^. 

!J)ie  ^auren  namen  bem  a^>^>t  ton  Sem^)ten  fein  Itofter  ein  unb 
^linberten  ed  tor ;  fie  nomen  im  aud^  3  fd^Io«  ein ,  barin  fie  gro^  gfit 
fanben;  man  maint,  fie  l^aben  im  tt)ot  100M  fl  toert  genomen^. 

@ie  pengen  ain  ebetman,  l^ie^  Äontj  ton  SRietl^ain,  ber  muft  in 

2o4M  fl  ^ar  ge(t  geben,  unb  ^linberten  im  2  fd^to«;  bartn  tt)a«  tiC  forn, 

unb  ter<)ranten  bte  2  fd^to«;  man  maint,  er  fei  fein  ttjol  umb  18  bi«  in 

19  M  f[  lomen,  ban  er  l^tt  feine  ^)auren  gar  i^ert  geleiten  unb  fein 

tatter  aud^  *. 

!J)er  ^)unbt  fd^idt  botfd^aft  in  ba«  9tie«  unb  tertrug  fid^  mit  ben* 
25  [5Bt.  io6*]fetben  ^auren,  ban  berfetben  ttaren  gar  tit^ 


1.  S5atobctt@.  221,3Cnm.  3. 

2.  2)te  ^ulbigung  ber  fjüffener  er> 
folgte  om  11.  3(^rU.  @.  ju  bcr  @a(^c 
bte  Ann.  Faucenses  bed  $.  ®oXm%  Stnh 
ringer  Bei  ©aumann,  1.  c.  @.  393  ff. 
unb  ben  güffner  8eri^t  be9  SJf^artin 
gurteuBa^  cbenba  @.  419  ff. ;  @tei« 
^iU,  ©ist^um  9tug«burg  IV  @.  326  ff. 

3.  @.  über  bte  bem  mbte  ton  Äcm^» 
tu8  ^ebaflian  ton  ©reitenflein  unb 
feinem  ®otted(iaufe  ton  ben  dauern  ju« 
gefügten  ^dbaben  befonberd  ben  Wi* 
f^nittaud  'mSf^ü^d  (S^roni!  be9  ©tifted 
Äem^ten'  bei  Naumann,  1.  c.  ©.  382  ff. ; 


ben  aud  ber  '2)onautDBrt^er  (S^roni!  be9 
Sol^.  Änebef  ebenba  @.  253. 

4.  Äunj  öon  Sltetbcim  »urbe  auf 
feinem  @^ioffe  Srmat^^ofen  gefangen, 
bie  @(!^Wffer  llngetberg  unb  auf  bem 
SGBalb  »urben  W^m  verbrannt.  @.  bie 
SBelgcnl^orner  ^\% ,  1.  c.  @.  91 ;  bie 
2)onautt)ßrt5er  C^roni!  ebenba  @.  253 ; 
^oljtuart,  Rust.  seditio  totius  fere  Qer- 
maniae  cBenba  @.  697.  —  Naumann, 

®cf*.  bee  m%u,  m  @.  69. 

5.  !S)ie  ^borbnung  bed  8unbe9  trat 
am  7.  Sl^rtl  mit  ben  24  8^at?>en  be« 
^»ießl^aufen«  in  ber  Slumü^te  bei  S'lörb. 


224 


VIII.  *(5ronica  nttott  fle^ii^^tcn'  toon  SBitl^etm  9Jem. 


3)ie  panxtn  in  grauÄen  öcrttiten  bcn  bifd^off  jjon  ©abcnfcetg  gar 
unb  l^ettcn  bcn  J)on  S35ttfe»)ur8  aud^  fd^tct  gar  J)ertrt6cn.  ba  üfcctiod^  fie  bcr 
pmit  unb  fafet  bic  226tfd^off  toibet  ein ,  ban  flc  toatcn  aud^  im  ^unbt  K 
unb  btcfefbcn  ^)auren  ergaben  fid^  auff  gnab  unb  ungnab,  atfo  fd^tug 
man  tr  ttt  bic  Iöj)f  aB.  man  ^ctt  aud^  öif  ^)anren  bafclben  crfd^tagens 
unb  im  S35irttenbergifd^en  tanb  aud^. 

©amad^  jod^  ber  pmit  gen  5Wtetenberg ;  l^er  3örg  2:tfid^fc«  toa« 
^uj)tman,  ber  Bcgert  an  bie  t)on  Slierenberg,  man  fott  in  mit  bem  ganzen 
j)unb^fot(f  l^inein  taffen,  fie  toaren  im  aber  gu  gefd^idft  unb  toolten  e«  nit 
ton,  aber  man  lie«  in  l^inein  mit  ainer  anjaf  tJoIÄ.  atfo  begert  er  an  fie,  lo 
fie  foüten  ire  ^rebiger  toeg  ton,  ba«  toolten  fie  nit  ton,  fie  fagten,  fie  totU 
ten  ba«  gofetoort  unb  ba«  etoangetium  taffen  i>rebigen,  unb  Letten  in  e« 
nid^t  tt)eren  taffen  2. 

^er  margraff  Ue«  t>H  pauxtn  bie  hp\  abfd^(agen  unb  Ue«  etttid^en 
bie  äugen  au«fted^en^.  15 

3tem  l^er^og  Subn)ig  ))on  fairen ,  ber  jod^  mit  ainem  raiffigen  jeug 
gen  ©fid^ten ,  ba«  toa«  be«  bifd^off  ton  9lug«i>urg,  bie  fetten  i>auren 
tt)aren  aud^  bei  ben  ^^auren  im  Sltgee ;  atfo  tie«  ber  l^er^og  ba«  borf  j)tin* 
bem  unb  tie«  ba«  t>xä)  unb  aübing  i^intoeg  fieren  unb  J)er^rant  ba«  borf ; 
e«  tourben  i^ernad^  etfid^e  finb  l^inber  ben  jeunen  gefunben,  bie  tob  toaren  20 
unb  ju  i^unger  geftorben,  bie  gra«  in  iren  meutin  i^etten*. 

Stem  fo  i^at  ber  l^erfeog  i)on  Suttringen  bem  l>fat^grafen  ain  raiffi* 
gen  }eug  gejd^ictt  }u  i^itf  n)iber  bie  panxtn.  atfo  ergaben  fid^  be«  ))fal^^ 
graffen  j>auren  auff  gnab  unb  ungnab,  atfo  muften  bie  j)auren  ire  toer 
toon  in  ton  unb  muften  in  ba«  f etb  gan.    ba  fd^iÄt  ber  ^faffegraff  ain  25 


lingen  m  einem  'äntag'  jufammen.  SSgt. 
3Jogt,  (Sortv  1.  c.  ^x.  189  unb  WlUtt, 
1.  c.  @.  79. 

1.  SBieoanb  t>cn  '^tttoii^  unb  ^on« 
tab  )>on  Xifünam.  Sür^Burg  mugte 
fiäf  bem  bünbif^en  ^eere  am  7.  3uni 
1525  ergeben,  am  19.  Sunt  »urbe  8atn« 
Uxa  t>on  ben  )6ünbif^en;  (ei  benen  fid^ 
aud9  aWarfgraf  (Saflmir  öon  ©rauben* 
bürg  befaub,  befeftt,  trorauf  ^er  toie  bort 
eiu  f($re(fU6ed  8Iutgeri($t  erfolgte. 

2.  @.  bie  vorige  «lumerfung.  9?ac^' 
bem  bad  t>eretuigte  8uubed^eer  aöft  ^age 
toor  Bamberg  toerwelU,  trennte  ^äf  ber 
STtarfgraf  (Safimir  toou  bem  ^eere  bed 
Stnc^feffen  ®eorg  toou  Sßatbburg,  bas 
nun  über  gor^^eim,  Sürt^,  bnrc^ 
9{ürnberg  ua^  ®uuun^aufen  uubT^örb* 
(ingen  in  bad  ^dfmU\(ift  sog.    @.  über 


ba9  $er(a%n  9{ümberg9  im  i93auem< 
frieg  Hamann,  91.  im  ©auerWege, 
^rogr.ber  f.  Ärei8»9?eal«@(^ule  inSflfirn» 
berg,  bcfouber«  @.  28  ff. 

3.  @.  j.  ©.  bie  SBeißen^oruer  ^ift., 
1.  0.  @.  111  %nm.  1 ;  ba9  jtagebuc^  be« 
$au8Sufe,l.  c.@.636 ;  ^otjtt)art,Rußti- 
ca  seditio,  1.  c.  @.  685.  687. 

4.  2)ie  O:|>eratiouen  ber  ©a^rift^eu 
auf  bem  ünleu  ^ed^ufer  begannen  bereitd 
in  ber  atoeiten  ©älfte  be«  SKouat«  SWSrj ; 
©ud^toe  tturbe  babei  am  20.  Il^ril  auf 
©efeW  be«  ©erjog«  ?ubtt)ig  in  ©raub 
gefiedt.  @.  bie  Mist,  belli  rusticorum 
)>ou  $.  9)^arcu«  gurtuer  bei  ©aumaun, 
1.  c.  @.  336  unb  ©ogt,  3)ie  «a^r.  $oIi- 
tu  K.  @.176ff.  uub  @.  197;  ©aumaun, 
®efd^.  be«  ^lUgSu,  1.  c.  III  @.  69. 


1525. 


225 


ratffigen  gcug  l^inad^  unb  fic«  fic  aö  crfted^en.  baö  tt)a«  J)on  ainem  Ifir* 
f ürften  atn  fein  bing  1 K 

©0  l^ett  bct  Hfd^off  i)on  ©tta^^urg  ain  ftatt,  bte  l^aift  (gtfö^jafccm. 
ber  btfd^off  tSbingct  anä)  mit  in  unb  bct  ^erfeog  ton  Suttringen,  unb 

süberrebten  bic  gölten  tcut,  baß  fle  ire  n>et  öon  in  legten  unb  giengen  ju 
in  in  ba«  fetb.  alfo  üe«  fle  ber  l^erfeog  ton  Sfitttingen  aü  etfted^en,  unb 
baxnaä)  fiel  er  in  bie  ftatt  unb  tie«  ieberman  batin  erfted^en  2. 

Unb  toeil  bet  <>unbt  nod^  im  grandentanb  »a^,  ba  mad^t  bet  l^erfeog 
gertanbo  mit  ben  Rauten  im  Slügee  ain  anftaü  unb  fagt  ben  j)auren  jü, 

10  er  toelt  bie  fad^  mit  bem  ^unbt  rid^ten,  unb  fafet  in  ain  tag  gen  Sa^tu 
ren  unb  enj>ott  in  felb  auff  bie  feI6  jcit  gen  Äaff^eiren  ju  lomen ;  unb 
auff  bie  (elften  3  tag  im  jiungo  fott  ieberman  ju  baiben  taiten  bal^in 
lomen  ^  bie  ^)auren  ftunben  ftiü,  aber  ber  i^erfeog  6eli6  aM,  unb  ber 
^)unbt  fam  auff  bie  felb  jeit  m^  bem  grandenfanb  unb  jod^  in  ba«  9lfgee. 

15  ba  toarb  i^err  3örg  ton  gronf^jerg  l^au6tman*,  unb  ^^Iinberten  bie  börfer 

in  ber  SReifd^enau  unb  auf  [©(.  loe^]  ber  ftra«  l^inauff  gen  Saff^eiten 

unb  fiberjugcn  bie  ganten  im  SKgee  unb  fd^Iugen  iren  til  bie  le^)f  ab, 

bann  bie  pauxtn  ergaben  fid^  auff  gnab  unb  ungnab  an  aQen  orten. 

Die  ^)unbferätt  fd^riben  ton  Ulm  l^er  ben  laffleutten,  fie  folten 

20  bem  j)unbt  5  M  fl  feid^en,  unb  fd^riben  nid^t,  toan  ober  toa  fie  ber  ^unbt 


1.  2)le  lluffl&ttbif^en  tourben  am 
23.  3uui  ton  bem  mit  ftemben  $ilfd> 
tru^!|>en  )>erpärlten  ^fatggrSfltci^en  ^eere 
Bei  ^febbetd^eim  gefd^Iagen,  kücrauf  fie 
^6f  in  biefes  @täbt(i^en  gutüdtsogen.  %i^ 
fie  am  25.  3uni  (eraudtommen  foUten, 
nm  i^t  Urt^eit  gu  empfangen,  ereignete 
^äf  bad  im  %ti^it  ermähnte  8Intbab.  @. 
^iejn  bad  ^öfxtxUn  beS  ^fahgrafen  2ub< 
tt)l0  dd.  *telbiegcr  bor  ^feberß^aimV 
26.  3nni  1525  in  ber  SBcigcn^ornet 
^ijiorie,  I.e.  @.  120  ff.;  ben  ©erici^t 
bed  (£o(!^Iäu9  bei  Naumann,  l.  c.  @.  791 ; 
^erotb,  (S^ron.  )>on  ^aU,  ed.  <S(i^ön^nt^ 
@.  112  ff.;  Äefller,  ©albbat^a  I  @.  344. 
SBgt  ©äuffer,  ®ef^.  ber  r^cin.  «Pfatg, 
I  @.  526. 

2.  2)ie  )6auern  Ratten  fi^  bec  U\6f'6\* 
liäf  ©traßburgif^en  @tabt  3«bern  be. 
mSd^tigt  unb  tourben  bort  )>on  bem  dh 
fSfrtfi^en  Sanb))Ogt  SD^örd^erg ,  ber  \>m(b 
2^m:|>^en  bed  ^er^ogd  ton  Sot^ringen 
i)erpärft  toar,  eingefd^Ioffen  unb  jur 
(So^ituktion  genötbtAt.  @ie  fotten  ^6) 
nad^  biefer  (Sa^itutatton  beS  i^tx]u6ft^, 
bie  feinb(id^en  Sanbdtned^te  )u  t)erfü^ren, 


f(i^ulbtg  Qtmaöft  (aben  unb  n^urben,  atd 
fie  am  i0^orgen  bed  ^l.Wlai  androgen, 
angefatten  unb  jum  grogen  X^eile  nieber« 
atma6)t  @.  bte  SBcißen^omer  ©ift.  bei 
Naumann,  1.  c.  @.  116;  bie  ©teile  aus 
Sllejcanber  ajiair«  S^ron.  ebenba  @.  373 ; 
ben  ©Treiber  bed  j£ru^feffen  ©ecrg  \>oxt 
SBalbburg  ebenba  @.  576;  ©oljwart 
ebenba  ^714 ;  Slmbroflu«  öeierd^anb« 
lung  bed  Sunbed  koiber  bie  S3auem, 
ebenba  @.  746;  ©eroft,  (Sl^ron.  ton 
$att  @.  107;  Äeffler,  ©abbat^a  I 
@.  336  ff. ;  S3ir(f,  2)ic  ^jol.  (£orref^)on- 
beni  t>er  @tabt  ©traßburfl  ©b.  I  @.  164 
g^r.  292  unb  293;  @.  165  5«r.  294; 
@.  166  ^x.  295 ;  @.  167  i»r.  296  ff. 

3.  @.  über  biefen  guiefet  auf  ben 
14.  3uU  3ur  )6eitegung  ber  3tt>if^en  ben 
dauern  unb  ibren  $enen  beflebenben 
3tDifHgfeiten  ton  Serbtnanb  nac^  ^auf* 
beurcn  anberaumten  Xag  Sorg  @.  472  ff. 
496  ff.;  S3ogt,  ©a^r.  $olltif  @.  215ff. 

4.  SSgl.  bie  SBeißen^orner  $ifl.  bei 
»aumann  @.  106.  e.  5Äan!e,  II 
(S.  156. 


etä^te^tonifen  XXY. 


15 


226 


VIII.  %xon\ca  nttttx  Qt\äf\6fitn'  toon  SBit^dm  9Jem. 


toiitx  }a(en  n)e(t.  a(fo  gaben  He  faf(eut  jö  antoort,  fie  tpe(ten  ntd^tiit 
borfetd^en.  ia  \äfxxi  ber  j)unbt  toiber  l^et,  fie  micfteti  bie  5M  fl  l^aBcn, 
uttb  fte  fottcn  c«  barletd^en,  unb  ba«  mteft  fein  unb  Imn  anber«;  unb 
ttjellid^er  loffman  titd^t  i>ar  gett  l^ett,  ba  »elt  ber  ^^unbt  ptbetgefd^ltr  öon 
nenten.  a(fo  tDotten  bte  faff(eut  gar  tttd^^  batteid^en  ^  5 

2Kf 0  Bef d^efet  ber  ^)unbt  bie  avmeti  i>aurcn ,  bie  mufteti  tpibet  i)\xU 
bigen,  unb  ntflften  bem  pmU  ain  jetttid^e  feurftat  6  fl  für  ^)ranbfd^Qftung 
geben  2,  unb  tocüid^er  l>aur  nid^t  bie  6  fl  l^ett ,  f 0  mfiften  e«  fein  nad^^ 
l>auren  i^elfen  geben,  bie  aud^  gu  ben  panxzn  getaffen  toaren ;  biefelbi>ranb* 
fd^afeung  traff  ain  gro«  gett.  ate  man  fagt,  fo  tet  in  ber  pmit  mxtä)t,  10 
ban  a(^  bie  auffrür  am  erften  mit  ben  pauxtri  toaxi ,  ba  god^en  fie  Don 
ainem  borf  gu  bem  anbern  unb  pxaä)tin  bie  anbren  pauxtn  gu  in,  ban  aQe 
börfer  fordeten  in ,  bie  panxm  ttjurben  in  ba«  ir  nemcn  unb  J)eri>renen, 
toan  fie  ni^t  aud^  in  ir  gefetfd^aft  lemen,  ban  ber  ^>unbt  funb  ben  ^>auren 
am  erften  lain  n)iberftanb  ton,  er  i^ett  mit  bem  l^er^og  t)on  SBirttenberg  15 
gttfigjfifd^affen^. 

Unjer  f o(d(  lam  loiber  l^er  gen  9(ugd))urg  a  die  29.  (uto. 

SWan  maint,  bat  tn  ber  i>auren  Irieg  an  aüen  orten  70  M  biö  in 
80 M  panxm  erfd^ tagen  fein  Sorben*,  unb  bie  ^>auren,  bie  mange* 
j)ranbfd^aftt  i^att,  bie  l^aben  aß  ir  loer  mieffen  irer  l^erfd^aft  antworten.    20 

Der  frum  Ifirfürft  ^er^og  5)an«  bon  ©ajen  ber  l^iett  e«  rebtid^  mit 
feinen  pauxzn,  ban  e«  toa^  aud^  ain  aufrur  in  feinem  lanb^;  etttid^en 
tie«  er  Iej)f en,  unb  ben  anbren  nam  er  bie  »er ;  er  tett  in  am  gfitt  nid^ft ; 
aber  ba«  i>aur«fotd(  i^ie  umb,  ba«  toarb  i)on  bem  i>unbt  i^art  ijerberbt,  Pe 
Itagten  ben  l^unger  faft  an  ben  linben.  25 

(S«  n)a«  aud^  gu  SD^emingen  auffrierig ;  ber  ^unbt  fd^tdtt  800  raifftgen 
l>fSrb  unb  1 M  fuo«Ined^t  ba^in ,  bie  tagen  lang  in  ber  ftat,  bi«  bag  l^er 
3i5rg  j)on  gronfi)erg  in  ba«  Slügec  mit  be«  ^^unb«  fotdt  god^.    ba  lam  ba« 


1.  Zoloft  ®t\nä)t  bed  Sunbed  an  bie 
®tHU\dfa\tm  ber^aufteuteinbeu  ^t\6)$' 
fläbtctt  Pnbcn  \iä)  in  bicfcr  Seit  öfter ;  fo 
fottte  bie  ©efeHf^aft  ber  lauftente  in 
3tu0«Bura  80  000  f[  Ici^toeife  toorflredt cn, 
ttja«  ge  aber  ablehnte,  (gbenfo  ergleng  e« 
bem  ©unb  mit  feinen  9Cnfu(!^en  an  ein« 
je(ne  burd^  ijren  ^Jelti^t^um  befannte 
aug«burger  ©roßfauflente  unb  beren 
©efeOf^aften  (^mbrof!n9unb$and$ö4' 
fletter,  (SHI^op^,  $an«  unb  SWarj:  ^cr* 
wart,  Sucaö  unb  (Snbri«  ^m  u.  f.  ».)• 
®lü(f lieber  koar  berSunb  mit  feinen  ®e« 
fu^en  bei  bem  Statte  ber  S^eid^^ßäbte 
Stugdburg  unb  Ü^ürnberg,  bie  fiäf  m 


mSgtgen  2)ar(e]^en  ^erbeltiegen.  ^al. 
S^ogt,  1.  c,  Sal^rgang  1880  @.  301 
^x.  266,  3a^rgang  1 8b3  @.  36  iWr.  555. 

2.  «gt  @enber  @.  164,  5. 

3.  @.  oben  @.  217. 

4.  S3let  W^x  »irb  bie  Sa^t  ber  Um- 
aefommenen  gefAfifet  toonSttejanbcrSWoir 
in  bem  ©ru(!^fiil(f  feiner  SWemminger 
(S^ronif  bei  Naumann,  1.  c.  @.  373  unb 
in  ber  ©eißen^omer  ©iftorie  @.  124. 

5.  Äurfürfl  grlebrt(^  b.  So.  toon 
@a^fen  n^ar  am  5.  Wla\  1525  aeflorben 
unb  i^m  fein  ©ruber  Sol^ann  gefolgt  €5. 
im  Übrigen  9Janfe,  II  @.  150  ff. 


1525. 


227 


f oIÄ  anäf  gen  aßemingcn ,  alfo  fd^tfig  ^m  cttttd^  bic  le<)f  a6,  unb  ettttd^ 
famcn  barton  K  ber  t>unbt  l^tett  fid^  ü6cl  in  [©t.  107»]  ben  l^eufcm,  barin 
man  ctoangctifd^  tt)a« ;  aber  bic  i>rebiger,  bie  ba«  gofttoort  unb  eipangcti 
rcd^t  t>rebigten,  bic  muften  toeg  2  unb  jfi  Äaffj)eircn  aviä)  K 

5  ©er  i>unbt  mad^ct  \>xl  armer  teutt;  er  t>finbert  etttid^e  börfer,  unb 
ettttd^e  ße«  er  öer:prennen,  e«  tt)oft  jeberman  reid^  an  ben  armen  i>aurcn 
toerben,  unb  toaren  bod^  ber  merer  tait  unfd^ufbig,  aber  ber  i)unbt  toa« 
gar  teufef^efftig.  toan  man  fie  fd^on  2  ober  3  maU  befd^e^t  ffttt,  fo 
fd^fug  man  iren  öil  bie  Iö^^f  ab  unb  l^andtt  iren  ül  man  beborft  fain  red^t 

10  über  fie  fj)red^en;  ber  ^>unbt  befatd^  e«  ettttd^en  büben,  bie  tetten  e^*. 


833ie  etttid^  fürften  unb  bifd^off  ain  tag  im  grandentanb 
l^etten  unb  bie  J)on  SKierenberg  aud^  erforberten. 

Anno  dni.  1525,  atö  ber  Irieg  mit  ben  pauxtn  lain  enb  l^ett,  ba 
l^etten  ettttd^  fürften  unb  ber  bifd^off  J)on  S35irfe^>urg  unb  ©abemi>erg  ain 
15  tag  im  grandtentanb.  alfo  befd^idten  fie  bie  ton  Sliercnberg  aud^,  atfo 
begerten  fie  an  bie  ton  Slierenberg ,  fie  f otten  ire  i>rebiger  toegton.  ba 
fagten  bie  ton  92ierenberg,  fie  toeßten  bad  go^toort  unb  etoangeti  (äffen 
^rebigen,  unb  fie  selten  in  e«  nid^t  toeren  taffen.  alfo  fiel  in  margraff 
Safamiru«  ton  ^ranbenj)urg  ju,  ber  loa«  aud^  berfelben  mainung  K    ba 


1.  ?(m  9.  Sunt  aogcn  200  Tlmn  au 
$f(rb  unb  700  Wlam  su  gug  in  Wim* 
mingen  ein  unter  gü^rnng  ber  ^an^U 
Unit  @igmunb  ton  ©crg,  2)le^oIb  tont 
@tatn  unb  Sien^arb  )>on  ®ttm^e(d(etm. 
S3g(.  Übtt  bie  ®t\6f\dt  3Remntingen8 
(unb  bie  nSd^fte  UmgeBung)  n)S]^renb  be« 
8auern!rie0e9  ^au^tfa^Ud^  ©retterd 
(S^ronif  bei  «aumann,  1.  c.  @.  369  unb 
f.  aSogt,  «a^r.  ?JoIitl!  @.  255  ff. ;  2)ober, 
9Kemmlngen  Im  SÄef.«3eitafter,  I  @.  79 ff. ; 
a^ogt  (Korref^.  jc,  1.  c.  Sflt.  466.  470. 
471.  479  ff. ;  ©aumauu,  ®t\6f.  be«  OT« 
gäu,  in  @.  110  ff. 

2.  @.  Oreiter«  (Sl^ronif,  1.  c.  @.  370 

3.  Saumann,  ®t\6).  M  ^ttgäu, 
»b.  m  @.  112.  —  Ühtx  Me  ©(i^irffale 
^aufbeuren«  »S^renb  bed  )iBauern!riegeS 
f.  bie  iOtittl^eitungen  au9  $örmand  ^auf< 
beurer  <Sammtung  bei  Saumann,  1.  c. 
@.  357  unb  bic  etnf(!^iagtgen  ©tetten  in 
ber  Hist.  belli  rusticorum  ton  gurtner, 
ebenba  @.  315  ff. 

4.  @.  unten  @.  239. 

5.  2)er  ©if(i^of  \)on  ©amberg  be« 
Hagte  {i(^  gegenüber  bemS^at^e  ber@tabt 


S'iümberg  in  einem  fieben  3irtifel  ent^al» 
tenben  f^arfen  ©(^reiben  über  bie  in  ber 
<Stabt  borgenommenen  t\x6)ii6)tn  iReue* 
rungen,  nammtüiSf  über  bie  Anmaßung 
ber  bif^öfUc^en  ®en)aa  feitend  ber  $re> 
biger,  über  bie  ©efcftung  ber  Pfarreien 
burd^  ben  9lat(  unb  über  beffen  Haltung 
gegen  bie  Drbendteute.  ^er  9{at^  ent* 
pegnete  in  einem  ©(^reiben  tom  7.  $(^ri( 
in  jlemUi!^  brü«!er  SBeife,  tnbem  er  ba« 
rauf  ]f|inn>ie9,  bem  gemeinen  'Sflannt  feien 
bie  ?(ugen  über  bie  f ir(!^ii((en  3)^igbr&ud^e 
geöffnet  toorben,  unb  e«  fei  ^fli(^t  be« 
^atpeS  fie  ab}uf(!^affen.  Qn  u>eiteren  (Sr< 
örterungen  lam  ed  in  golge  bed  befann* 
ten  'd^atl^f^IagedV  ben  mrfgraf  ^aümir 
im  3uft  1525  ju  gori^^eim  ben  fränfi« 
f(^en  ©täuben  tortegen  lieg,  bemgemSß 
i)ie  ©ifti^öfe  toon  SBürjburg  unb  ©ambcrg 
bie  freie  etangeUfc^e  ^rebigt  in  i^ren 
$errf6aften  3ulaf[en  foHten.  ^amai9 
trug  Jtafimir ,  nt>6)  e^e  bie  !6if($iffe  fid^ 
geäußert  blatten,  her  @tabt  ifiümberg, 
o^öfon  er  mit  berfelben  berfc^iebene 
©trcitigfeiten  ^atte,  ein  »finbniß  für 
ben  gau  an ,  bag  bie  lOifc^öfe  wegen  'ber 

15* 


228 


VIII.  '(Sronica  nttott  gefd^ici^ten'  t>on  SBit^etm  ffttm. 


tnpot  in  bev  ftum  lurfürft  l^et^og  $and  k)on  ®a;en  ju,  er  to)ett  06  in 
Italien,  ob  bcn  öon  SRiercnfcetg  ^. 


93on  ainem  tag,   ben  bie  reid^ftett  i&  U(m  mit  ain  anber 

l^etten  auff  bed  )>unbtd  begeren. 

Anno  dni.  1525,  a(^  ber  Irieg  mit  ben  paunn  nod^  toa^,  ba  begert» 
ber  ^unbt  an  bie  reid^ftett,  fie  foüten  ain  tagen  l^aBen.  alfo  lamen  bie 
teid^ftett  gen  Ulm  juf amen  2.  nun  maren  bie  ^)unbt«rätt  öot  jü  Ulm,  bie 
begerten  an  bie  teid^ftett,  fie  foüten  ite  j)rebiger  »egton  unb  fottten  taffen 
j)rebigen,  loie  üon  atter  lomen.  atfo  gaben  bie  üon  ©txa^pm^,  grandt«» 
fürt  unb  5Rietenberg  ju  anttoort,  fie  ttjeüten  in  iten  ftetten  ba«  gofetoort  10 
unb  etovingefi  laffen  ^>rebigen  unb  toeüten  in  e«  nid^t  »eren  laffen.  alfo 
marb  be«  pmi^  fütnemen  aber  gebrod^en ;  ed  toad  ain  red^ter  )>faffen' 
))unbt. 


93on  ainergroffen  ))runft,  bie  jü  SBien  n)ad  in  )Öfterreid(f. 

25. 3uu        Anno  dni.  1525  umb  3accbi  ba  go«  man  bem  l^erfeog  genanbois 
ju  S35ten  eiffin  luglen  ju  ben  büd^fen ,  unb  ba«  feur  lam  in  ba«  p\xl\tx, 
unb  ))er))ran  ba«  jeugl^au«  unb  ettlid^  gro«  büd^fen ,  unb  terprunen  ob 
300  l^eufer  in  ber  ftat,  unb  gefd^ad^  groffer  fd^ab,  bann  ba«  feur  gieng 
ged(f(ingen  an,  ba§  man  nid^^  au«  I&nb  bringen  K 


geSnberten  (Seremonint'  ober  au9  einem 
anbeten  mit  intern  ^er^alten  jum  ^^an> 
geUum  in  Segicl^ung  fle^enben  ^nlag 
*ctn>o8  ©e|^tt>erli^e«  ^orne^men*  n?üv« 
ben.  @.  l^ieju  Subewig  <B.  43;  grleben«- 
bürg,  3ur  ^orgefc^.  bed  ®ot^a«Sorgau« 
ifcl^en  S3ünbntffe«  ber  (gtoangellf^cn 
@.  35;  grtebendbnrg^  2)er  9lei(^9tag  SU 
@peter  @.  101  ff.  —  Übrigen«  l^atten  bc* 
reit«  im  J^origen  Sa^re  —  glcicl^jeltlg  mit 
bem8'lcgen«buiger(£oni)ent — btc  ©ijc^^öfc 
))on  Sürgburg ,  Bamberg  unb  C^i^flett 
Tt^  in  SQSinbd^eim  Uiüalläf  i^red  ber 
Sut^erif^en  Sebre  gegenüber  ^u  hto\>a6f 
tenbcn  SJerbalten«  befpro^en.  @.  grie» 
ben«burg,  2)cr  9?egen8bnrger  (£oni)ent  in 
ben^^riften,  bem  Anbeuten  an  ®eorg 
Sai<^  getDtbmet  @.  534. 

1.  3o^ann  war  ^urfürfl  er fl  feit  bem 


5.  Wlax  be9  3a(red.  Über  feine  »f 
giebungen  gu  9{ürnberg  f.  Huben^ig 
@.  58  ff. 

2.  S)iefer  Stag  fanb  patt  am  23.  Snli 
be8  Sabred.  Hugdburg  toar  auf  i^m  'otx» 
treten  burcb  (Scntab  ^ertoart  unb  ^toni 
©immct  @tetten  @.  301 ;  \)gl.  Äamann, 
Sf^ümberg  im  öouemlrieac  (^rogr.  ju 
bem  3abredber.  ber  I.  ^reUreaUtbuIe  m 
Sf^ürnberg)  @.38;  S3ogt,  2)le  (Sorref^on« 
benj  be«  Utr.  «r<jt,  1.  c,  3alS>rgang  1882 
@.  20.  31,  3«brgona  1883  @.  74; 
griebendburg ,  2)er  S^ei^dtag  }U  ^peier 
@.  152  ff. 

3.  2)te  )6runft  bra^  aus  am  18. 3uU 
um  3)^ittema(j^t.  @.  bie  audffi^rüc^e 
9?oti)  in  (Sufpinian'd  Xa^thnä),  L  c. 
@.  415.  8gl.  ^eonb.  Sibmannd  (Sl^ron. 
bott  5Regcn«burg,  l.  c.  @.  70,  8. 


1525. 


229 


[©f.  107^]    SSon  atner  groffen  auffrfir,  bie  im  Öfefii^tanb 
toa^,  bie  tanbtfd^aft  toa^  toibcr  bcn  l^erfeog  gertanbo^ 

Anno  dni.  1525,  ec  bcr  Iricg  ain  cnb  nom  mit  ben  pamm,  ba 
tt)QVb  im  Dfefd^Ianbt  ain  groffe  auffrur,  bem  »a«  alfo:  bcr  l^cr^og  gct* 

5  ranbo  ^ctt  atn  biener,  bet  tua«  ain  ©^aniol,  l^ie«  ©atomando  \  bcr  reg* 
niert  ben  l^erfeogen  gar.  ber  feI6  ©alamando  »a«  ain  toerborbner  laff* 
man  getoefen,  ber  tua«  faft  ret(i^  Bei  bem  l^erfeogen  ttjorben,  man  maint, 
er  l^ett  mU  500  m  in  600  M  fl  ü6er!omen ;  man  l^ett  in  greft  3,  er  l^ie« 
graff  i)on  Ortenburg.    bem  tt)a«  ber  abel  nnb  bie  gan|  fanbtfd^aft  unb 

10  fünft  ieberman  feinb.  berfelfc  lam  l^aimlid^  au«  bem  tanbt,  er  »er  fünft 
ju  ftuden  gefd^Iagen  toorben;  er  lam  l^er  gen  3lug«<)urg,  ber  3aco6 
gugger  auff entl^ielt  in  *. 

Die  er(}fna<)en  ju  ©d^toofe  6egerten  an  ben  l^erfeogen,  baß  er  fie  bei 
alten  l^erlomen  fott  faffen  6elei6en,  ba«  muft  in  ber  l^erfeog  anäf  jugekn. 

15  @o  l^etten  bie  Ianbtf(i^aft  ain  Ianbtag^  bie  l^etten  aud^  J)if  gü  Ifagen 
tt)iber  ben  l^erfeogen.  fie  »otten  lain  Bifd^off  ober  @^)anioIi  mer  an  bem 
l^off  in  raten  l^afcen  unb  fcegerten  an  ben  ^erfeogen,  er  fott  1 2  ton  rätten 
l^aben,  4  man  »om  abel  unb  4  t)on  ftetten  unb  4  oon  ber  tanbtfd^aft  ober 
lanbtfold^.    ba«  gefiel  im  ü6el,  aber  er  muft  e«  jugeben,  e«  toer  im  fieb 

20  ober  laib.  er  mad^t  ain  »ertrag  mit  ber  tanbtfd^af t  ^  unb  ber  ©atamandEo 
fott  nid^t  mer  am  l^off  fein. 

Sltfo  räumet  ber  l^erfeog  auff  unb  jod^  l^aimlid^  baroon  unb  fam  l^er 
gen  9[ug«^)urg  mit  feinem  gemad^el »  unb  nam  ben  ©alamando  l^ie  toiber 
auff,  ber  toarb  toiber  bcr  obreft.   ba«  lanbtfotdt  cn^jott  bem  l^erfeogen,  er 

2&]^ctt  in  nid^t  gel^atten  unb  toer  l^aimtid^  an^  bem  (anbt  jogen. 


1.  SSöI.  Vttm  (gager,  ©cf^.  öon  3:iroI, 
II  @.  90  ff.;  3örg  @.  510  ff.;  Äir*. 
malt,  1.  c.  @.  471  ff. 

2.  ®abml  ©alamanca.  @.  üUx  ben 
$ag  bed  S3ct!ed  gegen  ^lamanca^autn* 
garten,  II  @.  320.  334;  flrcä^malt, 
@.  459  ff.;  3örg,  @.  512.  —  Über  feine 
©erfnnft  »arcn  \)crfd^iebene  feltfame  ®e« 
tüd^te  int  Umlauf ,  einige  Rieften  i^n  für 
einen  3nben ,  anbere  gar  für  einen  SWo» 
^amcbaner.  3örg,  @.  74. 

3.  @alantanca  l^atte  am  10.  3Jlärs 
1524  bie  ®raff(j^aft  Ortenburg  in  Mxn* 
tl^en  erholten,  woranf  et  feinen  gamilien» 
namen  ablegte  nnb  fl(^  nad^  ber  nencn 
!93efi^ung  benannte.  $uf(!^berg,  ®ef(^i(i^te 
be«  |)anfed  Ortenbnrg. 

4.  @.  ben  Srief  bed  ^anjter«  Seen« 
^arb  bon  (Sdt  an  ^er^og  SBtl^etm  ton 


^a\)exn  dd.  22.;$ebr.  1525,  toc  e8  ^eigt: 
*®raff  ©abriet  ton  Ortenbnrg  fl^ombt 
bent  gen  3lng«^nrg.'  SSogt,  ©a^r.  $oIi» 
tu  ©riefan^ang  @.  393. 

5.  fianbtag  gu  3nn8brn(f,  eröffnet 
am  12.  3unl 

6.  @.  3U  ben  gorbernngen  ber  5luf* 
ft&nbif(ä^en  38rg,  @.  537  ff. 

7.  ©emetnt  ift  bie  neue  Sanbeöber« 
orbnung  *ba8  fünfnnbgteanjlgiä^rige 
Sanblibett ',  in  »etd^er  onf  bie  §orbernn^ 
gen  bed  Sanbtag9  me(rfa($  9{ü(ffi(^t  ge« 
nommen  ifl.  Äet  3n]^alt  biefer  neuen 
Sanbe9orbnnng  ifl  me^rfad^  pfammen^ 
gefleUt,  fo  in  $aimerl8  *33iertelial^re8* 
fd^rift  für  Sfle^t«*  nnb  @taat«totffenfd^a{t' 
«b.  XVIU. 

8.  (S.  @enber  @.  172,  11. 


230 


Vfll.  *(£rottlca  nett)«  gef^ld^Un'  toon  SBUl^etm  5Äem. 


5Wun  l^ett  ber  i^crfeog  bte  [tat  Oicffen  nod^  in,  ble  feft  (tat  l^at 
fid^  an  in  crgcBcn  K  atfo  lam  ber  bifc^off  öon  l[U8«^urg  l^er  gen  äug«» 
^urg  }u  beut  l^erfeogen  unb  fccgert  gieffen  toiber.  ber  l^erfeog  fagt,  im 
tt>er  21 M  p  barü6ergangen,  »an  er  im  bie  ge6,  fo  toeft  er  im  gieffen 
toiber  geben  2,  alfo  jod^  ber  bifd^off  »iber  tt>eg.  man  fagt,  ber  Bifd^off  s 
f)oi  150  fl  toon  ber  [tat  gieffen  1  iar  gel^abt.  atfo  joc^  ber  l^erfeog  mit 
feinem  gemad^et  gen  SBirttenberg. 

©er  Hfd^off  öon  ©rijcen  unb  bifd^off  öon  S^rienb  ^  muften  aud^  au« 
bem  tanb  flied^en',  ban  fie  toeften  fid^  nid^t  fidler;  man  fagt,  ber  i^erfeog 
l^ab  S3rij:en^  unb  ba«  fetb  bi«tum  gar  eingenomen. 


10 


[©t.  108*]   ©an  l^er  ©ernl^art  ärfet  gcftorben  ift,  ber  toa« 

ain  cortifon,  l^ett  24  ^jfrienben. 

Anno  dni.  1525  im  augufto  ba  ftarb  ain  reid^er  tortifan,  l^ie«  l^er 
©ern^art  Slrfet,  ber  u>a«  öon  9Cug«j)urg,  ber  l^ett  24  ^)frienben;  er  toa9 
]^ie  jä  fant  SWorifecn  j)robft.  man  fagt  er  l^ett  aüe  iar  2  M  fl  öon  feinen  i» 
^jfrienben  auf jfii^eben  \ 


©ie  l^erfeog  Ott  §ainrid^  reitter  trotten  ben  Ufrid^  5Weit^ 
i^art,  burgermaifter  öon  Utm,  erniber  geworfen  l^aben. 

24.  «u«.        Anno  dni.  1 525  umb  Söartl^ofomei  ba  ritt  ber  Utrid^Sleijtl^art,  burger* 
maifter  öon  Ulm »,  bei  Saugingen,  ber  l^ett  4  Ined^t  Utmer  f eibner  bei  im.  20 
atfo  fad^  er  8  raifigc  p^&ti,  bo  fd^idtt  er  1  Ined^t  jä  in,  bat  er  befd^aib 
t)on  in  nem^.  ber  fragt  fie,  toer  fie  teeren;  fie  fagten,  fic  gel^örten  l^erfeog 


1.  f.  o^cn@.  223, 11. 

2.  übet  bie  $et^anbtuttgen ,  bie 
)ur  3ntü(fgabe  ber  @tabt  güffen  an 
ben  %if4of  gegen  eine  (Sntf^&bigung 
t)Ott  5000  ©ntben,  ble  biefer  ju  be« 
jagten  ^atte,  führten,  f.  Ätü^fet,  II 
@.  288;  3a^)f,  dfft.  to.  @tabton 
@.  49  ff. ;  »u^l^oü,  gerbinanb,  I  e.  140 : 
@tei(^ete,  ©l8t}um  Stug^burg,  Iv 
@.  331  ff. 

3.  @.  Äird^malr,  1.  c.  @.  471. 473  ff. 

4.  2)er  (Sn^erjoa  l^atte  am  21.  3uU 
bie  tt)e(tUd^e  iSeTtraltung  be9  8t«t^um8 
8ti]:cn  *bid  anf  eine9  gemeinen  Iton^U 
Ilum9  ober  be9  ^eiligen  9?el(^e0  9lefoi'' 
mation'  an  fic^  genommen. 

6.  »gt.  @.  44,  1.  —  Ä^amm,  Hier. 
Au^.  9b.  I  e.  611  lennt  ^r^t  ald  Ca- 
nonicus    FrisingenBis ,     Praepositus 


coUegiatae  ecclesiae  S.  Castuli  in 
äl^oodburg,  Praepositus  collegiatae  ec- 
clesiae ad  S.  Mauritium  in  Sng9burg. 
©eine  ©rabf^rlft  tantet:  Keverendus 
Pater  Dominus  Bcmhardus  Arzat, 
Legum^  Doctor,  Beatorum  Viti  et 
Mauritii  August.  Eccles.  Praepositus, 
Canonicus  et  Scholasticus  Eystatten- 
sis ,  qui ,  postquam  dies  suos  multo 
trivisset  laDore,  obiit  Anno  MDXXV. 
Cujus  anima  felici  quiescat  pace. 
(^omlir(i^e  In  @i(!^fiett  na^e  an  ber  @e« 
bapiandlo^elle  an  ber  Sanb.)  @.  gfal- 
ctenfiein,  Antiquitates  Nordgavienses 
«b.  II  @.  27. 

6.  urrld^  g^eit^att,  um  blefe  Seit  oft 
a(9  ^ürgermeifler  )>on  Utm  genannt. 

7.  SJott  einem  ejrlliä^en  *  Gleiter'  toer» 
langte  man,  bag  er  ^efc^eib  gebe  unb 


1525. 


231 


ffiiti^aCm  t)on  SWtnd^cn  jfi;  ba«  toa^  erlogen,  bann  fie  mxtn  ^>fatfegref^ 
pfd^  unb  gei^otten  l^er^og  Ott  §)Qtnrid^  jä  SReufcurg  ju.  ba  fagt  ber  fnec^t, 
et  gel^ort  ben  öon  Ufm  jfl,  alfo  ftad^en  bie  8  ben  Utmer  Ined^t  imä)  ba« 
maul,  ba  fd^iÄt  bet  fcurgermaifter  bte  anbren  3  Ined^t  andf  l^injö,  bie 
5  hxaäfkn  tre  armjJtoft  auff,  bie  fd^uffen  ab  unb  ttaffen  aß  tt)oI.  ir  f^aupU 
man  unber  ben  8  ^ferben  ber  toarb  erfd^offen,  ber  flef  unber  ben  gaul- 
alfo  lamcn  2  mefeger  tergebenltd^  geritten,  bie  fd^idtt  ber  burgermaifter 
aud^  i^injfi,  bie  l^alfen  ben  Utmer  Ined^ten  aud^.  alfo  tourben  bie  8  aö 
tounb,  bie  Utmer  fcei^ieften  ba«  fetb. 


ioSSon  ainer  groffen  auffrur  jfi  ©atfe^urg,  »ie  ber  bifd^off 
koiber  bie  t)on  @a(^))urg  unb  bie  (anbtfd^aft  loa«. 

Anno  dni.  1525  in  bifem  Jar  l^at  fid^  ain  groffer  untoiü  ju  ©äffe* 
<)urg  erliefet,  bem  toa«  affo  ^ :  ber  6ifd^off  loa«  ain«  Bürger«  fun  Don 
3lug«i)urg,  l^ie«  ^er  SWatl^eu«  Sang  2.  ber  toolt  fein  'oold  aftag  ftaigern ; 
t5  er  l^ett  in  erft  »or  2  iaren  ain  ungett  auffgefefet,  toiber  bie  S^ürglen  ju 
braud^en,  er  i^att  aber  lain  i^aüer  nie  bal^in  brandet,  er  toa«  ain  groffer 
\ptdpnb  3.  alfo  toa«  ba«  lanbtfoldt  unb  bie  t)on  @alfe^)urg  auff  unb  gugen 
im  für  ba«  fd^Io«  unb  Dergrfiben  im  ba«  fd(fIo«,  baß  niemanbt  toeber  an^ 


3.  *ben  Ulmet  fnec^t*  ifl  an  ben  !Ranb  geft^tieben. 
ft^titben. 


14.  *O0n  QtugSpuig*  ifl  an  ben  Stanb  gC' 


ttel^me.  ^uf  bem  (S^tDcinfurter  %M9» 
tage  SD^ontag  naäf  mtaxt  (am  31.  Wllixij 
1511  x.  ©.  toat  fcflgefetjt  tüorben:  'Stcm 
ed  {ou  aud^  uttfer  igfli^et  U\)  feinen 
^fli^ten,  laut  itnferd  )>ertrag8,  feinen 
fned^ten  ernfttic^  Be^ell^en,  fo  koir  im 
felbe  uf  einanber  jioffen,  guter  Beft^eibe 
nemen  unb  geben,  unb  für  und  fetBfl 
aud^  t^un  unge^erti^'.  Hamann,  1.  c. 
@.  109  9titm.  23. 

1.  @.  über  bicfcn  erficn  3lufflanb  im 
©aljburgiWen  im  allgemeinen  Sauner, 
(S^ron.  Don  @algburg  IV  @.  383  ff.; 
3örg  @.  548  ff.;  3immermann,  II 
^.  551  ff.;  Naumann,  Duetten  ic. 
@.  708.  715.  796;  SSogt,  (Korref^  2C., 
1.  c,  3alS>rgang  1883;  ,a3ogt,  «apr. 
^oliti!  K.  @.  292  ff.  —  Über  bie  SBc- 
(agerung  bed  (Sc^bifi^^ofeS  in  feinem 
@d^Iof[e:  Descriptio  obsidionis  castri 
Salisburg  (toon  @gibiu«  9?em)  in  P.  M. 
Hansiz,  uenn.  Sacra,  tom.II  @.  605  ff. 

2.  ©enber  @.  66, 8. 

3.  2)er  (Sr^bifd^cf  batte  fi(^  bei  ben 


bürgern  'oon  <Sa()burg  febr  unbeliebt 
gemadbt,  inbem  er  i^nen  naä}  bem  fog. 
lateinifiben  ^rieg  am  16. 3uU  1523  eine 
SJerfd^reibung  abbrang,  in  ber  fie  fttb 
ibrer  bisherigen  greibeitcn  jn  gunflcn 
be9  (Srjbtfcbofd  begeben  mugten;  bie 
ganje  Sanbftbaft  brachte  er  gegen  ^6)  auf 
bur$  ^udf(breiben  einer  ®etrSn!|teuer 
(1523),  bereu  (Srtrag  jum  Z^dl  jur 
2)e(fung  ber  bom  Äaifer  »erlangten  2^ür* 
!enjilfe  J^ertoenbet  werben  foüte,  fotoie 
bur(b  feine  @tettungnabme  gegen  bie  re« 
formatorif(be  ©ettjeguug.  @.  ba«  ®(brei* 
ben  ber  Saubfd^aft  gu  ^aljburg  an  ben 
9?atb  ber  @tabt  3tug«burg  dd.  9.  3uU 
1525,  in  welchem  biefe  bie  toon  bem  ©rg« 
bifibof  erlittenen  i^ebrüdtungen  auf}ä^U, 
bei  3aVf ,  SWerflöürbigfeiten  ber  3«^^ 
f*en  SBibl.  SBb.  I  @.  490  ff. ;  jugleitb 
überfanbte  bie  Sanbfcbaft  bie  Urgit^t 
bed  bif(böf Uiben  <Stabtri(bter0  ^an9  ®oIb, 
dd.  3.  Suli  1525,  al8  «eteg  ibrer  S)ar» 
ftettung.  L.  c.  @.  497  ff. 


232 


VIII.  ^(Srottica  netöer  gcft^t^tcn'  i)on  SBlIl^ctm  ^m. 


1.  ^<»)t. 


nod^  barem  ntod^t ;  ba^  (anbtfotd  i^etten  gutt  (an^Ined^t  unb  er^Ina)))>en. 
a(fo  jod^  l^cr  3Brg.  toon  grainbf^jcrg  bcm  larbinat  jä,  ber  l^ctt  Bei  5M 
f uo^hted^t,  iaxmäf  \ä)xdt  l^erfeog  8ubtt)tg  unb  fein  Brubcr  l^erfeog  ffiit^atm 
aud^  fo(d  unb  gelt,  aBer  e^  ergab  aU  nid^^. 

S)a  ^er  öon  grainbf^>erg  fad^ ,  baß  er  nid^fe  fd^^ffen  Iftnb,  ba  mad^t  5 
er  frib  K  ber  6ifd^off  fot  ben  bon  @atfej)urg  att  ir  frei^ait  to)iber  geben, 
tt>a«  er  in  üor  2  iaren  genomen  l^att  2 ,  unb  f oß  bie  ftefd^ipernu^,  ba^  bie 
3  näd^ften  bifd^off ,  bie  öor  bent  Sangen  getoefen  fenb,  bie  fe(6en  aufffefe 
unb  Bcfd^tt>ernu^  fott  er  ate  toiber  abt^on;  fo  fol  ber  bifd^off  bem  l^erfeog 
©il^alnt  fein  fcruber,  ben  bifd^off  jä  ^afau,  ju  ©alfe^jurg  iu  ainemio 
coabiutor  mad^en^  unb  fot  bem  l^erfeog  ©it^atm  fein  bargetid^en  gett  be^^ 
gaten ,  barumb  l^at  im  ber  bifd^off  3  ober  4  ftett  »erfefet  \  mer  f 0  muft 
ber  bifd^off  feinem  fuo^foIÄ,  fo  tit  l^er  [93(.  los^]  3örg  öon  g^ainbtfperg, 
ber  l^au^)tman,  ^att,  ietttid^em  ain  monat  folb  geben  für  ben  abjfig  ^ 

!J)er  frib  toarb  'gemad^t  umb  fant  ®itgen  tag.   afö  er  gemad^t  ma«,  1 5 
ba  tt)aren  j&  ©d^toofe  auögejogen  3M'man  ju  fuo«,  ba«  toaren  er^lna^)^en, 
bie  tootten  gen  @alfe^>urgen  ben  erfelnaj)^>en  jü  i^itf  lomen.    fie  ttjaren 
fd^on  2  tagrai«  ton  ©d^toofe  gejogen,  ate  fle  l^orten,  ba§  e«  gerid^t  toa« ; 
ba  jfigcn  fie  toiber  l^aim. 

Salb  barnad^  ba  fd^idtt  ber  bifd^off  öon  ®alfe^)urg  ettlid^  l^aitigen  20 
l^er,  bie  »aren  öon  fifber  gemad^t  unb  faft  fd^toer,  bie  gel^orten  ju  ainem 
attar,  bie  üe«  er  i^ie  erfd^met^en  unb  mad^t  gelt  barau«;  man  fagt,  fie 
wegen  bei  30  jenten  filber  *. 

Der  bifd^off  toa«  larbinat  unb  »a«  ain«  bürgere  fün  toon  ^ug«^ 


1.  5(m  25.  mal  §atte  ber  «ufflanb 
Begomten ,  am  5.  Sunl  blatte  p4  bet 
^tf^of  in  feine  Seflung  ^o^enfauBurg 
prüdtge^ogen ,  too  er  ftd^  gegen  bte  i^n 
Belagemben  titUUm  f^ltit.  (Sc  [U(^te 
$»fe  Bei  bem  fi^^toSBif^en  8unbe ,  Bei 
53avem  unb  Bei  bent  (Srjl^crjog  gcrbi« 
nanb.  Xtx  (entere  \äf\dtt  ungenügenbe 
©treitlräfte,  bie  Bei  @^Iabmlng  eine 
ettH>PnbU(!^e  Silleberiaae  erlitten,  toäB» 
renb  bie  £ru^:|>en  be9  %unbe9  unter  ber 
gül^rnng  bed^erjogdSubtoig  t)on8a^ern 
unb  feine«  *2ocoteneutett'  Oeorg  toon 
grunbsBerg  erff  SWitte  Slugufl  in«  @alj» 
BurgiWe  einrüdten,  »orauf  e«  unter 
Vermittlung  be«  ^ergcg«  !?ubti)ig  am 
31.  Sluguflitoif^en  ben  Beiben  Parteien 
)u  einem  für  bie  KufftSnbifd^en  glim^f« 
liöftn  S3ertrage  fam.  @.  ^ieju  3<*uner, 
(S^ron.  bon  ^aljBurg,  IV  <S.  424  ff. 


2)er  ©ertrag  ift  aBgebrudtt  in  ben  *iWerI« 
toürbigfeiten  ber  3a^ff*en  «iBl.'  ob.  I, 
@t.  11  @.  504  ff.  unb  Bei  ?.  ©üBner, 
S5ef(i&reiBung  i>on  ©aljBurg  II  @.  30  ff. 

2.  @.  Oben  @.  196. 

3.  Srnfl4eitl51753if(]^of^on^affau. 
%l.  ^uBer,  ®cf(i^.Öperrei(i^8,  n@.511 
unb  f.  S3ogt,  öa^r.  ^ol.  @.  342  ff. 

4.  ^ie  ^er^oge  bon  ^a^ern  Bean* 
f^ru(^ten  al«  ^iegstcftenerf a^  54000  fl ; 
al«  $fanb  Bi«  )ur  ^Btragung  ber  @(!^ttlb 
mußte  @(^lo6  unb  @tabt  Saufen,  Xitt« 
moning,  ba«  Slmt  Ociferfelben,  ^U^ 
unb  Äaftenamt  9Jlattfee  u.  f.  t».  ber^)fän« 
bet  toerben. 

5.  2)em  f^toäBifc^en  8unbe  mugten 
14  000  p  erfeftt  »erben,  bie  bon  ber  2anb« 
fd^aft  gu  tragen  tvaren. 

6.  ]6g(.be«Bir^öflid^en@tabtri(i^ter« 
^an^  (Solb  Urgid^t,  1.  c.  <^.  501. 


1525. 


233 


^jurg.  er  toai  ou«  ber  maffen  faft  M^tttg,  l^offetttger  ban  bet  latfcr; 
er  lub  iü  jettten  jä  @atfei)ttr8  frauen  in  fein  fd^(o6 ,  toan.  ban  am  erber 
man  fein  »eib  nid^t  fd^iden  »oft,  fo  toarb  er  im  ungnäbig.  man  fagt,  e6 
tt)er  1  ftetttin  ntd^t  ferr  j)on  ©atfe^urg,  ba  ^aben  fid^  ti(  erbern  frauen 
5  unb  iundfrauen  mieffen  nadent  abjied^en  unb  fid^  fed^en  faffen ;  er  tt)a« 
ain  groffer  l^uorenjäger. 

üDie  tx^lmpptn  lagen  bem  bifd^off  atoeg  ob,  man  maint  fie  l^aben 
im  atoeg  3  M  man  erfd^fagen. 


10 


üßJie  ber  fd^toäbifd^  ^>unbt  üe«  ain  frumen  l)faffcn  l^endten. 

Anno  dni.  1525  im  fetember  ba  fd^idtt  ber  fd^toäbifd^  ^>unbt  bei  5 
pferben  gen  tem^)ten ,  bie  fuorten  ain  frumen  Pfaffen  t)or  ber  ftatt  l^in^ 
tt)eg,  ber  »oft  benfetben  tag  ju  Semi)ten  gejjrebiget  l^aben.  ber  fetb  ^faff 
^rebiget  ba^  l^aißg  etoangcßum  unb  ba«  gofeioort;  nun  tootl,  atfo  fuorten 
in  bie  5  ^)ferb  l^intoeg,  unb  bei  Seulird^  ba  l^andten  fie  bcn  frumen  l>f äffen 

15  an  ain  bäum  on  aöe  red^t  unb  unberl^ört^  ba«  bod^  ju  erbarmen  ift. 
ber  ^>faff  fagt  gott  bandt,  ba§  er  üon  be«  gofeöioorfe  »cgen  foft  fterben. 

3tem  bafb  barnad^  ba  fd^idtt  ber  ^unbt  300  ^ferb  gen  Semiten ,  bie 
»aren  raifig;  alfo  fd^Ifigen  bie  öon  Äem^ten  bie  ftatttl^or  jft,  fie  loaren 
aber  aud^  in  l^arrnafc^  unb  fagten  ben  reitern ,  ber  ^>unbt  i^ett  in  ain  fru^ 

2omen  ^>rebiger  toiber  gott,  eer  unb  red^t  unöer^ert  l^endten  taffen,  unb  e« 
med^t  iefe  an  inen  fein,  unb  toottten  ain  »tffen  J^aben,  loa«  ir  l^anbfung 
»er,  unb  rebten  mit  ben  reittcrn  fo  Dil,  bag  fie  fro  »aren,  baß  man  fie 
»ibcr  reitten  lie«. 


[©(.109*]   SSon  ainem  frud^tjjeren  iar,  ba«  l^eur  »a«. 

25  Anno  dni.  1525  ba  »a«  ain  frud^t^)er«  Jar^,  ba«  ftaino^)«  »a« 
feuberlid^  »ot  geratten,  »ein  unb  lorn  »a«  aud^  »ot  geratten  unb  »a« 
bod^  nit  »olfaif ;  aber  biren  unb  ö^)fet  ba«  »a«  ain  überflu«  »o(  gerat* 
ten,  af«  lain  menfd^  gebenett,  bie  iunctfraubiren ,  bie  abgefd^ütt  »aren, 
bie  gab  man  100  für  IV2  b,  aber  bie  abge^rod^en  »aren,  gab  man  100 


1.  2)cr  «Pfamr  aWattl^ia«  SBatBct, 
ber  Mm  \ä)XoWi\6fm  8uttb  als  dn  gör« 
bercr  bet  (gm!|)ÖTUng  benuncicrt  toorbeu 
tt>ar  unb  am  24.  ^ugufl  toerl^aftet  unb 
naÄ  Seutfircä^  gebracä^t  tourbe;  am 
7.  @e^)t.  etfoigte  bie  ^Int^tung  be8fe(» 
iben  in  einem  SBalbe  jtoifcä^en  ?eutfir4 
unb  2>teboIbd^ofen.  <S.  $aggenmüller,  I 
@.  542  ff.   33öl.  bie  SKetgen^orner  $iji. 


1.  c.  @.  113;  ®atte  ©relter«  (Sffvon., 
1.  c.  @.  372;  glä^ulä«  (S^ron.,  1.  c. 
@.  377 ;  ba«  öon  Naumann  mltgetjeilte 
?ieb  in  ber  Seitfd^r.  be«  l^ifl.  »er.  f. 
^öftoaUn  unb  ißeuBurg,  Sa^rg.  1878 
@.  312  ff. 

2.  »gl  bie  92oti)  bed  ©ecrgiud  dax" 
^entariud  be  8rugg  in  ben  f&aiUx  (Sf)xoxt., 
I  e.  404,  23. 


234 


Vin.  ^(Svonica  ntmt  gefd^i^ten'  t>on  SBil^elm  fftm. 


umb  2  b;  btc  ftaucnblren  100  für  1  b,  jä  icttten  100  für  1  ^aöer.  fo 
gab  man  100  6ct5^>fd  umB  5  b  unb  Smerfd^offcr  *  unb  anbcr  gätt  ö^)fc( 
barunbcr  100  für  3  b.  bei  8anbtt^)erg  ^ai  man  1  mcfeen  gutt  öj)fel  umb 
3  b,  an  cttlid^cn  orten  in  bSrfcr  gab  man  btc  ip^tl  ben  fcuen. 

SB.ie  ain  fd^tt)angere  frau  (eu^  ad.  & 

Anno  dni.  1 525  ba  tt)aö  ^ic  ain  frau  in  bcm  bab,  bie  [trätet  ir ; 
fie  m^  fd^toanger,  unb  toan  fie  teu«  l^erab  fträtt  fo  tobtet  fie  bie  teu« 
unb  fd^ob  fie  bamad^  ein  in  iren  munb  unb  a«  fie;  ba«  toad  ain  fetfeamer 
geluft! 

©ic  l^erfeog  gerranbo  fein  lanbtfd^afft  l^er  berieffet  unbio 

begert  bi(  gett  Don  in. 

Anno  dni.  1525  in  nofember  ba  lam  ber  l^er^og  S^tranbud  ton 
Öfterreid^  ^er  unb  berieffet  aU  fein  tanbtfd&aft  l^er^;  bie  fd^idtten  ir  bott^ 
fd^aft  ^er.  affo  begert  er  an  fein  tanbtfd^aft  18  mal  l^unbert  taufent  gul* 
bin,  bie  foüten  fie  im  in  6  jaren  geben,  atfo  to)o(ten  fie  im  3  mat  l^un^  is 
bert  taufent  gutbin  geben,  bod^  fo  l^ett  er  ain  tiebl^aber,  ber  toa^  ain 
®^anit>l,  l^ied  ©atamanndto,  ber  regniert  ben  l^off  atlen,  bentt)ott  bie 
tanbtfd^aft  nid^t  ^itn  in  fainem  toeg  ^,  fo  toott  in  ber  i^erfeog  nid^t  taffen. 
fte  tageten  mit  ainanber  bid  a  die  13.  marjo,  ba  ritt  ber  l^er^og  tt)eg^ 
unb  bie  lanbtfd^afft  aud^.  ber  l^er^og  fagt,  er  toettt  ben  ©atamandto  nid^t  20 
taffen,  er  toettt  ee  umb  tanb  unb  teut  lomen. 

[©f.  109^]  SBie  3acob  Buflfl^*  ««^  ber  Siorfij  üon  l[ug«\3urg 
be«  Innig  öon  Unger«  minfemaifter  toaren  unb  faft  böfe 
min^  mad^ten,  barumb  in  ber  ffinig  unb  bieUnger  t^itgüt 

nomen*.  25 

Anno  dni.  1525  ba  tt?aö  ber  3acob  gugger  t)on  2lug^j)urg  unb  ber 
2:^urfi)  be«  lüuig  öon  Unger«  minfemaifter«,  bie  l^etten  faft  befe  minfe 
gemad^t ,  bag  ain  gro« ,  bi5d  gefd^rai  über  fie  gieng '.   atfo  tieö  in  ber 


1.  CSmct^ofen  im  ^(mtdgetid^t  fHQtu 

2.  @.  €enber  @.  172,  II  unb  cUn 
@.  229.  22. 

3.  @.  oUn  @.  229. 

4.  @.  €enber  (g.  172  ?(nni.  1. 

5.  <B.  sunt  ®anitn  %x\tM6f  ^cM, 
3)et  Sfugger  $Berai6au  imb  ^anbcl  in 
Ungarn  in  b«  ü^xt\6fx.  b.  W.  »er.  f. 
B6fxoaUn  unb  Ü^mburg,  9(ug9burg  1879 


@.  43  ff.  unb  toot.  @cnb«  ^.  170,  18. 

6.  fttt^lm  Zl^nno  6ef (eibete  feit  bent 
3a(re  1522  bie  Stelle  eine«  Obeneic^S' 
unb  fSnigt.  9)>lün)nteiper«. 

7.  3)a«  'U\t,  neue  gelb',  ba«  im 
befien  Satte  falben  Sertb  ber  atten  @it« 
ber^fennige  l^atte,  n>ar  fi^on  feit  einiger 
3eit  in  Ungarn  (Segenftanb  beftiger 
Stagen. 


1525—1526. 


235 


linig  unb  bte  (anbtfd^aft  ba9  fitter  in  ber  min%  unb  aQbing  nemen.  mer 
i^ctten  fic  atn  l\x^\txUxdtottd  unb  ölt  forratt  unb  f ujjfer,  ba«  nam  [man] 
in  aOed.  man  fd^S^t  albing  on  bad  Iu)>fe76er(f tperd  auff  6  ma(  ^unbert' 
taufent  fl  totxt ,  bad  in  (aiben  genomen  tpatb.  man  \ooÜ  bie  {e(6  min^ 
5  nimcr  nemen  ban  3  b  für  1  b  *. 

|[tfo  fd^idt  ber  gugg^r  fein  Sottfci^aft  gen  Unger  jfi  bem  lunig,  unb 
ber  gugger  l^ett  ju  ainen  Beiftanb  genomen  be«  Ba^jftt  fcottfd^aft  unb  be« 
faifer«  bottfd^aft  unb  bottfd^aft  t)on  be«  laifer«  Bruber  l^og  genanbo 
öon  Öfierreid^  unb  be«  fd^u>d6ifd^en  \3unb«  bottfd^aft.  atfo  u>arb  bie  \a6f 
10  »ertragen,  baß  man  ben  guggern  ba«  berdtoerd  U)ieber  folgen  tie«.  aber 
man  maint,  e«  loft  fie  atoeg  150  M  fl,  ba«  fle  fd^aben  gei^att  l^aben^ 
mit  ux\äftndtn,  unb  bad  in  genomen  ifU 


1526. 

©ie  4  lanbtölned^t  ain  H^ff^"  X^  t^b  tranden. 

15        Anno  dni.  1526  ba  trfinden  ju  Söxitxiaä)  4  (anbdhted^t  mit  ainem 
j)faffen  ju.  atfo  ftarb  ber  ^>faff,  ber  toarb  auff  ba«  fetb  begraben. 

[SÖU  110*]  üßJie  faifer  Saret  unb  ber  fünig  bon  grandreitä^  ain 

frib  mitainanber  mad^ten. 

Anno  dni.  1526  ba  mad^t  laifer  Äaret  ain  frib  mit  bem  lünig  i)on 


1.  (St9  beßanb  Won  feit  längerer  3elt 
eine  feinbfeUge  ©eftnnung  ber  ungarU 
fc^en  @tSnbe  gegen  bie^ngger;  [o  tvurbe 
Bereit«  anf  bem  gelbe  ibet  ^ep  am  8.  @e^t. 
1524  i^re  9^ertt>eifuna  and  bem  Sanbe 
)>ertangt,  toaz  fi6f  auf  ben  ^agen  auf  bem 
Sfldcocfcrfelb  unb  ju  $attt?an  löieber^olte. 
%m  22. 3unl  1525  tourbe  ber  guggerfc^e 
gactor  §an8  ^iUx  ju  Ofen  unter  bem 
Sorwanbe  einer  großen  ©d^utbforberung 
'ottffafitt,  toorauf  man  bie  ^aribeflSnbe, 
@llbergerät]^e  unb  ayiatcriaborrätl^e  ber 
gugger  in  Ofen,  ^efl  unb  ^ieufo^I  loeg* 
nafm  unb  am  24.  3uni  an^  beren 
^aöfU  unb  (Srbbergtoerte  flaatU(j^  einbog. 
—  Xl^urjo  tourbe  auf  bem  ©attoaner 
Sage  feine«  ^mted  entfet^t. 

2.  3)er  Hx6f  ben  SSertuft  ber  öerg* 
loerfe  berurfa^te  @6faUn  famt  ben  übit> 
gen  bei  biefet  (^elegenlfiett  erlittenen  @tn< 
bugen  tvurbe  toon  ben  guggern  auf 
267  648  (Bulben  alter,  ober  535  296  (^nU 
ben  neuer  Wlüxtit  angef(i^Iagen.    3atob 


gugger  bebiente  fl^,  um  bie  il^m  töiber« 
fa^rene  )93ergetoa(tigung  rüdtaSngig  in 
maäftxt ,  ber  gürf^rad^e  bed  Königs  ^u 
gidmunb  »on  $oten,  bes  ^ieBenbürgt" 
^öftn  SoitDoben  So^nn  S^Mx^^V^^  ^^^ 
^ifd^ofs  »on  ^rafau,  ber  ^er^oge  )>on 
8avem,  bed  f($toäbif($en  Sunbed,  bed 
(Sr)^eriOg9  gerbinanb,  beditaiferd  unb 
be8  ^a^ffed.  @r  erlebte  ben  ^ustrag  ber 
(Sa^e  ni($t  me^r;  nad^  feinem  am 
30.  2)ec.  1525  erfolgten  Xcbe  tourbe 
Steiften  feinen  (Srben  einerfeitd  unb  bem 
Äönijfl  Subtöig  »on  Ungarn  anbrerfeit« 
ein  Vertrag  )U  ®ran  gefd^Ioffen,  laut 
toti^tm  i^nen  gegen  getoiffe  f&zxMäf* 
tungen  bie  Äu^fergruben  ju  Sfieufo^l  auf 
15  Saläre  in  $ad^t  gegeben  tvurben  unb 
bie  erlittenen  (ginbugen  binnen  12  Sauren 
i^nen  »ergütet  ta>erben  fottten;  lef^tere 
$ertrag9beflimmung  (am  iebO(i^  nie  gut 
^U9fübtung,  fo  bag  bie  oben  angegebene 
@(!^abenfumme  für  immer  »ertorcn  toar. 


236  VIII.  <(Sronica  ttctoer  geWit^ten'  toon  Sötll^etm  9?cm. 

grancfretd^ ,  bau  ber  laifet  l^ett  bcn  funig  üoti  gron(!retd^  tor  1  }ar  jfi 
aWaUanb  in  atnem  fcfbfd^Iagen  gefangen  unb  l^et  in  in  f)if^>ania  taffen 
fieren  unb  in  gefencHid^  laffen  l^aften. 

3Ufo  tt)arb  ber  frib  gcmad^tS  bog  ber  laifer  ben  funig  fott  lebig 
(äffen,  unb  bet  funig  t)on  gtancfreid^  fott  bem  faifcr  §od^^)urgunbi  unb  & 
anber  lanb  mer  antworten  unb  fott  fein  jtoen  ötteften  fün  bem  faifer  ju 
l>fanb  feften;  fo  fott  ber  fatfer  fein  fd^toefter^  bem  fünig  öon  grandfreid^ 
jü  ainem  gemad^et  geben,  alfo  toarb  ber  funig  lebig  gefaffen,  unb  fein  2 
ffin  tt)urben  bem  faifer  geantmort;  fo  toarb  bem  fSnig  bon  grandtreid^ 
be«  faifer«  fd^toefter  geanttoort.  lo 

Unb  atebalb  ber  fünig  t)on  grandreid^  febig  toarb ,  ba  toott  er  ben 
frib  nid^t  l^atten.  bie  granfeof eu  f agten ,  ber  funig  l^ett  fein  nid^t  mad^t 
gel^abt  bie  (anb  }&  t)erge6en.  unb  ber  fünig  fd^idft  gro«  fotdt  toiber  ben 
faifer  gen  SWaifanb. 


[©f.  110^   S35an  3örg  {Regel  fein  fd^to«  Sied^tenberg  t)erfaft" 
ffatt,  unb  tote  in  l^erfeog  ©il^alm  ftraffet;  {Reget  toarb  toiber 

Burger  ]^ie. 

Anno  dni.  1526  ba  üerfaft  3örg  {Reget  fein  fd^to«  Sied^tenberg  ^  bem 
boctor  ©ebaftian  3Öfung  umb  8  M  fl. 

3ltfo  toa«  l^erfeog  SDSill^atm  bon  ©airen  nid^t  jüfnben,  fagt,  ber  20 
{Reget  l^ab  fein  berfi^reibung  nid^t  gel^atten ;  fo  beftagt  fld^  ber  {Reget  ab 
bem  l^erfeogen  aud^,  toie  ber  l^erfeog  bem  {Reget  nid^t  gel^atten  l^ab.    toott. 
aber  ber  {Reget,  ba§  ber  faff  ain  ffirgang  ^tt  mit  bem  3ttfung,  fo  muft 
ber  {Reget  l^erfeog  ©itl^atm  1 M  fl  geben  unb  500  fl  umb  1  brieff  bem 
l^erfeogen,  baß  pd^  ber  ^erfeog  atler  f^jrüd^  berjig,  bie  er  jä  bem  {Re^26 
get  f)ttt 

©0  l^at  ber  l^erfeog  t)or  1  {ar  ben  {Reget  ge^)ieft  umb  2000  fl,  fo  ift 
bem  {Reget  fünft  an6)  toot  500  fl  barübergangen ,  fo  l&at  {Reget  anfong« 
Sied^tenberg  umb  9M  faft*  unb  l^at  2MfI  miefen  barein  ber^jauen: 

14.  lOon  fp&ttctt  ^anb  f!nb  biefem  9tbfat)e  bie  SBcrte  (eigefügt:  *!Cai  fan  fein  fönig  tftn,  ba§  ei 
cttoai  oon  bec  fion  alieniece". 

1.  grtebe  )u  3J2abtlb,  untenei^ttet     J^Snigtn  toon  $cttuga(. 
am  13.  3an.  1526.   (g.  ju  bem  ©anjcn  3.  @.  oben  @.  209. 

^antt,  2).  @cf^.  II  @.  239  ff. ;  »aum-  4.  2)er  Kaufbrief ,  burd^  ben  ©mg 

aarten,  &t]äf.  ^arld  V.,  II S.  470 ;  Ha«  Sieget  ba9  @(^Iog  Stcd^tettberg  \>t>n  bem 

fmnte,  1.  c.  S3b.  XI  @.  361  ff.  {^ersog  SBU^elm  ^on  Sauren  etkoarb,  ba* 

2.  aUcnm,  bie  feit  1521  t)ett))itt»ctc  tUrt  t)om  13.  m^^  1515. 


1526. 


237 


fomm,  ba^  ben  Siegel  Sted^tenfierg  loft  ffcit,  15  M  {t;  ba  voxxt  im  jie| 
8M  fl,  alfo  üerteurt  er  7M  fl. 

3m  gefd^ad^  ton  bem  l^et^ogen  unted^t.  9lege(  toa^  axn  frumer  gefed 

aBer  fttcittig.  fo  loft  bcn  JRcget  ble  auffrur  l^ie  ju  9lttg^^>utg  mit  feinem 

5  mii,  bag  er  fie  ju  bem  Iburgertan^  tt)ott  (ringen ,  bad  man  maint,  aud^ 

»ol  3M  fl  S  ba^  er  J^erfd^andtt.  atfo  jod^  bcr  SRegef  toiber  l^er  gen  äng«* 

^>urg  unb  »arb  loiber  Burger  i^ie^. 


SBie  ^erfeog  ©ifi^atm  i)on  fairen  ben  ©tcffon  {Rigter,  ain 
.  burger  J)on  Slug^^jurg,  umfc  fil  gelt  ftraft. 

10  1526  *ba  tt)a«  ain  Bürger  l^ie,  ber  l^ic«  ©tcffan  SRigler^.  bem  loa« 
fein  Brubcr  geftorfcen ,  ber  toa«  l^ie  ju  fant  SWorifeen  ted^anbt  getoefen, 
er  l^et  aud^  ettlid^  ))frienben  ju  3Rind^en  unb  in  ^airtanb  gel^aBt  unb  toad 
l^erfeog  33Bi(]^atm  öon  fairen  ratt. 

SRun  l^ett  ber  ©teffan  SRigler  i)on  fein«  (ruber  erfc  toegen  ain  red^t 

15  iu  SKind^en ;  tt)ie  e«  juging,  ber  l^er^og  lie«  ben  {Rigicr  fad^en  unb  tt)oft 
bod^  niemanbt  fagen,  toa^  er  getl^on  l^ett;  er  to)o(t  aud^  niemanbt  ju  im 
in  bie  gefendtnu«  taffen.  »ott  ber  9tig(er  febig  loerben ,  fo  muft  er  bem 
l^erfeogen  2500  fl  [93t.  in*]  gefcen ;  e«  loft  ben  SRigler  fünft  aud^  oB  lOOOfl, 
atfo  foft  bie  fad^  ben  JRigter  oB  3500  fl. 

20  ®er  l^ertjog  tt)ott  nie  fagcn,  toa«  9?igter  tjerfd^ütbt  l^ett,  aBer  fein 
gefd^toei  bie  toa^  tt)iber  ben  9iigter*,  bie  l^ett  ain  p|)fd^e  tod^ter,  at«  man 
fagt,  fo  gcfiet  fie  bem  l^erfeogen  »ot.  ber  l^ertjog  l^ett  gern  gctt,  er  fd^anb 
i)on  ben  teutten  tögtid^,  e«  n)er  red^t  ober  unred^t. 


1.  @.  oben  @.  57. 

2.  @.  oUn  @.  210  Slnm.  1.  3m 
Saläre  1538  ttjurbcöeorg  5ÄeöcI  gclcgcnt« 
U^  bcr  im  ©efetjutig  bcr  9lat^«|lcttcn 
not^tocttbig  gctöorbcncn  SJcmtcl^ruttg  bcr 
®cf(j^Ic(i^tcrfamUtcn  bie  ^ufnal^me  in  bad 
^atrictat  gu  tl^eit.  2)cbur(i^  crrcl^tc  er 
((i^Ucßlici^  nod^  me^^r  at8  btc  früher  ton 
il^tn  begehrte  aWitgUcbfi^^aft  bcr  'iD^c^rc 

rctt  @cfctt|(i^aft\  ^crwart,  1.  c.  @.  96. 

3.  ^tc^l^an  S^iebtcr  toar  bcr  ©ol^n 
beö  granx  S^icbtcr,  aU  beffen  ©ruber  toix 
$il^)oIb  9ltcblcr  («ilrgermclfler  in  ben 

Sauren  1488,  1490,  1492,  1494,  1496, 
1498,  1500,  1502,  1504,  1506)  unb  a\9 
beffen  ©d^tvager  ben  befanntcn  Ulrtd^ 


«r^t  {fester  öfter  ©ürgertneifler  unb 
(Stäbte^att^ttnann  bed  fd^n?Sbtf^en  ©un* 
be«)  fcttttcn.  2118  ©rüber  @te^)^an«  tDcr* 
ben  genannt  ÜJlar^,  ©art^otcmSud  unb 
gram.  @.  ble  Urf.  (unter  ben  Urfunben 
be9  l^tft.  ©eretn«  für  ^d^n^aben  unb  ^tn^ 
bürg)  in  ber  äeitfci^r.  bc«  ^ifl.  «er.  für 
©d^ttaben  unb  ?«euburg  Sa^rg.  1878 
@.  253  9lx.  106  unb  254  ^x.  107 ;  ©ar- 
t(c(om&u9  9^iebtcr  n^irb  t>on  ^l^amnt. 
Hier.  Aug.  II  @.  64  unter  bem  3a^rc 
1513  al9  doctor  decretorum  unb  2)e* 
6fani  }U  <St.  Wloixi^  genannt. 

4.  @tc^)^an  Siicbler  njar  feit  bem 
Saläre  1514  mit  Slnna  ffieifcr  ber^ci» 
ratl^ct.  Söarncdte,  1.  c.  @.  25. 


238 


VIII.  '(Sronica  nttotx  gef^t^ten'  t>on  SBU^etm  9lem. 


10 


SBic  ber  bifd^off  t>on  ©alfeburg   feine  pauxtn  »tber  toott 
[teuren  unb  toott  in  ben  i?ettrag ,  bcn  er  üor  ainem  jar  mit  in 

gemad^t  l^ett,  nid^t  l^atten. 

Anno  dni.  1526  ju  öftren  er^6  fid^  ain  jtoitred^tüait  mit  bem 
Bifd^ojf  JU  ©al^jjurfl  unb  feinen  jjauren,  bie  »oft  ber  Wfd^off  [teuren  unb  & 
Inlett  bcn  jjauren  ben  »ertrag  nid^t,  ben  er  üor  1  jar  mit  in  gemad^t  l^at  K 

SKun  ift  ber  Bifd^off  nad^  bem  »ertrag ,  ben  er  »or  1  Jar  mit  feinen 
pavixtn  gemad^t  l^at,  in  ben  fd^toäbifd^en  pnnit  lomen  \  alf o  ruoft  er  ben 
^)unbt  an,  toietool  im  ber  ^)unbt  nid^t  fd^utbig  »er  getoefen  gu  l^etfen,  ban, 
toan  ctttoer  in  jjunbt  fomjJt,  fo  bingt  man  bie  alten  l^ennbel  au«. 

9Hfo  fd^idt  im  ber  fd^toSHfd^e  j)unbt  ^itf  tei  18M  man  3.  fo  fetten 
bie  ipauren  Bei  5M  man,  ba«  toaren  lanb«Ined^t  unb  er0naj)<)en  unb 
Büd^fenfd^ü^en.  aBer  ber  pmU  !unb  nid^^  fd^affen,  ban  bie  ))auren  l^etten 
4.  suu  bie  Berg  inn.  unb  umB  f ant  Ütrid^«  tag,  toie  ber  pmbt  mit  ber  ^)auren  l^auBt^ 
man  l^anblet,  ber  i^ie«  ber  ©a^^mair,  ber  {od^  gäd^Iingen  mit  2  ober  3  M  is 
f ned^ten  baröon  unb  »ertie«  bie  armen  pmxtn ,  ban  bie  Ianb«Ined^t,  bie 
ber  ®ai«mair  toegfuort,  ben  l^etten  bie  panxtn  fotb  geBen  \ 

^a  bie  panxtn  n)eber  l^auBtman  nod^  Ined^t  mer  l^etten,  ba  mfiften 
[ie  [id^  ergeBen.  ba  tie«  ber  pmit  oB  100  l^endten  unb  Ie<)fen^  z9  )x>a9 
ain  red^ter  ^^faffen^^unbt.   e«  fagt  jeberman,  e«  gefd^ad^  ben  panxtn  un^so 


1.  ^er  SBteberaud]6ru(i^  ber  @m« 
!|)8ruttg  im  ©aljBurgif^ctt  ffanb  im  3«* 
fammenl^ang  mit  ber  loom  (Srj^ergog 
gerbinanb  bem®rafen  9^iclad  toon@aIm 
öBertragenen  JBejlrafung  ber  @tabt 
@^kbming  in  Ol^er^eiermarf,  tDO  am 
3.3ttU  be«  vorigen  3a(>rc«  (f.  oBen  @.  232 
^nm.  1)  bas  ^eer  be8  @tgmunb  loon 
©ietrid^jleln  ton  ben  Sauern  üBcrtaHen 
»orbctt  toar.  —  Über  ba«  SBerl^aften  be« 
SiWof«  gegen  [eine  JBauern  giengen  bie 
^nfl(i^ten  toeit  audeinanber.  Sä^renb 
auf  einer  C^nbeSanuar  1526  gu  @a(}> 
Burg  abgeBattenen'  )93erfammlung  ber 
2anbf(i^aft  bte  l^ier  anmelenben  ©efanbten 
bed  Stai\tx9,  bed  f(i^n)&Bl|^en  SBunbe«,  bed 
StJ^etiögö  gerbinanb,  be«  ^erjog«  2ub» 
tt>ta  ton  iBa^ern  an^^praöftn,  bag  ber 
8i)d^of  feinen  ®runb  ju  ben  bori&firigen 
unb  JU  ben  neuen  Unrul^en  gegeben, 
UeS  bie  @tabt  i«ürnBcrg  crHären,  be« 
C^rsBifd^of«  9)>2einung  [ei  nur,  feine 
Untett^anen  me^r  unb  ^fftt  m  Be[d^n>e' 
reu,  fo  baS  ber  ©unb  me^r  pfix^txa  toSre, 
ben  ormen  Untert^anen  aU  ben  gürften 


u  Bclfen.     9n6)Mi^,  gerbinanb  L, 
b.  II  @.  207  ff. 

2.  3m  2)ec.  1525,  ni^t  ol^nc  Slber* 
fpru$  bon  <Sette  BidBeriger  SBunbeSber* 
»anbter.  @.  j. ».  8ogt,  ((Sorref^).  be« 
mr.  «rjt)  1.  c.  @.  113  ^x.  703. 

3.  ä)er  fd^toSBifd^e  ©unb  Beioiaigte 
pr  ^^iebertoerfung  be8  ^algBurgif^en 
Slufflanbe«  nur  ein  2)rittel  ber  gangen 
$«fc,  nämU^  3633  Wlartn  ju  guß  unb 
796  »leiter.  S3ogt,  ©a^r.  «oUtlf  k. 
@.  363  9[nm.  9.  @.  im  augemeinen 
über  biefen  gtoeiten  @aIgBurger  9(uffianb 
Naumann,  OueHen  jc.  @.  128.  274. 
411.  415;  ^immtxmanvt,  H  @.  557; 
38rg  @.  632;  JBogt,  2)ie  Ba^r.  ^olitif 
@.  343  ff. 

4.  Md^atX  ©eigmair,  ber  ben  (Bali* 
Burger  ^Bauern  gu  ^ilfe  gegogen  toar,  er* 
flärte  am  2.  3uli,  ben  ©ünbifd^cn  ni^t 
me^r  ISnger  SBtberflanb  leiflen  gu  ISnnen, 
unb  fe^rte  burd^  ^iro(  in  ba9  Senetia« 
nif^e  gurüd.  Sorg,  1.  c.  @.  653. 

5.  Slutgerid^t  gu  9?abflatt  am  20. 
3uU  1526. 


1536.  239 

xtäft,  ban  fie  erboten  fi^  anfangt  irab  offioeg,  fie  tMÜm  [Sdl  in^]  geren 
t^on,  toca  fie  fd^nlbig  tt>eren,  boc!^  fca^  in  ber  bifd^off  ben  betttag  ^ieft, 
ben  et  i>ot  1  tat  mit  in  gema^  ^at.  oBet  bet  t>mibt  mi  bet  bifd^off  tooU 
ten  nic^^  tottcn  ^en. 

5  !Det  bifc^of  UHid  ain  bub,  f o  tood  bet  )>mibt  toin  nt$ ,  unb  loet  bet 
pavxtn  ^ubtman  nnb  bie  (anb^Ine^t  nic^t  fo  fd^btttd^  bon  ben  ^uten 
gejogen,  fo  ^ett  in  bet  t>unbt  nid^^  finben  obgetoinen;  obet  ntan  ^tt 
binrfnt,  bet  t>ttnbt  ffoib  ben  (Soi^ntoit,  ben  ^ubtnton,  unb  tned^t  ntit  ge(t 
geftod^. 

10  Sd  ifl  nie  lain  fe(bf(^(Qgen  geioefen,  e^  fenb  nut  fd^tntü^(en  ge< 
u>efen,  obet  man  maint  e^  fei  bem  )>unbt  atoeg  bei  8  M  man  umblomen. 
fo  ift  ben  ^nten  gat  ni(^$  umblomen,  bad  nid^^  ^atft,  ban  bie  pavtxtn 
lagen  aboeg  ob.  ed  jod^  bet  )>unbt  offt  toibet  bie  t>auten  aud,  abet  fie 
loutben  aboeg  t>on  ben  {tauten  fd^anbtUd^  toibet  ^aim  gettiben  obet  ^im 

15  gejagt  \ 

!Z)ie  ))unbtt5tt  tagen  ^ie,  mil  bet  Itieg  toa^,  unb  loet  bon  ®a($* 
)>utg  ^etlam,  bem  betbott  bet  butgetmaiftet,  et  fo(t  nid^$  oom  ftieg 
jagen,  abet  e^  belib  banod^t  nid^t  oetfd^ioigen.  ed  toft  ben  t>unbt  ob  ixoau 
mal  ^unbett  taufent  gulbin. 

20  (Sd  tt)ad  ain  teertet  t>faffen  pmtt,  got  et))atmd  ba§  man  bet  unge^ 
ted^tiglait  atfo  ain  beiftanb  tut! 

Site  bet  fd^tt)äbifd^  punit  ftä^d  to)ibet  bie  ))auten  xoa^,  bie 
oot  1  iat  toibet  ben  t>unbt  xoaxzn  gett)efen. 

Anno  dni.  1 526 ,  toie  bie  ebetteutt  bie  Jfamm  fteft«  fttaff tcn,  bic 

2&  t)ot  1  iat  jü  ben  ))auten  gelaffen  mibet  ben  pmht,  tt)teto)o(  fie  bet  pmht 

t)ot  1  iat  gefttaft  l^at,  abet  ed  tt)o(t  lain  auffl^i^ten  ba  fein ;  ettUd^et  pmx 

toatb  2  obet  3  mal  befd^efet,  unb  auff  bie  lö^ft  fd^tug  man  im  etfl  ben  Io^^f 

ai  obet  tie«  in  l^endten ;  ba«  tet  bet  puniit  \ 

SRan  beftatt  ain ,  ffk^  bet  Slid^eli ,  bet  l^andCt  fie  bon  M  }fmU 
3otoegen,  man  bebotft  lain  uttait  übet  fie  f^)ted^en;  toan  bet  9ltd^eü  in  ain 
botf  fam,  fo  nam  et,  toeBid^e  pauxtn  im  gefielen  ^  ba  l^ett  ban[S3(.  ii2*[ 
bet  pmit  leutt  oetotbnet,  bie  im  l^ulfen- 

6.  3m  Original  fie^t  fiatt  *)>auTcn^u6ttnaii\  toie  ti  fnnflcm&l  Reifen  mu§,  *Bun^t^auptman\ 

1.  @.  über  ben  ®ang  ber  ^iegder«     bem  ^a^itel  'folgen  bet  fociaUu  9{et>0' 
eigniffe   ©eilmanu   @.   90  ff.;    Sorg     lutiou.' 

@.  650  ff.;  »00t,  1.  c,  Sa^rgang  1883  3.  $etet  «id^eliu,  be8©ttttbe8©rofo6, 

e.  119  ff.  fott,  tt>ie  im  ^ai\ft  bed^unbeS  felbfl  toer« 

2.  @.  bieju   ettDa  bie  S^\ammtn*  lautete,  Bis  gegen  (Snbe  bed  SapreS  1526 
flettung  bet  Sanffen,  II  e.  561  ff.  in  mit  eigener  $anb  1200  'ffitUUtn'  toom 


240 


VIII.  ^(Sronica  ttetoer  gef^^ten'  )>on  SBi(^e(m  9tem. 


©a«  tet  bet  jjunbt  mer  ?  er  gebot  ben  <)urgern,  fie  f oöten  itc  ipauren 
nod^  mer  ftraffcn,  »eöid^e  bei  anbern  i)auren  getoefen  »aren,  unb  »ann 
fie  bic  j)urgcr  nit  ftrajften,  fo  toett  fie  ber  pmit  ftraffen.  ber  teufet  i^et 
ben  j)unbt  gar  befeffen  »iber  bie  armen  ))auren! 

Unb  toer  ba«  forn  fert  nid^t  tpolfait  getpefen^  fo  toeren  öitß 
^^aurenItnber  ju  l^unger«  tob ,  ban  e«  toa«  ain  groffer  jamer  unber  bem 
<)aur«f oW  unb  ain  grofer  l^unger. 

ä3on  ainem  reid^^tag,  ber  ju  ©f^etrtoa^. 

Anni  dni.  1526  jar  ba  toa^  ain  reid^^tag  ju  ®püx,  ben  l^etten  bieio 
^^f äffen  jugerid^t  über  bie  ftett  ^.   ber  laif er  loa«  felb  m6)t  ba,  aber  ba« 
reigiment  üom  faifer,  toie  fie  ba«  reid^  georbnet  l^at,  bie  toaren  ba  unb 
öit  bifd^off  unb  f urften  unb  ftett ». 

35er  laif  er  tie«  ben  ftetten  1  fd^rift  fürl^alten ,  al«  ob  fie.  unfern 
Iriftetid^en  gelauben  nid^t  red^t  l^ielten*;  ba«  l^etten  al«  bie  <)f äffen  juge^is 
rid^t,  ban  bie  reid^ftett  bie  l^ietten  pxtVxizx,  bie  ba«  cbangeßumb  red^t 
^^rcbigetten,  ba«  fetb  gefiel  ben  bifd^offen  unb  <)faffen  übel,  unb  bie  reid^* 
ftett  bic  toeranttoorten  feine  artidEel  nun  ganfe  lool  ^,  unb  ber  frum  f urft 
^erfeog  §an«,  furfürft  öon  ®aJcen^  ber  l^erfeog  öon  ^raunfd^toeig  ^  ber 
tanbgraff  üon  §eff en ,  margraff  öon  ©aben «  unb  anber  mer  fürften  bie  20 
liierten  e«  mit  ben  reid^ftetten. 

9Wfo  toolt  ber  <)faffcn  anfd^tag  fain  fürgang  geioinen,  unb  ba«  loa« 
ir  anfd^tag,  ba|  fie  ir  eioangefifd^  ^)rebiger  fotten  loegton,  ober  man  fott 


Ülcbctt  inm  Zo\>t  bcfSrbcrt  BaBcn ;  bic 
@umme  ber  im  Suttbedgebtete  ^inge« 
ti^teten  betrug  naö)  einer  t>om  Sunbe 
loeranlagten  3nr<tniniettfieQund  Bis  )ur 
angegebenen  ^üi  ca.  10000,  unb  nod^ 
tt)urben  bem  Slici^elin  immer  neue  SSer- 
gcl^ntjfe  gur  $inri(i^tung  *ÜBer[e!^ener' 
übergeben.  3örg,  1.  c.  @.  634. 

1.  @.  oben  @.  233. 

2.  @.  inm  ©anjen  9lanfe,  2).  ®ef^. 
K.  II  @.  249 ff. ;  Ärucf^ol^tt,  2)er  ?Reldj8» 
tag  gu  @^eter  im  3abre  1 526  in  ^t)Ul9 
bijt.  Seitfd^rift  m.  g.  Sb.  XX  (3a^rgang 
1866)  @.  193  ff.;  griebeuöburg,  2)er 
9eei$9tag  gu  ^pdtt  1526. 

3.  (^.  bie  bei  Eröffnung  bed  9lei$^ 
tage«  Sntoefenben  bei  griebensbiirg 
@.  208  ff. 

4.  Gemeint  ifl  ber  erfle  Krtitet  ber 
raiferU(i^en^ro|)ofition,  bie  am  25.  3uni 
i9er(e|en  tt>urbe ;  btefelbe  tfl  abgebrudt  bei 


iReubeder,  üRerhoürbtge  f(ften|lü(ie  aud 
bem  3eitatter  ber  »leformation,  I  @.  21 
Slnm.  18;  neuerbing«  bei  griebenöburg 
@.  523,  3ltttang  VI. 

5.  @.  ^ie}u  bad  bie  Gattung  ber 
etSbte  audfübrlid^  be^anbelnbe  britte 
Äa^)itcl  bd  grieben«burg  @.  238  J.; 
ferner  @.  383  ff.  unb  Stnbang  X  u.  XI. 

6.  @.  über  ba«  ^jerföntt^e  fluftteten 
bed  ^rfürfien  Sodann  toon  Sad^fen  unb 
bc«  Sanbgrafen  ^Wxpp  toon  ©cjfen  auf 
bem  9lei^8tage  gu  €5^eier  grleben«burg, 
1.  c.  @.  295  ff. 

7.  ©erjog  Smp  bon  ©raunfci^Weig« 
Süneburg. 

8.  C^d  waren  auf  bem  ffttxäf^tojxt  an« 
»efenb  SWorfgraf  W^ipp  toon  Öaben, 
ber  a(«  einer  ber  Äommiffäre  be8  Äaifer« 
fungierte,  unb  fein  ©ruber  SWarfgraf 
@rnp.  ©emeint  ijl  (lier  ber  erflcre.  lögt, 
über  i^n  griebeußburg  @.  105  ff. 


1526. 


241 


bie  aä)t  (äffen  über  fie  au^gan.    ber  reid^dtag  nam  ain  enb  bor  Sdax^- 
tl^otomet.  24.  auguii 

[St.  112^]  SBtc  ber  Sürgf  in  ba«  Ungerlanb  jod^  unb  bil  fotd 

crf(^Iug  unb  ba«  Ungertanb  etnnam. 

5  Anno  dni.  1526  a  die  8.  fetember  famen  mäx  i)tx,  ba|  ber  Sürgl 
in  ba«  Ungertanb  gejogen  »a«  mit  3  mal  l^unbert  taufenb  man. 

Sltfo  it>^  im  ber  Innig  toon  Unger  mit  ainem  Itaincn  tootcf  entgegen, 
alf 0  f am  ain  findet  in  bie  Unger ,  ba|  fie  flud^en ,  ba  »arb  bem  f ünig 
Don  Unger  toit  toolcf  erfd^Iagen,  etttid^  fd^afeten  e«  auff  10  M  man,  fo  main* 
loten  etlid^,  e«  toaren  toot  20 M  man  erfd^tagen  »orben,  e^  toolt  niemanbt 
bie  toarl^ait  fagen.  ber  lünig  bon  Unger  lam  aud^  umb,  e«  ertratt  in  fein 
aigner  gaut  ober  ro|  in  ainem  mo^,  ban  er  toa^  toon  bem  roß  !omen^. 

9llf 0  nam  ber  Sürgl  ba«  Ungertanb  ein ;  e«  tet  im  niemant  f ain 
toiberftanb,  unb  im  october  jod^  ber  Sürg!  toieber  l^aim  2. 

i5S55ie  ber  Seroniu«  gugger  auff  ainer  Burger^i^od^jeit  ain 
grofen  muttoitten  trib  bei  ainem  nad^ttanfe. 

Anno  dni.  1526  im  ottober  ba  »a«  ain  burger^l^od^jeit  ^ ;  unb  ju 

nad^t  bei  bem  nad^ttanfe  ta  lam  ber  Seroniu«  gugger*  ju  bem  nad^ttanfe 

unb  »a«  f ot  »ein  unb  fd^nitt  be«  Äriftoff  ^ertoart  ^  tetterin  ain  io^)f  ab 

20  mit  fam))t  bem  l^ar  unb  nam  be«  ^ertoar^  tod^ter  bei  ber  l^anb  mit  getoatt 

unb  tanket  mit  ir  über  bie  bendt. 


1.  flm  2.  SuU  traf  ber  Sultan 
©oUrnan  II.  in^elgrab  einsam  28. SuU 
tourbe  ^etertoarbetn  genommen,  am 
29.  ^ugnjl  toav  bie  unglüdtt^e  ^ätUöft 
Ux  ÜJlo^aq,  bie  bem  ^0nlg  bad  SeBen 
loflete  unb  ganj  Ungarn  in  bie  $änbe 
ber  Surfen  lieferte.  $on  bem  gangen 
ca.  28000  Wlann  g&^Ienben  $eere  bed 
Königs  retteten  {i$  nur  einige  S^aufenbe 
burci^  bie  gtu(^t.  2)te  ^au^tqueHe  über 
btefe  @4Ia(^t  unb  bie  i^r  toorangel^enben 
C^reigniffe  bllbet  bie  2)arfieKung  berfel« 
beniDon  @te))]^an  ^robaticd,  abgebrudt 
al8  In^ang  gu  ^onfiniud  (Hanauer 
^usg.  1606)  unb  bei  ^atona  XIX 
©.  616  ff. 

2.  «m  10.  ^tpl  gog  ber  ©ultian  in 
Ofen  ein;  ba«  ganje  8anb  »urbe  entfe^ 
l\äf  toertoüjlet,  über  200000  «Perfonen 
n)urben  getübtet  ober  aU  ^flaben  fortge« 
fütfrt.  @nbe  bed  WlonM  trat  ber  @uUan 

€tattc^conifen  XXY. 


ben  !Rü(!}ug  an. 

3.  3m  Oft.  beö  3a^re8  1526  »aren 
auf  ber  Ferren  Srinfflube  gn^ei  ^od^geiten 
gefeiert  »orben:  am  2. Oft.  bie  bestand 
Berlin  mit  @abina  bon  ^tetten,  am 
29.  Oft.  bie  be«  Sllbreci^t  SWünjer  mit 
@ibiaa  Sattler.  Bamede  @.  32. 

4.  ^ieron^ntus  gugger,i@o(in  beS 
UlridJ  Sugger,  ein  S^effe  be«  berühmten 
3afob  gugjger. 

5.  S(rt{lo!i>^  $era)art  toax  ein  ®e» 
fd^äft9com:t>agnon  be9  ^ieront^mud 
gujger.  5Jm  l.3an.  1526  Ratten  %ntcn, 
^atmunb  unb  ^ieront^mud  %viQQtx  mit 
83euebift  öurf^>art,  (S^rijlo^)^  ©er»art 
unb  ben  trübem  ^nton  unb  ^and 
$imel  [i(b  gu  einem  *@^tt)ager  öecg«, 
©Ämelj»  unb  $fenn»ert«^anbef  ber» 
einigt.  @.  2)obeI  in  ber  3eitfd^r.  be« 
Mß-  ^er  für  ^d^ioaben  unb  9huburg 
3a^>rg.  1882  e.  202. 

16 


242 


VIII.  '(Srotttca  netter  gefd^id^tcn*  ton  SU^icIm  9lem. 


S(fo  tDarb  er  ^or  ratt  oetHagt,  ba  ftrafft  in  am  xatt  umb  3  ofen 
ftain,  ba«  ttift  66  p,  nnb  mit  ber  leöerin  ba  fott  et  fld^  bertragen;  fle 
fobert  100  fl,  er  toott  ir  nur  30  fl  geben,  aber  ber  gugger  frainb  legten 
fid^  barein,  bag  ed  l^aimtid^  bertragen  i^arb;  aber  man  maint,  man  l^ab 
ber  feüerin  atoeg  50  ober  60  fl  geben  ^.  6 

[331. 113»]  SBie  l^er  38rg  bon  grainbfi)erg  12M  tanfefne^i^t  in 
ba«  SBelfd^lanb  fürt  für  ben  faifer  ftaret. 

le.Dft.  Anno  dni.  1526  nad^  fant  ®aßen  tag  ba  fuort  i^cr  35rg  bon 
grainbf^)erg  12  M  man  jfi  fuo«,  lanfelncd^t,  auff  SKailanb  für  ben  faifer 
Äareü^  ban  ber  iap^t,  SSenebiger  unb  tünig  öon  grandreid^  bie  lagen  lo 
bor  aWailanb.  fo  l^ett  ber  faifer  ba«  fd^to«  ju  äWailanb  inn,  bie  ftatt 
aüd^ ,  aber  bie  SBatd^en  toarcn  bll  toiber  in,  aber  er  jod^  ntd^t  gen  SWai«' 
tanb,  er  »olt  öor  gen  5Rom,  ba  toarb  l^er  Sorg  frand  unbertoegen  ^. 

SBie  bie  ©ed^em  ain  funig  ertoelt  l^aben. 

Anno  dni.  1526  a  die  pxmo  nofembcr  famen  mär  l^er,  ba|  bieis 
^ed^em  ben  l^er^og  f$erranbo  ^on  Öfterreic^  }&  ainem  funig  jä  S3ed^em 
erioelt  l^aben  *. 

SBann  mSr  l^er  famen^  bag  bie  Unger  ain  funig  ertoelt  l^aben. 

Anno  dni.  1526  a  die  22.  nofember  famen  mär  l^er,  ba|  bie 
Unger  ben  toeiban  in  ©ibenbürgen  ju  ainen  fünig  in  Unger  etoellt2o 
l^aben  ^ 


1.  2)a6  gieren vntu9  Suagec  eht 
bnrd^  !^eitere  ÜleBendanfd^auung  befanntet 
Wlann  koat,  Begengt  aud^  ferne  ®taf>' 
fd^rift,  auf  ber  )tt  (efeu,  ed  fei  feine 
'Jböd^fie  Sufi  oekoefen,  tm  SBefi^  reid^er 
i^d^%  o^ne  borgen  nnb  Beunmfiigtnbe 
©efd^fte  Bei  nebendkoürbigen  greunben 
in  Wlu^t  Reiter  nnb  too^ltoouenb  fein 
SeBen  l^inguBringen'.  @.  bie  toteinifd^e 
Ohrabfd^rift  Bei  @d^ott,  1.  c.  3a(rg.  1880 
@.  307. 

2.  @.  gnm  ©anjen  d^anle.  b.  ®t\(if., 
II  @.  456  n.  2)ie  im  te^e  angeaeBene  Ba^t 
tfl  ettoad  in  ^od^.  @.  ben  Serid^t  in  $or< 
ntal^r'«  %t^\\>  1812  B.  424,  toe  bie  (&o 
fammtsal^t  auf  10650  a^amt  angegeBen 
toirb. 


3.  ^runbsBerg  kourbe  BelanntlUI^ 
ko%enb  einet  gegen  iffn  fid^  ti^tenben 
menterifci^en  iSemegung  feiner  Ihte^te 
am  16.  iD^ät)  1527  Bei  genara  t>om 
€^lage  gerührt.  &.  Steigner,  ^i^ria 
$errn®eorgen  unbSa9)>am  ton  Smnb«« 
Berg,  granlfnrt  a.lWt.  1572  @.  106. 

4.  2>ie  Sa^r  gferbinanb«  gnm  ^9< 
nige  ton  851^men  erfolgte  am  23.  Oft. 
1526;  am  folgenben  ^ge  bie^rocfa« 
mation. 

5.  2)ie  ^roclamation  be9  SBoimoben 
Sodann  3^oIva  ton  ©ieBenBürgen  }um 
^5nige  ton  Ungarn  erfolgte  in  &tni}U 
koeigenBurg  am  10.  9tot.  1526. 


1526.  1527. 


243 


SSJan  bte  S3e(^em  bed  )>a&ftd  fecten  angenomen  l^aben. 

Anno  dni.  1526  in  btfem  iax  ba  nanten  bte  Sötäftm  in  JBed^mer 
lanb  bed  (apftd  fecten  ober  glauben  an  ^ 


1527^ 

5[©t.ii4]  JBieiuSlug«^)urfl  öil  leutt  bei  bcmÄIcnlentJrnnin 

aincr  grfib  üerfieten*. 

5.  ^it  ^iet  no(^  folgenbcn  Übetf^riften  ton  nt^t  me^t  tot^anbenen  ^tfi^cn  ftnb  ou4  Um  *lRe< 
•gifiCT*  Ut  (&(^Tonif  entnommen.  —  8.  tie  ^ntf^iiftcnbefd^nibung  6.  XIY. 


1.  3it  ben  SBeri^anMungen  ber  Uf^ml» 
fd^en  @tönbe  mitgetbinanb  tDurbe  xxt^tß 
3U0  auf  biereUdlöfen^er^ältniffe  biegor« 
bnung  erl^oBett,  bag  ber  ^nig  gegen  ble 
Beiben  im  Sanbe  ^enf^enben  8e(ennt< 
niffe,  ba«  fatl^olifd^e  nnb  bad  utraqnifti« 
fd^e,  ba«  bU^etige  )93erfa]^ren  ber  ^Sntge 
be'tbel^alte  unb  bie  in  ben  9{eben(anben 
^errfd^enbe  3t»i(trad^t  in  ©tanbendfa^en 
burd^  ^nfhrebung  eine«  (Soncild  p  U* 
feitigen  terfnd^e;  im  übrigen  foHeer  ba« 
Verbot  ber  $riefierel^e,  bie  $eoba<]^tttng 
ber  Saften,  bie  (S!^rerbietitna  gegen  bie 
(Sacramente  nnb  gegen  bie  ueben  ^eili' 
gen  anfrei^terl^alten.  2)iefe  2)inae  f^eint 
unfer  (S^rontft  bei  feiner  iRoti)  im  9[uge 
gehabt  p  !^aben. 

2.  JBgl.  oben  @.  198,9.  213,7.  (Sine 
an«fü]^rUd^e  2)arfieUung  be«  in  9lebe 
{lefienben  Unglüde«  gibt  bie  (S^^innQ  in 
$.  ^ector  aJlavr«  'iDeemorii  )&  ainer  Sro« 
nica'  (C^igentl^um  be«  l^ift.  $er.  f.  @d^toa« 
ben  unb  Nienburg):  [«1. 350b]  *Anno  1527 
iar  im  monat  b^mung  am  12.  tag  be« 
fci^ad^  an  f onber  groff er  fd^ab.  [©1.351»] 
ba  bonet  ain  rat(  bie  ^attmanr  sfine^^ 
an  bem  ^tend^enti^orUn  gegen  (Sintag  gn. 
nnb  af«  ber  gmnb  gegraben  toa«  unben 
im  graben ,  a(«  man  anfieng  )&  manren 
unb  aiu  tvenig  au«  bem  grunbe  fomen 
ma«;  ba  gefd^a^  ain  jiemmerli^er  unfal 
au«  unt>irfe9ligr(iait.  ba«  loa«  a(fo: 
man  l^ett  bie  alt  ftottmaur,  loie  nod^ 
fleet,  ftbnnrgrab  abgflod^en,  bag  ain  ab« 
f^eui^un  ^S^e  tt>a«,  man  fd^^t  tool  4 
(anb^Ineii^tMe«  loon  oben  bi«  in  gmnbt, 
unb  (lett  oben  augerlt^Ib  ber  flattmaur 
ain  groffen  mortelpütten  auf  ba«  abge« 
^od^en  erbtrid^  gemad^et,  aud^  fürt  man 
feren,  fat  unb  flain  )&  fieren,  unb  tt>a« 


}ü  bem  ban  nottkoenbig  n>a«,  aud^  oben 
barauf,  toiekoott  oben  ba«  erbtriii^  unben 
nit  gefjprtffen  toa«.  alfo  an  tag2)orotl^ 
ba  fagt  ain  man,  !^ieg  S^oma  ^a^  i& 
bem  maifler  dannfen  ton  9^n,  ber 
[81. 351b]  bajumal  meiner  l^erm  toerd^« 
maifler  toar:  *  lieber  maifter  ^axtni, 
fi^aut,  U)ie  ^  ba«  ttlbttiq  ba  nnb  ba 
U)o(  ain«  banmen  toeit  anfgetl^onn  !^att!' 
barauf  fagt  ber  maifler  ^anng :  'bu  bift 
ain  narr!  e«  l^t  fid}  loon  ber  lettin  toegen 
aufget^ann'.  ba  mü^  ber  arm  meifler 
MtDeigen,  u>ie  ban  nod^  M  gSt«  rat«  Ui 
ben  armen  tentten  t>erIoren  ifl.  a(fo  nmb 
ain  ul^r  nad^mittag  ba  ^fib  ber  la^  ba« 
erbteri^  unben  l^eran«  unb  gfi  ainem 
ma(  gar  fd^net,  bag  niemanbt  en^Iied^en 
lunbt,  toen  e«  ertoifd^t,  ber  mäfl  bleiben, 
bau  etttiii^  fttdfftn  bi«  an  1^1«  unb  ettUd^ 
bi«  an  gürtel,  ettlid^  bi«  an  htie,  bie 
fd^rieen  aü  jiemmerlid^  burd^  (autter  nmb 
aott«U)inen  )ä  l^elfen.  ba  fuffent  ettlid^ 
lentt  ^in^ä  unb  toottten  inen  l^Ifen,  ba 
fiel  erft  ber  ober  tait  au^  bal^er.  ba  be« 
bedfit  erfl  ba«  erbrid^  alle  mitainanber, 
ba«  gau^  eben  um«,  bag  man  niemanbt 
mer  fad^.  aber  ainer  toar  am  erflen  tool 
bei  bem  fc^endtl^er  [9dl  352«]  begriffen  bi« 
an  bie  toaben,  ber  ambait  fidf  femmerlid^ 
l^erau«,  bag  im  l^aut  unb  ^ar  abgieng, 
unb  (am  ^erau« ,  ba  fiel  ba«  anber  tati 
and^  ^emad^,  unb  toer  ber  toerd^maifler 
aud^  fd^ier  barinn  befledf^t.  man  toelt 
bie  armen  immer^ü  btnantreiben  s&  ^e(« 
fen,  bie  tooUen  nttbinan,  ban  ba«  erbt« 
rid^  fiel  immer^ü  l^erab;  ba  toarb  ba« 
[aiu]  üemmerlid^e«  gefd^rai,  ba«  Üegtid^  3u 
boren  ift  bie  toeiber  lnf[m  l^inan«,  unb 
koeld^e  iren  man  nit  baib  fad^,  bie  loarb 
onmed^tig.   ber  koerdC^maifler  mSfl  ent« 

16* 


244 


VIII.  'Cronica  xtttotx  gef^i^tcn'  i>on  Sßtt^ielm  9lcm. 


SSonbem  iDaffet,  bad  jü  äSenebiggtod  ift  geiDefen. 

S3ie  ber  ab&t  ju  fantütti^  l^tetDegjo^^. 

SBte  l^er^OQ  SBt(]^a(m  ^on  fairen  fotd  gen  Sebet  fd^idtunb 
»Ott  maifter  SWtd^ct,  ain  i)tcbtgcr  öon  9lug«^)Ut8,  fac^en^. 


(auffen  [unb  ftd^]  t>erbergm  )9or  bett  koet' 
Bern  unb  geftainben.  ber  Baumaifler 
tt>arb  nit  lool  gerebt,  unb  gefd^ad^  man« 
^etUi  rebt.  bie  naAt  muJI  man  grai^en, 
man  bertri)|i  fid^  gutter  Betonung,  toax 
f(i^mal  gehalten,  unb  toax  groffe  müt>e 
unb  fotg,  fold^e  arbait  }&  tpnn,  bau  pc 
tt>aren  (att  toom  erbri<]^  unb  tig  Befd^itt; 
leerend,  »an  man  ain  fanbt  unb  bis  an 
bie  (neben  binnen  jla(tl^ ,  fo  mod^t  man 
in  nit  l^etaugsie^en,  [^l  352b]  man  ttd^t 
ain  toerben  an  unb  ain  gug,  batan  iojSf 
man?  l^etand.  toaxmt  e0enbig(li(i^  anih 
feigen,  grieg  aufgefd^n}oC[en,  ainer  auf* 
xtd^t,  ber  anber  bndbt  fleenbt,  ber  ain  ain 
ftain,  bifer  ain  cUn  in  (lenben,  ber  anber 
ain  fübel—  in  [umma,  »ie  |ie  in  ber 
orbait  gefianben  »arent.  ber  t>erfaC[en 
^er[onen  toaren  13 ,  tt>arent  begraben  im 
^ed^^aud,  benen  gott  genab,  amen! 

^en  ned^ften  ratstag  »ar  ain  grog 
mitlatben  im  rat  nmb  ber  armen  leut; 
bie  baumaifter  toaxmt  im  ratfi  tt>ie 
(Inber. 

2)er  verfallen  leuten  totiUx  unb  (in« 
ber  tt>urben  bon  ainem  ratl^  mit  jimltii^er 
tererung  i9erfe(ien. 

2)tfe  mauer  fiel  barnad^  aber  ein, 
bod^  t^ettd  ben  (eutten  (ain  fd^aben,  an 
bem  ort,  ba  ber  koeitt,  grog  tl^uren  ainer 
baflei  gleich  ftett  gegen  bem  ^inlag  i&. 
bie  unbert  bes  ^lend^entibor  iß  anäf  ain 
[f&l  353»]  maf  nibergef auen ,  ijl  bart)or 
im  1524.  iar  befd^e^en,  bod^  tt>iber  mit 
grofen  nncofien  aufgebaut* 

1.  9ttm  fd^eint  t)on  bem  Seggug  be9 
W>M  So^anneS  ^d^rott  berietet  gu 
f^aUn,  ber  am  12.  3uU  1527  refignierte. 
@.  über  i^n  oben  @.  127. 

2.  ^er  $er)og  ^il^elm  bon  ^a^ern 
fanbte  150  SD^ann  $a(enf4ü^n  unb 
50  9ieipge  unter  bem  «efe^U  be«  Solf« 
bietri(i^  t)on  IhtSningen  (Pfleger  in 
^(SftoaUä)  nadb  bem  feit  bem  Saläre  1509 
bem  8ürgermeifler  Ulriii^  Slel^linaer  ge« 
^Srenben  ^d^log  Seber  (fübtoefllid^  ton 


Sanbdberg ,  im  ^a^rifd^en  gelegen) ,  nm 
ben  ftd^  bort  auftfaltenben  ^ugsburger 
$räbt(anten  mofatl  fetter  ober  (Setta^ 
rin«  (f.  über  i^>n  @enber  @.  178)  anfju« 
lieben.  2)iefer  toar  jebod^  bei  f(n(nnft 
ber  iSetoaffneten  bereits  entioifd^t  @.  bie 
Belatio  bist,  de  ortu  et  progresBu 
haeresum  in  Oennania.  praesert.  in 
Aug.  Vind  @.  26 ;  ®affer  ad  h.  a. ; 
«belareiter,  Annaleen,  L.X  Sflx.  30. 
2)ie  SBeber<i6roni(  beriii^tet  unter  1527 
folgenbed:  *92ad^bem  bad  toort  ©otteS 
immer  Herder  an9  gotteS  aenaben  sSge« 
nomen  unb  getoad^fen  ifi,  ba  ^at  ^er^og 
SQ3i((a(m  3a  8airen  als  ein  erl^alter  bes 
fiuls  3u  9{om  in  allem  feinem  taub 
emftliii^  bei  leib  unb  leben  terjpoten,  bag 
niemanbs  an9  feinem  lanb  al^er  gen 
f(ngS)>urg  an  unfer  |>rebig  totttx  geen, 
reiten  nod^  faren  fott,  bann  bas  ^oid 
^auffentoeis  oem  tt>ort  gotteS  in  bie  fiat 
nad^gienge.  unb  auf  ben  24.  innii  bifs 
jiarS  feinb  aus  t)erfd^affen  ^er^og  ^\U 
^aUnS  i&  SBatm  50  )}ferb,  mal  falden« 
n5tkn,  brei  tt)ägen,  mit  ^üd^fenfii^iten 
tt>ot  gelaben,  unb  mit  135  guf&l  auff 
ben  morgen  bier  ur  i9or  mittag  bem 
embeflen,  erfamen  unb  tod\tn  Ferren 
Ulrid^  d^ed^Unger,  ber  geit  bürgermai^er 
atl^ie  3S  ^ugS^urg,  für  fein  fifloS  3S  Se« 
ber  onentfagt  unb  [one]  ben>aren  aller 
eem  (omen  unb  im  an^igen  laffen, 
bag  bie  fürftUd^  gnab  jä  »airn  feine 
feinb  in  feinem  fdfilog  füd^en  tt>Sa.  unb 
begert  im  alle  unb  iebe  gemaii^  unb 
l^bnmer  ^fieröffnen,  beS  ^en  burgermaifter 
TftttSfiln^tx  tt>illig  get^on.  unb  nad^bem 
fie  lang  ge&ii^t,  f^ahtn  fte  gar  ni^ts  ires 
gefaHens  ünben.  ba  ^abenb  fie  til  bingS 
im  fd^log  mutwillig  t>erberbt  unb  [finb] 
bamad^  burd^  feiner  armen  leut  (orn 
unb  getraib  felb  gefaren  unb  geriten; 
ber  teufel  fei  ir  glaitsmann.  ben  feinb, 
ben  fie  gefud^t  l^aben,  loas  ain  ^rebiger 
al^ie,  maifter  SJlid^ael  Heller  genant,  ber 
toarb  burd^  ain  ^aimlid^en  toeg  in  ain 


1527. 


245 


SBie  5Rom  gctounen  ift  toorbcn^ 


Baurnffau«  ^tJpxa^bt,  unb  am  morgend 
i{l  er  mit  ainem  folbner  all^et  gen  ^ngd* 
))urg  feinen  fetnben  entrannen  2C.' 

1.  2)ie  (SroBentng  iRomd  am  6.  iD^ai 
1527.  @.  Mejtn  etn>a  ^anU,  2)entfd^e 
®efd^.  K.  II  @.  279  ff.  SSon  beJannten 
^ugdbnrgem  befanb  fid^  <S(i^ettUn  toon 


©urtenbaci^  babei.  @.  ^erberger.  @^ert* 
Uns  Seben  @.  XII  unb  bie  'Sebendbe« 
fd^teiibung  bed  berühmten  9titter8  @eb. 
©^ertlin  t>.  8.*  ^eransgegeben  t>on  (Sbr- 
@iegm.  D.  $ol3f(i^uber  (granlfurt  nnb 
2ei»)5ig  1777). 


§ic  fad^t  an  ba«  rcgifter  bifct  cronica. 

1512. 

2Bie  ber  tüntg  öon  grandrcid^  btc  ftat  ^reffa  gctoan  am 

crftciH)tat 1  [3] 

35on  ainer  gtoffcn  ^^runft  ju  ^affato 1  [3]     s 

35on  ainer  groff en  fd^tad^t  üor  JRaf enna ,  unb  bic  [tat  gc* 

»unen  unb  gc^^Iünbert  tpatb 1  [3] 

©an  ber  rörlaft  Bei  fant  SWarttn  gcmad^t  toatb 1  [4] 

9ßie  bad  fd^(od  ^od^enlräen  geiDÜnen  toarb  t)on  beut  laifer 

aWajcimUianu«  unb  bem  fd^toäbifd^en  ^)unb 2  [4]     lo 

®ic  ber  tl^urn  Bei  fant  ©ebaftian  erneuert  »arb    ....  2  [5] 

1513. 

©an  ber  SWartin  §uttcr,  ber  fd^neiber  junftmaifter ,  ge* 

l^endfttparb 3    [6] 

3Bie  ber  3iJrg  JRigler  toon  2lug«^)urg  unb  be«  SBinfeerer«  n 

Ined^t  ain  frfimen  gefeüen  jä  2)iind^en  erf dringen,  ber 
l^et  in  fain  laib  getl^an 3    [6] 

SBic  e«  lang  nid^t  regnet  in  §if})ania 3    [7] 

Sic  ain  maicnbab  aujflam  für  bie  temi  unb  fd^äben  öon 

ber  granfeofen  ^)tattern 4    [7]     20 

3}on  öil  auffrur,  bie  in  ben  reid^ftetten  »a« 4    [8] 

1.  2)a9  Seegifter  fielet  in  bet  ^anb*  aeid^net  a(fo  bie  ntUn  ber  ^(atüa^t  ber 

fd^rift  toor  bem  %tifit  ber  (£^>ronlf.   S)er  ©anbfd^rift  in  Älammern  pe^enbe  ga^f 

^iBearBeiter  bec|et6en  fanb  ed  jiebod^  für  bie  2)ru(lteite  ber  borüegenben  f(udgabe. 

jtöed mäßig ,  ba«[etbe  bem  SIejte  angu«  —  2)ie  ga^resgal^ten  1512,  1513  2c. 

j^&ngen,  um  ber  ffoUonummerterung  be«  feMen  im  Original  unb  finb  l^ier  gnr 

OriainaIdbieentn>red^enben^eitensa^(en  teid^teren   Orientieruna   bed  8enü^r9 

be«  2)ru(ie0  ^Beifügen  ju  tifnuen.   @d  be<  biefer  (S^ronit  l^in^ugefügt  »orben. 


aieslflcr  blf«  cronica.  247 

San  bed  Sangen  cappti  auff  bem  gronl^off  audgemad^t  tDarb  4  [8] 
SBte  t>ier  gefeUen  ))on  9[ugd))&rg  ben  tpetn  jä  SRind^en  tt)o(« 

ten  aufflaffcn 4  [9] 

3Bte  ain  groffe  fd^Iad^t  t>ot  S«oara  tcfd^ad^  im  SBcIfd^tonb.  5  [9] 

5  SBic  am  f  aft  latter  »intcrtoa« 5  [11] 

9Son  bem  SlnnaUn  SamemttUn ,  bie  ga(  avi^ ,  fie  U  unb 

trund  nidf^,  e«  »a^  Biebetei 6  [1 1] 

Sßte  bie  l^er^ogin  t>on  SRind^en  bad  Samenitßn  probieren 

»Ott,  ob  e«  ä«  ober  nlt 6  [12] 

10  ©te  bie  l^erfeogin  ain  brieff  l^erfd^idt  bem  laifer 6  [13] 

S)a6  ift  ber  l^er^ogin  üon  SWind^en  gefd^rift 7  [13] 

3Bie  ba«  Samenitßn  ber  l^erfeogin  antoort  fd^reib  ....  10  [18] 

SBte  pd^  bie  l^rftogin  nnberfd^riben  l^at  im  brieff  ....  11  [19] 
SBie  ain  rat  l^ie  bem  Samenitßn  bie  [tat  t>erbott  aM  befe(d^ 

15        lal.  maieftat 11  [19] 

9Bie  ba9  Samenitttin  toeg^od^  unb  ain  man  nam    ....  12  [19] 
äSon  ainem  jol,.  ben  ber  laifer  bem  l^er^og  t>on  SSJirttenberg 

gab 12  [20] 

1514« 

20  3Ble  ju  35enebig  öit  genfer  t)ert)runen  am  StiaUt    ....  13  [21] 
2Bie  3iJrg  35etter  unb  Seroniuö  Sml^off  burgermaifter  ujur* 

ben  jü  bem  erften  mal 13  [21] 

3Bie  ainer  bei  14  Jungen  mäbßn  gefd^toed^t  l^ett 13  [22] 

3Bie  ain  frau  iren  man  im  ©airtanb  ermörbt  l^at  .   .   .   .  13  [22] 

25  SBie  ber  Ifinig  üon  ^oten  i>it  SKofd^gotoitter  unb  Zatttxn 

erfd^Iug 13  [22] 

©ie  ain  groffe  auffrur  im  toirtenbergifd^en  tanb  »a« ...  14  [22) 

Sie  SDiartin  ©d^eüer  jü  U(m  ftamettin  tie«  mad^en  ...  14  [24] 

SBie  iti)en  lanen  mit  Weintrauben  l^erlamen 14  [24] 

30  Sie  ain  f^aur  t>i(  j[ung  at>fe(  unb  birenbemlin  geftoten  l^et .  14  [24] 

"Siam  ber  marbdftainin  rörlaft  bei  fant  Sienl^art  gemad^t  ift  1 4  [24] 
©ie  ber  ©offi,  ber  lünig  in  ^erfia,  unb  ber  türgüfd^  laifer 

ain  gro«  fetbf dalagen  gel^abt  l^aben 15  [25] 

©ie  ain  »armer  tointer  unb  feud^t  ^ie  loa« 15  [25] 

35  1515. 

©ie  Sacob  $$ugger  mit  U|  ))on  anbringen  gerid^t  toarb    .  15  [25] 


248  fRcgtjlcr  blfcr  cronica. 

®a«  lom,  tpein  unb  l^olfe  l^tc  galt 15  [26] 

SBic  ain  ^rcbtgcrmmd^  am  römifd^  gnab  l^cr  brad^t   ...  16  [26] 

saSic  JRcid^cnl^aö,  ba«  ftettfin  Bei  ©atfeBurg,  t)er<)ran  ...  16  [27] 
933ic  bcr  r>on  ©tdtngcn  cttttd^  öon  ©orm«  fieng  unb  fd^äfet 

unb  für  bic  [tat  jod^ 16  [28]   s 

Sic  bcr  3örg  «tglcr  ju  Srcm«  ben  ^al«  aBfict 17    [28] 

SBan  bcr  Sinla«  l^tc  gemad^t  tft  unb  tocr  jum  crften  cingc* 

laffentoarb ...     17    [28] 

aßte ain  Bifd^off  öon ^remöol tpcin  toarb 17  [29] 

®tc  bcr  tl^urm,  bcr  8ugtn«tanb,  l^od^cr  gc^^auen  toarb  .   .  17  [29]   lo 

©ie  8aU5  ^flfter  ju  ftoftntfe  ain  biemcn  fester  crfd^offcn  l^at  17  [30] 

©an  bcr  Ino^jf  auff  Unfer  grauen  Strd^en  gemad^t  toarb  .  17  [30] 

S33te  ain  gro«  morb  Bei  9lcgenf^)urg  gefd^ad^ 17  [31] 

®ie  ber  l^er^og  t)on  SBtrttenBerg  ben  §an6  toon  Rotten  er* 

ftad^  unb  in  bamad^  felB  l^andtt/  ber  »a«  fein  Itebftcr  is 

biener 18  [31] 

Sie  unfer  ficBe  frau  ju  SDiaitanb  groffe  iatd^en  tat    .   .   .     18    [32] 
SBie  ain  Burger  l^ie ,  ber  l^ied  Hartman  Sangenmantet,  ju 

l^ungerftarB 18    [33] 

Sic  bie  ^)auren  in  tpinbifd^en  lanben  etfid^  ebctteutten  ire  20 

fd^Io«  aBgetofinen  unb  ^tünberten  bie  fd^Io«   ....     18    [33] 

95cn  jtDai  iuben,  bie  ju  ©orm«  l^aimlid^  gefangen  tpurben, 

unb  tt)o(t  pe  au6  ber  ftat  geflert  l^aBen 19    [34] 

S33an  ba«  ffixl^m  heufe  ju  bem  ^aitigen  ftreufe  gemacht  ift .     19    [34] 
933ic  jü  fant  Ulrid^  in  ber  lird^en  Bei  ber  nac^t,  ate  bie  minc^  25 

JU  mettin  »aren,  ain  gro«  gcrfinn)ct  toa« 19    [34] 

3ßan  bie  gro«"  glogen  ju  bem  §aittgcn  Äreufe''gemad^t  unb 

gcl^endtt  toarb 20    [35] 

2Bic  faifer  SWa^imitian  jtoen  l^eurat  mad^t  mit  bem  funig 

öon  Unger  unb  ©c^em 20    [35]  30 

®ie  c«  faft  regnet  unb  ber  8ed^  unb  bie  tpaffer  faft  gro« 
tparben  unb  grofer  fd^ab  gefd^ad^  an  l^eu  unb  fi(  bing 
teur  »arb 20    [37] 

933ie  etdd^  ftied^t  ir«  toirfe«  Ined^t  jfi  ©tuttgarten  ju  bem 

fenfter  au^tourfenb,  ba^  er  in  nid^t  »ein  toolt  Bringen    21    [37]  35 

SBiegraff  (SBerl^artöonftingftainl^icfieÄminfeen.   ...    21    [38] 

®ic  ber  Bat>ft  feinen  lauttenfd^lager  ju  ritter  fd^tug  unb  im 

i>itfd^andtt 21     [38] 


fRcgtfIcr  bifer  crotilca.  249 

SSJie  Slbam  Zxnä)\t^  i&  äßinfter^aufen  bem  l^itten  fein  f)am 

t>crj)rant  unb  2  Itnb  bartn 21    [39] 

9ßte  2U)en  ^ie  gäd^Itngen  ftärkn,  unb  ainem  ftted  atn  toeiu^ 

fad  ben  ^atö  ab,  gefd^a^  auff  dn  tag 22    [39] 

5  35on  aincr  fraucn,  bic  pd^  fett  l^andt 22    [39] 

SBie  ®i^  t)on  S3erta(^ingen  etßd^  Iaff(eutt  t>on  9lugd)}Utg, 

Üftierenberg  unb  üon  Ulm  fieng  unb  fte  fd^äfet    ...    22    [40] 
SBie  l^er^og  9Bt(^a(m  ))on  fairen  ßed  atn  fenfin  mad^en  auff 

am  Mlbfaul  (et  ber  8ed^6rugl  mit  bed  Sairtaubd 

10        toapm 22    [40] 

San  ber  Mfd^off  bte  fegmüttn  ju  Oberl^aufen  mad^en  (ted  .    23    [41] 
ä3on  ainer  groffen  fd^(ad^t  (et  3ßaringnano  ntd^t  fett  ton 

9Rat(anb  ))on  bem  luntg  ))on  Srandtretd^  unb  bem 

l^erfeog  i>on  aWaifanb 23    [42] 

isSSJte  bte  teutfd^en  Ined^t  t>on  bem  luntg  bon  t$rand(retd^ 

jflgen  unb  faft  ftutbcn 24    [43] 

SSte  bte  S3enebiger  mttfam)>t  ben  i$ran|ofen  bor  ^reffa 

lagenb 24    [44] 

9Ban  man  l^te  3  marmetftatntn  rörlaften  mad^t 24    [44] 

20  San  bte  neu  ratftuben  auff  bem  9iatl^aud  gemad^ttft.  .   .    24    [45] 
Sie  l^er^og  Sil^atm  fein  fd^toefter,  bie  l^er^ogin  ))on  Sirt« 

tenberg,  tied  l^aimfid^  gen  SWind^en  fieren .....    24    [45] 
Sie  Sienl^art  i99trdEner,  ain  raifig  menfd^,  gefangen  unb  im 

}ä  9Heren6erg  ber  hp\  abgefd^Iagen  toarb ,  unb  toie 
25        i^er^og  Subiotg  ben  ®^ram  Raufen  (ied  rid^ten ...    24    [45] 
Sie  etßd^  aibgnoffen  für  3ürd^  jagen  unb  etßd^  ßeffenb 

fad^en,  unb  »ie  ir  berrätterei  offenbar  »arb  ....    25    [46] 
Sie  $and  Sangenmantel  ^ie  in  bed  laiferd  namen  in  bie 

eifen  lam * .  .  .    25    [47] 

30  Sic  ain  »armer  lointer  loa« 26    [47] 


1516« 

San  aWarttn  gindt  toiber  junftmaifter  toarb 26  [47] 

93on  ainem  riSdIin/  bad  ber  laifer  l^ie  l^et,  bad  ain  jage!  6ei 

bem  ar«Iod^  ^ett 26  [48] 

35  Sie  ber  I&nig  bon  t$rand(reid^  )>U  Satd^en  jft  SD%ai(anb  &e« 

fd^afet 37  [48) 

SSon  3  fclfeam  i^eirat  unber  ben  bürgern 27  [48] 


250  9!egiper  bifcr  et  ostica. 

SBic  ainer  feinen  fttcffbatler  j5  tob  fd^Iug 27  [49] 

SBie  ber  laifer  in  tDelf^en  (anb  päf  mit  bi(  \>eii  iDiber  ben 

Ifinifl  bon  grantfretci^  unb  SSenebtger 27  [49] 

SBie  ber  Sßit^atm  Mm  am  grod  red^t  getoan  tDiber  bie 

j)auren  ju  Sergen  unb  ain  grofen  toiberftonb  l^et  .  .  28  [50]  s 
2Ban  ber  Innig  bon  9[ragon  tob  ift,  ber  l^et  ate  fein  (anb 

berfd^aft 28  [51] 

Sie  ]^er|ogSBi(]^a(m  oon  fairen  l^er3eronind  bon®tauffen 

ju  3ngelftat  tiee  ben  fo^)f  abfd^fogen 28  [51] 

5)err  Seroniu«  bon  ©tauff  freii^em  jü  gmfete  bergW^t  unb  lo 

klantnud,  loie  l^emad^  ftatt 28  [52] 

SBie  bie  pfd^  l^ie  tootfait  »arcn 28  [53] 

9Ban  unfer  frauen  (i(b  jS  fant  aRori^en  gemad^t  tfl  .   .   .  28  [53] 
SSJie  bie  Kofterfrauen  bon  fant  fiattertna  gen  ^rebigern  in 

ba«  Äofter  unb  Krd^en  bei  ber  nad^t  giengen  ....  29  [54]   i5 

SBie  etlid^  l^anbloerdtfeut  ainanber  f dringen 29  [54] 

SBie  man  jeit  tocijclen  fail  l^et 29  [55] 

ä3on  ainem  Carmen  fämer ,  unb  gut  frud^t  toaren,  unb  toie 

ba«  bied^  ftarb 29  [55] 

35on  ainer  groffen  ^)runft  ju  JBiberad^  in  ber  ffat  .   .   .   .  29  [55]  20 

35  on  ainer  <)runft  jft  3ningen  im  borf  an  ber  ftra«    ...  29  [56] 

©ie  ben  me^gem  ütt  od^fen  l&intoeglieffen 29  [56] 

SBle  man  jeit  Weintrauben  l&erbrad^t 30  [56] 

93on  ainem  htaben,  ber  ain  fe(|am  getoed^d  l^et 30  [56] 

95on  ainem  gefeQenfd^iefen  iu  ^nd^en  mit  bem  armbroft  .  30  [57]  25 
iBon  ainer  grofen  ito\tttaäft,  bie  l^ie  i&  9lugd))urg  toad 

smifd^en  ben  bürgern  unb  39rg  Stege!  unb  ^an^  Solff  30  [57] 

5Bon  lai.  maiefiat  inftructton 32  [61] 

San  bad  9}att^aud  gemalt  ift  unb  bie  ur  k)on  neuem  ge» 

mad^t  unb  ber  tl^urren  erl^öd^ert  ift  loorben    ....  34  [63]   30 
SBie  ber  laifer  ben  l^er^og  bon  Sßirtenberg  in  bie  ad^t  unb 

aberad^ttet 34  [64] 

SBie  bi(  toein  l^ie  auff  bem  mardCt  toad  unb  tool  geraten  toM, 

unb  load  tom  unb  toein  galt 34  [65] 

SBie  l^ie  ber  l^endEer  ainen  fremben  i^endter  }ü  tob  fd^tög  unb  35 

in  fett  bergraben  mfift 34  [65] 

5Bon  ainer  loftüd^cn  Burgerei^od^jeit 35  [66] 

Sie  bit  teutt  toenig  jä  fteur  gaben 35  [66] 

9Bie  ber  Innig  )>on  grandtreid^  mit  ben  aibgnofen  frib  mad^t  35  [67] 


9tegifler  bif  et  cronica.  25 1 

©an  ba«  crufetfljc  jö  bcn  ^tebtgcm  gcmad^t  toarb ....  35    [67] 
SBte  bet  2;ür9l  ©d^orta  unb  bad  l^aKtg  grab  i^at  emgenomen 

uub  ben  fotban  peng  unb  ßc«  tötten 35    [67] 

9Bie  bet  laifer  atn  frib  mit  bem  fänig  ))on  i$ran(fret<i^  maä)t  36    [68] 


5  1517. 

ißon  ainem  iungen  matbltn,  ba^  am  linb  trug 37    [69] 

SBie  graff  SBK^alm  t)on  i^ürftenberg  SD^^m^elgart  toott  mit 

öerrätterci  cingcnomcn  l^abcu 37    [69] 

Sie  ain  ebelman  ju  @al^)>urg  ainem  (urger  Ireu|  in  bie 

10       baden  ^rant  ))on  (ulfd^aft  megen 37    [69] 

Sie  ber  bro)>ft  i&m  ^aitigen  ftreu^  fein  ambt  mit  guttem 

toiOen  auffgab •  .  .   .    38    [70] 

Sie  i$ran^if(^gu9  t)on  ©idingen  bei  3Ren|  ben  lauffleutten 

7  toegen  mit  gfit  nam,  bie  holten  gen  gtandfurt  .   .    38    [70] 

15  a5on  ainer  gnab,  bie  lam  üon  Äom  l^erau« 38    [71] 

San  l^aißg  ftreu^er  tird^en  mit  Iu))fer  gebedt  toarb  ...    38    [72] 
Sie  l^er  ftriftoff  öon  ©tabion  jä  ainem  coubiutor  ertoeft 

toarb,  unb  »an  bifd^off  §ainrid^  Don  fiied^tnato  ftarb    39    [72] 

Sie  ain  reiff  ben  toein  erfrört 39    [73] 

20  Sie  Sil^alm  5Räm  etßd^  lom  »ott  für  arm  leutt  ijerbad^en 

(äffen  unb  bie  beden  ed  nit  bad^en  tDoIten 39    [73] 

93on  ainem  groffen  l^agel  bei  Saut 40    [75] 

Sie  ber  iap\t  jü  9iom  3  larbinät  (ied  fad^en  unb  etßd^ 

anber  tie«  biertaüen 40    [75] 

26  Sie  ain  mind^  gäd^tingen  ftarb  )ö  f ant  U(rid^ ,  l^ied  ber 

JRigter  . 40    [75] 

S3on  ained  fd^&fterd  tod^ter,  bie  bei  bem  tan|  gäd^Ungen 

ftarb 40    [76] 

aSon  ainem  grofen  toinb,  ber  gu  9l8rUngen  toad  ....  41  [76] 
30  Sie  bie  rieb,  toeijflen,  i^iener  unb  magöt  teur  toae  ...  41  [76] 
Sie  Dil  flebcrmeu«  ouff  bem  JRatl^au«  gefangen  »urben.  .  41  [76] 
S(m  i^er^og  Äarel  »on  ©argunbi  in  §if<>angnia  fuor  .  .  41  [76] 
Sie  »ein  unb  f om  im  Sirttenberger  lanb  erfroren  ift,  unb 

tt)ie  man  aö  effenb  fj)ci«  t>on  U(m  bal^in  fuort  unb  ber 

35        toein  loot  gerattcn  ift 41    [77] 

Sa«  toein  unb  lorn  i^ie  galt 41    [77^ 


252  d^egiftet  btfer  cronica. 

SBte  bte  ))on  9lusd))urg  aU  tocäftn  200  fd^aff  roggen  tieffen 

t)etBad^cn 41    [77] 

Sie  man  ainem  iDebet  }ö  Ulm  ben  to))f  abfd^tug  ....    42    [78] 
SBie  ain  ^faff  [gä  äRurmaU)  ainem  bad  tpeib  ))n(t  unb  ben 

man  mit  i^ilf  ber  frauen  ermörbten 42    [78]   5 

933ie  ain  ^)faff  in  bem  äbtet  ain  fd^nfter  erftad^  unb  er  bar* 

nad^  aud^  erftod^en  »arb 42    [79] 

93on  fd^toar^en  münd^en,  bie  l^er  lamen  an^  3nbia    ...    42    [80] 
SSon  3aco6  ^id^ftetter,  ber  9e))ieft  toaxh  bon  tpud^erd  tpegen, 

unb  »ie  im  ber  geipanbfd^nift  üerbotten  toarb .  ...    43    [81]   lo 
SlSan  bed  Suggerd  ca)>^el:  gn  ben  ))riebern  gar  audgemad^t 

toarb 43    [82] 

SBie  man  ber  ftatt  graben  räumet  Bei  ber  $aubtftatt ...     43    [82] 
SSan  fant  fiatterina  lird^en  gemad^t  ift,  unb  mx  fteur  ju 

bem  ^au  geBen  l^att 43    [82]   is 

SBie  man  bem  t]^äm6ro))ft,  bem  Sangen,  leuchten  mad^t  gö 

ainem  rJrlafiett  in  bie  5B^üm^)robftci 43    [83] 


1518. 

SBie  ber  neu  bifd^off  ))on  Hug^^urg  ain  am))t  fang  unb  ain 

gnab  öon  {Rom  l^ett  brad^t 44    [83]   20 

SBie  ber  laifer  ain  tan^  (egert  an  bie  (urger ,  unb  toit  ber 

laifer  bie  Bürgerin  Bat ,  ba^  fie  lain  ftur|  mer  f oQten 

tragen 44    [83] 

Sie  f ogel,  fifd^  unb  toein  l^ie  teuer  to)ad 45    [84] 

Sie  l^er^cg  Sit^alm  ))on  fairen  bem  ftinbft>erger  bad  25 

fd^tod  ^egnenBerg  einnam  unb  barnad^  ti)iber  gab  .  .    45    [84] 
Sie  l^er^og  Sit^alm  bem  9((ej^anber  ©um^^enberger  (ie^ 

ain  l^anb  abfd^tagen,  ber  l^ett  fa(fd^  brieff  gemad^t .   . '  45    [85] 

IBon  bem  Samenittün,  bad  ertrendtt  toarb 45    [85] 

Sie  pd^  Sorentj  «Wfin  jfi  tob  trand 46    [87]  30 

Sie  man  i^o(|  ^er  Brad^t,  bamit  man  bie  i$ran^ofent>(attem 

^aift 46    [87] 

Sie  c«  jfi  «8Ien  faft  ftarb 46    [87] 

93on  ainer  l^od^en  fd^äl,  bie  auffgerid^t  ift  tporben  jä  Sefe 

imSRiberlanb 46    [87]  95 

Sie  )t1  Strasburg  bU  (eut  fant  SBei^d  tan|  anlam  ...    46    [88] 


SÄcgiper  bifer  cronlcc.  253 


993ie  ber  latfer  ainen  teid^dtag  l^te  l^ett  unb  iDott  ben  mntg 

i)on  ?)tf<)a8na  jfi  atncm  tJmifd^cn  luntg  mad^cn ...    47    [88] 

Sie  ber  ba)>ft  im  teid^dtag  ge(t  (egert  an  bie  S)ärden  ju 

jied^en 47    [89] 

^  ÜBie  bie  laffleut  beti  <)falfe8raffen  uxUaatn  »olteti  unb  ber 

laifer  bem  <>fat^8raffen  ain  jot  gab 47    [90] 

8Bte  ber  laifer  bem  margraffen  ain  jol  gab 47    [91] 

SSon  gran^ifd^gu«  r>ox\  ©idingen,  ber  bie  ftatt  SWiJft  unb 
lanbgräfin  i)on  Reffen  unb  grandfurt  unb  äBorm« 
10         überjod^ 48    [91] 

ÜBie  ber  jung  3örg  SSetter  auff  ber  Srindftuben  geftraft 

toarb 48    [92] 

SSon  ainem  arentoei,  ber  4  fie«  l^ett 48  [92] 

SSon  bem  ©d^ittenl^etm,  ben  man  mit  rietten  au«ftric^  .  .  48  [92] 

15  Sffite  ber  margraff  i)on  Söranbenburg  l^te  l^od^jeit  l^ett.  .   .  48  [93] 

SSon  bem  Sledertoein,  ber  ^ier  teur  »a« 48  [93] 

2Bie  ber  gugger  ju  {Rom  erlangt,  ba|  er  unb  fein  nad^* 
lomen  ju  fant  SWori^en  bie  <>farr  unb  bie  <)rebicatur 
unb  ain  lorl^erren<>frienb  in  etoig  jeit  ju  t^erteid^en 
20        i^aben 48    [93] 

äBie  ber  laifer  ain  armBroftfd^ieffen  bie  l^ett 49  [94] 

8Bie  man  \pat  im  jar  er^jer  l^ett ....  49  [95] 

SSon  ainen  f d^neelater,  ber  1 3  Kauen  l^ett 49  [95] 

SSon  jtoen  grofen  bieten,  bie  man  l^erbrad^t 49  [95] 

25  aSon  fant  geti^en  lird^en ,  bie  abgebrod^en  unb  t)on  neuem 

toiber  angefangen  ju  <)auen  toarb 49  [95] 

aSJie  $an«  Sienl^art  t)on  JReifd^ad^  4  morbt  tett 49  [96] 

3Bie  ber  laifer  3  ftettfin  bem  <)falfegrafen  ju  teilen  Hd^,  bie 

toaren  ber  t)on  9?ierenberg 49  [96] 

30  SBie  ber  laifer  l^ie  toeg  jod^  gen  3n«)3rugl,  unb  bie  t)on  ^M^ 

pingl  tootten  fein  teutt  nid^t  eintaffen 49    [97] 

SBan  ba«  Sornl^au«  bei  §aittg  fireu^er  ti^or  angefangen 

tt)arb  ju  <)auen •   •  •    50    [97] 

8Bic  ainer  in  Öfterreid^  ben  juben  ba«  l^aißg  facrament 
35        i)erlaft  ^ett  unb  er  unb  ain  jub  t>txpxtmt  »urben    50    [97] 

äßie  bie  ftatt  3R5^  ben  lunig  t^on  f$randEreid^  ju  ainem 

fd^uft  unb  fd^irm  l^erren  annamen 50    [98] 


254  Stegißer  bifer  cronica. 

993te  bie  ftat  $tefan|a  }u  ben  ))on  ^ern  unb  ^etbutg  in 

^)unbtnu«  lamcn 50    [99] 


1519. 

äBan  ber  laifer  aßajdmtaanu«  }ü  B&1%  tob  tft,  unb  iDa«  er 

für  atn  rcguncnt  fein  tag  gel^obt  l^att 51    [99]  s 

Sic  bet  ]^et|og  Ulrid^  t)ou  SBirttenbctg  bcn  laifet  lic«  bc* 
fingen  unb  bamad^  Sieuttßngen  einnam,  unb  n)ie  ber 
fd^n)5bifd^  )>unbt  bem  l^et^ogen  fein  (anb  abgetan 
unb  gar  t^ertrib  unb  SteuttHngen  toiber  ju  bem  reid^ 

brad^t .    52    [101]  lo 

SBan  bie  t)on  Wegenf^jurg  aö  ir  juben  au«  ber  ftatt  triben  .  54  [106] 
SBan  man  l^ie  3  auff}ied^ent  )>ruglen  He«  mad^n  ....  54  [106] 
äBie  ber  l^erftog  t)on  ©affoi)  bie  ftatt  3enf  einnam    ...    54    [106] 

SBie  ber  oftertag  an  fant  33rgen  tag  toa« 54    [1 07] 

^an  bie  baftei  bei  SSerttenbruggertl^or  angefangen  marb  15 

ju  j>auen 54    [107] 

SBie  lunig  ^are(  ))i)n  $if)>angna  gu  ainem  r&mifd^en  lunig 

ertt>etttt)arb 54    [107] 

Äunig  Sarete  t^erfd^reibung 55    [109] 

3Bie  man  freubenfeur  l^ie  mad^t,ate  ber  römifd^  funig  Äarl  20 

ermeft  toa«  toorben 56    [109] 

S3ie  ber  l^er^og  ))on  SBirttenberg  ©tuttgartten  einnam,  er 
l^tt  ba«  (anb  gern  U)iber  eingenomen,  er  U)arb  aber 

»iber  J)ertriben 56    [110] 

SBie  am  l^mel  ain  feuriner  Ino<>f  gefed^en  toarb 57    [113]  25 

9$on  ainem  obbt,  ber  feinen  lod^  ftoren^t 57    [113] 

SBie  ber  carbinal  l^er  iD^af^eu«  Sang  }u  ©al^!|>urg  bifd^off 

toarb 58    [113] 

Sie  ber  ©anbigeüer  fein  pe«  unb  arm  offt  abgefatten  ift  .  58  [11 4] 
SBie  ber  lunig  Don  $if)>ania  5  fd^Sff  auff  bem  m9r  gen  ^a^  30 

lacttt  ober  9ßalaca  nad^  f)>e|erei  fd^idEt 58    [114] 

S3on  ainem  b9fen  regiment,  ba«  ^ie  loa«  in  ainem  ratt  .  .  58  [115] 
S3on  groffer  l^offart  nnb  groffem  f)>i(  unb  anber  b9«  fitten, 

ba«  bie  laiferifd^en  l^er  ^aben  brad^t 58    [115] 

SBie  bie  ftatt  in  grofem  auffnemen  toa«  unber  ben  bürgern  35 

unb  tauffleutten  unb  Don  irer  red^nung 59    [116] 


9lcgiper  biftr  cronlca.  255 

SBte  bte  tom  faft  jed^  iDUtben  unb  bte  ratff  Don  faffen 

frrungcnb 59    [117] 

®te  bet  butgennatfter  ^Bettet  fein  to6)ttx  bem  iungen 

9ßet^er  Der^eurat^  batumB  dU  teb  H\ä)(i<fftn ,  o( 
5       man  in  auff  bet  bürget  S^tinglftuben  U)utb  nenten 

obernit 59    [117] 

SBie  bie  )>QUTen  im  Ötfd^fonb  bad  tt)i())rett  fd^uffenb  unb  in 

flfd^tDaffetn  flfd^eten 60    [118] 

SBie  l^ie  gfi  ^ug^tJUtg  atn  comett  am  leimet  gefe^en  iDarb  .    60    [119] 
loSSon  aincm,  l^ie«  Ulrid^  ©d^tparfe,  ber  Dil  linb  berfie«  .   .    60    [119] 

3Bie  bU  ain  flulbin  minfe  flüü 60    [119] 

aSon  bem  toaj,  ba«  teuT  toa« 60    [119] 

SBie  bie  aibgnoffen  bem  pmit  fd^ri6en,man  fo(t  ben  l^et^ogen 

bon  SBirttenbetg  totber  einf efeen 60    [119] 

löSBie  bie  tanbtfd^afft  ju  3BirttenBerg  Doriangft  ben  aib* 

gnoffen  fd^riben/fie  fetten,  fid^  be^  l^er^og  Utrid^d  Don 

SBirttenberg  nit  annemen 60    [120] 

SBie  e«  in  ber  aibgnofd^aft  faft  ftarb  unb  aud^  ju  Softui^ 

unb  XU  Überlingen 65    [120] 

20  2Ban  ber  fi^tbner  capzü  in  ben  3arf uoffen  [gemad^t]  unb  ge» 

toeid^t  ift  toorben 65    [120] 

1520. 

®ie  gefagt  toarb ,  ba§  ju  äBien  in  Öfteneid^  3  ffinen  unb 

3  monfd^ein  mit  fe(|amen  jaid^en  am  leimet  gefeiten 

25        folt  fein  toorben 66    [121] 

ÜBie  Sonrat  Dom  Olfidf  l^cr  lam ,  ber  gut  bercftoerdt  l^ett  in 

8ottringen 66    [121] 

Sie  ber  f>ap\t  »oft  i^aBen  taffen  gerrer  einnemen  mit  fer«' 

ratterei 66    [122] 

3ogBie  ber  fd^mSBifd^  pmit  bem  ertoetten  romtfd^en  fünig 

Sarel  ba«  SBirttenBergifd^  tanb  Derlaft  ^att    ....    66    [122] 
^ann  man  bie  frauen  aud  bem  i^rauenl^aud  in  bem  erften 

mal  fie«  an  bie  <)rebig  gan  in  ber  faften 66    [123] 

SSon  ainem  <)unbt«tag,  ber  i^ie  getoefen  ift,  unb  toa«  oon  be« 
35        SBirttenBergifd^en  Irieg«  toegen  gel^anbelt  ift  .   .   .   .    67    [123] 
SBie  etttid^en  laffteutten  Don  Slug«j>urg ,  5WierenBerg  unb 

Sem^)ten  9  M  ft  bejatt  »arb  für  ir  gütt,  ba«  in  granfe 

Don  ©idfingen  Bei  SKenfe  geraubt  l^ett 67    [125] 


256  9legiflcr  blfer  ctoiticc. 

SBie  btc  xt^ifmtx  «nb  l^afcC^icncr  l^tc  teur  toatcti  ....    67    [126] 
SBtc  c«  l^te  l)van  ^iubcT  fant  Uttld^ 68    [126] 

85on  35rg  SWait,  ber  l^udcr  junftmaifter  ^  ben  man  l^ic 

l^andt 68    [126] 

äBte  am  pünizx  feinem  toeiö  bte  fub  t^etbarbt,  bai  fie  ftart    68    [127]  6 
SBie  ber  Mfd^off  ^on  S(U99)>urg  ben  aBbt  }fi  fant  Ulrid^  n)iber 

einlte«fefeen 68    [127] 

35on  atnem  Itnb ,  ba«  ain  ftutten  im  ätgee  hxaäft,  bo«  ain 

roi!o<)f]^ett  .* 68    [128] 

8Bie  be«  Innig  Saret«  regenti  joüten  jtDifd^en  bem  margraff  lo 

Äafamirn«  nnb  ben  t)on  SRierenbetg  be«  jofö  l^alben 
l^anbten  ober  xtäftlxäf  fotten  au«f<)te(i^en ,  unb  ouff  He 

töfeft  »avb  er  abget^on 68    [128] 

ÜBie  $)an«  S^oman  t)on  Slb«})erg  ben  graff  Sood^im  tjon 

Öttingen  erftod^ 69    [130]  is 

SBic  ber  toinb  bei  200  ftebel  nnb  <)anren]^eu{er  nmbmarf  .    69    [1 30] 

aSon  W^^«  1>wtbnifd^en  roffen,  bie  ]^er  lomen 69    [130] 

SBie  ba«  toeter  bei  IDindetf pit  1 6  <>erf on  erfd^tug   ....    69    [130] 
8Bie  e«  jü  Änr  foft  ftarb  unb  bad  lorn  auff  bem  fetb 

t)erbarb 69    [130]  20 

S5on  ainer  groffen  njolf arf ,  bie  gen  9iegen«<)urg  ju  Unfer 

Sieben  grauen  toa«,  nnb  tt)ie  t)it  geü  gefiel    ....     69    [131] 

äBie  bie  t)on  3lug«})urg  2  gro«  bad^Bfen  Uefenb  mad^en  in 

irem  ^off  ^inber  fant  3Äorifeen 70    [132] 

SBie  ber  ba))ft  ainem  t)on  $aru9  ain  gefait  gab  unb  im  ba^  25 

nod^t  lie«  ben  Ioi)f  abf dalagen 70    [132] 

äBie  man  ben  ftattgraben  jtDifd^en  bem  ©d^miboger  unb 

{Rotten  t^or  geraum<)t  l^at 70    [132] 

SSon  bem  gofefd^toeren.  ba«  man  i^ie  tjerbott 70    [1 33] 

aSon  ainem  xo^,  ba«  i^ie  toa^,  ba^  toa«  lain  l^engft  unb  lain  30 

ftfitten 70    [133] 

SBie  bie  trametfoget  unb  bed^emUn  toi>i\aU  n)aren,  ban 
man  ber  bed^emßn  fit  fleug,  fie  toarben  balb  toiber 
teur 70    [134] 

SBon  ainer  grofen  l>runft,  bie  in  $if})ania  ift  gett>efen.  .   .    71     [134]  35 

SBon  Knig  Äarete  frönung  gu  Sid^,  unb  toie  er  ainen  reid^«* 

tagau«fd^rib ^  .   .   .   .     71     [135] 

SBan  ber  Sürgf  tob  ift,  ber  ain  grofer  »iettrid^  getocfen  ift.     71     [135] 


^cgifler  blfcr  crouica.  257 

SSon  ainem  Slufluftinermmd^  ju  SBtttenBevg  in  ©ajcn,  ber 
toa«  boctot  in  ber  l^aUtgcn  g^f^nft  ^^^  hoctox  SKar» 
ttnu«  Sutl^er,  ber  maä)t  t)t(  f)Sb\ä)tx  ikäflin,  ber  ba^jft 
unb  <>faffen  toarcn  bartoiber,  er  gab  nid^l  barumB    .    71    [135] 

öäBieberrömifci^fumaSarelamtiteaum^at 72    [139] 

SBte  toein,  ^olfe ,  f d^mat| ,  lern,  o))« ,  frautt  unb  rieb  teur 

n)o« 72    [140] 

8Bte  bie  teutfd^en  l^erren  in  ^reuffen  fd^ier  gar  t^ertriben 

»urben  t)on  bem  funig  t)on  ?oIen 73    [140] 

loSBie  ber  broj)ft  t)om  l^aittgen  Sreufe  l^te  ain  fd^(o«  unb  borf 

laft  t)on  bem  »iietter  JU  ©od^^jerg 73    [140] 

SSon  gtt)at  lauffleutten  ju  STOäd^ef,  bie  lorn  aufffafften  unb 

e^  teur  maci^ten 73    [141] 

8Bie  bem  3acob  §öcä&ftetter  ain  iung«  finb  ju  tob  fiel    .   .     73    [141] 
15  Sßon  ainem  linb,  ba«  bem  Ärijloff^feff ertin  t)er<)ran.   .   .    73    [141] 


1521. 

aSon  ainem  »armen  hinter,  ber  toa«,  ate  fain  menfd^  ge^ 

bendt 74     [142] 

SSon  bem  <)tinben  Btmütter,  bem  man  ben  Io<)f  abjd^tug  .   .    74    [142] 

20  aSon  ainem  reid^Mag  iu  SBorm« 74    [143] 

SBan  3örg  Sangenmantet,  burgermaifter ,  ftarb  unb  Ütrici^ 

JRed^ünger  jfi  burgermaifter  tt)arb 74    [144] 

äBie  bie  t)faffen  bie  teutt  nit  toolten  au^rici^ten  in  ber  beid^t 

t)on  be«  Sutl^er^  toegen 74    [144] 

25  Sie  ber  laifer  jü  SBorm^  am  grenen  bornftag  12  Inaben, 

bie  arm  toaxn,  ain  gut  mat  gab  unb  in  bie  fie«  toafci^et    75    [145] 
äBad  gu  aSormd  im  reici^^tag  t)on  bed  Sutl^erd  toegen  gei^an» 

bett  ift  toorben,  unb  »an  er  bal^in  ift  lomen  ....    75    [146] 
SBann  l^erfeog  genanbu«  l^erlam ,  unb  tt)an  er  fid^  ju  Sinfe 
30        jü  feiner  brautt  jugelegt  l^att ;  fein  gemad^et  tt)a«  ain 

funigin  t)on  Unger 79    [156] 

aSon  ainem  ftudt  toilb ,  ba«  in  ber  ftat  graben  flet  bei  bem 

(ginia« 79    [157] 

3Ban  bie  ftatt  Slug«<)urg  ju  bem  erften  mat  ben  bürfd^^ 

35        bud^fen  l^ofen  gab  gu  t^erfd^ieffen 79    [157] 

2Ban  ber  reid^^tag  ju  SBorm«  ain  enb  genomen  l^att ...    79    (158] 

Stäbtet^tonifen  XXV.  17 


258  Gegiftet  blfer  cronica. 

Sie  ber  latfet  ben  l^ert^og  t)on  SButtenberg  in  bie  ad^t  tet 

unb  aU  fein  ^elfer^^elfer,  ba^  (efd^ad^  iu  SKen^    .  .    80    [159] 

93on  atnet  gtoffen  auffmr  }&  Srtfurt  mit  ben  ftubenten 

tt)iber  bie  })faffen 80    [159j 

93on  ben  Pfaffen  3Ü  S^fnaci^  in  ^aictn,  bie  iDotten  aud^  ftent  » 

unb  ungelt  jaten 80    [169] 

SBie  JBenebict  Urmaci^er  bon  ^ng9))UYg  in  fant  Soad^intd* 

tat  mit  bem  armfctoft  ba«  pt\t  geman .  80  [160] 

SBie  bet  Innig  ben  gtandreid^  ain  fd^to«  im  ^Bgett)  faft    .  80  [160] 

©ie  ba«  toetter  ju  aßailanb  in  ba«  fd^Io«  fd^tug    ....  80  [160]  to 
8Bie  laifer  Satel  bie  ftatt  SWobara  bem  Ifinig  bon  grandreid^ 

toiber  aBgctoan 80  [161] 

aSon  ben  bon  9lc8en8<)ur8 ,  bie  muften  bem  laifer  6M  fl 

geben  bon  ber  3uben  »egen,  unb  toie  fle  an  bie  l>faffen 

ain  fteur  begerten 80    [161]  ts 

Sie  ain  luo  in  ber  ftatt  graben  fiel  bei  bem  Älenöentörlin    81    [161] 
SSJie  ed  jä  9(ugd)>urg  ftarb  unb  fünft  aud^  ain  red^ter  lanbt^ 

fterbent  toa« 81    [162] 

ÜBic  bie  ftatt  2  l^eufer  pantt,  at«  ber  fterbent  anfieng.  .   .    81    [163] 
Sie  ber  lürgl  in  baö  Ungerlanb  jod^  unb  fried^ifd^  SBeiffen^  20 

bürg,  bie  ftatt  unb  fd^Io«,  getoan 81    [163] 

Sie  ber  pmit  jn  Ulm  bad  SirttenBergifd^  g^fd^ü^  mitain^ 

anber  getaut  l^aben 82    [164] 

Sie  bie  ))i)n  U(m  bem  laifer  ^are(  gelt  auf  ^aibenl^aim 

lid&en 82    [165]  25 

Sie  bie  burger  }&  Ulm  aü  9Cug^)>urger ,  bie  ben  fterbent 

bal^in  geflod^en  maren,  auff  ir  trindftäben  (üben    •  .     82    [165] 
Sie  man  gu  9Cngd)>urg  ain  laiferlid^  manbatt  am  9iattl^u^ 

aufffd^(üg  t>on  be^  gütigere  bted^ßn  loegen 83    [166] 

Sie  bie  <>f äffen  ju  (grtfurt  begerten,  fid^  mit  ber  ftatt  jä  30 

bertragen,  aud^  toie  ber  laifer  ben  bon  Srtfurt  fd^rib  .    83    [166] 
SSon  ainem  frud^ti)eren  Jar,  bon  »ein,  lom,  o<)^  unb  l^ee  .    83    [167]  • 

SSoii  ainem  gutten  <)rebiger  jfi  Unfer  grauen,  ben  motten 
bie  )>faffen  nid^t  leiben,  barumb  ba|  er  in  bie  loar^ait 
faget 83    [167]  35 

Sie  2  mSrberju  Surfen  bitleuttermJrbtl^etten.   ...    83    [167] 
Sie  bed  laifer  ^arel  unb  ba)>ftd  bo(d  9RaiIanb,  bie  ftatt,  ein^ 

namen  unb  bie  gran^ofen  barau«  triben 84    [168] 


aiegijler  bifer  ctonica.  259 

Sie  bc«  latfer  unb  Ba})fW  t>old  bic  ftait  Rom  einnam  unb  btc 
®})anio{i  bie  ftatt  <>Iinbcrtcn  unb  ftauen,  iuntfftaweti 
unb  Itoftcrfrawco  nottjogten  ,,..,,....    84    [168] 

Sßan  bo})ft  8co  ber  jel^nt  tob  ift   ^  . H    [169] 

öSSati  ba«  camergerid^t  ju  SRierenBerg  angefangen  l^att  .  .    84    [169] 

S35an  bic  regenti  ju  SRterentexg  angefangen  l^aben  jü  reg* 

nieten •,,,.,,,.,,    84    [169] 


1522. 

SlBan  ain  teutfd^et  pai^t  ertoeft  toatt,  l^ift  äbmnp  ...    85    [169] 
10  «kn  bet  funig  i)on  ?iortigat  tob.  ift  ,.,.....,    85    [170] 
©te  ainer  oon  Utm  gerabtted^t  »arb,  bet  l^ett  fein  butfd^aft 

ermötbt 85    [170] 

SBie  bet  bed^ant  }u  SBittenbetg  ain  ee)oeib  genomen  l^att  ju 

bet  ee 85    [170] 

isSBie  laifet  Ratet  ain  t^etttag  gemad^t  l^att  mit  feinem 

btubet 85    [170] 

SBie  bie  Sittglen  bei  8aBad^  bei  7  ¥  mejuf(ä^en  jung  unb.  aljt 

toeggefiett  l^aben 86    [171] 

993ie  iun&d^ft  bei  a»ai(anb  laifet  Ratet  unb  bed  )>abftd  botd 
20        bem  Innig  t)on  gtandtteid^  t)il  folÄ  etfd^tugen .   ...    86    [171] 
93on  ainem  batfuoffet  mind^  in  Vitm,  ben  l^ott  ba^  gemain 

ooldt  getnet  <)tebigen,  abet.et  mftft  »eg  jied^en  .   .  .    86    [171] 
äßan  l^et^og  Settanbo  }u  9{tetenbetg,  bed  laifet  Ratete 
ftatt^altet  im  tegiment  [gemotben  unb]  bie  )}offe9  ein«* 

25        genomen  ^att 86    [172] 

äBie  ain  tatt  l^ie  ain  otbnung  lied  mad^en,  JDa§  bie  atmen 

teutt  nimet  J)ot  ben  ^euffetn  botften  fingen   ....    86    [172] 
93on  bem  fotn,  bad  teut  toa&  m  ^otttgaU,  $if^ania  unb 

in  ©atbatia.  .aud^  loie  ba«  t)ii^  ju  butft  ftatb    ...    *86    [173] 
30  Sie  M  laifet  Ratete  unb  bed  ba)>ft6  Dotd  bie  ftatt  Senoa 

bem  Innig  x>on  gtandtteid^  abgetounen  .   .  .  ^  .   .    87    [174] 
Sie  bet  2:^ütgt  füt  9tobt«  jod^  unb  bie  (tat  etobett,  bau  fie 

l^etten  J)on  niemanbt  lain  l^itf 87    [174] 

aSon  ^etftog  Settanbo  t>on  Öftctteid^,  tt)ie  bet  ju  bet  5Reuen«= 

36        ftatt  tie«  8  .bie  Ie<)f  abf d^tagen 87    [175] 

Sie  bet  tänig  t)on  (Sngetanb .  mibet  ben  l&nig  )»on  f^tand« 

teid^Itiegt 87    [176] 

17* 


260  SÄegljier  bifer  ctotiica. 

2Btc  man  ^at  toetjclen  fanb 87    [176] 

SSoti  ainem  gvoff en  erb)>tbum6 ,  bet  im  Ifiniglreid^  }&  ®ra« 

nata  gemefcn  tft    ..%... 87    [176] 

San  bie  t)on  äCng^^utg  jü  bem  erften  mal  l^aben  angefangen 

fttber  unb  golb  jfi  minien 87    [177]  6 

3Ban  l^erfeog  SBiti^atmö  })tautt  l^erfomen  ift,  be«  margrafen 

tod^ter  .   .   .   * 88    [177] 

aSon  ben  ferd^en,  bie  tenr  l^ie  toaren 88    [178] 

8Bie  ain  fd^iff  au«  3nbia  ift  lomen  mit  f<)efeem  in  ^i^ania    88    [178] 
SSon  ainem  grofen  erbt<)ibum,  ber  getoefen  ift  in  ainer  in^  lo 

feü ,  i^aift  fant  äWici^et ,  geleert  bem  funig  t)on  ^orti«^ 

gaü  ju 88    [179] 

8Bie  bie  t)on  ©ern  im  ®(i^tt)ei|et  lanb  ainem  <)faffen  ben 

Io<)f  l^aBen  taffen  abfd^tagen .  unb  tt)ie  bie  aibgnofen 

ain  tag  ju  Söaben  t)on  ber  <)f äffen  toegen  gel^abt  ^aben    89    [180]  15 
SBie  ber  Innig  i)on  ^ortigat  offi  i^at  aufgefd^tagen  mit  bem 

<)feffer  t)erlaffen,  bi«  er  faft  teur  ift  tt)orben  ....    89    [181] 
SBic  Ufe  §oü  ain  »Wtib  jü  Utm  nam  unb  fie  l^ie  ju  tob 

fc^Iug 89    [181] 


1523. 


20 


aSon  etttid^en ,  bie  holten  ju  5Rierenberg  ain  ^julfertl^uren 

auffbred^eiv,  aber  man  lam  barjü 90    [182] 

SSon  ben  t)on  9iegen«<)urg,  bie  begerten  an  ire  <)faffen,  fie 

toetten  bie  jin«  au«  iren  l^eufem  ben  <>faffen  ablefen 

ober  fie  tt)etten  in  lain  jin«  mer  geben 90    [182]  25 

Sßie  man  bem  bifd^off  t)on  @a(^))urg  im  reid^^tag  fd^öQmen« 

flaifd^  für  toitb})rett  fd^andft 90    [183] 

aSon  ainem  falb,  ba«  in  Slßel^ffen  t)on  ainer  luo  lam,  ba« 

l^ett  ain  münd^öfutten  an 90    [183] 

aSon  ainem  reid^dtag  }u  9tierenberg,  ed  toaren  ber  mertail  30 

eittel  bifc^of 91     [183] 

SBie  $an«  Sii^oman  t)on  9(bd)>erg  ben  teutten  (ied  l^enb  ab» 

fd^(agen,  aud^  iDie  im  3  gefangen  au^famen  ....    91    [185] 
aSBan  ber  Smlcr  l^od^jeit  l^et,  er  toa«  60  jiar  elter  toan  bie 

t)rautt  . 91     [186]  35 

aSon  ben  terd^en,  bie  teur  toaren 91    [186] 

ffiie  bie  ebeOent  ain  tag  jü  ©d^weinfurt  fetten 92    [186] 


92 

[188] 

92 

[188] 

92 

[189] 

92 

[189] 

93 

[190] 

93 

[190] 

Gegiftet  bifer  cwnica.  261 

93on  ben  retd^ftetten ,  bte  ain  ta^  ju  @)>e^r  l^etten  ))on  bed 

jotttDCflen 92    [187] 

SSon  4  mefegetn,  ben  man  bic  ftatt  t)et})ot  t)on  ber  reubigen 

fd^af  toegcn  unb  bem  junftmatfter  rat  unb  rcd^t  bcr<)ot 

5  ©an  l^etfeog  genanbo  mit  feinem  gemad^el  l^etlam   .   .   . 

Wit  bie  t)on  3«^^  4  münd^öftefter  berjjuten  nimet  ju  <)re* 

bigen 

SSon  atnem  ber  tooö  ben  Baj)ft  gö  Stom  erftod^en  l^aBen  .   . 

SBan  fid^  bad  fd^(o9  gn  SDtai(anb  an  ben  l^er^og  ergeben  l^at 

10  SBic  ber  tönig  i)on  lenmardf  bertri6en  »arb 

©ie  ber  bifd^off  i)on  Srier,  l)fal|graf  Submig  unb  ber  tanbt^ 
graf  bon  Reffen  bem  granfe  toon  ©idtingen  unb  aud^ 

anbem  ebelteutten  15  fd^Io«  abgett)onen 93 

Sie  ber  fd^toäbifd^  ^)unbt  »iber  bie  grandten  jod^  unb  in 

15        bU  fd^to«  ber})rannt 93 

SSon  etüd^en  ^)faffen,  bie  ju  ®tra«})urg  burger  tourben  .   .    94 

SBie  ettßd^  1>faffen  jfi  333ir|^)urg  tt)eiber  nomen 95 

SSon  bem  bifd^off  ju  ©at|^)urg,  ber  ain  ungett  auffafet,  unb 

toie  ain  aufrur  barau«  toarb 95 

20  SSon  jtoen  Sluguftinermind^ ,  bie  ju  griffet  imSR^bertanb 

berprent  fenb  loorben  bon  bed  gofe^  toor^  toegen    .   .    95 

Sßie  man  bei  bem  ^(endtentörßn  ain  maur  bon  grunb  auf 

tie^  mad^en  unb  mit  Brbtrid^  tie6  einf fiüen 95 

SSon  ainem  bedtenhted^t,  bem  man  gu  äRind^en  ben  lo^f  ab« 
25        fd^tflg,  barumb.  ba§  er  tutl^erifd^  ober  emangetifd^  toa«    95 
SSon  ainem  ^rebtgermind^,  ber  jü  fant  JWargreten  j>rebiget, 
unb  tt)ie  ain  bedCenlned^t  mit  im  rebt  über  bie  langet 

l^inauff 96 

335ie  ber  laifer,  ba<)ft  unb  anber  fürften  mit  ben  SSenebigern 
30        frib  mad^ten 96 

SBie  ain  rat  l§ie  bie  ^)rebiger  gen  Unfer  grauenbrieber  be«» 
fd^idCt,  ba§  fie  nid^^  ban  ba^  eiDangetium  unb  go^  loort 
f  otten  <>rebigen 96 

SSon  l^er^og  Sßitl^alm  bon  fairen ,  ber  (iet  in  feinem  (anb 
36        berbietten,  bai  lain  mind^  bon  Unfer  f$rauenbrteber  f ott 

femfen  ober  betten 96 

SSon  ainem  )>faffen/  ber  l^ie  ain  loeib  nam  unb  §ett  l^od^geit, 
unb  bit  gefeöen  geftraft  tourben 96 


190] 

192] 
195] 
196] 

196] 

197] 

198] 
198] 


199] 
200] 


200] 


201] 


202] 


262  9ttQ^tt  bifer  ct^nica. 

95on  atner  grofen  gefeQfci^aft  mit  bieben ,  bie  }S  U(nt  bil 

palenb 97    [203] 

93on  atnem,  ber  toaxh  gerab)>ted^t ,  ber  l^ett  fein  aigen  Knb 

cwirgt 97     [203] 

SBic  man  \pat  im  {ar  l^ic  rofcn  fanb  in  gärten 97    [203]  s 

9Son  9temunbtt9  Süsser,  ber  fagt,  er  fd^id  in  ba^  eioan«' 

getinm 97    [204] 

SBie  bil  man  min^  fär  1  fl  an  golb  gab 97    [204] 

1524. 

aSon  ainer  fttnbtflu«,  bie  lomen  folt 99    [204]  lo 

93on  ainer  auffrär,  bie  l^ie  i&  Slug^^urg  load  bon  ained 

gätten  jjrebiger«  toegen.  ber  l^ie  ju  ben  ^arfuoffen  toa«  99  [204] 
ffiie  ain  ftabet  bei  fant  JKorifeen  umbfiel  unb  5  rog  erfd^Ifig  100  [209] 
33on  3örg  9teget  }&  Sied^tenBerg,  ber  bon  l^er^og  SBit^a(m 

bon  fairen  nmi  2  M  fl  befd^efct  toarb,  barumb  ba§  er  is 

etoangeßfd^  »a« 100    [209] 

SSon  l^erfcog  Serranbo  bon  Öperreid^,  ber  »olt  bie  bon 

933a(^]^nt  unb  etlid^  panxtn  im  $Bgat))  unb  anber  ort 

fiberjogen  l^aBen 100    [210] 

9Bie  bie  bon  9ugd))urg  lieffenb  ain  laiferßd^  manbatt  an  20 

bad  Slattl^aud  fd^Iagen  bon  ber  lutl^erifd^en  bied^Itn 

»egen 101    [211] 

95on  ainem  grofen  fterbent,  ber  }&  9)tai(anb  toa9  ....  101  [212] 
9Bie  ber  Ifinig  bon  ^andreici^  bie  ftatt  SRaifanb  einnam  .  101  [212] 
SBie  ber  l^er^og  f^erranbo  (ied  ju  SBien  ainem  burger  ben  2s 

topf  obfd^tagen,  bamad^  ber)>rennen,  barumb  bag  er 

etoangeüfd^  »a«  getoefen   ..•..•..• 101    [212] 

SBie  bie  maur  in  ber  ftat  graben  umbfiet  bei  ber  iuben  ^ixd)* 

l^off  gegen  bem  ÄlendentJrlin  toar^ 101    [213] 

93on  aßeld^er  bon  JRofenberg,  bem  man  ben  Io)>f  abfd^(&g  .  101    [213]  so 

aSon  bil  feu.  bie  in  ben  b8rfettt  ftfirben 101    [213] 

Sßon  atnet  loeberd  tod^ter,  bie  fiel,  bag  fie  ftarb,  unb  ir  Ud^er 

in^ate»)rttnen 101    [214] 

®an  boctor  Urban  ati  l^att  gefangen,  fönt  $atttt  e)>tftel  in 

teutfd^  jä  lefen 102    [214]ss 

Sie  bie  reid^ftett  ain  tag  l^etten  ju  U(m  bott  ber  (utterifd^en 

leertoegen 102    [214] 


9Jeötflet  btfet  ctotiica.  263 

aSon  jtoat  mittd^en,  bte  jü  fd^toSBtfd^en  ^aU  gefangen  tour* 
ben  unb  bem  matgraffen  gefant 102    [215] 


1525. 


5 


©Ott  man  l^te  j«  bem  erften  mal  i^at  angefangen  öon  fant 

^aute  e<)tftet  in  teutfd^  au«iutegen  jfi  ben  ^rfuoffen.  103    [216] 

SBte  man  öil  feurtag  im  jar  abtet 103    [316] 

95on  itoax  t>faffen,  bie  ain  jungd  matblin  genott}ogt  l^aben  .  103    [216] 

9Son  atnem  ^rebigerminci^ ,  ber  jfi  Lettin  auff  ber  canfeel 

parB 103    [216] 

loffite  man  in  ber  faften  t>{t  l^od^jeit  l^ett  unb  auci^  flatfd^  a«.  103    [217] 

SBie  l^er^og  füxiäf  bon  SStrttenBetg  fein  (anb  tDtber  looti 

etnnemen 104    [217] 

Son  ainer  gtoffen  fetbfd^tad^t ,  bie  gemefen  tft  im  Sßelfd^^ 

lanb  Bei  ^afia ,  unb  ber  l^er^og  t)on  9)tai(anb  Bel^uB 

15        ba^  felb  unb  fieng  ben  tönig  ))on  f^randreid^  unb 

anber  gro«  l^erren  unb  erfd^Iug  öil  groffer  i^errn    .   .  104    [218] 

aSon  ainem  toeBer  öon  aid^ad^,  ber  fid^  fetB  l^antf t .   ...  104    [219] 

aSon  ainem  })rtor  ju  Unfer  grauenBrieber,  ber  ain  »eiB  nam, 
unb  tDie  fünft  t)U  l^od^jelt  in  ber  faften  l^ie  toaren,  ed 
20        a«  fd^ier  ieberman  flaifd^  l^ie 104    [219] 

aSott  öil  auffrfir,  bie  getoefen  fenb  in  bit  fletten 104    [219] 

aSott  einem  ring,  ber  umB  bie  funnen  gefeiten  »arb    ...  104    [220] 

aSon  ainer  groffen  auffrür,  bie  in  teutfd^en  tanben  getoefen 

ift  öon  ben  ^^auren  an  aßen  orten 105    [220] 

25  S33ie  etttid^  f ürften  unb  Bifd^off  ain  tag  im  Srandtenfanb 

l^etten  unb  bie  bon  5WierenBerg  aud^  erforberten  .   .   .107    [227] 

a3on  ainem  tag,  ben  bie  reid^ftett  ju  U(m  mit  ainanber  ^tten 

auff  be«  ^3unbt«  Begern 107    [228] 

aSon  ainer  groffen  i>runft,  bie  ju  SBien  ti>a6  in  Öfterreid^ .  107    [228] 

30  aSon  ainer  groffen  auffr&r,  bie  im  £)^fd^(anb  m^,  bie  (anbt^ 

fd^aft  loa«  toiber  ben  l^erfcog  gerranbo 107    [229] 

aßon  l^et  SOtmftaxt  9rt}t  geftorBen  tft,  ber  load  ain  lorttfan, 

^ett  24  })frienben 108    [230] 

aSie  ]^ert}og  Otti^ainrid^  reitter  iDoIten  ben  &(rid^  ^le^ttl^art, 
35        Burgermaifter  bon  Utm,  erniber  getoorfen  l^aben    .   .  108    [230] 


264  9tegt{ler  bifcr  ctonica. 

85on  ainct  groffen  auffrur  jä  ®alfe<)utfl ,  tote  bcr  bifd^off 

tt)tber  bie  k)on  ®ai^)>ur9  unb  bte  (anbtfd^aft  mad   .  .  108    [231] 
Sic  bcr  fd^toäbifd^  <)unbt  Ue«  ain  ftumcn  J3faffen  l^etiöcn  .  108    [233] 

aSon  ainem  frud^ti)ctcn  jat,  ba«  l^cur  »a^ 109    [233] 

ffiic  ain  fd^toangctc  frau  Icu«  a« 109    [234]  s 

S33te  l^er|ofl  gcrtanbo  fein  lanbtfd^aft  l^er  bericffct  unb  be* 

gett  ö«  flctt  öon  in 109    [334] 

Sie  3ocob  gugger  utib  bcr  Zox\\f  bon  äug«<)urg  bc«  funtg^ 
t>ou  Ungcr«  minfematftcr  toarcn  unb  faft  BBfc  mtnfe 
ntad^tcn,  barumb  in  bcr  iünig  unb  bic  Ungcr  t>\i  gut  lo 

nomen 109    [234] 

1526. 

SBic  4  tanb«Inc(i^t  1  <)f äffen  jfi  tob  tranÄen .109    [235] 

SBic  laifcr  ftarcl  unb  bcr  funig  bon  grandretd^  ain  frib  mit* 

ainanbcr  mad^ten HO    [235]  is 

938an  3örg  {Regel  fein  fd^Io«  Sicd^tcnBcrg  bcrfaft  f^at,  unb 

tok  in  i^erfeog  SDSlt^atm  ftraffet,  Siegel  toarb  toiber 

burger  ^ie 110    [236] 

®ic  l^cr^og  SBit^abn  t)on  fairen  ben  @teff an  Stigter ,  atn 

burger  t)on  2lug«})urg,  umb  öit  gelt  ftraffet   .  .   .   •  110    [237]  20 
SBic  ber  bifd^off  t^on  @a(^urg  feine  )>auren  n)iber  n)i)It 

ftcuren  unb  tt)o(t  in  ben  t^ertrag,  ben  er  t>ox  ainem  iar 

mit  in  gemad^t  l^att,  nid^t  ^aüen 111    [238] 

993ie  ber  fd^mäbifd^  pmtt  \t&%^  miber  bic  )>auren  toa^,  bie 

Dor  1  iar  »iber  ben  ^)unbt  »aren  getoef en 1 1 1    [239]  25 

S5on  ainem  reid^«tag,  ber  jü  ®<)eir  toa« 112    [240] 

ffiie  ber  lürgl  in  ba«  Ungertanb  jod^  unb  bit  botdt  erfd^Iug 

unb  ba«  Ungertanb  einnam 112    [241] 

aßic  ber  3eroniu^  S^gg^t  auff  ainer  burgcr«l§od^xeit  ain 

gr off cn  mutttoitten  trib  bei  ainem  nad^ttanfe  ....  112    [241]  30 
Sie  l^er  3iJrg  bon  |jrainb«})erg  12  M  (anb«Ined^t  in  ba« 

SBetfd^Ianb  fuort  für  ben  laifer  «arel 113    [242] 

SBic  bie  Sed^em  ain  Iünig  erioelt  ^aben 113    [242] 

Sian  m&r  l^er  lamen,  bai  bie  Unger  ain  Iünig  ertoelt  l^aben  113    [242] 
93an  bie  ^ed^em  be^  )>abftd  fecten  angenomen  l^ben .   .  .113    ';243]s5 


9iegijl«t  bifev  cronica.  265 


1527* 

3Qte  iu  ^ugd)>ur8  t)t(  (eutt  bei  bem  ^(enäentörltn  in  ainer 

grub  i)erfictett 114    [243] 

aSon  bem  »affcr,  ba«  ju  SSenebtg  gtod  ift  gctDcfen .   .   .   .  114    [244] 
5  ffite  ber  abbt  ju  fant  Ü(tid^  ^te  »eg  iod^ 114    [244] 

ffite  l&etfeog  äsiC^atm  öon  fairen  fotd  gen  Seber  fd^tdt 
unb  »Ott  maifter  SWid^eC  ain  })rebiger  öon  äug«j3Utg, 
fad^en 114    [244] 

Sie  9tom  getounen  tft  tootben 115    [245] 

3.  !D(i  Ze;t  bei  untei  bem  6t(it^e  fie^enben  ^n^altiangaBen  ifl  ni^t  mc^i  er^Iten.   6.  oben 
6.  243,  92ote  ju  3.  5. 


'^Cnjang. 


@tö(fe  au«  bet  'iStoiHtca  altet  »nb  netoet  ^efd^i^ten'  t>on  asU^eätt  9tem 

au0  bett  3a:^ren 

!  495— 1609. 


Einleitung. 


3m  Slnl^angc  jur  ßi^ronil  be^  Sfentcn«  ©enbet  toutbcn  jene  ©tüde 
an^  ben  gortfe^ungcn  ber  ßl^ronil  be^  §ector  JÜiüItd^  mttgetl^eilt  »eld^e 
ntc^t  bereite  in  ben  Slnmetlungen  ju  ber  ©enbcrfd^en  ßl^ronif  (f.  bie 
©nfeitung  ju  biefen  gortfeftungcn  im  XXin.  SBanbc  ber  ®t.  ^  ßl^ron. 
®.  107)  aufnähme  fanben.  ÜDie  SRemfd^en  ©tüde  finb  bort  ber  ©tutt* 
gartcr  ^anbfc^rif t  entnommen ;  l^ier  finben  noc^  jene  im  9lug«burger 
gobej  (f.  oben  bie  (Einleitung  ®.  III)  öorlommcnben  ©tüde  äbbrud, 
toeld^en  ber  35erfaffer  ber  Stuttgarter  §)anbf(^rift  bie  Slufna^me  in  bie* 
felbe  öerfagt  l^at. 


^ 


1495. 

[Sdl  305*»]  SDßic  ain  fetftame  franrfl^ait  l^ic  aufftam,  l^ief  man 

btc  gtan^ofcni)tattcrn. 

1495  ba  Um  ain  Irandl^att  ^er  gen  9ug9)>U¥9 ,  bte  ]^ie|  man  bie 

5  j)Iattem  ober  gtan^ofen  ^  unb  ba  htnb  man  in  aßet  mit  niemanbt  fin^ 
ben,  »ie  ober  in  loa«  fleftalt  man  pe  vertreiben  fott. 

&  m^  ain  neu  Irancfi^ait.  ber  i^er^og  ))on  äßailanb  üeB  ad  boctor 
in  feinem  tanb  jfifamen  Berieffen  unb  l^iett  in  bife  Irandl^ait  für,  aber  fie 
lunben  in  ber  gefd^rift  net  pnben ,  ba|  e«  ain  menf (i(i  von  bem  anbren 

lomed^t  anfomen,  ober  baß  fofliic^  Irancf^ait  vor  fit  jaren  nie  mer  getoefen 
fei,  bann  t)or  2  jiaren  ungefartid^  ba  ffttt  fie  erft  angefangen  in  gran* 
reid^,  etlic^  fagten  in  ®^)angnia,  unb  bamad^  [331.  soe*]  lam  e«  gen  "iflap^ 
(aß  unber  bte  Irieg^Ined^t  unb  l^emcic^  i^erau«  in  teutfd^e  tanb  unb  überall 
in  atle  n)ett. 

15        Unb  bie  Irancfl^ait  loa«  atfo:  am  erften  fo  l^ett  ainer  plattem  an 

altem  feinen  teib ,  bie  loaren  l^od^  »ie  bie  rauben  ober  runfen,  unb  ujan 

man  bie  obern  i^autt  l^erab  brad^,  fo  toa«  e«  i^od^  barunber,  unb  toan  an 

.  ainem  bie  btattern  nod^  loaffenb ,  f o  l^ett  ettid^er  bie  temi  in  armen  ober 

in  fleffen  ober  fünft  in  feinen  teib  ober  im  lopf.   unb  loan  bie  <)tattern 

20  ain  enb  namen,  fo  überlam  etlid^er  erft  groß  fd^eben,  atfo  baf  ainer 

tSd^er  in  ainen  fnoß  ober  arm  ober  unber  ben  äugen  überlam  ober  unber« 

toeit  ainen  bie  nafen  ober  munb  gar  l^intoeg  fautet ,  be|  fit  teutt  fturben. 

(Sd  toer  fit  bart)on  jü  f d^eibeu ,  al«  ain  jedenbe  Irandt^ait  nie  auff 

ertridd  lomen  ift  at«  bife. 

25       Unb  unber  30  menfd^en  koarb  lam  ain«  n)iber  red^t  gefunb.   attoeg 


1.  @.  eenbet  €$.  67,  9.  99,  1 ;  ben  filier  bie  SitfireiHl^  in  2)eutf4(anb.  ÜSt- 

^nl^ang  ^ieju   (&.  421,  21.   434,  10.  ttngen  1843;  $ftftr,  Sebtbui^  Ux  (Bt\A, 

437,  26.  446,  28.   @.  im  attaemeinen  bet  SRebicin  k.  8b.  U  <^.  208  ff. 
(S.  &  Su(i^9,  !3)ie  ftiteflen  ®($TiftftelIer 


1 

I 


t 


272       2lu«  ber  '(Sronica  oüer  *)nb  netoer  geld^ic^ten'  öon  2Bi(^c(m  9lcm. 

lieB  e«  im  ain  tc^i.  gott,  bcr  atmcd^tig,  toctt  un«  fein  göttfid^c  gnab 
fd^tden  unb  un«  bifer  Irand^ait  abhelfen! 

1497* 

[©(.  308*]  SBann  man  l^ie  angefangen  l^at,  bie  ^xtutt  auff  ben 
abefic^en  fittcn  in  töden  gen  ürc^en  ju  fieren.  5 

1497  a  die  10.  ober  11.  ottober  ba  l^att  ber  3örg  JT^urf^,  ain  but* 
ger  t)on  Ärada,  l^od^jcitt  l^ic  gel^abt  mit  ba^  Utrid^  S'uggc^^  toc^ter  ^ 

Unb  ate  bie  ^oc^jeit  voa^,  ba  fuort  man  fic  gen  lird^en  in  ainem 
rod  unb  bari^aubt  mit  auffge<)unben  j8j)f cn  ^,  auff  ben  abelid^en  fitten, 
bad  ))or  nie  mer  l^ie  gefd^ed^en  toad.  lo 

Unb  barnad^  ba  fiengen  e«  etlid^  burger  unb  faffleutt  aud^  an,  unb 
ift  ju  bem  erfteu  mal  aufjlomen.  barbor  l^aben  bie  \fXt\xtt,  bie  jund" 
frauen,  ain  manteP  ob  bem  rod  gen  ürd^en  angetragen  unb  ain  groffen, 
^)raunen,  gerignen  f  c^tair  auff  gehabt  *. 

[93(.  308*]  SBie  bie  gugger  l^er  ^aU  Äoter«  ^)frienb  öonbemis 

ba<)ft  laften. 

1497  a  die  2.  becember  ba  ftarb  ^er  ^at«  ^oler,  ain  lorl^err  l^ie 
ju  fant  JÜioriften,  ber  toa«  familiari«  pa)ft,  ber  l^ett  Dil  ^jfrienben,  bod^ 
loaren  etlid^  iu«  <)attronatu« ;  er  l^ett  6  ^)frienben,  bie  »aren  nit  ))attro^ 
tu«,  bie  l^etten  ob  700  fl  auffjul^cben.  unb  »eit  ber  Soter  nod^  bei  leben  20 
unb  Irand  loa«,  ba  fd^idten  3brieber,  l^iefen  biegugger^,  bie  loaren 
!aff(eutt,  ain  botten  gen  SRom  unb  üeffenb  biefetben  p\xmi  bon  bem  ba^)ft 
umb  1000  buc.  f äffen  unb  öerlafften  fie  ba  loiberumb,  loiem  fie  lootten, 
unb  toaren  taien®;  boc^  fo  l^ielten  fie  e«  in  ftiff. 

1498.  25 

[©(.  358*]  aSon  ainem  loelfd^en  maifter,  ber  ben  ^arcnftain 

lunb  fd^neiben. 

Anno  dni.  1498  ba  lam  ain  toetfd^er  ar^t  l^er  gen  ^ug«))urg,  ber 

1.  ^Ql  (Ba^tx  ad  h.  a.  —  @eorg  4.  @.  üUv  bie  tief  greif  enbett  Sattb« 
X^urgo  toott  ^ralau,  ein^ol^n  )oott  $att8  lungen,  bie  ^6)  Batb  überall  uttb  aUge« 
Sl^ur^o,  toermS^Ue  \iäf  am  10.  Dftol&er  mein  in  berüHSnncr«  unb  Stauentra^t 
mit  ^nita,  einer  Zodfttx  be9  Ulrid^  geltenb  mad^ten,  ettoa  gatfe,  (Softümge' 
Sugger.  fci^ici^te  @.  262;   t>al  ©tetten,  l^unfi* 

2.  2)er  Sto^\  toax  mit  einem  ^ang  @t\ä).  :c.  t)on  ^ugdourg  II  @.  87. 

att6  ihftutem  unb  ^Blumen  umiounben.  5.  \XUi6i ,  ®eor^  unb  Satob  gugger, 

3.  (Sine^^ttffede*  ^eigt  ed  in  ber  bie  miteinanber  eine  $anbe(6gefe0f4iaft 
beutfc^en   Überfe^ung    be9   ®af[erfd^en     bilbeten. 

Sejte«.  6.  gjgf.  oben  @.  137,  2.. 


1499. 


273 


lunb  bic  teut  am  i^arcnftatn  fd^netbcn,  i^ieB  maifter  Sacoto  ton  ©ubtaco, 
Hflt  bei  SRom*. 

Sr  l^ett  bic  feit  fünft  felb  funben,  mit  bcn  innfttcmentcn  ju  fd^nci* 
ben.  er  fd^nitt  ctlid^  tcutt  l^ic;  er  öctbient  öit  geö.  e«  genafen  ber  meter 
5  tait  bod^  fturben  etiic^  aud^.    er  lunb  fünft  öit  anber  btng  mer. 

Unb  i^ernad^  ternetten  e«  etlid^  fein  biener  t)on  im,  ba|  bamad^  bie 
fünft  aufffam. 

@r  l^ett  fitbrine  rörtin,  barmit  funb  er  ainen  burd^  fein  fd^am  ju  bem 
liJd^tin  l^inein  pxoiitxm  unb  toiff en ,  ob  ainer  l^amftain  l^ett  ober  nid^t. 
10  er  lunb  aud^  bie  frauen  am  i^arnftain  fd^neiben. 

@r  tt)a«  ain«  fd^neiber«  fun  unb  l^ett  bie  lunft  üon  im  fefb  erbad^t 
ober  gefunben.    e^  loa«  oor  nie  mer  eri^ört  loorben  Don  bifer  fünft. 

1499. 

[©I.  309^]  SSJann  ber  funig  t)on  ^ortigad  j&  bem  erften  mal 
isbie  fd^effart  auff  bemmär  genftatacutin  3nbia  gefunben  l^at. 

Anno  dni.  1499  ba  famen  mar  l^er,  loie  ber  funig  oon  ^orttigat 
im  1497.  jar  3  fd^eff  auff  bem  mör  auögefant  l^ab,  bie  foften  3nbia  unb 
frembe  tanb  fud^en  2. 

SHfo  famen  oon  ben  felben  3  fd^eff  loiber  2  fd^eff  a  die  9.  tuio  1499, 
20  bie  brad^tcn  bem  funig  gutte  mär ,  baf  fie  ßalacut  in  3nbia,  ba  f))c^erei 
»ed^ft,  gefunben  l^aben.  fie  brad^ten  ^Jfeffer  unb  anber  fj)efeerei  mit  in, 
bod^  nit  oil  3. 

Unb  ber  l^abtman,  ber  auff  bifen  fd^iffen  loa«,  l^ieß  üDon  aSafgo 
!Digama,  bem  fd^andtt  ber  funig  groB  gutt,  ba^  er  bierai^  gefunben  l^at*. 


1.  SBä^tcnb  bc«  15.  ga^rl^unbcrt« 
(atte  fid^  ba9  f^on  früher  t)on  einzelnen 
aJunbätätengcüMcSScrfa^ren,  ben  ©teiti» 
f  d^Tiitt  Hxö)  loorl^erlge  ä^tjiüd  ctung  ffc^t'- 
rcr  ©teine  »enigcr  gefäl^TUd^  gu  ma^en, 
toon  Stalten  an«  allgemein  *)erkeitet. 

2.  SSaSco  ba  ®ama  fegelte  im  9luf« 
trage  bed  Königs  SJ^anuel  t)on  ^ottngat 
im  grü^Ilng  ober  @ommer  (ber  2:ag  ift 
jhittig)  be«  Saläre«  1497  gnr  Slufflnbnng 
bed  @eeki?ege9  nadb  Snbien  mit  ben  bret 
©e^iffen  <B.  ©abriel,  @.  ^iafaet  nnb  @. 
Wliä)atl  »Ott  Siffabon  ab.  @.  %  9lnge, 
®ef*.  be«  äcitaUer«  ber  (Sntbednngcn 
@.  111  ff. 

3.  S)ie  @(^iffe  famen  am  20.  3Ral 
1498  In  ÄaUfnt  an,  unbjtoei  babon  — 
@.  aiafael  toar  auf  ber  ga^rt  jn  Ornnbe 


gegangen  —  famen  im  @c^)t.  be«  Saläre« 
1499  mäi  Slffabon  gurüd.  SSerf^iebenc 
UmftSnbe  gaben  S3eranlaf[ung,  bag  bie 
Sfiad^riti^t  Don  ber  gu  ermartenben  ^M-- 
Ie^rS3a9co  ba®ama'9  feiner  tf^atfäd^Uci^en 
Slnfunft  in  Siffabon  iooran«cifte.  @. 
senge,  1.  c.  e.  126  ff. 

4.  Sa9co  ba  ®ama  er^ett  ben  ^be(8« 
rang  unb  ben  Xitel  eines  ^bmirals  ber 
Snbtf^en  SÄeerc;  femer  erl^iclt  er  ba» 
9te(i^t,  ^6)  am  inbifd^en  ©etoürgl^anbet 
mit  jäl^rUe^  200  (£rugabo8  ((Smgabo  == 
2,75  matt)  gu  betl^eirigen,  o^ne  grad^t 
nnb  3ött  gu  begal^ten.  enblid^  »urbc 
i^m  ein  einmaUged  ©efci^enf  t>on  20  000 
(5mgabo8  nnb  10  Ouintal  ©feffer  (ba« 
Ouintal  Pfeffer  galt  bamats  m  Siffabon 
80  (5rugabo8)  gn  t^eil.  SÄuge  e.  127. 

18 


274       ^««  fe«v  *  (Srottica  after  *)nb  netocc  gef^i^tett '  tooti  2Bl(l^c(m  Stern. 

1500. 

[©I.  309^]  aBann  bic  t)on  Safct  ju  fcen  aibgnofcn  in  ^)unbtnu6 

fcnb  lernen. 

Anno  dni.  1500  ba  lamen  bic  Don  ©afcl  ju  ben  aibgnoffcn  in 
^unbtnul;  Sda\d  toa^  t>ox  ain  reid^ftatt^  5 


[831. 309^]  SSJie  ain  butger,  l^ic^  Sld^inu«  »Hfung,  al«  et  l^od^* 
jeit  l^ett,  öetfd^Iteff,  at«  ntan  im  bie  pxant  vooü  julegen. 

Anno  dni.  1500  ba  tt)a«  ain  fcurget  l^ie,  ber  l^ief  Sld^ißu«  3C^ 
fung,  ber  nam  ain  »eib^.  unb  afö  er  i^od^jcit  l^et,  unb  ber  gebtand^  ift 
ju  nad^t,  fo  legt  fid^  ber  ^)teuttigum  am  etften  an  ba«  Bett  unb  barnad^io 
bie  )fxaut ;  atf 0  l^ett  er  fid^  nibergelegt.  unb  ta  man  im  bie  ^)raut  brad^t 
unb  jeberman  »egiam,  ba  toolt  fie  öor  beten,  alfo  entfd^üeff  ber  pxtwtiu 
gum  unb  fd^Iieff  bi«  an  morgen,  ba  betib  bie  )fxavit,  bieioeit  er  fd^Iieff, 
auff  ber  band!  ftfeen ;  fie  totx  f d^ier  erfroren ,  bann  fie  t>ox  fd^am  nit  an 
24.fHud.  ba«  bett  borft  gan.  e«  gefd^ad^  umb  JBart^otomei. 


15 


1502. 

[83(.3t3*]  SBie  5  brieber  l^erlamen,  bie  l^etten  ain  leerten  orben. 

Anno  dni.  1502  im  a))rU(en  lamen  5  man  l^er,  bie  l^etten  nid^^ 
an.  bann  ain  l^emet  t)on  ^toild^  gemad^t,  unb  l^etten  lain  fd^ud^  an  unb 
trugen  nid^ft  auff  bem  l^abt  \  20 

@d  toaren  äßald^en,  bie  afen  nid^^,  ba«  gelebt  l^ett  ober  ba«  ))on 
lebenbigen  fem  al«  feg,  mild^,  air,  flfd^,  flaifd^.  fd^malfe  ba«  afen  fie 
nid^t,  aber  brott,  t>p^,  Irautt,  mit  i)aum8li  gemad^t,  ba«  afen  fie;  bei* 
geteid^en  gemig  afen  fie  aud^,  bodd  nun  mit  ))aum9a  gelod^t. 

®ie  fafteten  attag,  ober  am  funtag  afen  fie  ainnotturft,  unb  am  25 
freitag  afen  fie  gar  nic^ft.    unb  trandten  lain  »ein  unb  tagen  auff  lainer 
f ebren  unb  namen  lain  ge(t. 


1.  2)er  fog.  ©^toaBcnWcg  führte  i^u 
einer  (SrtDeiterung  ber  (Sibgenoffenfd^aft ; 
am  9.  Sunt  1501  lam  bie  3(ufna^nie 
8afel8  In  biefelBc  nad^  lanacren  23er- 
tianbtuuaen  guflanbe.  23ögeltn,  ®efd^. 
ber  @(|n)el)erif(!^en  ^tbgenoffenfd^aft 
«b.  n  @.  1  ff.  ^Ql  @croIb  ßbllba^« 
(S^rou.  [ÜJlitt^eUttngen  ber  antiquar.  ($ef. 
m3üric^öb.IV](i.  233. 


2.  ^äflUti  Slfung  (einer  ber  bebeu* 
teubfien  ©efd^Ieci^terfamilieu  ber  @tabt 
ange^üreub)  t)ermä]^Ite  fid^  mit  Wla^* 
balena  ©tun^.  @.  SBarueae,  9lug«bur- 
ger  $0(i^eitbu(i^  @.  16. 

3.  @.  ©enber  @.  99,  8  mit  «um. 
Unfere  ^oüi  iß  ausfü^rUd^er  al9  bie 
©enberd  unbS)emer8  unb  mürbe  bed^alb 
\)\n  aufgenommen. 


1500—1503. 


275 


3d^  ]^ab  fic  gef cd^en  in  bem  »intcr,  baB  e«  f otbcriaü  toa« ,  baB  pc 
Iniegtcn  in  bct  lird^cn  auff  ber  erb  unb  lagen  unbeweit  frcu^toeiß  auff 
ber  erb  3  ftnnb  lang,  ba^  e«  bic  leutt  tounbct  nam,  bal  pe  nid^t  erfruten. 

®ic  jagten,  e«  iper  \x  ob  50,  bic  alfo  umBjod^en;  pc  fetten  in  cttid^ 
5  jar  f ürgenomen,  ba^  pc  ir  pnb  tt?ctteu  bieffcn  unb  l^ernac^  ipibct  l^oim 
jicd^en. 

[331, 313^]  SSJie  man  fagt,  bag  Ircu^  l^le  öietcnb,  id^  l^iett  aber 

nid^^  bari>on. 

1502  ba  lam  in  ber  patt  ain  gefd^rai  auff,  baß  man  fagt,  c«  pelen 
lolreuft  auff  l^emmet  unb  ben  frauen  auff  bic  fd^Iair,  boc^  nun  auff  leinin 
gtoanb  K 

ffi«  fad^  gleid^,  ate  toer  eö  fd^malfeig  ober  funp  lottig,  man  mod^t 

e«  pr  Ireufe  f^e^en  ober  nid^t,  id^  l^ab  pe  aud^  gefed^cn ;  aber  ain^  fagt, 

c«  toeren  Ireu^,  ba^  anbcr  fagt,  mann  ctoa«  fd^malfeig«  auf  Icini  tud^ 

i5pe(,  fo  Puß  e«  bem  faben  nad^  Ircufetoeiß,  baß  im  bann  aud^  gtcid^  fac^. 

id^  ^ab  gar  nid^^  bart>on  gcl^aKen. 


1503. 

[83(.  314*»]   SBie  bem  baj)p  Sltc^anber  »ergeben  toarb  bon  fei^ 

nem  fun. 

20        Anno  dni.  1503  ba  tt)a«  ain  iap^t  ju  SRom ,  l^teß  Sltejanber,  ber 

l^ett  ain  fun,  l^ieß  buca  gattentino^,  ber  loa«   ain  be|  menfd^,  ain 

toiettrid^. 

5Run  l^ett  ber  baj)p  2  farbinel  ju  gap  getaben,  bie  mit  im  afenb, 

unb  ber  buca  f^aüentino  aß  aud^  mit  im  3.   alfo  l^ett  ber  buca  gööen* 
25tino  2  ptbrin  pefd^en  jftgerid^t  mit  »ein,  unb  in  bie  ain  l^ett  er  gift  ton 

unb  in  bie  anbern  fain«.    unb  befafd^  feinem  fned^t  ainem ,  ber  ju  tifd^ 


1.  ©iefcr  iriotij  Aftern«  ju  golgc  W\t 
atfo  an6)  im  ^a\}xt  1502  ein  ^reu|faU  in 
2(ug8burg  pattgefunbcn.  23gt.  ©cnber 
(S.  100, 5  unb  bic  (S^ronif  Don  ©erotb 
(gbUba*,  1.  c.  @.  234. 

2.  (£cfare  S3orgia,  feit  bem  13.  3lug. 
1498  $erjog  \)on  SSatcntinoi«  (SJalcnce 
in  bec  ^an^^lni). 

3.  S)a«  ©crüc^t  \)on  ber  Vergiftung 
be«  $a^)fie«  unter  ben  Umfiänben,  tt)ie 
fle  unfer  S^ronip  f^ilbevt,  »ar  ein  'ohU 


fa^  umtaufenbc«.  —  ^(8  ber  eine  ber 
babei  erwähnten  Äavbinale  —  naöf  bem 
@erü(i^te  ^Stte  (Sefare  8orgia  mö)  x^xtm 
^ermigen  getrad^tct  —  »Irb  Don  ber 
Ubeclieferung  ^briano  Don  (Someto  ^o 
nannt.  Xl^atfad^e  iß  (Sefared  gleid^geittge 
^rlranfung  mit  ber  be9  $a^ped,  ber  am 
18.  giugufl  be«  3a^re«  1503  an  einem 
Se^feWeber  bod^Betagt  jiarb.  @.  9leu* 
mont,  ®t\ö).  ber  @tabt  »?om,  53b.  III,  1 
@.  246. 

18* 


276       ^^^  ^^  *(5rontca  atter  Dtit)  ttetoet  gcf^l^tcti'  ton  SBiO^elm  3lcm. 

bienet,  unb  jaigt  im  bie  2  flefd^en,  ba^  er  an^  ber  am  fo(t  ben  tatbineten 
cinfci^endcn,  ba  »a«  ba«  gtft  tnn,  unb  an^  bcr  anbcm  foft  er  bem  bai)ft 
unb  im  einf d^cnd en.  atf o  l^ett  eö  ber  fnecä^t  unred^t  öcrmerA ,  ai\o  bag 
er  bem  Ba))ft  unb  bem  buca  gaßentinc  au^  ber  flefd^en ,  ba  ba«  gif t  inn 
toa«,  einfd^an(ft,  unb  fd^andt  ben  larbineten  ben  gutten  mein  ein.  unb  5 
ba  ber  buca  Sattentino  trand,  ba  gebaucht  in^  bie  fad^  gieng  nid^t  red^t 
ju,  unb  fragt  ben  Incd^t,  »a  er  eingefd^endtt  l^ctt.  ba  jaigt  im  ber  fned^t 
bie  flefd^en.  atfo  indt  er  ain  begen  unb  erftad^  ben  foted^t  angefid^t  be« 
ba<)ft«  unb  bcr  larbtnel  unb  tieff  l^intoeg  unb  nam  er^net,  alfo  fca^  bcr 
hui  toiber  gcfunb  toarb,  unb  ber  ba<)ft  ftarb.  atfo  traff  untreu  irenio 
aignen  i^erren. 

1504. 

[S3(.  315*]  aSon  aincm  großen  armbroftfd^ieffcn  jfi  Si^^^^ 

10.  «ug.  1 504  ju  f ant  Sorcnften  tag  2  ba  »a«  ain  groß  armbroftfd^ieffen  jfi 
3ird^  in  aibgnoffen.  15 

3llf 0  gctoanen  bie  t)on  8[ug«j)urg  5  f anen ;  §)an6  §cBid^cr  ba«  böft 
HO  flv  unb  §an6 ©d^toeifeer  60  fl.,  Sicn^art ^fifter  50  fl.  unbSBit^atm 
SRem  8  fl. ;  mer  gcttjan  Sienl^art  ^fifter  ba«  Irenfttin,  tt)a«  5  fl. » 

ß«  n>a«  aud^  ain  groß  bäd^fenfd^ieffen  ju  ^ixä). 

©ie  ftat  fd^idtct  6  fc^üfeen,  ben  gab  man  48  fl.  ju  fortail.  20 

aWan  l^ett  aud^  ain  bifcnfd^icffcn  gteid^  at«  ba«  mit  bem  armbroft  K 

[Sdl  316*]  SBie  bie  SSenebiger  bem  Rurigen  ain  arftt  fd^idt* 
tcn,  ber  crf  dalagen  loarb,  er  unb  fein  t)oId(. 

Anno  dni.  1504  ba  fd^rit  ber  türglifd^  laifcr  ben  SScnebiger,  baß 


1.  S)tefe8  ^tüdtonxht  [aus  ber  @tutta. 
$bf(iftr.]  Bereite  im  ^n^ange  gut  (S^ront! 
M  (Siemens  ©enber  im  )oorl;eTge^enben 
^arib  bec  ^ugdburget  (S^ronilen  mitge^ 
tffdit  (@.  450, 13),  flnbct  aber  ^icr  noäf 
einmal$la^,  um  aus  einer  biefe8(^(fiiegen 
be(>anbe(nben  ©tette  in  ber  CE^ronu  be9 
©erolb  ebliba^  1.  c.  @.  1 J.,  bie  bem 
Bearbeiter  be9  i^orliegenben  ^anbeS  feit« 
fftx  gu  ©efici^t  gelommen,  nod^  loeiter  er« 
läutert  JU  »erben. 

2.  i>a9  ©(i^iegcn  begann  am  ^onn* 
tag  nati^  0t.  Sorengtag  (11.  9[ug.). 

3.  ai8  Preisträger  beim  «rmbruft» 


f(|^tegen  nennt  (SbUbad^d  (S^ron.  @.  241 
toter  9(ua9burger  ^ans  $äbic^er,  ^ien^ 
l^art  WP«tr  SBif^elm  ^tm  unb  ftatt 
$and  Sd^mei^er  einen  $and  9iab. 

4.  S)a8  ^eißt  unter  bcnfelben  ©e« 
bingungen  unb  mit  benfetben  greifen. 
Beim  Büd^fenf^iegen  gewannen  brei 
^uadburger  greife  unb  gki^ar  ^it^elm 
^tetnme^  12  f(,  0ebo(t  @trom  10  fl, 
3a!ob  Xel^ut  9  f(.  —  %nöt  unter  ben 
au«  bem  *f>affen'  (bem  ®Iü(f«?>afen)  ®e* 
n)innenben  befinbet  fid^  ein  9(ug9burger, 
nämlid^  'üHargjc  9{igel  im  ^latter^ug  )u 
C)ug«»)urg*,  1.  c.  @.  242. 243. 


1503—1505. 


277 


fic  im  am  gutten  ar^t  fd^idten  K  bann  er  faft  Irand  tag ;  alfo  toa«  lainer 
in  SSencbtg,  ber  jicd^en  tt)oIt. 

ÜDa  tt)a«  ein  boctot  ju  ^abca,  faft  tt)cl  gclert,  ber  l^ie^  maifter  ©abriet 
3evbo2;  c«  gaben  im  bie  iöenebiger  aüc  iar  800  buc,  ba§  er  ju  ^aboa 

sauff  ber  fd^ul  la%  berfeffi  boctor  jod^;  er  l^ett  Bei  14  ober  16  ^)erfon  mit 
im ;  er  ^ett  ain  a^)^)ottegger  nnb  ain  BarBierer  unb  fein  2  fün,  toäf  »aren 
fie  ^)aftarbi.    bie  iBenebiger  gaBen  im  ain  aigen  fd^iff,  barin  er  fuor. 

Unb  ate  er  ju  bem  !DürgIen  lam^  nnb  im  er^nei  gaB,  ba  »arb  fein 
fad^  altag  Beff er ,  unb  ber  türgf ifd^  faif er  f d^andtt  bem  boctor  altag  ett^ 

lotpa^  Befunber«.  nun  toa^  ain  türglifd^er  l^err  !randf,  ber  ttja«  an  ainem 
anbern  ort,  ber  Begert  ben  boctor,  aBer  ber  türgifd^  laifer  loott  in  nit 
(äffen,  ba  fd^idtt  ber  boctor  fein  ölteften  fun  ju  bem  felBen  l^erren  mit  m-^ 
berrid^tung  fein«  *  matter«  unb  gaB  im  ain  Ined^t  ju,  atfo  baf  be«  l^erren 
fad^  gutt  toarb. 

15  5l(fo  ftarB  ber  türgifd^  laifer  gäd^tingen;  ba  mainten  bie  Siürgfen, 
man  l^ett  im  öergcBen.  atfo  auff  ben  auBent  ba  fuort  man  ben  boctor  unb 
a(«  fein  ^old  auff  ba«  felb;  unb  jum  erften  fuort  man  fein  jungen  fun 
l^erffir,  ben  jerfd^Iug  man  mit  ainem  feBeü,  unb  barnad^  ainen  nad^  bem 
anbren  unb  auf  bie  ti5tft  ben  boctor  aud^i 

20  Sfl\xn  toa«  ba«  boctor«  fun,  ber  eßeft,  mit  ainem  Ined^t  nod^  Bei  bem 
türglifd^en  l^erren,  unb  ba  ber  felB  l^er  öernam  bife  mär,  unb  bifer  toot 
an  im  getl^on  l^ett,  ba  fd^idft  er  in  unb  ben  Ined^t  Bi«  in  bie  friftenl^ait ; 
er  gaB  im  aBer  leutt  ju,  atfo  ba§  be«  boctor«  fun  unb  fned^t  baröon  la* 
men  ^  c«  toer  in  fünft  aud^  üBet  gangen. 


25  1505. 

[Singelegte«  S3(.  nad^St.si?:]  2Bie  ber  lunig  öon  ^ortigatl  etlid^ 
fd^iff  gen  Äatacut  fd^idtt  unb  tie^  etli^  Xeutfd^  unb  SBat* 

d^en  ad^  bal^in  fd^iffen^. 

1505  a  die  25.  marjo  ba  l^att  ber  lunig  üon  ^ortigaß  ju  SifaBona 


1.  2)ie  SSenejtancr  jlanbcn  mit  ben 
Spürten  {cit  bem  griebctt«f(3^(u6  bom 
6.  Oft.  1503  in  frcuiibf^attli(^cm  SScr« 
^äUiiiß. 

2.  @a6ric(  Setbi  au8  S3erona  ip  in 
ber  ®t\öt\6)tt  ber  3)^ebicin  aU  \)tx^ox» 
ragenbc  3lutorität  »offtBelannt.  @. 
©Sfer,  Se^rB.  ber  ®ef^.  ber  Wlthkin 
2.  S(uf(.  SBb.  I  @.  392  ;  Rätter,  Bibl. 
anat.  I  @.  153. 

3.  @.  ülber  ben  »irfU^en  ^ad^tter« 
^a(t  3J2arino  @anttto  unter  bem  15.  Ott. 


1504  (@.  77). 

4.  @.  üBer  g^txWi  (Snbc  @anuto 
unter  bem  7.  3annar  1505  (@.  120); 
@.  122  flnbet  fie^  ein  ©onett  auf  ben  er* 
morbeten  Strjt. 

5.  SSon  ber  mdU^^x  biefe«  @ol^ne8 
be«  S^Bo  Berichtet  @anttto  unter  bem 
21.  San.  1505  (@.  124). 

6.  3)cr  (S^roniji  f^ri^t  toon  ber  gtotte, 
bie  unter  bem  Oberbefehl  bc8  granciSco 
b'^Imeiba,  be«  erften  SSicelönig«  bon 


278       ^u«  bcr  '(Sronica  aftet  i)nb  ticiöet  gcfti^i^ten*  toon  SÖßlllJetm  9lem. 


außgcfant  gen  Äatacut  19  fc^iff  *. 

aWtt  bcn  fettigen  l^aben  cttid^e  teutfd^  unb  toatc^en  lauflcutt  3  fd^iff 
mttgefant  auff  ir  foftung^  barauff  i^aben  fie  lauffmanfd^aft  gelaben  unb 
)fax  geft,  ba«  fie  mitgefant  l^aben  f^)efeerei  jn  laffen,  unb  ba«  in  fünft 
batauff  gangen  ift  auff  bic  3  fd^iff,  tut  ate  in  fomm  65  400  ctufabi,  ba«  s 
ift  fo  M  buc. ;  üon  bifer  fomm  l^att  ben  SBatd^en ,  ba«  fenb  gtotentiner 
unb  3enoefer  gemefen,  jugel^ert  buc.  29400,  fo  ^att  ben  Seutfd^en  iu* 
gel^Stt  in  fomm  buc.  36  000. 

©er  bie  Seutfdden  getoefen  fenb,  unb  toie  öit  iettlid^e  gefetfd^aft 
barauff  gel^aBt  l^att,  ftatt  l^crnad^  gefd^riben: 

©er  SSSetfer  unb  ged^Itn  t)on  9lug«j)urg 

unb  SWemmingen  cpa 
ber  gugger  öon  8lug«^)urg  c?a 
ber  §ed^ftetter  t)on.5lug0})ttrg  cpa 
ber  ©offenpröttifd^en  üon  5lug«purg  cpa 
ber  Sml^of  t)on  5Rierenberg  cpa 
ber  §ir6fogel  öon  5RierenBerg  cpa 


iO 


buc.  20000  3 

buc.  4000 
4000 
3000 
3000 
2000 


buc. 
buc. 
buc. 
buc. 


15 


©omm    t)uc.  5Ö000 

3tem  ate  bie  fd^iff  gen  Äalacut  ober  3nbia  fomen  fenb,  ba  l^aben  fie 
ir  mar  ober  lafmanfd^aft  ju  ge(t  gemad^t  unb  l^aben  ir  ge(t  angelegt  an  20 
Pfeffer  unb  anber  fpefterei,  ba«  l^aben  fie  l^erau^  gefiert. 

Unb  im  1506.  jiar  a  die  22.  majo  fenb  bie  obgefd^riBen  3  fd^iff  tou 
ber  gen  8if abona  lomen  i  atfo  Jl)att  ber  lunig  üon  ^ortigatt  anfangt  öir 
fein  gered^tiglait  öon  aller  fpcfeerei  ben  vierten  tail  genomen,  barnad^ 
l^att  er  ben  iioainfeigiften  tait  aud^  t)on  allem  genomen*,  ba«  fett  l^att  er 25 


gnbictt,  am  25.  2Wära  bc8  Safere«  1505 
toon  üliffabon  auslief.  S)ie  )oon  9tem  ge« 
nannte  ^anbel9compaanie ,  bie  eifle 
beutf^e,  bie  fic!^  an  bem  tnbifci^en  $anbel 
bet^eiligte,   {teilte  jtDei  $et)oIlmäe^tigte 

—  S3aU^afar  Sprenger  unb  $an8  Wla'qx 

—  auf,  wel^e  bie  ga^rt  mitma^ten.  @. 
baYübet  im  attgemeinen  9tuge,  1.  c. 
@.  147 ;  ^unßmann,2)ieSa^rt  ber  etften 
2)eutf^en  na^  bem  portuatefif^en  an« 
bien,  SWün^en  1861;  ©relff,  ^MZa^t* 
hnä)  bed  Sncad  9iem  avL9  ben  Sauren 
1494—1541,  «Uö«6urg  1861.  @.  84 
2(nm.  51  unb  52. 

1.  2)ie  3a^l  ber  @c^iffe  pe^t  nid^t 
genau  fcp;  nad^  ben  Bisher  geringpen 
mnga^en  lo^ren  e9  ^toanaig  gemefen. 
»luge,  1.  c.  @.  147. 


2.  @.  Sucad  9lem9  Sagebuc^,  1.  c. 
<B.  8  nebfl  SCnm. 

3.  L.  c.  @.  8  mit  3(nm.  53. 

4.  %n  bem  genannten  Sage  taugten 
in  SlffaBon  tier  @(i^iffc  an9  Snbien  an, 
barunter  \tot\  ber  bret  'oon  ber  beutfci^en 
(Sompagnte  aBgefanbten ;  bad  biitte,  auf 
bem  fi^  Sprenger  befanb,  (am  erft  am 
24.  yic\i.  be«  3aM-  @-  8^«g«  @»  150; 
@rciff  @.  8. 

5.  3n  bem  jki^ifd^en  bem  ^Bnige  ton 
Portugal  unb  ber  beutfd^en  (Sompagnie 
aBaef^toffenen  S3crtrag  »ar  Benimmt, 
bag  erfterem  t)on  ie  100  fK  ©etoinn  10  f( 
abaugehn  feien.  2)te  benüt^igten  <^e^tffe 
mugten  bem  StMat  abgefauft  ki^erben, 
bie  ^tnfäufe  in  §nbien  burften  nid^t 
birect  toon  ben  gactoren  ber  ©efettfd^aft. 


1505—1508. 


279 


in  am  Moftet  gc6cn ,  hatnaä)  f)att  er  erft  ü6cr  3  itnb  etttd^d  fiBcr  üier  [ax 
ben  lafffeuttcn  ir  fjjefecrct  geanteort,  nad^bcm  bic  fd^tff  lomcn  fcnb  K 

Sdf  iiab  )>on  ainem  gtabl^af ttgen  geleert ,  ber  aud^  tail  baran  gel^aBt 
fiatt,  bag  fic  175  pxo  cent  gett>uncn  l^aben,  ba«  tft  atfo  ju  Dcrftan,  ba§ 
5fic  on  100  buc.  ötoeg  175  buc.  fibcr  alle  loftung  getouncn  l^aben^. 

[©(.  3t7*»]    aSon  aincm  boctor,  ber  ju  Sngctftat  ftarb,  unb 
l^er^og  ^(bred^t  t)on  *$airen  fein  ge(t  entled^net. 

Anno  dni.  1505  ba  ftarb  ain  boctor  ju  3nge(ftat,  ber  l^ieg  boctor 
abotff  ^  ber  ^ett  4  ober  5  M  fl.  unb  l^ett  fain  linb;  ber  Derfci^uff  ba«  gelt 
lonad^  feinem  tob,  ba^  man  ed  folt  anlegen  unb  bie  nu^ung  armen  teutten 
geben  ^  unb  foU  barbon  etlid^  arm  töd^tem  au^fteuren.  unb  ba  er  ftar(/ 
ba  ent(ec^net  l^er^og  SUbred^t  t)on  Satren  ba9  gett;  ba«  ligt  nod^  au« 
un(eia(t  bie  tl^eftamentari  torften  e«  bem  l^er^ogen  nid^t  oerfagen  ju 
(eid^en. 


15 


1508. 

[S8(.  323*]  aSon  ainer  groffen  tugin,  mit  ainem  toetfd^en  Ie§. 

Anno  dni.  1508  ba  lam  3örg  Sangenmantef,  ber  loa«  alter  Hx^ 
germaifter^  oon  Srienb  l^er,  ber  toa«  oon  ber  ftatt  2lug«i)urg  loegen  mit 


fonbem  nur  burd^  ^ermltttuttg  ber  ^om 
mnh  ^ieffit  aufgefiemen  $erf9nlld^!eiten 
gemalt  loerbeu.  (S^reiff  @.  85  ^nm.  51 
unb  52;  »luge  @.  150. 

1.  ^ii.  9tem9  Zd^thnö)  @.  8  mit 
^nm.  54.  ISQßal^rf^einUd^  (anbette  e9 
^6)  um  ben  ^ntf^eil  an  ben  22000  (Sru« 
ciati,  toiläft  bie  ^ortugiefen  Bei  ber  @r« 
oBerung  t)on  OuUoa  unb  iU2omba9  er« 
Beutet  Ratten.  @.  ben  ^udpg  eined 
«riefe«  dd.  SiffaBon  10.  Oft.  1504  Bei 
Oreiff,  1.  c.  @.  158. 

2.  Sucas  9lem  gtBt  ^bie  nu^ung 
bifer  armagion*  auf  ca.  150  pro  cento. 

3.  SBo|(  Dr.  Sodann  $onnetter  t)on 
^boif,  getoBl^nli^  ^borfjaenannt.  (Sr 
mar  eine«  ber  älteften  Smtglieber  be9 
Sngoipbter  Se^r!Sr))er«  unb  gehörte  ber 
t^eologtfci^en  ^atuMt  an.  @r  ftarB  am 
6.  Ott.  beö  Sa^rcö  1505  an  ber  ?efl.  @. 
^rantl,  ®ef(!^.  ber  8ubiöig»SWajimillan«* 
UntDerfIt&t  8b.  I  @.  33  nnb  104  ^nm.  8 ; 
iS'leberer,  Ann.  Ineolst.  Acad.  ®b.  I 
@.  70.  —  @oI^e  3ttang«anle^en  »ic 


ba«  im  Se^cte  em>a^nte  toaren  ithoäf  ba« 
mal9  feine  aUutgroge  <SeItenl$eit;  ent« 
na^m  ia  fogar  ®eorg  ber  Sleid^e ,  um  bie 
SJf^ittet  }tt  ben  bon  ii^m  toegen  feine«  SrB« 
fotge^kne«  uBt^igen  9tüflungen  in  ^er< 
me^iren,  bem  mtUttlnger  Ätoperfd^a^ 
80000  Bulben  unb  me^r  al«  fleBen 
3entner  ungemün^te«  ®o(b.  9lie}ter, 
m  @.  576. 

4.  ®eorg  Sangenmantel  aar  im 
3a^re  1505  feinem  S3ruber  Sodann 
Sangenmantel,  ber  10ma(  iBürgermeifier 
nnb  iaffrelang  8unbe«]^au))tmann  ge* 
tDefen,  im  ^ürgermeifieramt  nad^efolgt, 
n)ar  im  3al^re  1507  pxm  ^n^eiten  Wlalt 
3um  iBürgermeifler  getoSl^It  toprben  unb 
Begleitete  ba«  am  23.  Ott.  1507  am  ber 
@tabt  m  bem  ^9lom%ug*  be«  üaifer« 
^ajcimuian  au«rü(!enbe  (Kontingent  ber 
@tabt  ^ug«Burg  in«  'S8&(f^Ianb'.  @. 
@enber  @.  114,12.  ®eorg  Sangenmantel 
mar  fester  nod^  8ürgermeißer  Bi«  gum 
Saläre  1521  in  aßen  Salären  mit  unge^ 
raber  S^ffl 


280       Sud  bei: '  (Konica  alter  tonb  nett>et  gefc^t^tett'  toott  Mifftlm  ffttm. 

ber  ftatt  t)o(d  ju  2;rtenb  gelegen ,  bem  StSmtfd^en  luntg  ju  i^itf  tDtber  bte 
SSenebtger. 

!X)er  Sangenmantet  fagt,  tt>ie  bte  (an^hted^t  in  bem  trteg  ben  SBal^ 
d^en  litten  gro|  te|  abgetDunen,  baf  3  ober  4  an  atnent  lei  getragen  fftU 
ten,  unb  l^etten  tpol  14  fl  au§  ainem  Ie§  geteft,  fte  litten  banod^t  3  obers 
4  ))funb  leg  fir  l  Ireu^er  geben.  tDan  id^  re^ne  ben  leiben  taxi  iu  3 
<)f unb  unb  l^alb  jä  4  p^mi  fir  1  Ireufeer,  f o  l^ett  ber  leg  gemegen,  ba  man 
14  fl  auß  geiep  ^ett,  »ot  2940  i)funb.  e«  tft  ain  ]^fl»>fd^e  lugin  öon  ainem 
burgermaifter!  er  rebt  e^  auff  bem  Sertad^  t>ox  t)i(  (eutten,  id^  ^M  ed 
aud^.  10 

Sßer  fagt  er,  tDie  ainer  i^ie,  l^at  gei^aiffen  $ang  ^arrer,  ber  l^ob  fein 
angefid^t  in  ben  rörlaften  geton  ober  geliebt  unb  l^ab  aM  bem  rSrlaften 
getrundten,  ba§  man  t»  an  bem  n>af[er  gef))irt  i^b,  ba§  ed  umb  ain  iioer« 
d^en  finger  nibrer  fei  toorben. 

Sßer  fagt  ber  Sangenmantel,  toie  ju  3itd^  ain  n)affer  rinnt  burd^  bte  is 
ftatt,  l^aift  S^mmatt;  barin  fad^  man  ain  jiar  nun,  a(d  (ang  bie  ftatt  ift, 
ffir  1500  fl.  gro»)i)en.  nun  fenb  bie  fifd^  unb  gutt  flfd^  ba  faft  n>o{fai(. 
f 0  id^  rcd^ne  1  maß  groj)<)en  umb  4  Ir. ,  f o  treff  e«  ain  tag  in  ben  an^ 
bem,  feirtag  unb  »erd^tag,  61  maß  groj)en.  ba^  fenb  je  fd^ön  tugin  t)on 
ainem  burgermaifter  ju  9lugd))urg !  20 

1509. 

[©(.323^]   Sie  ber  baj)ft,  laifer.  Innig  bon  grandtr|eid^  unb 

ber  [©1.324*]  lunig  bon  $if^)ania  bor  '^Jaboa  in  ber  SSene» 

btger  (anb  lagen,  aber  fie  lunben  bie  ftat  ntt  geioinen^ 

29.€e)>r.        Anno  dni.  1509  umb  äJtid^eli  ba  jftgen  bad  hop^ti  bo((f  unb  ber  25 
rommifd^  Innig  SDlajcimitianud  in  aigner  ptt\on  unb  bad  Innig  bon  grandl^ 
reid^  unb  Innig  bon  $if))ania  foldt  aud^,  bie  jugen  ffir  $abua,  ba9  ber 
©enebiger  ift,  unb  l^etten  bie  4  l^erren  tPo(  80 M  man  barbor;  a(fo  toaren 
bie  aSenebiger  aud^  ftardt  in  ber  ftatt  ©abua^. 

5Run  n>arb  bie  ftatt  befd^offen'  ju  bem  fturm,  aber  fie  borften  fieso 
nid^t  ftürmen ,  bann  bie  SSenebiger  l^etten  in  ben  greben  l^aimtid^  fet^am 
bing  jugerid^t;  toann  man  i^inein  lomen  toer  mit  bem  ftfirmen,  fo  toer 

1.  @.   gu  bem  ©attgeti  Utman»,     @.  388  mit  Stnm.  2. 

SWajimlUan  I.,  ©b.  II  @.  388  ff.  3.  @.  @anuto,  1.  c.  IX  @.  178  ff.; 

2.  2)te  ^ngabett  üUi  bie  ©t&rfe  ber  erfie  "ott^tUxdft  @tuim  auf  bie  <Stabt 
biefed  ^eered  flnb  fe^r  toott  eittattber  aB«  erfolgte  am  20.  @e^tember,  eitt  gmelter 
toet^ettb ;  fie  fdbpanlen  gioif^ett  20  000  am  29.  @e^t. 

ttttb  100000  aRatfn.     Ulmann,  1.  c. 


1508—1509. 


281 


fcur  an  fie  tonten,  unb  mit  fcffeamen  bingcn,  fca|  man  groffcn  fd^aben  i^ett 
mteffcn  ncmen.  * 

Sltfo  loäf  man  tt)tbcr  aB ,  baß  bte  ftat  ntt  getpuncn  toarb  K  unb  bcr 
ha\i\t,  taifcr  unb  luntg  öon  grandreid^  unb  Innig  bon  ©i)antga  öertorn 
sbannod^t  bor  99aben  n>o(  6  M  man,  bte  erfd^offen  unb  tegtid^  erftod^en 
tparbcn. 

Unb  ber  laif er  getoan  ben  aSenebtgcrn  ab  ^  ©ern  unb  SSicenfe,  aSett* 
tcr«  unb  bteSa^ttcr,  aud^Suntgfon^  unb  anber  Hain  ftett  unb  fd^Ioß,  aud^ 
SRofere^t,  bie  fttaufeni)urg  :c.  *. 


10 


[öt.  324^]  S5on  4  mfind^,  bie  jn  Sern  im  ©c^toeifeertanb 

berj)rennt  tourben^ 

Anno  dni.  1509  ba  lamen  mSr  i^er,  mie  baß  man  ju  Sem 
in  Scd^ttanbt  a  die  ultimo  majo  t>txpxtmt  l^at  4  ^jrebigermfind^,  bie 
l^icffen  mit  namen  »atter  §)an«  aSetter,  <)rior,  fjranftifcum  Utfd^l ,  fu^)«» 

\bpxxox,  boctor  ©teffan  5)ol^Borft,  ^^rebicant,  unb  öattcr  §)ainrid^  ©tain»» 

edter,  fd^affner.  ba«  »aren  bie  öbroften  in  bem  '^JrebigerKofter  ju  Sern. 

35ie  l^etten  groß  bo«]^ait  unb  bieberei  getriben  unb  l^ctten  ben  teufet 

befd^tDoren  unb  fid^  im  ergeben,    fie  l^etten  aud^  gott  unb  feiner  lieben 

mutter  t)erlaugnet  unb  l^etten  bem  teufet  ir  aigen  l^anbgefd^rift  geben  mit 

2oirem  aigen  ^i&t  gcfd^riben.  unb  bcr  bog  gaift  l^ett  ben  fetben  brieff  öon 
in  em^)fangen  in  ain«  moren  geftatt.  bie  4  münd^  l^ettcn  aud^  ain  üef^jer* 
bitb  unfer  lieben  frauen  jugerid^t ,  at«  ob  unf er  frau  toamt,  bamit  fie 
ain  jufauffen  ober  »aöfart  töotten  in  ir  ftofter  mad^en. 

@ie  l^aben  t)it  trögeret  getriben,  ba  t)il  bon  ju  fd^reiben  toäx,  bar* 

25t)on  bann  ein  bied^tin  getrudtt  »orben  ift,  ba«  4  fejfterntin  l^att,  barin 
atbing  Itartid^en  ftatt. 


1.  2)te  Aufgabe  ber  Belagerung  fanb 
jlatt  am  2.  Oft. 

2.  2).  i.  l^atte  aBgetoonnen.  3e6t 
nad^  bem  ^bjug  beS  ^alferd  t)ou  $abua 
flet  mit  ^iudttapme  t)on  ^ttona  unb  9lo« 
t>eiebo  (9{oferettt)  alled  iDieber  in  bie 
^änbe  bet  Senetianer.  @.  Ulmann,  1.  c. 
@.  394. 

3.  (Sonegliano. 

4.  2)ie  !6urg  ^taufen  im  Sifadtl^ate. 

5.  2)er  fog.  3e^erf(i^e  ©anbei.  S)le 
(Sadbe  erregte  ungeheure«  SCufJeffen,  mie 
bie  Darauf  bgügtid^e  gleid^^eitige  Stttera' 
tur  erfeben  I5pt:  in  lateinifdber,  beutfd^cr, 
I^oHänbifd^er    unb    engltfdper    ©^rad^e 


tourbe  bie  ©efd^ici^te  biefes  Betrugen  er« 
gä^U.  9tem  bürfte  eine  @d(rift  3Jlurner9 
vorgelegen  fein,  bie  ben  S^itel  fü^rt:  *:öon 
ben  fier  feieren  $rebigerorben8  ber  ob« 
[eruan^  }ü  Bem  im  ®^todttx  lanb 
t>erbrannt  in  bem  iar  nad^  (S^rifit  geburt. 
MCCCCCIX  Dff  ben  nec^^pen  bonberötag 
no^$fingflen  (3l.iIHai).  >IRit  t)U  fd^Bnen 
flgürlin  bnb  lieblii^en  re^mfprüd^en 
neuerlich  geteütf^t.  86  m.  ««ot^Ji^art 
r^iett  auf  biefe  ®t\äfi6)tt  an  (^dgabe 
öon  Äurj,  S3b.  I  @.  107  ».  251  ff.  unb 
@.  136  ©.  138).  Sgl.  im  allgemeinen 
®el^e  *2)ie  Sefeergefe^ic^^te'  in  ber  Seit« 
f(^rift  *2)ie@^toels',  Bern  1865 @.301ff. 


IX. 

Dom  Sa^re  1430  6i«  jum  3af)te  1462. 


Einleitung. 


5Dtc  üorltcgcnbcn  d^romlaüfd^cn  2lufäcid^nungcn  i)on  Sol^annc^ 
grani  tourbcn,  nad^bcm  ctmgcStüde  Bereit«  üon  ^tacibu«  Söraun  in  feiner 

Notitia  de  cod.  manuscr.  monasterii  SS.  Udakici  et  Afrae  Vol.  in. 

®.  40—42  üeröffentlid^t  toorben,  üon  21.  ü.  ©feid^ete  im  II.  Söanbe  be« 
ard^iDe«  für  bie  ©efd^id^te  be«  »i«t]^um«  Slugöburg  (Slugöburg  1859) 
i)oßftänbig  ]^erau«gegeBen.  3Benn  fie  l^ier  uoäf  einmal  gum  äbbrude 
lommcn,  fo  gefd^icl^t  e«,  um  einer  Bcrcd^tigt  erfd^einenbcn  Anregung  gerb, 
gren^borff«  nad^julommcn  ^  toetd^er  bie  Slufnal^me  ber  granffd^en  2luf* 
geid^nungen  in  ben  ©d^tu^anb  ber  2lug«Burger  ßl^rcnifen  em<)f al^f,  bamit 
olle  auf  Slug^burg  Begügtid^en  (gebrudften)  beutfd^en  ßöronilen  Dom 
14. — 16.  Sal^rl^unbert  in  ber  Sluögabe  ber  ©täbte^Sl^ronilen  Beifammen 
toären.  2lud^  fd^ien  ein  5ReubrudC  biefer  Slufgeid^nungen  tofinfd^enötoert]^, 
um  fie  in  geeigneter  SBeife  in  Söejiel^ung  gu  ben  Bereit«  gebrudten  2lug«* 
Burger  S^rcnilcn  gu  fefeen,  bie  in  biefen  ben  gteid^en  ®tcff  Bel^anbetnbcn 
©teilen  aufgufud^en  unb  gu  öergeid^nen  unb  ben  grantfd^en  2;ejt  felBft 
burd^  ftrenge  d^rcnologifd^e  Drbnung  ber  eingelnen  Stetigen  üBerfid^tlid^er 
gu  mad^en. 

3o]^anne«  grani,  ber  SSerfaffer  ber  üorliegenben  5lufgeid^nungen,  ^'mr<^W' 
toax  Scnijcntual  ber  el^ematigen  iöenebictiner^SReid^^aBtei  @t.  Ulrid^  unb 
Slfra  in  2lug«Burg.  Unfere  Senntniffe  üBer  feine  äußeren  8eBen«öer^ 
pltniffe  finb  fel^r  mangctl^afte  unb  bürftige:  toir  fd^ö^jfen  fie  an^  einigen 
Bereit«  i)on  ©teid^ete  gufammengefteHten  lurgen  Slotigen  2,  bie  granf 
feinen  Slufgeid^nungen  eingefügt  l^at,  unb  au«  gtoei  auf  i^n  Begüglid^en 
ßinträgen,  bie  fid^  in  gr.  SBitl^.  SBitttoer«  Catalogus  abbatum 
monasterii  SS.  Udalrici  et  Afrae  Augustensis,  ed.  Don  ©teid^cte 

1.  ©öttttigci-      ©clcl^rtc    3(nsctgcn,  2.  3n  ber  Sitilcltung   ju  granf« 

Sa^rflatiö  1895  ^x.  7  @.  527.  Slnnalen,  1.  c.  @.  78  ff. 


286 


(Sin(eitutcg. 


im  in.  ©anbc  be^  ^xöf'm^  für  bte  ®cfd^.  bc«  »t^tl^um«  SlugöButg 
(Slug^burg  1860)  finbcn.    gtani  Berid^tet  üon  pci^: 

1447  (®.  81)  ^ :  Item  tunc  ego,  Fr.  Johannes  Franck,  veni  ad 
Aiigustam  post  quatuor  diebus  [27.  5lug.]. 

1451  (©.  84):  3tcttt  ba  man  jatt  1451  jar,  ba  lam  td^  in  ba«  dofter 
fetb  i)ierb  an  bcr  öf d^crigcn  mittood^cn  [10.  SDiätj],  unb  an  bcm  ^^atmabent 
[17.  äprit]  ba  legten  xdxx  bie  ncüifeen  lutten  an. 

1452  (®.  84):  3tem  ba  man  galt  1452  jar  an  fant  ^eter  unb 
^awl^  abent  [28.  3uni],  ba  t^et  id^,  Öcl^anne«  grand,  ^^rofeffion  ju 
Sf «gö^jurg  ju  fant  Üftid^  mit  anber  breten,  ber  ftatt  finb ;  be«  fetten  tage« 
lam  mein  Bruber  Sorenfe  aud^  gen  Sfug«^)urg. 

1453  (®.  84) :  Stem  anno  domini  1453  ju  oftetn  [l.apxil]  toarb 
id^,  fr.  So^anne«  (Stand),  accoKtue^. 

1454  (®.  85) :  3tem  ba  man  galt  1454  je  oftetn  [21.  aptiQ,  »arb 
td^,  fr.  Sol^anne«  grand ,  fubbiaconu«  unb  ainer  mit  mir ,  ber  ftatt  finb, 
mit  namen  SKatl^ia«  Umbl^offer. 

1456  (®.  94) :  Anno  domini  1456  in  vigllia  pasce  [27.  SDiärj] 
ego,  Fr.  Johannes  Franck,  ordinatus  sum  in  diakonum. 

1458  (®.  100):  3tem  barnad^  dominica  jubilate  [23.  'ä\^xxi] 
cantavi  primicias^. 

SBitttPCr  Berid^tet  (©.  213.) 4:  Cunctos  autem  libros  chori  in 
antiphonariis  de  tempore  et  sanctis  utroque  tempore,  gradale  ac 
missalibus,  pharatris^  et  eeteris  libris  processionalibus  gravibus 
expensis  idem  venerabilis  pater  et  abbas  Melchior  conparavit  et 
renovavit  juxta  chorum  monasterii  Mellicensis.  —  (®.  214):  Quos 
omnes  [libros]  qnidam  pater,  nomine  Johannes  Franck,  conven- 
tualis,  illuminavit  et  picturis  decoravit. 

®.  265 :  Similiter  obiit  sub  eodem  abbate  [3)te(d^ior  )>on  ®tam^ 
l^etm,  2lbt  üon  1459 — 1474]  pater  Johannes  Franck,  vir  bonus  etopti- 


1.  2)ie  in  ^(amment  (inter  ben 
3al^red3al^(eit  fle^enben  Rdf^Un  UMttt 
^äf,  toU  üBetaH,  tDo  in  btefet  (Einleitung 
fold^e  in  klammer  Beigefügt  toerben,  auf 
Die  ^teid^ele'f^e  '^n^^aU  ber  ^nnalen. 

2.  S)ad  ^eigt  er  erhielt  bte  niebern 
Sßetl^en. 

3.  2)a«  l^cißt  er  »utbe  ^riefler. 

4.  2)le  eingcflammerten  ä^W^  ^e* 
aeid^nen  ^ier  bie  i^eitenja^I  be9  SitttDet« 
(d^en  Xejte«  Bei  @teid^ele,  1.  c. 

5.  ^tet(^ele  ctUärt  in  etnev  ^nmer- 


lung  gn  feiner  ^\x^aU  SBtttnjerS  biefen 
^udbrud  aud  S)ucange,  ©loffar:  Pha- 
retra,  liber  quidam ;  unde  sie  inscrip- 
tus  docemur  in  chron.  Mellicensi 
@.  479.  Liber  unus ,  qui  Fharetra 
Bolet  nominari,  conscribatur  continens 
magig  communia  super  cultu  divino, 
quoad  modum  legendi  epistolas,  pro- 

ghetias ,  evangeha,  lectiones,  capitula 
orarum  canonicarum,  necnon  lectio- 
nes  ad  matutinum,  ad  mensam  et  col- 
lectionem  in  refcctorio  etc. 


Einleitung.  287 

mus  illummista,  qui  suis  manibus  illuminavit  libros  chori  et  alios 
plurimos  in  conventu,  qui  migravit  ab  hoc  seculo  ipsa  die  Poten- 
ciane  virg.  [19.äRat],  id  est  14.caL  Junii,  et  fuit  feria  tercia  infra 
octavum  Penthecosten  anno  gracie  1472 1.  Bequiescat  etc. 

Die  $cimat  unb  ba«  ®cburt«ia]^r  grani«  lenncn  tote  nlcifft. 

grani  trat  toäl^renb  einer  für  bie  ßnttotdfung  be^  Ulrid^Ilofter^ 
iiüdlxäftn  ^eriobe  in  baf[e((e  ein.  @d  begann  fid^  unter  bem  W>U  Sol^ann 
öon  f)o]^enftcin  (1439 — 1458)  eben  an^  bem  tiefen  SJerfaö,  in  ben  e^ 
namentfid^  unter  biefeö  3lBteö  äJorgänger  geratl^en  toar,  burd^  energtfd^e, 
Don  aWönd^en  au^  bem  fttofter  SDJBH  geleitete  SieformattonöBeftreBungen 
ju  ergeben  2.  !Der  näd^fte  Slbt  SRetd^tor  öom  ©taml^eim  (1458—1474) 
fd^ritt  in  bief er  Siid^tung  fort  unb  brad^te  ba«  Äfofter  nad^  innen  unb  außen 
}U  erfreulid^er  Sblntt.  3to6f  unter  bem  9(bte  Sol^ann  begann  SReiftertin 
feine  für  il^reg^t  fo  bebeutfamen  l^iftorifd^en  äSerle ;  grani  fetbft  be* 
rid^tet  unter  1456  (©.97):  3temte«  felben  jal^r«  toarb  ain 
l^iftori  gemad^t  unb  jäfamcn  colUgirt  Don  biefer  [tat,  bie 
mad^et  ain  consent  ))ruber  gfi  fant  Ütrid^,  l^ief  mit  namen 
©igmunbu«  aJie^ftertin.  Unter  3lbt  SWetd^ior  fe^en  tote  atte 
SDlönd^c,  ieben  nad^  feinem  äJermögen,  im  IDienft  ber  SBiffenfd^aft 
befd^äftigt:  ate  »ttd^erabfd^reiber ,  ate  Sßuminiften  ober  at«  ©d^rift* 
fteßer.  3lu«  fold^en  5lnregungen  l^erau«  finb  bie  atufjeid^nungen 
granfö  ertoad^fen.  Sinnen  folgen  f^^äter  SKeifterlin«  »ertl^öotte  f<)ecieK 
bie  Sloftergefd^id^te  öon  ©t.  Utrid^  bel^anbetnbe  SBerle,  bafi  Chroni- 
con  ecclesiasticum  Augustanum  unb  ber  Index  monasteiii  SS. 
Udalrici  et  Afrae  1483  unb  1484,  benen  fid^  ein  Sal^rjel^nt  nad^l^er 
ber  nmfangreid^e  Catalogus  abbatum  monasteiii  SS.  Udalrici  et 
Afrae  Augustensis  üon  SBitl^etm  SBittioer  unb  im  britten  unb  »ierten 
aal^rjel^nt  be«  16.  Sal^rl^unbert«  bie  großen  d^ronilatifd^en  Slrbeiten 
Slemcn«  ©enber«  anreii^en. 

!Dic  granlfd^en  Slnnaten  umfaffen  bie  Saläre  1430—1462.   3)ie«jH<wn^ 
5Wotiien  an^  ber  erften  Sf^xt  fmb  fel^r  \)f&xliäf  unb  d^ronotogifd^  nid^t  ge^  «"««'<«" 
orbnct.  ©teßt  man  bie  geitlid^e  Drbnung  l^er,  fo  f^^ringt  ber  ßl^ronift  üom 
Saläre  1430  auf  1433,  1434,  1435,  1442,  1443,  1444.  3ebe«  ber  an* 

1.  ^ei  ^tei^de,  1.  c.  burd^  ein  $et«  einfd^iagigen    (Sa^itel    in    ^tl^txüm 

feigen  1492  fiatt  1472,  tvteeS  in  ber  ditt^  Ghron.  ecclesiast,  bie  begüglid^en  9^0* 

Uitnng  gn  granfö  SCnnalen,  1.  c.  @.  69  tijen  granfö  nnb  bie  barauö  entlehnte 

rid^lig  ^etgt  S)aT{lettung  Bei  Sßitttoer,  an9  totlAtn 

2. 0ie^e^ie}n  im  allgemeinen  ^rann*  Onellen  bie  f))äteren  U(ri!anif(i^en  @e« 

milller,  3ut  9ief.'®eW.  ber  Älöper  im  fd^id^Wfd^reiBer  biefer  ^eriobe  aefAötoft 

15.  Sal^r^nnbert ;  für  bad  Ulrid^nofler  bie  l^aBen. 


288  Einleitung. 

flcfül^rteu  Sollte  tft  mit  Sludnal^me  »on  1433  mit  nur  Je  einer  SWotig  öer* 
treten,  ba^  Sal^r  1433  (in  einem  3[bfafee)  mit  gtoei  Sßotijen.  JBomÖal^re 
1444  lommt  bann  ber  ßl^ronift  jnm  Sa^re  1447,  um  t>on  ba  an  üon  3a]^r 
gu  dal^r,  ol^ne  ba^  no6f  einmal  ein  geitiid^ed  3nter»aQ  einträte,  Bid  }um 
Qal^re  1462  fortjufd^reitcn.  SBon  jefet  an  fteöt  fid^  aud^,  toenigften«  ben 
Solaren  nad^,  im  allgemeinen  d^ronotogifd^e  Drbnung  ein,  bie  nur  einige 
aWale  geftört  »irb.  !Die  SWotigen  toerben  Don  1447  an  mit  jiebem  Saläre 
gal^Ireid^er,  fo  ba§  auf  bie  au6  ben  testen  brei  Salären  üon  ben  42  ©eitcn, 
bie  baö  ®anje  in  ber  8lu«gabe  t)on  ©tetd^ele  einnimmt,  20  treffen,  alfo 
faft  bie  $ätfte. 
I.  x^di.  Die  Beiben  23^ei{e,  bie  f o  entftel^en,  finb  in  ftoffttd^er  SSegiel^ung  fel^r 
t)on  einanber  Derfd^ieben.  S)er  erfte  Berid^tet  üBer  ftäbtifd^e  ^egeBenl^eiten 
—  UnglüdtefSöe,  ©ränbe,  JBerBred^en,  ©auten  ic  —  (greigniffc  in  ftird^e 
unb  Sieid^,  Der  aQem  aBer  üBer  Hrd^Iid^e  unb  religiöfe  SBorgSnge  in  ber 
©tabt,  unb  ba  kpieber  am  au^fftl^rßd^ften  üBer  fotd^e  im  Slofter  )>on 
@t.  Ulrid^ :  üBer  bie  9(uf finbung  unb  SßieberBeftattung  Don  l^eiligen  ®e« 
Beinen,  ^roceffionen,  ©auten,  ©üd^eraBfd^riften  2c.  ©efonber«  cingel^enb 
Berid^tet  granl  in  biefem  erften  Z^tiU  Don  bem  ^ufentl^alte  6a))iftrano'd 
in  ^itug^Burg ,  toie  er  aud^  ber  f))Steren  @d^id(fa(e  biefed  äßanned  unb 
beff  en  Zoit^  gebeult,  Don  bem  ^iege  be^  SJiarlgraf en  9((Bred^t  DoniBranben« 
Burg  mit  ber  ©tabt  5WümBerg  im  Saläre  1449—50,  Don  ben  ftreujäügcn 
gegen  bie  2;ürlen  im  Saläre  1456  unb  ben  SSorgSngen  Dor  ©elgrab. 
II.  m\\.  Der  gtoeite  S^eU  ift  faft  auöfd^tießUd^  ben  Iriegerifd^en  35orgängen  in 
ben  Saljren  1460,  1461  unb  1462,  bem  Sam^jfe  gioifd^cn  bem  ^erjog 
Subtoig  Don  ©a^em « Sanb^l^ut  mit  bem  SJiarlgrafen  ällBred^t  Don 
©ranbenBurg,  getoibmet.  Drei  SBiertet  biefer  SIBtl^eUung  faden  auf  bad 
3a]^r  1462.  Die  SriegöBegeBenl^eiten  biefeö  Saläre«,  foioeit  fle  fld^  in 
ber  9l&]^e  unb  Dor  ber  ©tabt  älug^Burg  fotoie  in  ben  ^Jad^BargeBieten  gu^ 
tragen,  finb  in  ber  Sorm  Don  tageBud^artigen  9ioti}en  aufgegeid^net,  toeld^e 
eine  toißlommene  Srg&n}ung  gu  ben  einfd^fögigen  ©erid^ten  Don  Sßütid^ 
unb  ^M  Bieten  unb  unfere  $enntni§  äBer  ben  Don  Beiben  ©eiten  mit 
grB^ter  (SrBitterung  gefül^rten  SIeinIrieg  mit  mand^  neuer  (Sinietnl^eit 
Bereid^em. 
^Äun"  ®^^  ^^^  Oueßen,  au6  benen  granl  für  feine  Slufjeid^nungen 
fd^iJ^jfte,  Betrifft,  fo  toirb  ba  unterfd^ieben  toerben  mfiffen  jtoifd^en  ben 
SegeBenl^eiten,  bie  jeittid^  Dor  feine  Slnfunft  in  SlugöBurg  faüen,  fotd^en, 
bie  jtoifd^en  biefer  unb  feinem  (gintritt  in«  Älofter  Dorfieten,  unb  benen, 
bie  ftd^  Don  ba  an  gutrugen.  Sozi  (enteren  em^^fiel^It  fid^  infolge  ber  oBen 
l^erDorgei^oBenen  ftofftid^en  SSerfd^iebenl^eit  loieber  eine  ©onberung  ber 


^tnUitttng.  289 

9{ott}en  Bid  sunt  Saläre  1459  etnfd^ßegUd^  unb  benen  ber  Salute  1460 
6id  1462. 

!Dte  erfte  ®xrip^t,  bie  ^txt  üon  1430 — 1447  umf<)annenb,  jäl^tt,  i.  »tup»)«. 
loic  borgetl^an,  nur  fcl^r  toenige  —  im  ©anjen  aä)t  —  SWotijcn.  C«  tpurbc 
Bereite  in  ber  Stnteitung  }U  bet  Sl^ronit  bed  ^ector  fSlüli^  batauf  l^iti» 
gctt)iefen,  ba§  einige  5Rotiien  Bei  granl  auffaßcnbc  Sl^nßd^Ieit  mit  paxaU 
lelen  ©tcßen  Bei  ÜHfittd^  auf toeif cn ,  unb  »urbe  bic  SJermutl^ung  auöfle«» 
f<)rod^en,  ba^  bie«  auf  bie  Söcnüfeung  einer  gemeinfamen  Oueße,  bie  t)er' 
loren  gegangen,  jurfidiufül^ren  fein  bfirfte^  —  eine  SSermutl^ung ,  bie  in 
ber  t)on  ®.  öoad^imfol^n  feitl^er  erfd^ienenen  ©tubie  ^^ux  ftäbtifd^en  unb 
Höftertid^en  ©efd^id^tfd^reiBung  8lug«Burg«  im  fünfjel^nten  Sal^rl^unbert" 
mand^e  ©tüfee  flnbet  ^  !Dief er  Oueße  mögen  fämttid^e  ©tüde  ber  erften 
®xvippt  ber  ^anlfd^en  9(nnalen  entnommen  fein.  ^a|  bat>on  brei  Don 
bem  sröarfgrafen  älBred^t  öon  SBranbcnBurg  fj^red^en, » toirb  feinen  ®runb 
barin  l^aBen,  ba^  ber  (B^ronift  für  biefen,  ber  in  ber  Sigenfd^aft  ate  {Reid^«» 
]^au<)tmann  in  bem  ftriege  be«  Saläre«  1462  Diet  in  5lug«Burg  öerlel^rte 
unb  pd^  bort  burd^  feine  ?erfBnIid^Ieit  unb  ben  8tuf  feiner  Saaten  Diel 
©^m^jatl^ie  ertoarB,  Befonbere«  Sntereffe  liegte. 

!Die  (ginträge  au«  ben  Solaren  1447—1451  loerben  jum  S^l^eit  fetB*  ii.  ©ruppe, 
ftänbige  auf jeid^nungcn  grani«  fein ,  jum  Sil^eit  auf  bie  eBen  ertoä^nte 
verlorene  Oueße  jurfidgel^en.  !Die  jujci  5Rotijen  üBer  SSorgänge,  bie  ba« 
©t.  Utrid^Mofter  Betreffen  (t)on  bem  ÜWBnd^e  SSeit  Sreutter  unb  bem  Sötanb 
eine«  bem  Stofter  gel^örenben  C)aufe«  [©.81.  82]).  lönnen  eBenfo  »o^t 
au«  grani«  eigener  ftunbe  »ie  au«  Srgäl^fungcn  feiner  fpäteren  Sonbent«* 
Brfiber  entftammen. 

^ie  9lad^rid^ten  feit  BranI«  (Eintritt  in  ba«  ^(ofter.,  gunäd^ft  au«ui.«cu)>)>ea. 
ben  Salären  1451  — 1460,  Berui^en  mit  3lu«na]^mc  ber  9lotij  fiBer  ben 
SÖranb  be«  S^aujl^aufe«  im  Saläre  1451  [©.  84],  bie  nod^  ber  bertorenen 
Sl^ronil  entnommen  fein  bürfte,  unberlennBar  auf  eigenen  Slufieid^nungcn. 
Söerid^tet  er  Ja  bod^  faft  au«fd^tic6(id^  üBcr  Dinge,  bie  fid^  in  feiner  nöd^* 
ften  ^jerföntid^en  UmgeBung,  jumJC^eit  Dor  feinen  äugen  jugetragen  l^aBen; 
er  nennt  fid^  aud^  fetBft  at«  äugengeugen  Bei  bem  ©erid^te  fiBer  bicffiieber* 
Beftattung  ber  l^eifigen  !Digna  im  Saläre  1456:  *unbba«]^aBid^,  3o« 
l^annc«  grandt,  gefed^en  unb  Bin  barBei  geweffen'  [©.  93];  Bei 
ber  fel^r  au«fü]^rlid^en  (grgäl^fung  üBer  Sapiftrano'«  Sluftrcten  in  äug««= 

1.  3m   III.  ^b.    ber  ^ug^Burger     3a(rgang  1894  @.  9  unb  paisim. 
C^ronttctt  @.  XVIII.  3.  Unter  1433. 1442. 1443.  (Bt^äftk 

2.  3n   ber  Seitft^rift    %Umam\a,     6. 80. 


290  (Stnlcititng. 

Bttrg  im  Saläre  1454  [@.  88]  flnbet  ftd^  eine  bctorttge  SScrfid^crunfl  itoax 
nid^t,  ioä)  trägt  fte  fo  fel^r  ben  ©tempcl  unmittetbarer  änfd^autttig  on 
fic^,  ba§  lein  S'^A^tl  entftel^cn  lann,  graut  er jäl^fe  l^ier  f ettft  ©efel^enc«. 
©ie  5Ra(i^ri(l^ten  Don  ben  SÖränben  in  ©ruf  [®.  93]  unb  in  ätoidau 
[®.  100],  über  bie  f)inri(i^tungen  in  SBien  [®.  100],  fotoie  über  bte  (grb* 
beben  in  Unteritaßen  unb  äragonieu  [@.  97]  bürften  burd^  laufmänuifd^e 
3eituugen  gu  feiner  ^enutui§  gelommen  fein.  Sßom  Saläre  1456  an  be«^ 
fd^äftigt  fidf^  graul  Der]^ä(tni|mä|lg  eingei^enb  mit  ben  friegerifd^en  35or* 
gäugen  an  ber  unteren  3)onau  unb  ben  bamit  }ufammenl^5ngenben  (Sreig« 
niffeu,  bie  man  aüerfeit^  mit  größter  @<)aunung  »erfolgte ;  an  reid^lid^n 
92a^ri^ten  l^ierüber  fel^Ite  ed  in  einer  ®tabt  U)ie  ^ugdburg,  bad  bamatö 
einen  bet  mid^tigften  tauf mfinnif d^eu  Ußittet))uutte  bitbete ,  U)ie  fd^on  in 
ber  (Sinteitttug  }u  ber  Sl^rouit  t)ou  $ector  SRülid^  bemertt  tourbeS  natflr« 
tid^  nid^t,  unb  bei  bem  (ebi^aften  ^ertel^r,  ber  }U)ifd^en  ber  Sürgerfc^aft 
unb  ben  äßön^en  ))on  @t.  Utrid^  beftanb,  l^atte  graut  ®e(egen]^eit  genug, 
fic^  über  ba^,  »a«  il^n  intereffierte,  ju  unterrid^teu.  !Die  5Rad^rid^ten 
über  SSorgänge  im  Utrid^ttofter  unb  (greiguiffe  au«  bem  Äreifc  be«  tird^* 
lid^en  unb  religio  fen  geben«  in  ber  ©tabt,  bie  bidl^er  ben  breiteten  {Raum 
eingenommen,  metben  nun  immer  feltener.  !Dic  lefete  l^ierl^er  gel^Brenbe 
92oti2  in  ber  t)on  un«  bef)>rod^enen  ^btl^eitung  ber  älnnaten  berid^tet  t)on 
ber  JRefignierung  be«  5lbte«  3o]^ann  ^ol^enfteiner,  bereu  »al^re  ®rünbe 
unö  graul,  obtool^t  er  fie  leunen  mußte,  Derfd^ujeigt,  unb  bie  SBal^I  be« 
neuen  Slbte«  SWel^ior  »on  ©tami^eim  [®.  100].  SBa«  graut  außerbem 
au«  biefem  3citraume  no^  berid^tet,  Pub  Ungtüd£«fätte,  SKorbgef^id^ten, 
bie  aWünjcatamitäten  am  6nbe  ber  fünf jiger  Saläre  —  lauter  IDinge,  bie 
ba«  ®tabtge[))räd^  bitbeten  unb  {ebermann  betannt  U)aren. 
ni.®tuppeb.  Slud^  bie  Söerid^te  graut«  über  bie  ftrieg«ereigniffe  au«  ben  Salären 
1460,  1461,  1462,  nameutOd^  bem  (enteren,  taffen  beutUd^  erlennen, 
bat  tt>i^  ß^  ^^^^  Jiiit  fetbftänbigen  Huf jeid^nuugen  ju  tl^un  l^aben.  grani 
fud^te  fid^  eifrig  über  bie  5Reuigfeiten  be«  Sage«  ju  unterrid^ten  unb  jeid^^ 
uete  ba«  ©el^örte  mit  größter  ®eu)tff enl^af tigleit  auf.  3Bo  er  feiner  ®ad^e 
nid^t  ganj  fidler  ift,  gebrandet  er  aßenbungen,  U)ie  'bie  fag  toa«'  [®.120] 
ober  'man  füget,  baß'  [®.  121]  jc;  er  beteunt  e«  aud^  offen,  »enn  er 
fid^  mangetl^aft  unterrichtet  glaubt,  fo  bei  ber  ßrjäl^tung  be«  t)on  bem 
©rafen  D«U)atb  öon  Jierftein  angeftifteten  9tumor«,  tt)o  er  mit  ben 
©orten  f daließt:  'U)ie  er  (ber  ®raf)  ftc^  fonft  Derfd^rieb,  barüon  faget  man 
mir  unb  aud^  aubem  leutten  nit  DiO'  [®.  113],  ober  »o  er  üon  ben  SSer» 

1.  3m  III.  iBb.  ber  ««gsiBuracr  (S^ton.  @.  XXV. 


eintcttung.  291 

Ittpcn  ber  ©egncr  \pxxäft,  'bcr  jot  mod^t  xäf  ntt  inen  werben'  [@.  118]. 
5>te  ©enauigleit  feinet  Slngaben  unb  bic  SWenge  berfetben  tä|t  erfennen, 
bag  er  fel^r  gute  ®en>ä]^t^m&nner  gel^aBt  l^at,  t^ieQeid^t  aud  ben  Steifen 
bet  atatl^^l^etten,  ber  ©Btbnet  unb  ©oten. 

!Det  ätpeitl^cltong  bet  gtanf fd^en  «nnaten  in  ftoff ßd^et  Söejiel^unfl  ^'iJift^i^eS*" 
cntf^)tid^t  aud^  ein  bo^)<)eItet  ©tanb^jnnft  be«  SSetfaffet«.  ©o  et  im  etften  ®<'f«ffet«. 
Sil^eite  bon  tetigißfen  unb  fttd^tid^en  !Dingen  f^Jtid^t,  jcigt  et  bie  gtiJmmig* 
leit  unb  ©föubigleit  eine«  fid^ten  aWiJnd^e«.  5Die  ju  feinet  3ett  in  »lütc 
ftel^enben  ItSftetßd^en  9ief otmation«befttebungen  fd^eint  et  im  allgemeinen 
tooi^I  gebilligt  ju  l^aBen,  iebod^  ol^ne  ®^m^)at]^ie  füt  bic  auf  aöju  afletifd^c 
!Di«ci^)Iin  getid^teten  Senbcnjen  betfetben  ju  Befifeen.  Übet  bie  JBifitietet 
äu^ett  et  fid^  einmal  fel^t  l^att:  '3tem  fie  fd^uff en  gu  f ant  Üttid^ 
mct  übeU  ban  gut«  mit  item  bifititen,  at«  t)ot  alt  Difititet 
i^etten  getl^an'  [®.  87].  ©elegentlid^  bet  SSetmauetung  bet  in  ben 
@t.  Ultid^d^ot  fül^tenben  23^fitc ,  xocmxt  eine  matetielle  ©d^Sbigung  bet 
Äüftetei  DetBunben  toat,  tuft  et  Bittet  au«:  '®ot  geB  inen  allen  nod^ 
ain  ^)B«  iat,  bie  tat,  tat  obet  l^ilf e  batgaBcn'  2C.  [®.  101]. 

äl«  ©etid^tetftattet  üBet  ftäbtifc^e  SBcgeBenl^eiten ,  namcntlid^  üBet 
bie  Stieg«eteigniffe  bet  3a]^te  1460—62,  fd^teiBt  et  fo,  ba§  fid^  feine  ®at* 
fteltung«ti)eife  in  nid^t«  bon  bet  bet  gteid^jeitigen  Sl^toniften ,  eine«  3it^* 
unb  SWülid^,  untetfd^eibet.  $iet  ttitt  bet  aWBnd^  ganj  jutfld,  gtani  fü^lt 
fid^  al«  9(ug«Butget  unb  nimmt ,  o^ne  bie«  itgenbtpo  au«btüdtlid^  andju« 
f<)ted^en ,  cntfd^ieben  ffit  bie  laifetlid^e  ©ad^e,  bic  ©tabt  äugöButg  unb 
beten  SSetBünbete  ^attei:  mit  unüctIennBatet  ©enugtl^uung  Betid^tct  et 
bon  (Stfolgen  bet  ftäbtifd^en  ©tteititäfte,  fud^t  SWi^etfolge  betfelBen  ju 
entfd^ulbigen  butd^  $)eti)ot]^eBung  bet  ÜBetjal^t  bet  geinbe  unb  ©iege  bet 
leiteten  aBjufd^toäd^cn  butd^  ^inmei«  auf  bie  ®tB|e  il^te«  SSetlufte«.  S5on 
bem  9leid^«fclb]^ettn  SWatlgtaf  Hlbted^t  bon  StanbenButg  f|md^t  et  immet 
mit  ^od^ad^tung. 

9lud^  StanI«  ©<)tad^e  ift  bie  bet  ftfibtifd^n  ß^toniften.  Sftut  in  bet  ^^"Än! 
etften  f)5lfte  bet  Slnnalen  lommen  einige  lateinifd^e  ©äfee  obet  in  ©fifeen 
mit  beutfd^et  ©^Jtad^e  »eteinjelte  tateinifd^e  SBSttet  bot.  3n  bet  Ina<)^)en 
gotm  be«  au«btudf«  unb  bet  Jtodfenl^eit  bet  IDatfteßung  toeifen  bie  an» 
nalen  gtani«  ganj  bie  9ltt  ÜWüfid^«  auf;  bod^  lommen  aud^  Bei  il^m  einige 
Doltetl^fimlid^e,  mel^t  an  3ittl  ctinnetnbe  SBenbungen  Dot,  g.  95.:  '^etjog 
aiBtec^t  god^  füt  5Bien  .  .  .  unb  getoan  bütte  tüBlen'  [©.  106];  bic 
Söa^etn,  bie  einen  Slnfd^tag  gemad^t,  toetben  jutfidfgefd^lagen,  'alfo  mit* 
tiet  in  bie  lunft*  [©.  110] ;  ben  jum  jtoeiten  SKate  üot®iengen  jie^cnben 
^etjog  Subtoig  *  gtügen  bie  in  bet  ftabt  al«  unfauBet  mit  fd^ieffen,  ba§ 

19* 


292  <5mUituttg. 

et  abjog*  [©.  119];  bcm  m6f  5Rürtiberfl  rcitenbcn  $)erjofl  Sitbtoifl  fommt 
ber  aßarlfltaf  'jtPtfd^cn  fuget  unb  jiel'  [®.  107].  aud^  bcrbc  auöbrütfc 
feilten  ntd^t:  'bte  ))on  U(m  Beranten  Saffer))urg  unb  gemunen  ein  btecf* 
[@.  108].^  Sluf f attenbc  f d^ioäBifii^e  Dialeitformen  lommen  nur  »enige  »or. 

b?i  «Mif»  ®'^  S*^^^'  *"  *^^  ""^  ^^^  Slnnalen  grani«  erl^äßen  finb ,  beuten, 
funfl.  f otoeit  e«  fidf^  um  fctbftänbiae  Huf jetd^nungcn  l^anbett,  barauf  l^tn,  ba§  er 
bie  il^m  }UgeIommenen  3laäfxxäfttn  ober  bad  Don  il^m  feKft  (SrteBte  fofort 
auffd^rieb.  Dod^  erful^r  bad  gefamme(te3)2aterta(f))5teretne:a3earBettttng, 
bie  U)al^rfd^einttd^  nid^t  t>or  bem  Saläre  1467  ftattfanb.  S3ei  ber  (Etiäl^tung 
etned  Sßorbed  im  Saläre  1459  [®.  101]  mirb  n&mtid^  bie  ^inrid^tung  bed 
aßörber«  erwäl^nt,  bie  ad^t  3al^re  f<)äter,  im  Saläre  1467,  erfolgte,  g^ei* 
(id^  I5nnte  biefe  (entere  iRotij  nur  eine  nad^tr&gßd^eiSrg&niung  ber  erfteren 
fein.  SCod^  (äffen  ed  nod^  anbere  Sennjeid^en  fd^ßefen,  bat  ^ie  Driginat« 
nötigen  abgefdf^rieben  Begio.  umgefd^rieben  mürben.  ®o  Bel^auptet  grani, 
ed  fei  Bei  ber  Sluffinbung  bed  Seid^nam^  ber  ^.  Digna  im  Saläre  1454 
[©.87]  berS3ürgermeifter^etert)on2lrgon  antoefenb  geioefen.  Da«  lann 
in  ber  urf))rüngtid^en  ^iotig  nid^t  fo  geftanben  l^aBen,  ba  ^eter  t)on3(rgon 
iur  3eit  biefe«  ffireigniffe«  Bereit«  jtoci  3a]^re  tobt  toar,  fonbem  e«  toirb 
bie«  ein  Bei  ber  JÖearBeitung  gemad^ter  3^!^^  granl«  fein,  moBei  biefer 
ben  il^m  Don  einer  fii^nßd^en  ©etegen^eit  l^er  Belannten  $eter  Don  Slrgon 
mit  einer  anberen  angefel^enen  oBrigleittid^en  $erf9n(id(f(eit  Denoed^felt 
l^aBen  bürfte.  Hudf^  bie  gijcierung  be«  Datum«  ift  fel^r  pufig  eine  \oläft, 
bag  man  annei^men  mSd^te,  e«  i^aBe  ber  Si^ronift  eine  frül^er  nieberge« 
fd^rieBene  92oti}  mit  bem  ftalenber  in  ber  $anb  f)>&ter  nad^ge))rfift.  @o 
batiert }.  Sd.  grani:  'an  ber  näd^ften  mittmod^en  nad^  be«  l^eißgen  Ireu^ 
erl^Sl^ung,  ber  ba  loa«  an  einem  fam)>«tag*  [®.  88];  'an  einem  funtag 
nac^  fant  3(ntoniu«  tag,  ber  am  freitag  toa«'  [@.  92];  'an  bem  montag 
nad^  fant  Soren^en  tag,  ber  ba  loa«  an  fant  S^iBurci  tag,  litera  domini- 
calis  £'  2c.  [®.  92].  Da  un«  jebod^  bie  3(nna(en  nur  in  einer  91B« 
f d^rif t  oorliegen  unb  nid^t  ju  erf el^en  ift ,  oB  unb  toie  n)eit  ber  9(Bfd^reiBer 
(ober  JÖearBeiter?)  an  bem  ii^m  Dortiegenben  Original  tnberungen  Dor« 
genommen,  (&gt  fid^  ein  fidlere«  9iefu(tat  md)t  ge&innen. 
Der  iB(Tt^  Det  Sßertl^  ber  granlfd^^en  Hnnaten  tiegt  barin,  bat  fle  in  il^rer 
^et  %nmim.  ^^^^^  ^^^^^^  ^.^^  ^.^^j.^  teic^Uc^e  Unb  Derläfftge  QueOe  für  bie  Oefd^id^te 

be«  ©t  Ulrid^ttofter«  in  ber  3eit  Don  1452—1458  Bitten  unb  aud^  fonft 
mand^e  ^loti)  au«  bem  iheife  be«  lird^lid^en  unb  ft&bMfd^en  SeBen«  biefer 
3eit  entl^alten,  »äl^renb  fle  in  i^rem  gmeiten  2:^eil,  »ie  fd^on  ertoä^nt, 

1.  Sgl.  Soad^tmfo^n,  1.  c.  @.  32. 


(Stnlettuitg.  293 

nomcntltd^  unfcrc  ftenntniffc  über  bcn  ftlcinlricg  im  Saläre  1462  ct^ 
»eitern. 

!Ote  antiaten  fd^einen  an^  bcn  SKaucm  toon  @t.  Ulrid^  nid^t  l^inau«*  ®'Ä?r. 
gelonmten  ju  fein,  toe^^olb  toir  anäf  Um  @<)uren  ber  ©enüfeunfl  bcr* 
fclbcn  üon  ©cite  f^jfiterer  bürjerfici^er  gi^roniften  Bemctien.  5Defto  au«* 
giebtger  »nrbcn  fie  im  Äloftcr  felbft  Benüfet,  juerft  Don  SBit^elm  ffiittocr. 
tiefer  ^at  in  feinem  fd^on  genannten  Catalogus  abbatum  SS.  Udalrici 
et  Afrae  bie  Slufieid^nungen  t$ranld  }ur  DarfteQung  ber  9iegierung  bed 
aibte«  3o^ann  $)ol^enfteiner  jur  ^Viptqntüt  genommen,  toobei  er  —  fein 
ffierl  ift  In  lateinifd^er  ®pxa(S)t  gefd^rieben  —  bie  einjelncn  5Rotijen  feiner 
93orIage  meift  toBrtlid^  fiberfe^te,  bann  unb  mann  inl^altlid^  B^f^^tn^it' 
gei^Srenbe«  iufammenjog  nnb  an€  Urlunben  unb  anberen  Ouetten  gu  be« 
retd^em  fud^te.  ^SBereit«  ©tetd^ele  loie«  in  feiner  9(udgabe  be«  Catalogus 
auf  biefe(Snt(e]^nungenSBitttt)erd  lur}  l^in,  loSl^renb  in  fester  B^ttSoad^im* 
fol^n  in  feiner  öfter  erwäl^nten  ©tubie  „^nx  ®efd^id^t«fd^teibung  äug«* 
bürg«"  IC.  eingel^enb  babon  gef<)rod^en  l^at  ^  Der  Sefete,  bem  »ir  eine 
®efd^id^te  be«  ftlofter«  ©t.  Ulrid^  »erbanlen^  ?Iac.  ©raun,  toar  e«,  ber 
jel^n  Saläre  Dor  Huf^ebung  be«  fttofter«  unfere  9(nna(en  aud^  nad^  au§en< 
^in  belannt  mad^te^  unb  feit  biefer  3cit  »urben  fte,  namentlidb  für  bie 
©efd^id^te  be«  9tei(^«Iriege«  im  3a^re  1462,  i)ielfad^  benfifet. 

üDie  Dorfiegenbe  2lu«gabe  unterfd^eibet  fld^  üon  ber  ©teid^ete'«  baburd^,  Ji,\  *  «ÜJ; 
baß  entf<)red^enb  ben  für  bie  borl^ergel^enben  SBanbe  beftel^enben  5Rormen  «**«• 
gett)if[e  ort]^ogra))^ifd^e  SSereinfad^ungen  t)orgenommen,  baß  bie  !£)aten 
aufgelSft,  bie  in  ben  einjetnen  9(bf5^en  in^a(tlid^  nid^t  guf ammenge* 
l^Srenben  j£^ei(e  )>on  einanber  getrennt  unb  aQe  9loti}en  unb  (SrjSl^Iungen, 
fokoeit  e«  tl^unlid^  koar,  aud^  nad^  3Ronat«tagen  d^ronoIogif(^  georbnet 
U)urben.  3n  ben  bem  SSejcte  beigegebenen  9(nmerlungen  tourbe  befonber« 
auf  bie  bereit«  gebrudten  9(ug«burger  (S^ronilen  ©ejug  genommen. 

Dr.  %x.  fftot^. 

].  L.  c.  @.  123  ff.  2.  @.  oBen  @.  285. 


i$anbfd)nflenbefd)mbnn9. 


!Dct  ßobcjc,  in  »deinem  un«  bic  Stnnalcn  ^anU  cvl^altcu  fmb,  ifi  ein 
3Btttt»crf(ä^cr  ©ammcIBanb  mit  9Kanufcriptcn  unb  einigen  alten  S)rurfen, 
ber  el^emaW  ber  SencbiftineraBtet  ©t.  Ultiti^  unb  äfra  in  ÄngöButfl  angc« 
l^6rte  unb  fid^  nun  in  ber  6if(^öf(i(^en  OrbinariatdbtbUot^el  jn  2(ugd6urg 
bePnbet.    Cr  tourbe  »on  $Ia(u  SSraun  in  feiner  Notitia  de  cod.  manuscr. 

monasterii  SS.  Udalrici  et  Afrae,  Vol.  III  ©.35 — 52  cinge^eub  befd^ric* 

Ben  unb  tragt  je^t  auf  bem  mätn  bie  Stilette  SBitttoer,  SoHectanea 
9?r.  79.  Der  ©anb  iji  öon  tnobemer  ^anb  mit  Slcijiift  paginiert  unb  ent* 
mt  unfere  $anbfd^rift  auf »(.  237»— 257».  Die  ©d^riftjüge  beuten  auf 
ben  @d^lu§  be«  15.  ober  bcn  Äufang  be«  16*  3a^rl^unbert«  unb  finb  fcl^r 
fd^Sn  unb  regelmäßig,  älm  9tanbe  ifl  t^on  f))äterer  ^onb  in  ©d^lagmorten 
ber  Onl^alt  ber  einjelnen  SlBfäfee  angegeBen.  Sluf  ber  SÄürffeite  be«  blatte«, 
auf  bem  bie  lefete  ©eite  unferer  ^anbfd^rift  fielet.  Beginnt,  »on  berfelBen 
|)anb,  eine  Srjäl^Iung  üon  bem  flinbleln  öon  S^rient,  ba«  im  Saläre  1475 
öon  ben  Ouben  gemartert  toorben  fein  foH. 

Die  granlfd^cn  auf jcltj^nungcn  Beginnen  ol^ne  jebe  ÜBcrfti^rift  mit  ber 
9toti):  ^^em  ba  man  jatt  1442  j[ar  an  bem  gaiHen  mäntag,  ba  tl^et  ber 
l^od^geporen  fürfi  mardgraff  SttBreti^t  öon  ^ronbeuBurg  ein  fd^arffe«  rennen 
mit  gfen'  jc.  [©.  86]  unb  f daließt  ol^nebaß  ber  ©d^Iu§  irgenbtoie  burti^  ein 
3ci4^n  ober  SBorte  matüert  toäre,  mit  ber  5Äotij:  *9tem  an  fant  ^cter« 
aBent  ad  vincula  ftj^idt  ber  faijfcr  ain  boctor  l^er,  ber  num  im  beS  öon 
3(rgou  l^aud  ein  unb  aKed  bad,  bad  er  jä  ^ugdpurg  l^ett.  bed  felBigen  tag« 
famen  unfer  leut  ^er  toiber  üon  Ulm,  bie  Bei  ber  niberlegung  toaren  ge* 
toefen'  [©.  122].  DB  un«  bie  Ännaten  granl«  üoUjiSnbig  oorliegen,  iji 
minbejien«  fel^r  ju  Bejtoeifefn,  benn  e«  iji  lein  Orunb  einsufc^cn,  toarum  er 
feine  äufjeid^nungen  üBer  ben  9iei(i^«frieg  im  Saläre  1462,  bem  er  Bi«  ju 
ben  Sreignijfen  am  ©t^Iujfe  be8  ü»onat8  3uK  bie  größte  Äufmerlfamfcit 
)ugett)enbet,  t^lS^lid^  aBgeBrod^en  ^aBen  foQte* 


1430. 

[Söl  237*]  3tcm  ba  man  ja(t  md)  Sl^rtftu«  gc^jutb  1 430  \ax  an  fant  i6. 3an. 
Hntl^onm«  abent,  ba  ran  atn  iungc  frau  auf  bem  fied^  f)txai  an  btc  nibcxn 
pxnd  unb  »a«  angefd^mitt  ntit  l^cnben  unb  füffen  unb  ^(«  unb  faö  unb 
6  ^et  in  ber  f^o§  aind  münid^d  ]^au))t. 

1433. 

[©I.  237*]  3tcm  ba  man  jatt  1433,  ba  toa«  am  üinftetnu«  bcr  funncn 
gtoifd^cn  4  unb  5  ^ 

3tcm  bc^  fctben  iat«  an  bcm  Dictten  tag  üor  aßer  l^atfigcn  tag  ba  28.  ort. 
lolam  mardgraff  ^annß  i)on  ^ranben<)urg«  totster  l^er  mit  jujcn  gutbcn 
»cgen  unb  Dil  rittet  unb  Ined^t.   item  fte  »a«  13  Jar  aft  unb  »arb  bem 
i)on  SKantam  l^ie  »ermäd^ett.  item  ber  üon  SWantatt)  l^ett  l^ergefd^tdft  j)ei 
200  j)f erben,  bie  jie  l^ie  en^fingen^. 

1434. 

IS        3tem  ba  man  jalt  1434  nad^  j)fingften,  ba  lam  SBerb  ju  bem  rei^^  i6.  owai 
[Sö(.  237*]  3tem  ba  man  galt  1434  an  ber  mittood^en  Dor  ®ati\,  ba 
»arb  (gngel  S9ernauerin  jn  ©trauBingcn  ertrandtt  t)on  l^erfeog  2llbreft 
megen,  unb  be«  l^erfeog  W>xtä)%  Dater  lieg  fie  ertrendCcn  *.  13.  oft. 

1442. 

20  [S5(.  237*]  3tem  ba  man  jaö  nad^  S^riftu^  ge<)urb  1442  jar  an  bem  gaitten 


1.  S3öt  SWüUc^  @.  75,  14;  f.  aud^ 
bte  ^inteitutta  aut  (S^ron.  be9  $ector 
SÄÜft*  @.  XVin  nnb  XIX  2(mn.  1.  — 
3)lcglnflerni6  ttar  am  17.  3uni  3  U^t 
22  9Kiit.  9{at^mittag9  ($(ug9B.  mittlere 
Seit  ber  SWltte  ber  ginftemii).  O^)^)olger, 
Sanon  ber  SinflemifTe.  Qiine  )t»ette 
ginflernig  im  Saläre  1433 ,  bte  auf  ben 
11.  2)ec.  \m  f  toax  in  9ug9Burg  nid^t 


fii^tbar,  fann  alfo  bott  granf  nid^t  ge< 
meint  fein. 

2.  »öt  3RÜU*  @.  75,  17. 

3.  »gl.  HRüll*  @.  76,  4. 

4.  %I.  ben  $(n^ang  II  jn  SRüIii^d 
C^rott.  @.  348,  20.  —  @tatt  be«  toon 
gran!  angegebenen  Sa^re^  1434  mni  e9 
l^eigen  1435 ;  in  letzterem  Sa^te  t»ar  ber 
i02itttDO(i^  bor  O^atti  ber  12.  Ott. 


296  Fr.  Soi^anned  grontd  Httgdbtttger  anitalen. 

12.  mr.  mäntag,  ba  ti^ctt  ber  l^od^gc^jorcn  fürft  mardgraff  äfbrcd^t  öon  ^tanbcn* 
purg  atn  fd^atfc«  rennen  mit  gtcn  In  fetbcn  l^emben  jä  2lng«<)urg  mit  l^er 
^an^en  i)on  gronburg,  bem  rittet,  item  bem  martfgraffen  god^  man  t)or 
14  Derbfidte  ro^  unb  bem  ritter  oin  üerbäd^  ro|.  item  bie  ftatt  jfi  eren 
bem  fürften  ftötten  an  bie  f branden  14  l^unbert  man,  üon  ffiß  auff  ge** 
toapmt  in  g&tem  l^arnig.  item  ed  loaren  mit  bem  mardgraffen  l^ie  54 
titter  unb  Bei  300  turnierer  K 

3tem  ba  man  lalt  taufent  t)ier]^unbert  unb  im  breu  unb  ))ier^igiften 
iar  ba  marb  5Reurenberg  ^  üBerfaßen  üon  l^er^ogen  8ub»ig  üon  ?aiem, 
bem  Jüngern,  unb  üon  mardgraffen  Sltbred^ten  öon  'ißranbcnjjurg.  lo 

1444. 

V» 

3tem  ba  man  jalt  1444  iar  ba  lamen  bie  armen  jSden  in  ba«  lanb  K 

1447. 

23.  ?iu9.  [©I.  337*]  3tcm  ba  man  jalt  1447  an  fant  ©artolomeu«  abent,  ber  ba 
mad  an  ainer  mittDodf^en,  ba  t)anb  man  gu  ^(ugdpurg  t>ox  bem  9iottentori5 
auff  bem  graben  jfi  ber  geredeten  l^anb  ainen  ))Ieiin  fard^,  barin  lag  atn 
totter  Derttjeff ner  teid^nam ;  man  toeft  [S5L  237*]  aber  nit,  ob  e«  ain  l^aib 
ober  aift  »a«,  man  fefet  ben  farc^  auf  ba«  {Rotttor  in«  gwetb*. 

27.  siug.         Item  tunc  ego,  Fi.  Johannes  Franck,  veni  ad  Augustam  post 
quatuor  diebus.  20 

[S8I.  238^]  3tem  ba  man  jatt  1447  jar,  ba  surfen  bie  Don  5lug«<)urg  unfer 
ijrawen  maur  emiber  mit  gemalt,  bie  l^inber  be«  leuj^riefter«  l^au^  ift  ^ 
[351 243^]  3tem  ba  man  jatt  1447,  ba  fafet  man  bie  meffigen  taffein  mit 
ben  meffigen  feilen  auf  ben  fronattar  in  bem  tl^um  gu  unfer  gramen  ^, 
unb  fte  geft&nb  11  l^unbert  gulben.  item  gfi  ber  felbigen  geit  ba  tt>a«2& 
maifter  $)ann|  ber  Äau^  lufter  gu  bem  Zf)M.  er  paM  auäf  fünft  oit 
groffer  t)eu. 

1448. 

23. 3ai».        3tem  in  bem  fefben  jar  an  bem  aftermäntag  öor  fant  $aute  belörung 

1.  Sgl  mm\6)  @.  80,  3;    f.  anä)  4.  Sgl  9Rmi(!^  @.  89,  3. 

bie  (Siniatttng   sut  (E^roni!  Wiaixdf^  5.  ^al   mmä}   ®.  90,  5;    Bin! 

@.  XVm  nnb  XIX  2(nm.  1  unb     @.  215,  22. 

3oa(!^imfo]^n,  1.  c.  @.  5.  6.  @.  bie  (S^roni!  bon  bct  ®xün- 

2.  8!e«:  Sfleubura  a./2).  —  SSgt  bung  ber  @tobt  augöBurg  bl«  jum 
^miäf  @.  82,  5;  Soad^imro^n,  1.  c.  3a(re  1469  im  I.  8b.  ber  «uaSbutaer 
e.  11.  (K^ronifen  @.  325, 1. 

3.  $gli02üft(]^e.  83,  21. 


1444—1448. 


297 


ha  toatb  Utrtd^  Söurgauet  crtrcndt  jö  Slugd^^urg  in  ber  SBertad^  umb  ba«, 
ba|  er  unfer  fraucn  unb  irer  mfiter  fo  fcr  gefläd^t  l^Stt  ob  bcm  \pxiK  er 
n)a«  ber  ftatt  Ittib. 

[©t.  237^]  3tem  ba  man  galt  1448  an  bem  fd^malfetgen  famftag  jenad^t,  ^.sfcbt. 
5  ba  t)er)>ran  ben  Don  fant  tilxxö)  am  gnt  l^aud  in  grunb  ab  l^inber  bem 
ctofter  in  bem  garten  2.  barin  fa|  ainer,  ber  l^ief  ber  Snnrabe,  be«  gofe* 
^au«  biener.  unb  barnod^  je  oftem  toa«  e«  ganfe  ge^^aut  unb  <)effer,  bau  24.  ^im 
cö  i)or  toa^  getoefen. 

[351. 246^]  3tem  ba  man  satt  1448  an  fant  3o^anne«  ent^au<)tung  tag  jfi  29.  «ug. 
10  mittag  umb  ain«,  ta  toaö  ain  finfternu«.  taliter  fuit  sol :  (!Die  gigur 
fe^tt^). 

3tem  in  bem  fetben  jar  an  bem  bom^tag  naii^  fant  ®i(gen  tag  ba  5. 6<pt. 
fam  ain  groffer  l^agel  über  bie  ftatt  9lugd))urg,  unb  fielen  ftain  ate  bie 
groffen  ^nerair  unb  crfd^tugen  aöe^  glaßtoerd,  toa  fie  e«  traffen,  unb 
4«^befunber  biet  auff  bem  Sl^um*. 

[S5L  242*]  3tem  ba  man  jatt  1448,  ba  gcfd^ad^  jfi  fant  Ütrid^  ain  iämer«» 
tid^  bing  bon  ainem  conbentpruber,  mit  namen  ]^ie§  er  l^err  SSeit  ber 
^eutter;  unb  er  toa^  ain  man  gar  tabed  fin^.  in  bem  borgenanten  iar 
am  montag  nad^  aQer  l^aißgen  tag  gieng  er  in  bem  me^getoanb  unb  mott  4. 910». 

20  auf  fant  $)^(aria  altar  ^  meg  6aun;  unb  atö  er  l^eraug  tum))t  ju  bem  loeid^« 
leffef,  ber  in  ber  lird^en  ift  bei  bem  frauengeftiel,  fo  get  im  ain  unbefinnte 
toeig  jä,  unb  er  toirft  ben  Ie(d^  miber  bie  erben,  bat  ^t  }ä  trämer  f))rang, 
unb  judtt  ba«  me^getoanb  über  ben  fo<)f  l^erab  unb  »arf  c«  in  bie  frauen* 
geftieß  unb  lieff  in  ber  atb  gö  fant  ägnefen  Iaj)eßen « l^inau^  über  ben 

25lird^off  in  ain  l^au|  l^inab;  barin  fa|  ain  toirt,  ber  ]^ie§  ber  ©d^ujab. 
barnad^  fürt  in  fein  bater,  ber  Äreutter,  [©I.  242^]  l^aim  in  fein  ^aug, 
bi«  er  »iber  ju  im  fetb«  lam,  ba  fürt  er  in  toiber  in  ba«  ctofter.  item  ber 
fetb  bruber  ftarb  deinde  in  speco  in  anno  jubileo.  ipse  fuit  vir  devo-  1450 
tissimus. 


1.  m.  Wlüm  @-  90, 1. 

2.  S)te  9au'9le(^nuug  blefed  Sa^red, 
au^  ber  btcfer  ^ranb  belegt  treiben 
V6nnit,  ift  nt(ä^t  mtit  t)ot^auben. 

3.  S)tefe  Sinflentig  fanb  ftatt  am 
29.  ^ugufl  11  U^t  43  iiy^tn.  $orm. 
(^ugdb.  mttttere  3^it  ber  Wlittt  ber 
ginjletniS)  O^)^)ohcr,  1.  c.  —  2)le  gtnflcr» 
ntg  toar  ringfBtmtg. 

4.  Sgl.    mmiä)   @.    91,  7;   3inf 


@.  1 86,  23.  ^adf  biefen  toat  bad  SQßetter 
ad^i  Xa^tMttx,  am  12.  ^eptemBet. 

5.  Stabat  in  parte  aquiionari  in 
medio  ecclesiae  altare  sancti  Diomrsii, 
primi  epiacopi  Augustensis,  et  Hyla- 
rie.  SBitttocr  @.  46. 

6.  In  ,  .  latere  versus  civitatem  ad 
partem  occidentalem  est  capella  S. 
Agnetis.  SBitttoer  ®.  47. 


298  Fr.  3o^annc8  granfe  Slugöbuigct  Slnnalen. 


1449. 


[©I.  237^].  3tcm  ba  man  jalt  1449,  ba  ffandt  man  ain  l^ic  ju  3lug«<)urg, 
ber  ^te§  mit  namen  (Srl^art  unb  ma^  ra^Ined^t  auff  bem  $au§  unb  mad 
atn  getoalttger  man,  unb  bem  ber  ratt  unb  gematn  U)o(  trauet,  e^  gefd^aci^ 
umb  biebftaü  K  5 


Srteg  be«  SWarlgrafen  5llbred^t  mit  ber  ©tabt  9iürnberg 

1449—14502. 

3tem  be«  fetten  iar«  ba  Ilagt  ber  ebct  fürft  marcfgraff  ättred^t  über 
bie  Don  5Reurenberg,  unb  be«  gefd^ad^  Don  be^  t>on  §a^becf  toegeh,  ben 
befci^irmetcn  bie  t>on9?eurenberg  »iber  ben  fürften  mardgraffcn  2lttred^ten^.  10 
man  mad^t  ain  tag  ju  IBabenberg  jtDifd^en  in,  aber  e9  marb  nid^^  au9< 
gerid^t*. 
1. 3uni        ätfo  nad^  l>fingften  fagt  mardgraff  ättred^t  ai  ben  öon5Reurenberg, 
unb  bamad^  öon  feinen  toegen  t>it  fürften  unb  ebter  teut*,  mit  namen  fein 
XWen  brüber  mardCgraff  §ann§,  mardgraff  gribrid^  aM  ber  SWard,  unb  15 
fein  fun  mardgraff  gribrid^,  ^erfeog  5lttred^t  öon  Öfterreid^,  ^erfeog  Dtt 
l>fatfegraff  am  Stein ,  ber  Don  SBirttenberg ,  jtoen  graff en  Don  Öttingen, 
ba«  ift  graff  Ütrid^  unb  graff  SSSit^alm,  breu  mardgraffen  Don  ?aben, 
ain  graff  Don  (Sberftein,  ain  graff  Don  Sü^elftain  unb  ber  Don  ^od^entod^ 
unb  breu  graffen  Don  §etffenftain  unb  breu  bifd^off :  ber  Don  SDlenft,  ber  20 
Don  ä^d^ftett,  ber  Don  S9abenj)erg. 

SJie  Dorgenanten  Irenen  att  l^ulf en  im  mit  ganzen  frefften,  [©(.  238*] 
unb  att  ir  anber  gelaufen  unb  fünft  Dit  graffen,  freien,  ritter  unb  Ined^t. 

3tem  e«  erfd^Iugen  bie  Don  SSBirtenberg  bie  jiDen  l^au^)tman  Don  (5§- 
tingen,  bie  naml^äftlgften  im  reid^,  ba«  toa«  SBattl^er  Sd^inger  Don  Utmas 
unb  3eronimu«  ?oj)ffinger  DonSlörtingen»,  unb  fünft  bei  Dierfeig  mannen, 
unb  fiengen  bei  70 ;  in  tourben  aud^  gefangen  etttid^  unb  ain  ritter  er« 
ftod^en. 

6.  7.  ^iefe  Ö6erf4^Tift  wutte  )>on  bem  Seacbeitei  bei  9lnnalen  beii^efäet. 

1.  Sgl.  SDHüti^  @.  98,  18.  geinbeSBriefe  finb  tont  @ube  Sttni  unb 

2.  e.  übet  Hefen  ^eg  ^ait^tfSi^UA  $(nfang  3uU.  @in  Sersetc^nig  bet  %f>' 
bie  ^itfammenfaffenbe  S)arjlettung  bei  fagenben  finbet  fiäf  in  ^i^üx^aH  Stx\t^9» 
©ütbinget  I  @.  297  ff.  Itxiäfi  —  @t..(£l^ton.  U  @.  143  ff.  3)a* 

3.  Sgl.  m&\\6}  @.  93,  17;  3inf  gn  ijl  ©eilage  II  in  bicfem  ©anbe  ju 
@.  187  ff.  toergteid^en. 

4.  »gl.  mmi(Sf  @.  94,  3.  '     6.  Sgt.  WlüWä}  @.  99. 

5.  Sg(.  mmx6}  @.  94 ,  20.  —  2)ie 


1449—1451. 


299 


3tem  matdgraff  3tttre(i^t  maöft  bei  Sleurcnbcrg  am  flud^t  in  gemainet 
ftett  DcII  unb  fleng  it  mer  ban  2  l^unbert  bet  aüer^)5ften  K  bie  ba«  teid^ 
l^etten,  unb  ber  »aten  60  üon  2ltt8«^)urg. 

3tem  er  t>er^)rant  in  aüe«,  ba«  fie  ptten  auff  bem  fanb  big  an  bie 
sftattmaur  l^inan;  er  Iie§  in  in  laim  garten  lain  fumerl^au§  ftaun;  er  ber«» 
j)rant  ben  ©oftenl^off  je  grunb  ab  2;  im  toutben  anäf  bei  70  gefangen. 

gr  geiDUn  in  aud^  §a^bcd,  ba«  ftetttin  unb  ba«  fd^Ioi  ab  ^  unb 
gied^tnau)  ^  unb  fünft  32  fd^lijff er. 

Unb  ben  Don  SSJe^ffenburg  tourben  80  erf dalagen  öcn  bem  abeiP. 
10  Unb  in  bem  2.  jar  toarb  ber  frieg  öerrid^t^:  er  gab  in  »iber  ^aibecf 
unb  etUd^c  fd^Io§;  fte  mujienim  geben  26  taufent  gulben  unb,  bie  toeitt  er 
fainen  frieg  mit  in  anfieng,  muften  fie  im  Derfd^reiben  iärlid^en  fein  (ebtag 
3  taufent  gutben  jfi  leibting  unb  tätten  im  unb  feiner  frauen  gro§  fd^andt. 
item  ber  frieg  »a«  in  bem  gnabenreid^en  jar ''. 


15 


üDa§  anber  iar  bamad^  gab  und  ber  babft  ba§  gnabentar  gen  ^ugd^ 
pvixi,  ba§  pxaäft  un«  ber  bifd^off,  l^err  $eter  üon  ®d^am(perg  ^  ba  er  far^» 
binal  toa«  toorben^. 

3tem  ber  borgenant  bifd^off  tourb  in  bem  gnabenjar  carbinaP^  unb 
toa^  üor  ain  ungel^ört  bing  bon  aim  bifd^off  Don  3lugdj)urg;  unb  gefd^ad^, 
20  ba  man  galt  1445  jiar. 


1451. 

[S3(.  238*]  3tem  ba  man  jaft  1451  jar,  ba  fam  id^  in  ba«  clofter  felb 
t>ierb  an  ber  ^fd^rigen  mitttpod^en,  unb  an  bem  j)almabent  ba  legten  »ir  JJ-  ®j«^{ 
bie  nobi^enfutten  an. 
25        3tem  ba  man  jalt  1451  an  fant  Otl^mardtag,  ba  ber^ran  ba«  fd^ön  le.  mor>. 
üDanfel^aug  bei  fant  SWori^en  big  [S31.238^]  in  ben  grunb  ^^  ba«  l^ätten  bie 
pHitxipubtn  angejünt  mit  iren  toten,   unb  in  bem  1453.  jiar  n>arb  e« 


1.  @.  @t-(S^ron.  ob.  II  @.  21&; 
SBütbittgcr,  I  @.  320fl. — 3)ie  mt\>txla^t 
toftt  am  14.  2l|>tU  1450. 

2.  SSflt.  EÄüU*  @.  96,  7. 

3.  88t.  SÄüIi^  @.  95,  20. 

4.  SJgr.  Wlüm  @.  97,  1. 

5.  SSgl.  Wimä}  @.  99,  3;  3ui! 
@.  189,  1. 

6.  SSgl.  mm^  @.  103,  16  mit 
Slitm.  1  auf  @.  104. 

7.  S)a9  'gnabeuteiii^e'  ^a\}x  toax  im 


Sal^ie  1450. 

8.  »g(.  ÜÄÜIi*  @.  107,  13. 

9.  @.  ben  nctd^jieu  ^Bfa^. 

10.  @.  üBcr  blcfeu  ^unft  3inf  @.  208 
9lnm.  3.  —  granf  ift  ^ict  m4t  toer» 
fi&ubU«. 

11.  Sgl.  ilRüa^  @.  108,  1;  ®af{er 
ad  h.  a.  —  (Ss  toar  erbaut  toorbcn  im 
Saläre  1396.  @.  aWültd^  @.  46,  6; 
Soad^imfo^tt,  I.  c.  @.  5. 


300 


Fr.  3ol^atwte«  grattl«  Stitg^uvger  «tttidcn. 


toibcr  itpant  lofttid^cr,  bcn  cd  Dor  toa«  gewcfcn.  unb  ba«  gewelbt  burd^ 
bad  gan^  l^aug  marb  gemad^t. 


1452. 

[331. 238**]  Stern  ba  man  jaft  1452  \ax  in  ber  baftcn,  ba  mad^t  mans 
[©I.  239*]  atn  ftttcrln«  freufe  ju  fant  Ütttd^,  ba«  l^at  5  mar*  unb  9  tot 
ftiberd,  barem  man  ba«  l^attig  Ireu^  l^at  getan ^. 

3tem  in  bem  fetten  iax  lieg  aud^  ber  fufter  mad^en,  aßatl^iad 
©ummerman,  jiDai  überfitterte  l^au^t  ju  bem  l^atltum  umb  12  gulben, 
barein  tat  er  fant  Ouiriad  l^aubt  unb  in  ba«  anber  fant  Sargianu«  ffaupt  ^.  lo 

3tem  barnad^  tau^tt  er  aud^  ain  iundCfrau^itb,  übergätbet,  umb 
4  gulben^. 
28. 3uni  [©I.  238^]  3tem  ba  man  jalt  1452  Jar  an  fanb  $eter  unb  $aute  abent, 
ba  tl^et  id^,  dol^anned  f^andC,  ^rofeffion  ju  9lugdf)urg  }ä  fant  Ütrid^  mi 
anber  breien  ber  ftatt  Knb.  bed  fetten  tag«  lam  mein  br&ber  Soren^  aud^  i& 
gen  llug«))urg. 

^Mäf  in  ber  jeitt  toarb  gefd^rtben  ba«  pnä^  vita  Cristi  unb  ainge« 
pmitn  unb  getailt  in  bier  tait  unb  f)üd^er.  unb  ba«  fd^riben  Dier  conben^ 
tuat  be«  go^l^aug,  mit  namen :  ainen  tait  f rater  3ol^anne«  be  (Samiota 
unb  ben  ainen  taU  frater  S^^oma«  be  ©er^en  unb  ainen  tail  fraterso 
3ol^anne«  grie«  unb  ainen  tait  frater  §ainricu«  ^ittinger*.  unb  ba«  ße§ 
fd^reiben  ber  gaiftfid^  l^err  abbt,  aiit  3o]^ann«  5)5]^enfteiner,  ber  britt 
unber  ber  infell^ 


1.  9[it9fü^tli(i^  Unäfttt  üBev  biefe« 
ÄreuB  aBitttöet,  1.  c.  @.  200.  Über  3Bltt. 
toer«  S^erl^aitnig  m  gtant  f.  bie  (Sm« 
leitung  @.  293 ;  über  bte  ba9  StU^tx 
@t.  Uhi$  bettejfenben  16otg&nge  tfl  im 
aH^emetnett  ned^  ^dfttxllni  Chron.  ec- 
olesiasticum  bei  @tYttt)^$iftorilt9 ,  rer.- 
Germ.  Script  8b.  m  in  i»erglei^en. 

2.  SBitttöer,  1.  c.  @.  200:  Peter 
Matthias  Sumerman  .  .  .  feeit  duas 
pectorales  imagines  deargentatas  de 
lignis  tantum  pro  12  florenis  Rein.,  in 
quas  posuit    duo  capita   sanctorum 

?iirpuratorum,  soüicet  Quiriaci  et 
«arffitonis  de  societate  sancte  Affire, 
uti  nac  luce  ostenduntur.  —  über  ba9 
SOilarti^rium  bed  Ouiriacud  unb  Sargtto 
f.  SBelfer,  rer.  Aug.  Vind.  @.  313. 

3.  @.  Sttttoer,  1.  c.  e.  200. 

4.  SBitttoer ,  1.  c.  @.  198 :  Abbas 


Joh.  HOchensteiner  (äU  toon  1439— 
1458)  fecit  scribi  .  .  .  anno  1452 
libnim,  (^ui  intitulatur  Vita  Christi, 
qui  partitus  est  in  quatuor  par- 
tes, quem  scripserunt  quatuor  hu- 
jus  sacri  loci  alumni,  videlicet  par- 
tem  unam  pater  Heinricus  Fryess, 
homo  yirffineus.  qni  et  post  eum  se- 
cundus  Abas  nujus  sacri  eonventus 
(«bt  »Ott  1474—1482,  gia^folgcr  be« 
auf  ^ol^enflein  folgenbett  ^t\äfm  bon 
©tatnl^eimj  . . . ;  secundam  partem 
ejusdem  libri  scripsit  pater  Jonannes 
de  Camiola,  qui  erat  nujus  loci  prior 
bene  meritus;  terciam  partem  pater 
Thomas  de  Qerczen,post  abbas  inThür- 
haupten;  quartam  partem  pater  Hain- 
ricus  Fittinger. 

5.  9bbt  3o(^.  m.  i^ifflnaet  ^tte  i»ott 
bem  ^a^^e  3ol^ann  XXII.  im  3al^re 


1452—1454. 


301 


1453. 

[Sdt  238^]  Item  in  eodem   anno    1453  in  quadragesima  fuit  fi.  i8.9e6T. 
Hainricus  de  Camiola  \  prior  huius  monasterii,  incarceratus  per 
quatuordecim  diebus,  depositus  de  officio  et  postea  in  pasca  rein-  i.  %t>cii 

5  8titutus;  per  quid,  deus  seit  et  ego. 
[83L  234^]  Anno  domini  ba  man  jalt  1453  an  bem  carfrcttag,  ba  toaxt  so.  mn 
Sonftanttnof)e(  getDunen  t>on  bem  bürden,  unb  mürben  aü  M  mften    ' 
ettöttet,  ba6  man  in  bem  j)Iutt  »utt^. 

Item   anno  domini  1453  ju   oftcm  toaxh  iä),   fr.   So^anne^  i.«piu 

lof^ranä,  accolitud. 

1454. 

[SBI.  238^]  3tem  ba  man  jalt  1454  je  oftem,  »arb  x6f,  fr.  3ol^anne«  21.  «pni 
grancf ,  fubbtaconu«  unb  atner  mit  mir,  ber  ftatt  linb,  mit  namen  SWatl^ia« 
Umb^offers. 

15  [Sbl  239'']  3tem  ba  man  lalt  1454  far,  ba  tDarb  gemad^t  bte  monftran^ 
gu  bem  faaament.  unb  in  bem  fetbigen  jar  jft  unfern  l^ern  fron(ci(i^nam^  20.  aum 
tag  murb  fte  bed  erften  getragen  mit  bem  facrament.  unb  l^at^  gefd^afft 
gen  f ant  Ülrid^  ber  erf am  man  Sflnrat  gögettin  *  üor  feinem  tob.  ba« 
fllber  geftönb  2  l^unbert  gulben  unb  be«  mad^erton  l^unbert  gulben*^;  pe 

20  mad^et  ain  matfter  }u  Sanb«))erg. 

3tem  ba  man  lalt  1454  in  bem  gnabenreid^en  iar,  ba  erlanget  man 
gu  9iom,  bie  t>on  fant  Ötrid^,  bon  pai\t  3lxcolao  bem  fünften,  bag  man 
innertl^alb  ber  bier  »enb  ber  lird^en  gu  fant  Ütrid^  borft  fingen  Don  fant 
®m)fxzöft  afö  bon  ainem  anbem  l^aißgen  \  aber  babor  an  feinem  aben^ 

2.  3m  Oiiginal  gel^t  ein  9(bfa|^  mit  Ux  2ai)xt^a\f\  1453  biefem  ooraud. 


1410  füt  fld^  itnb  feim  9{ad^foker  ba9 
$rii»ilegtum  erhalten,  bie  $ontiflca(ien 
)u  ttaaen.  @.  bie  Urf.  in  Mon.  Boic. 
©b.  XXII  @.  403.  3o^.  »Ott  ©o^enjleitt 
xoat  ber  jmeite  i^ad^folger  ^ifflngerd. 

1.  $einii(i^  (Samiola,  bet  ©ruber  bed 
oben  gettattTiten  3ot>amt.  ©eibe  würben 
gur  Hebung  ber  gefnnfenen  ^toftergnti^t 
an«  bem  Stio^tt  ^Ut  in  OfleneiA  be> 
rufen  unb  ^etnri^  aU  $rtor,  Sopann 
ald  ^n^xm  aufgeflellt.  @.  an6f  unten 
(g.  310,9.  mUl  nnb2:egernfee  »aren  bie 
9[nSgangS^nfte ,  ))on  benen  and  biete 
^(öfter  in  ufterrei^  ©at^em  nnb^d^toa' 
l&en  reformiert  tourben.  @.  M^u  delegier 


m  @.  827  ff. 

2.  (£onflantino)>e(  tourbe  toon  ben 
2:ürfen  am  29.  S^ai  1453  erobert,  ©gl. 
SWüli*®.  111,6. 

3.  £)fter  genannt  bei  SBittwer,  1.  c. 

4.  (Sonrab  ©ögelin,  öfter  ©ürger» 
meifler. 

5.  ^udfül^rU^  Berid^tet  über  biefe 
iWonflranj  Sittwer  @.  200  ff. 

6.  @.  mtttott  @.  204  ff.  2)ie  ^ano« 
nifation  @imtoertd  mürbe  bnrd^  ben 
9[ng9bttraer  ©ifti^of  $eter  ton  @(^um« 
bürg  to&l^renb  beffen  ^nfentl^alted  in 
9Jom  t)on  $a^fl  ÜWcoIan«  V.   erwirft. 


302 


Pr.  do^nttc^lStantd  ^[ugdBuvget  ^nnaltn. 


l^telt  man  im  nur  atn  DtgUt  atö  atnem  anbern  totten  unb  an  feinem  tag 
ain  f efamj)t.  item  er  l^fib  an  je  ton  groffn  jaid^en  K 

3tem  be«  fetben  jar«  l^endt  man  jfi  fant  Ütrid^  bie  groffen  gtotfen 
3. 3u!i  auff  ben  turen  bei  bcr  fd^u(.  unb  in  bem  fettigen  jar  an  fant  Ötrid^d 
abent  ba  fautt  man  pe  jfi  bem  crften.  fie  toa^  t>or  fündig  jaren  in  ber  & 

25.  sRäij  laptU  geftcrftt.  unb  ba  man  jaft  1 455  an  unfer  frauen  tag  annunciaci- 
onis,  ber  in  ber  öapen  »a«,  ju  ber  pxzxm  leuttet  man«,  ba  pxaäf  in  ber 
glocf en  bie  eifne  fd^Ung  ober  ^ai,  ba  an  ber  Hendel  l^ing,  unb  Diel  l^erauf. 

23.  «ufi.  [S9I.  239*^]  3tem  ba  man  jalt  1454  an  fant  SSartl^oIomeu«  abent,  [©L  24o^] 
ba  »arb  auffgetan  ain  grab  ju  fant  Ülrid^  l^inber  bem  fronaltar  in  fant  lo 
3tfra  lor.  unb  barin  »urb  gefunben  ber  ^ailigen  marterin  fant  ÜDigna 
kiäfmm  in  ainer  trud^en,  bie  mad  mit  ]^etfen))ain  flberjogen,  unb  barbei 
(ag  je  jeugtnud  ain  pkk  taffei,  baran  ftonb  gefd^riben  Corpus  sancte 
Digne  mart.^.  item  ba«  ]^auj)t  »ad  nit  in  ber  trfid^en  bei  bem  leid^nam, 
aber  e«  ftonb  l^eraufnen  bei  ber  trud^en  auf  ainer  cor^joraltäfd^en,  unb  is 
ba«  mit  ainem  feibin  tfid^  überbedCt.  item  man  nam  ba«  ertoirbigllid^en 
unb  trug  ba«  in  ben  fegrer.  item  barbei  warb  gefunben  aud^  Dil  ertoirbig« 
]^ai(tum  in  jtoai  ))(eien  trüd^tin.  unb  bei  bem  ma«  ber  erfam  man  $eter 
t>on  argen,  jft  ben  fetten  jeiten  j)urgermaifter  ju  Slug«^)urg  ^,  unb  aud^ 
in  t>oran  abbt  Sol^an«  5)8l^enftainer  unb  ettßd^  coDentbrüber  jfi  ainer  20 
Seughtuf. 

23.9iufl.  [Sdl  240'']  3tem  ba  man  jalt  1454  aud^  an  bem  fetten  tag,  ba  koarb  aud^ 
ain  grab  auffgej)rod^en  *,  ba«  unben  in  ber  lird^en  ftonb  l^inber  fant  5RicIa« 
a(tar^  barin  toarb  gefunben  aud^  ain  ganzer  (eid^nam  unb  barauf  ain 
brieff,  baran  ftonb  nid^fe  gefd^riben.  item  toarb  gefunben  in  ainem  25 
ganzen  auggel^auen  ftainin  grab,  aber  man  toeft  nit  für  toar,  toer  ber 
l^aitig  (eid^nam  ti)a«.  item  barbei  koaren  aud^  bie  borgenanten  ptx\onm^. 
item  ba  man  jalt  1454,  in  bem  fetten  }ar  ba  fefet  man  ben  fettigen  (eid^* 
nam  toiber  in  ba«  fettig  grab  in  ainer  ^(eien  tröd^en  unb  fd^rieb  ben  }ebe( 
barein  unb  aud^  oben  auf  ben  fard^  Corpus  sancti  Nigarii  ep^.  aber  so 


1.  @.  Pez.  Tom.  11,  Vita  S. 
Simperti. 

2.  »0r.aRci|letttnl.c.SBltttocr@.2O2. 
—  ^Ifltia ,  eine  bcr  SWägbc  bcr  W.  «fra. 
2)ie  Üoerrcßc  bcr  l^cilkcn  2)igna  n>urbcn 
giterfl  unter  8if(]^of  SmBrif o  im  Saläre 
1064  gefunben  (f.  bie  (Sl^ron.  t)on  ber 
®rfinbnng  ber  @tabt  HngdBnrg  bis  ^nm 
Sa^re  1469  im  I.  ob.  ber  ^lugdburger 
(S^ronlfen  @.  301,  6;  SBeIfcr,  Conver- 
sio  et  pasBio  SS.  murtynim  Afrse  etc. 
in  Weisen  Opera  &.  455.  456). 

3.  2)ie   !@ttrgermei{ier    be9   Sa^rc« 


1454tDaren  UIri(^9{e]^Itnger  unbSnbtoid 
$ömlin;  $eter  t>on  ^rgon  toar  gum 
legten  Wtait  Sürgermeifter  getoefen  im 
Sa^re  1450  unb  toax  feit  bem  So^re 
1452  tobt. 

4.  S5g(.  Sittmer  @.  203 ,  ber  a\x9' 
fü^rU^er  herüber  Berid^tet. 

5.  !S)er  9Hco(an8«9Itar  flanb  auf  ber 
©übfntc  bcr  Äir^c.  SBitttter  @.  46. 

6.  @.  Hnm.  3. 

7.  @.  über  8if$of  9{ibgariu«  (9{eo- 
begariu9,  ^iUx,  9Htger)  8raun,  &t\äf, 
b.  ©ist^.,  I  e.  65. 


1454.  303 

man  tocft  ed  nid^t  für  btc  toatl^att  ob  er  c«  xo&t  ober  nxt,  befunber  man 
l^ätt  e^  nur  i^Bren  fagen  oon  tttiiäftn  alten  leutten.  barumb  f(^rteb  man  e« 
bubttattoe ,  toan  er  toürt  fünft  geeret  an  ainer  anbern  ftat,  bad  ift  l^erüber 
bei  unfer  frauen  aftar  ju  ber  geredeten  feiten  neben  fant  ®xmpxt6)ii  grab. 
5ba  ftat  anä)  ain  ftaintn«  pxib  in  feiner  er^. 

Saj)iftrano  in  äugdburg. 

3tem  ba  man  galt  1454  jar  an  ber  nad^ften  mittiood^en  nad^  M  is.  Gept. 
l^ailigen  Ireufe  erl^iJl^ung,  ber  ba  toa«  an  ainem  fam(pftag,  ba  lam  ber  er*  i4.  ©ept. 
tpirbig  unb  gaiftlid^  l^ailftger  oater  3ol^anne«  Saj)iftranu^  gen  3lug«})urg 

10  in  bic  erioirbigen  ftat  umb  jioelfe  ju  mittem  tag^  unb  tourb  [Sdl  240^ 
im  engegen  gegangen  mit  groffer  j)roce§  unb  befunberfid^en  bie  oon  feinem 
orben  5. 

Unb  toarb  be^  erften  eingefürt  in  ba§  ertoirbig  gofe^uß  unb  munfter, 
barin  fant  Üfrid^  teitt,  ber  l^aittig  bifd^^off,  unb  bie  l^ailig  lünigin  unb 

ismartrerin  fant  Slffra  mit  aüer  irer  gefeffd^afft  unb  aud^  anber  oit 
bifd^off  unb  l^aißgen,  ber  on  attc  ga(  ift.  ba  gieng  im  au^bermaffen  ain 
grog  ooldt  nad^,  baf  bie  fird^  fd^^ier  bol  loa«,  unb  mit  groffem  gefang,  ba« 
bie  gaiftfid^en  bolbrad^ten. 

5Da  »arb  er  be«  erften  gefürt  auff  jant  5lfren  lor  für  ben  fronaltar, 

20  ber  toot  gejiert  unb  befefet  loarb  mit  oi(  »irbigem  ^aiöum,  baoor  er  gar 
anbäd^tigttid^en  bettet  mit  gelertem  angeftd^t  ju  bem  facrament,  unb 
ieberman  erjaigt  [xä)  auff  ba«  anbäd^tigifte«.  unb  bie  brüber  unb  Irenen 
be«  conoent«  unb  orben«  fant  Söenebicfe  in  bem  fetbigen  dofter  Inietten 
aß  auf  ber  redeten  feiten  be«  lor«  neben  ber  l^ailigen  martrerin  fant 

25  iCigna  grab  gar  anbäd^tiglßd^en ,  a(«  ben  gaiftßd^en  (eutten  mot  gim^t* 
unb  bie  münid^  fein«  orben«,  ba«  fenb  bie  (parfüffer,  bie  Inietten  an  ber 
anbern  feitten  unb  fungen.  unb  ba  fie  nun  au^gefungen,  ba  en^jfiengen 
in  bie  brüber  ju  fant  Ütrid^.  ba  Iniett  ber  l^aiUg  man  niber  unb  umbfieng 
ic  ain  nad^  bem  anbern  unb  gab  in  ben  Iu§  be«  frib«  an  baibn  toang 

30  gar  biemüttigltid^en. 

35arnad^  fürt  man  in  l^inumb  in  fant  Ülrid^«  lor,  ba  fant  Ü(rid^  (eit, 

6.  3)tefe  lUerf(^rift  ijl  »on  bem  »eatbeittt  bclgefejjt. 

1.  @.  feine  ®rabf(^rift  bei  f&xaxxn,  reiche  virtü  e  miracolose  attioni  del 
®ef^.  bed  Ulri^tlofletd  <B.  120.  B.  Giovanni   da  Capestrano  etc.  da 

2.  $g(.  bie  ben  $(ufent^aU  (So^iftra^  Gio.  Battista  Barbeno.  Romae  1661. 
no'9tn9luaSButgBert(]^tenbe2)avflenung  3.  (Sai^iflrano  gel^örte  bem  gtancid' 
WlMäfi  @.  112,  3.  —  Über  (5a»)iprano  canet^öatfügefOrben  an.  @.  unten 
im  allgemeinen  f.  Compendio  deÜ'  he-  3-  26. 


304  Fr.  dol^anned  %xanU  Sbxgdburget  9[nna(ett. 

unb  fär  ben  altar.  ba  Intet  er  anbfi(i^tigHtci^en  aniff  ntber  unb  bettet,  bte 
tocil  jungen  bte  btüfcer  Don  fcarffiffen  on  unbetlag  mit  groffer  anba(i^t. 

S)atnad^  fürt  man  in  burd^  bte  [tat  }u  bem  Hefter  fetn^  erbend,  ba 
er  l^erberg  tooft  l^aben. 

Unb  ed  tDaren  im  aQtDeg  )it)en  bed  rattd  mit  bt(  hted^ten  jugefd^idt,  5 
ma  er  l^tngieng,  bte  im  koeg  mad^ten,  ba§  in  bad  Dold  nit  je  fer  übertrung, 
man  ed  Dolget  im  atoeg  on  jat  ain  gro^  bo(ä  nad^. 
23.  €ept.        aifo  belib  er  bi§  an  ben  fed^ften  tag  ba  mit  feinen  jiDelf  brübem, 
bie  mit  im  ti)aren. 

SKfo  mad^t  man  im  ain  groffen  ftut  auf,  tooQ  gegiert  unb  umbl^endCt  10 
mit  feibin  unb  gulbin  tüd^er ,  unb  ein  altar  auf  ben  \t&U  andf  tood  befe^t 
unb  gejiert  mit  Iof))ertid^em  unb  toirbigem  l^aittum. 

Unb  ber  ftut  ftunb  auf  bem  gron'[®t.  241»]^off  bor  M  bifd^off« 
^an^  auf  ber  $fa(fe.  barauf  tam  er  aQ  tag  frS,  ba  er  ba  toa^,  bed  morgend 
umb  fed^fe  unb  l^ielt  me§  auf  bem  ftui  bor  ieberman.  unb  barnad^  tätt  er  is 
.  ain  fd^Sne  ))rebig  in  (atein,  bie  toeret  auff  jtou  ftunb  ober  anbert  ^aii ; 
unb  barnad^  bie  anbem  ))rebig  nad^  ber  erften  tätt  fein  audleger  in  beutfd^ 
bem  botdE,  toie  fie  ber  bater  l^ätt  J)rebiget  in  totein. 

Unb  man  mad^et  \äfxandm  auf  bem  gronl^off  auf.  ba  mitten  burd^ 
ben  l^off,  unb  an  ainem  ort  ftnnben  bie  mann  unb  auf  bem  anbem  bie  20 
frauen.  aud^  toaren  fd^randCen  gemad^t  l^inumb  an  ben  l^euffem,  bie  auf 
bem  l^of  ftSnben ,  barein  niemant  gieng  bau  bie  ftandm.  unb  adtoeg  nad^ 
mittag  umb  breu  ober  fiem  je  befjjerjeitt  fo  lam  ban  ber  l^ailig  man  auf 
ben  l^off  gegangen,  ba  fanb  er  breu  ober  fierl^unbert  menfd^en  fi^en,  bie 
aQ  befd^toert  loaren  mit  groffen  pxtäfzn  unb  IrandC^ait.  ba  gieng  er  bon  25 
ainem  jn  bem  anbern,  unb  toer  ain  guten,  ftardCen  glauben  l^&tt  unb  bie 
gnab  go^,  ben  mad^t  er  gefunb,  ed  war  toeld^erfoi  J)red^en  e«  loär:  })Unb 
gefed^enb  unb  tam  geredet  unb  ftummen  reben  unb  ungel^örenb  l^örenb 
unb  bettriffen  aufften  unb  gen  unb  on  jat  bit  groffer  jaid^en,  bie  mer  ban 
taufenb  ober  bier  taufent  menfd^en  fad^en  bie  jaid^en,  bie  aQ  tooQ  jeugen  30 
fenb^ 

S)ad  tätt  er  aQ  tag,  bie  toeit  er  l^ie  mad.  unb  aQtag  bei  ber  ))rebig 
bei  im  auf  bem  (tut  ftänben  bil  geferter  gaiftlid^er  leut,  befunber  l^erfeogd 
Dttend  fun^,  bamad^  ber  abbt  bon  fant  Ütrtd^^  j^tt  feiner  münid^  fed^d 
ober  fiben,  ber  tßmbroj)ft*,  cufter,  jioen  burgermaifter  *^  mit  anbem  mädl^«  35 
tigen  bürgern  unb  befunber  mit  bed  l^aiügen  baterd  brfiber  unb  mit  Di( 
geterten  leutten,  unb  gar  groffe«  bofdf. 

1.  $gl.  ®t.«(S^ron.  X  @.  52  9[nm.  4  3.  do^attn  t>on  ^ol^enftein. 

unb  <S.  190  ff.  4.  ßeinri^  Sru^^feg  ton  ^Sfiugen. 

2.  3o^ann  t>ou92eumartt,betf^ätere  5.  2)ie   iaücgcnndfier    ht»  Sa^te« 
2)om»)to^fl  toon  3lug«bitTg  (+  i486)?          f.  cltn  @.  302  «mn.  3. 


1454.  305 

Sttm  unb  an  bent  freitag,  ba  er  l^ätt  ge^rebtget  je  mittag ,  ba  6att  20.  eept. 
er  bie  Don  3lug«j)urfl,  bat  P^  i^  8^^^«  öQn  lattenfrll  unb  fj)ttpreter  unb 
f(i^tttten,  bie  gentad^t  m&ren.  barauf  ntan  je  bafnad^t  für,  unb  anberlai 
f^tljeug  im  }u  ainer  fd^andung.    ba  murb  im  be§  feCben  tagd  nad^  mit« 

5  tag  in  aim  falben  tag  pxaäfi  Iartenf))i(  tDcQ  ain  tragen  bc(  unb  bei 
13  l^unbert  fj)ilj)reter  unb  fed^jig  ober  fibenjig  fd^Utten,  on  ba«.  ba«  im 
anber  tag  tourb,  unb  on  gal  t>H  »irf e(.  unb  am  funtag  nad^  feiner  teuften  22.  ©ept. 
^)rebig  fort  man  [S3(.  241^]  ba«  afle«  auf  ben  gronl^off  auf  ainen  l^auffen, 
tt)oß  brei  ober  öier  wegen  fol,  unb  t>erj)rant  atte«  ba«  auff  ainem  l^auffen. 

10        Unb  an  bem  mäntag  fru  l^ätt  er  me§  auf  bem  ftü(,  unb  al«  6atb  nad^  23. 6«pt. 
ber  me§  ba  gefegnet  er  ba«  botdC  unb  raitt  l^in.    unb  ba  toa«  ain  groffe« 
toainen  unb  trauren  Don  t>i(  anbäd^tigen  menfd^en  um6  fein  bannen 
fd^^aiben. 

3tem  e«  toa«  aud^  bei  feiner  j)rebig  gar  gro6  t>ofdt,  unb  befunberfid^ 

15  an  feirtagen,  ba|  man«  mer  ban  ain«ma(«  jelt  unb  üBerfd^fäg  bei  jtoain« 
^ig  taufent  menfd^en  ba,  bie  ie  auf  ainmal  bei  ber  ))rebig  loaren. 

3tem  er  faget  aud^  t>on  ben  groffen  jaid^en,  bie  fant  ©ernl^arbin  * 
getan  l^ätt  unb  nod^  tägtid^  tut,  be|  maifter  er  geioefen  ift;  er  faget,  ba| 
fant  Seml^arbin  l^ätt  ad^t  unb  fünfjig  totten  ertidCet  unb  bei  fünfl^unbert 

20  gefed^en  gemad^^t,  bie  ))(inb  gef)oren  waren  toorben,  on  anber  aQ,  ber  on 
jaB  Dil  waren :  <)ttnb,  frum,  ftumen,  toren,  ungel^orenb,  j)ettrtfen  unb 
aQerlai  ))red^en,  bie  er  gefunb  l^Stt  gemad^t. 

3tem  er  fd^ieb  au«  t>on  3lug«j)urg  an  fant  Seele,  ber  l^aitigen  iundf*  23.  ©ept. 
frauen  unb  martrerin  tag,  ber  an  einem  mäntag  wa«. 

25  3tem  fein  inter^)retator  ^ie6  mit  namen  gribericu«,  gar  ain  gefert 
man,  unb  barju  gar  anbäd^tig;  er  wa«  aud^  feine«  orben«  ain  boctor. 


[®1. 239*]  3tem  ba  man  jatt  1454,  ba  warb  gemad^t  öon  abbt  3o^anfen 
burd^  fein  gefd^eft  unb  ge(paut  bie  firmerei  t>on  neuem  2,  ain  ftuben  mit 
ainem  au«gefd^offen  Ireu^fenfter.  item  an  berfelben  ftat  wa«  geftanben 
30  ain  ftuben  unb  ain  tamer.  item  gu  ber  ge(ing!en  l^anb  ba  wa«  ain  a(te 
l^ol^lamer,  ba  Iie|  er  mad^en  ain  ftuben  unb  3  tamern  unb  ain  gewetbte 
Indien,  al«  mit  gefd(^(agen  eftrid^.  unb  barunber  toa^  ain  gefändCnu«, 
baraul  Ue|  er  mad^en  ain  letertin,  ba«  aUe«  gar  mit  gfltem  D(ei§. 

1.  (Sa:k>ifhano  toat  ein  ®Aültx  M  annexa  et  cum  aliis  tribuB  commodis 
19t  8etnt>arbin,  niti^t  beffen  SDceifler.  sive  cameris  ex  opposito  infinnatorii, 

2.  Ab  eodem  abbate  (3o^.  ^ol^en*  una  ciun  alia  parva  stuba,  que  hodie 
fleinet)  constmcta  est  stubeUa  infirmo-  dicitur  scola  juvenum;  necnon  coqui- 
rum    sive    infinnarie     cum    camera  nam  teBtudinatam  et  sub  illa  testudo 

€t5bte^Toniftn  XXY.  20 


3tem  ba  matt  jatt  1454,  ba  ße^  ab6t  Sol^annd  atn  mfiU  maäftn  }& 
$auftetten^  bte  geftänb  in  au(^  bei  300  gulben;  ed  n)ad  ^ot  laine  ba^. 

[®(.  239^]  3tem  ba  man  jaft  1454,  ba  »atb  getDcid^t  ain  attar  unbcn  in 
bcr  fitd^cn  ju  fant  Ütrici^  jfi  bcr  geredeten  l^anb  t>or  fant  3ol^annfcn  captU 
Icn^.    bcr  toutb  gemeid^t  bon  bcm  cwitbigcn  Hfd^off  unb  fuffraganis 
Stbtimttano  äug.  c(pi«co(po*  in  ber  erc  fant  ?cter«  aj)oftef,  fant  9?i» 
colai  e<).,  ÜDonati  cj).  unb  bcr  l^aifigen  jundf tauen  fant  SBartara. 

3tem  in  ben  fetten  attar  fe^t  man  ber  l^aifigen  l^atltum  mit  namcn 
sancti  Petri  apostoli,  Martini  ep.,  Sebastiani  mart.,  Barbare  yirg., 
Otilie  virg.  mit  anbetn  l^atttum,  ba«  man  barbor  barinn  l^at  gefunben.  lo 
6.  Oft.  item  dedicatio  altaris  n>urb  ge(egt  je  eren  an  ben  nSd^ften  funtag  nad^ 
fant  aßid^ete  tag^ 

6.  Oft.  3tem  an  bemfelMgen  tag  »urb  anö)  barmit  ain  anber  aftar  getoeid^t 
}u  bet  getindCen  l^anb  in  fant  Sartl^otomeud  ca))en  in  ber  ere  ber  l^aUigen 
3  !änig  unb  Bartholomei  ap.,  Panthaleonis  mart.  etdecemmiliumu 
martirum.  ed  iDurben  gefegt  in  ben  fettigen  a(tar  ber  l^aißgen  l^ailtum 
mit  namen  ber  l^aißgen  brei  Ifing,  Erasmi  mart.,  Ciriaci,  Eustachii 
mart.  e«  U)urb  aud^  barinn  gefunben  ber  ^aiUgen  l^ailtum  unb  toiber 
barein  gefegt  mit  namen  Bartholomei,  Panthaleonis,  Anastasii^Inno- 
centum,  Corbiniani,  Ruperti,  Georgii,  Panciacii,  Cassiani  et  Ba-  20 
bile  virg.  ^. 

3tem  be«  atter  crften  ift  bie  fettig  caj)ett  getoeid^t  toorben  in  ben 
iaren,  ba  man  jält  taufent  l^unbert  unb  in  bem  87.  jiarl  item  ba«  ge« 
toett  toaxi  gemad^^t,  ba  man  galt  1452  iar  nad^  Eriftu«  ge^jurt^,  Jo- 
hannes abbas  paiavit.  2& 

23.  Oft.  [Sbl  239^]  3tem  ba  man  jalt  1454  an  fant  ©eüerini  tag,  ber  an  ainer 
mitttocd^en  xoa^,  ba  fieng  man  an  jü  fant  Ütrid^  bie  mettin  aü  tag  je 
fingen ,  ba«  man  Dor  nit  l^ett  geton ,  toan  man  ))faniert  fie  Der  aQtDeg 
feriatis  diebus  unb  aud^  M  anber  tag,  unb  man  fang  fle  nur  an  l^ailgen 
tagen,  at«  bie  man  feirat,  unb  fünft  ettfid^e  feft  ba«  gej)cten  bie  Difitierer ;  so 
ainer  l^ieg  maifter  §ant  üon  SReurenBurg,  ber  bifltieret  für  ben  abbt  Don 


subterranea,  que  jam  pro  carcere  re-  5.  Sg(.  SBitttoer,  L  c. 

putatur.  ^ittwer  S.  199.  6.  I6gl.  SBitttoet  @.  211. 

1 .  ^aunftetten  f üblid^  t>ou  Hug^butg.  7.  3n  H9  Sal^t  1187  f fiUt  bie  SoUen« 

2.  @.  Sitttoet  @.  199.  bung  ber  neuen  Stitäft,  bie  an  ® teile  ber 

3.  SBitnoet  <S.  210.  im  Saläre  1183  abgebrannten  alten  er* 

4.  SDlartin  2)ieminger,  ^tfd^of  toon  rid^tet  »nrbe.  Sgt  Sitttoer  @.  142. 143. 
Stbram^tt  1452— 14b0.   «raun,  ®ef^.  8.  !Bgl.  SBltttoer  @.  198. 

U»  2)onte9  in  Siugdburg  <B.  151. 


1454.  1455.  307 

©erb  unb  a6bt  Don  ?faj)ctren.  item  fic  fd^fiff cn  ju  fant  ä(ri(i^  mer  übete 

ban  gttfe  mit  ircm  Difittcren,  at^  t>or  aC  blfittercr  l^ettcn  getan  K 

[Söl  242^]  Stern  anno  domini  1454  an  bem  erften  funtag  in  bem  abbent  i.^ec. 

ba  communicierten  bie  jungen  cct>entBrüber  jfi  fant  fütiä}.  unb  ainer  bed 
sconben^  fung  ba§  ampt,  ber  ^t^  mit  namen  ^er  ^ann^^tefatel;  unb  ate 

et  ainem  Iaibi:fiber  communijiert,  ba  \x>a^  im  ber  finget  feud^t  »erben, 

unb  et  jucf t  im  ba«  facrament  tt)iber  au§  bem  munb  an  bem  naffen  finger, 

unb  ba«  facrament  biet  auf  bie  etben.  unb  man  pxaöf  batnad^  ba«  j)flafter 

bauen  unb  mad^t  ain  pxzt  an  bie  [tat 
10  [891. 242^]   Sttm  ba  man  jalt  1455,  ba  mad^t  man  jfi  fant  Ülrid^  in  bem 

creufegang  ba«  bad^  mit  ben  fd^ifferjiegten  2,  ben  tait,  ber  an  ber  lird^en 

ftat,  6ei  ad^t  taufent  jieget 

3tem  ba  man  iaü  1455  an  einem  funtag  nad^  fant  älntl^oni«  tag,  le.san. 

ber  am  freitag  »a«,  ba  ^ett  be«  ©ranbner«  tod^termann  ain  Ined^t ,  ber  17. 3an. 
15  feCb  tpott  lauffen  an  ainer  ftieg ;  unb  er  trug  ain  j)Ioffe«  meffer  in  ber 

l^anb  unb  ftraud^et  an  ber  ftieg  unb  ftad^  pd^  fett«  ivix6)  bie  gurget  unb 

ftarb  auff  ber  ftunb.   item  ba«  meffer  »a«  ain  borfner, 

3tem  anno  domini  1455  in  ber  Daften  ba  ftar6  J)abft  Slicotau«  ber 

fünft,  unb  er  l^ett  bei  ad^t  ober  neun  jaren  geregiert,  item  ba  toarb  ertoelt 
20  Safijctu«  ber  britt  je  pai\t^. 

[Sdt  241^]  Item  anno  dni.  1455  in  yigiliapasce  violata  fuit  ecclesia  5. 9ipri( 
beate  virginis  in  summo  a  quodam  laico  et  laica,  et  in  die  pasce  ß.^v^n 
ante  matutinas  leconciliata  est  etc.  item  laicus  fuit  eiectus  a  ci- 
yitate  pei  unum  annum  tians  Yindicem,  sed  laica  non  est  com- 

25prehensa,  sed  effugit^. 

3tem  jü  oftern  in  bem  fetten  jar  »arb  bie  tafel  jä  bem  l^aiUgen  «•  «prii 
aeu^  auf  ben  fronaltar  [gemad^t];  fie  geftunb  bei  2  l^unbert  gulben,  unb 
fle  ift  binn  in  gtanbetn  ge^®!.  242*]mad^t  »orben. 

3tem  ba  man  jatt  1455  ben  näd^ften  mSntag  nad^  ber  cteu|ti)ud^en,  lo.swd 

30  ba  gieng  man  mit  bem  cteufe,  att  })fan,  gen  fönt  Ütrid^  für  ben  neuen 
^)abft^ 

14.  ^^ett*  na(^  'to^terman'  würbe  a\%  @(!^rei69ecfe^en  be9  %h\6ftt\Uxi  im  Ze;te  weggelaffcn. 

1.  »ö^.  Sltttöcr  @.  206.  —  Über  »urbc  am  8.  tl^rK  1455  gclüäl^rt    »gl. 
bctt  bamaUgen  (gtfcr  im  33i(lticrcn-bcr  WlMöf  @.  113,  8. 
«encbictitterKBjlctf.9ilc8tctin@.831ff.  4.  SSgl.  Wlüm  @.  113,  20. 

2.  Sgl.  ffilttwcr  @.  199.  5.  9Sgt.  23ttt»cr  @.  206 .  2)atum : 

3.  $a^fl  9licoIauS  V.  flarb  am  24.  Feria  secunda  post  dies  rogacionum 
SOilät)  1455 ;  et  regierte  feit  bem  Satire  vel  post  festum  ascensionis. 


1447.    @an  i»a(]^fo(ger  (SaUjctu«  in. 


20* 


308 


Ft.  Sol^annes  %xanU  ^ugSBttrgev  fCnnalen. 


19.  awai  an  bcm  fetten  tag  ba  toarb  ber  gto|  fanen  om  erften  tragen,  item 
er  gcftunb  jcmaten  16  gutben,  nnb  ba«  t&öf  unb  bie  franfen  geftunben 
20  gutben  ^.  item  in  malet  ain  mafer,  ber  ]^ie|  maifter  SWang,  ber  J^ett 
and^  gemalt  bie  taffei  auff  fant  füxxä)^  aftar  bartjor,  ba  man  jaft  1446. 
bie  fettig  tafel  geftnnb  24  gutten,  sub  Johanne  Höhenstainer^abbate.  s 

8.3uu  [Sdl  22'']  3tem  ba  man  jalt  1455  an  fant  Äiliann«  tag,  ba  nam  ber 
]^oci^gej)oren  fürft  l^erfeog  Subtoig,  l^erfeog  5)ainrid^«  fun ,  titulum  j)falft* 
graff  j)eim  JRein,  l^erfecg  in  obern  unb  nibern  ^a^ren,  ba«  ermirbig  goft* 
J)a\xi  fant  Ülrid^«  unb  fant  Slfren ,  gelegen  in  3lug«j)urg ,  genäbiglli(i^en 
unter  feinen  fd^irem.  unb  ber  fd^irem  folt  je^en  Jar  beften.  unb  er  gab  lo 
be§  bem  gofel^au^  ainen  guten  »erfigelten  brieff,  unb  fie  im  anäf  ainen  Der* 
Pgelten  brieff  mit  irem,  be«  conbenfe  unb  aud^  be«  abbte«,  flgel.  unb  bie 
befd^irmung  tätt  er  umb  lain  gät,  befunberlid^en  attein  burd^  goft  teilten, 
aUa^  3ol^anne«  $ö^enftainer  2. 

11.  «US.  [581.242^]  3tem  ba  man  jalt  1455  an  bem  mcntag  nad^  fant  Soren^ems 
tag,  ba«  toa«  an  fant  Siburdi  tag  ^,  litera  dominicalis  E,  ba  pxan  ain 
ftat  in  ©el^am  an^  gü  grunb,  bie  ]^ie§  mit  namen  ?rijf,  unb  lotxpxmtn 
Dil  leut  *.  item  man  l^ett  erft  ain  gloggen  gegoffen .  bie  l^ett  ftben  unb 
f ed^ jig  gentner ,  bie  er{j)rung  ge  ailf  ftudten  Don  ber  l^i^.  e«  giengen  fünf 
feur  mit  ain  anber  in  ber  ftat  auf. 


20 


1456. 


24. 3an.  [331-  242^]  3tem  ba  man  galt  1456  an  fant  $aut«  lörung  abent,  be|  tag 
an  atnem  funtag  »a«,  ba  biet  in  fant  ägnefcn  captUzn  *  ain  alte«  l^ülfein 
aucifijc  l^erab,  ba«  oben  auff  ainem  paidzn  ftunb.  unb  ain  conoer«bruber, 
ber  ]^ie|  mit  namen  ®tef)]^an,  ber  pxaäf  ben  got  Don  bem  aeu^  unb  fanb  2& 
l^inben  barin  gelten  groffe/ naml^äfftigen  ftudt  l^ailtttm«^ 

28.  San.  [SBl.  243*]  3tem  ba  man  galt  1456  an  fant  ägnefen  ad^tet,  ba  loarb  ge* 
mad&t  ain  überfilberfe  j)ruftpilb  gu  fant  ÜDigna  l^au^^t^  ba«  mad^et  ainer 

10.  2)ad  im  Dciflinal  nad)  '[(i^irtm'  no^  einmal  jle^ente  *nam'  würbe  al«  Serfe^en  M  9lutor< 
»eggelaffen. 


1 .  SSgl.  Söttttocr  @.  206. 

2.  $er}og  Subioig  ton^at^ent'Sanb^ 
l^ut.  —  SJgl.  ©itttoer  @.  207.  @.  bie 
Urfunben  in  Mon.  Boic.  8b.  XXII 
@.  424  ff. 

3.  S)ad  tfl  Tiburtius  et  Susanna 
mart.  (11.  $(ug.). 

4.  3)«  ©raub  fanb  jiatt  in  ber  ^aä^i 
i»om  11.  auf  ben  12.  ^ug.  unb  xerflörte 
betnal^e  bie  ganje  @tabt.  @.  @d^leflnger, 
(Stabtbud^  ))onSrü;c  Hd  )um  3a]^rel526 


{^rag  1876)  unter  ^x.  303;  (Sori,  Oefd^. 
ber  f.  ©tabt  ©rüic  bis  jum  S^^xt  1788, 
fortaefet^t  btd  jur  ©egenmart  t>on  Siegel 
(«rüj  1889).  —  ©ei  @(i^(efinger  flnb 
aud^  bie  Duetten  aufgefül^rt. 
&  &.  oben  @.  297  ^nm.  5. 

6.  ©gl  Stttn)er  @.  205:  crueem 
levavit  congregacionis  converauB  no- 
mine Stephan  Heben  stainer. 

7.  ©gr.  SBittroer  @.  204  unb  oben 
@.  302. 


145$.  1456. 


309 


je  llug«j)ttrg,  l^teß  mit  namcn  maifter  IMrtd^.  bcr  fdb  l^ctt  aud^  gcmad^t 
unb  gcl^auetT  be^  abbfe  Stfflngctö  graBftatn  unb  be^  abbfe  §euttcr«  gtai* 
ftatn^  unb  aud^  bc«  ^ögeUn^^  grabftain.  ttcm  ba«  j)ruftpt(b  geftunb  ben 
luftcr  ad)t  gufbtn. 

5  [®f.  243*]  Stern  ba  man  jalt  1456  an  fant  Sünigunben  tag  in  ber  öaften,  3.  awärj 
bet  an  atner  mttmod^en  toa«,  umb  jmStfe,  ba  »arb  SWtd^el  SRem,  ain 
j)urger  t>on  3tug«^)urg,  erftod^en  t>on  atnem  ebefman,  ber  ^tcg  mit  namen 
§an|  bon  ©d^omberg  unb  U)a«  be^  felben  mafe  ber  l^er^ogin  biener  ju 
grtbj)erg^  e^  gefd^ad^  gmifd^en  ben  jtpaien  8ed^j)ruglen.  unb  berSiem 

10  lebt  nit  (enger,  unfe  bi§  man  in  l^eretn  (prad^t  in  ain  mü(  bor  fant  3acob^ 
tcr.  ba  ftarb  er  on  aüe  go^red^t.  item  e«  gefd^ad^  bon  after  feinbtfd^aft 
»egen. 

3tem  ba  man  jatt  1456  am  fampftag  bor  Jubica  in  ber  üaften,  ba  iz.msm 
fe^t  man  fant  IDigna  (eid^nam  toiber  in  ba9  grab  l^inber  ben  fronaltar  in 

15  ainem  pleiin  fard^  unb  ba«  ^anpt  bel^ielt  man  l^erauffen  in  ber  facraftei 
unb  fa^t  fünft  bit  ftud  l^aittum«  mit  fant  !Cigna  hinein  ^.  unb  ba«  l^ab 
id^,  3o]^anne«  grandt,  gefed^en  unb  bin  barbei  gemeffen.  unb  ba«  gefd^ad^ 
unber  ipabft  ßatifto  bem  britten  unb  Petro  caidinali  et  episcopo 
augustensis  diocesis,  loa«  ainer  oon  ©d^omberg^,  unb   abbt  So^ 

2o]^anne«  ^iJl^enftainer,  ber  gu  ber  felbigen  jeitt  abbt  toa«  gu  fant  Ulrid^. 
unb  bei  bifer  gefd^id^t  toa«  ber  ganfe  conoent  unb  fünft  oil  erber  ^)urger 
unb  taien. 

3tem  ba  man  galt  1456  in  ber  baften  an  fant  ©erbrauten  tag,  bcr  n.  mn 
an  ainer  mitmod^en  loa«,  ba  bie(  ain  armer  l^oI^l^adCer  l^inber  fant  Wax^ 
25  gretl^en  in  ben  Sed^  unb  ertrand.  unb  er  fd^toam  l^inab  pVß  gu  bem  ® tier^ 
pa\>  ^  ba  f anb  man  in  unb  l^äb  in  l^erau^. 

3tem  ba  man  ga(t  1456  am  freitag  bor  bem  ))a(mtag,  ba  loarb  ge^  i9,mäx\ 
mad^t  ber  efet  unb  ber  faloator  bar^[®t.  243^]  auf.    e«  fd^naib  in  ain 
maifter  gu  Ulm,  bem  gab  man  gelten  gulben,  unb  ain  mafer  baff  et  in  gu 


1.  Sodann  lU.  ^f fluger,  $(bt  toon 
1404— 1428,  ©clnri^Vn.  ©cuttct,  «bt 
toon  1428—1439. 

2.  (Soiirab  338aetin,  öfter  «ürgcr- 
meiner  t>ott  HußSourg,  ein  bcfanntcr 
SBol^tt^fätcr  ber  SCrmeu,  +  am  6.  Sau. 
1449,  begraben  ju  @t.  nUiä).  ^xa^äf, 
Epit.  Aug.  I  @.  266. 

3.  a^gl  Wlüm  116,  3. 

4.  @.  oBen  @.  308.  8gt.  Söttttöer 
@.  203  2lnm.  7. 

5.  ^eter  tooit  ^anmhn^.    3n  b«in 


(Sarbiuatot  biefed^ifdbDfs  f.  ben  II.  9anb 
ber  ^ug9bnrger  (S^ronifen  @.  208 
2lnm.  3. 

6.  2)a9  @tierBab  (n>a]^rfd^etnUd^  gum 
^tter^of  ge^Brenb,  ber  in  ber  Mf^t  bed 
92ot]^en  X^ored  lag)  befanb  ^6f  tn  ber 
^änferrelbe  ^kDifc^en  9ä(ferga|fe  nnb 
Srunnenled^.  @.  ©offmann,  2)te  Sing«* 
Burger  ©aber  jc.  in  ber  ä^iti^fft-  beö  ^ifl. 
S5er.  f.  ^äftoaUn  unb  SfleuBurg,  S^lfi* 
gang  1885  @.  11. 


Bio  Fr.  dol^attited  Srants  ^ugdburger  Knnaleit. 

9lugd))ttr8,  ber  l^teg  mit  namen  matfter  38rg,  bem  ga6  man  7  gulben. 

item  bet  maier  Iie§  ben  ti)agen  aud^  barju  mad^en  K 
20.  Tthxi  [©(.243^]  3tem  ba  man  jalt  1456  an  bem  paimaUnt,  ha  fam  gen  Slug«* 

J)ur8  ain  tegat  ^  Den  bem  <)abft  unb  j)tebtget  ba«  aeuft  an  bie  Zätitn, 

unb  gar  Di(  numen  ba§  creu^  an  fid^.  item  ber  legat  mad  ain  ))rebtger  5 

münid^  unb  ain  erfeBifd^off  ^ 
27.  maxi         Anno  dni.  in  vigilia  pasce  ego,  fi.  Johannes  Franck,  oidi- 

natus  sum  in  diaconum. 

25.  %pxx\  3tem  ba  man  jalt  1456  an  fant  üMar^  tag,  ba  ftarb  Sol^anne«  be 
Samto(a  unb  ma«  fünf  tag  gelegen,  unb  a(d  man  im  bie  ^aittiglait  gab,  lo 
ba  ti)a«  fein  bruber  ^ainricu«  be  ßarniofo,  ber  pxxox,  aud^  barbei;  unb 
atebatb  man  feinen  (ruber  Derfad^ ,  ba  (eget  fid^  ber  aud^  ntber  unb  (ag 
aud^  fünf  tag  unb  ftarb  *.  item  fie  fetten  ainen  ^jred^en ;  fte  waren  aud^ 
jmai  gtoilad^  unb  fie  l^etten  ben  orben  be«  crften  gen  fantülrid^  pxa6ft 

22.  onai  [iiBI.243  ^]  Anno  dni.  1456  in  vigilia  sancte  tiinitati^  hora  septimais 
dominicae  (?)  in  capitulo  electus  est  fi.  Mathias  Summerman 
in  prioiem  per  abbatem  totumque  conventum ;  isque  fuit  inutilis 
prior,  ut  patuit  ^ 

[S3(.  243^]  3tem  ba  man  jalt  1456  am  freitag  nad^  unfer«  l^erren  fron* 
28.  m\  (eid^nam«tag,  ba  erl^ändEt  fid^  ain  frau  fe(B«  bunten  an  bem  Sed^  in  ainem  20 

^au§  oberl^alB  be«  ©d^toaf«. 
31.  swai        3tem  ba  man  galt  1456  an  fant  ^etronctten  tag,  fru  jmifd^en  Dieren 
unb  fünfcn,  ba  t>tel  ju  SBerb  ber  ain  [S3(.  244*]  tai(  ber  maurcn  an  unfer 
frauen  lird^en  gan^  erniber.  bie  l^ett  man  erft  be«  felMgen  iar«  Den  neuem 
aufge))auet.  2s 

3tem  ba  man  }a(t  1456,  ba  mad^t  man  bie  tafel  auf  bem  frfimeg* 
altar;  bie  geftunb  400  gulben,  unb  mad^t  fte  matfter  ^an«  i)on  fiefe«. 
i2.3unt  3tem  ba  man  galt  1456  an  fant  Onoffriu«  tag  unb  ^et  ad^t  tagen 
iaxnaö)  an  ain  anber^,  ba  fad^  man  ain  ftem,  ben  man  nent  in  (atein 
cometam,  ber  l^ett  ain  fd^tDanfe  in  ber  teng  ain«  menfd^en,  unb  ber  fetbig  30 
ftem  loa«  nit  (autter  a(«  anber  ftem,  funber  man  fad^  in  a(«  ain  ))rinebe 
fad(e{  burd^  ain  g(a«.  item  ber  ftem  erfd^in  in  ber  pxaittz  a(«  ain«  men« 
fd^en  l^anb,  unb  ber  fd^ein  ober  fd^toan^  ma«  aud^  in  ber  barb  at«  ber 

1.  $g(.  Sittn>er  @.  199.  auf  bie  (elben  8rfiber  eBenba  @.  273. 

2.  Sgl.  WtMd9  @.  116, 11.  5.  SRatt^ia«  @umematt,   ber  bi«* 

3.  2)er  Jegat  toax  bet  2)omtttifatter  berlge  (5ufio8,  +  1472.    »gl.  ffiittwer, 
©eltttidi  Äalteifen,  (grjBlf^of  öoti  ©tont-  1.  c.  @.  264. 

^etm.  6.  »gl.  Wlüm  @.  52,  6. 

4.  ©.oben  <B.  300. 301 ;  bar.  Söittroct  7.  «gl.  ^üÜäf  @.  1 17,  3, 
<g.  197.   6.  ein  )>oeti{d^e9  (S)>it(^>Mum 


1456.  31 1 

ftevn.  item  et  l^endet  ben  fd^man^  gen  nttttem  tag  unb  bo^  am  i^entg 
auf  bte  geltnglen  l^attb  ober  fettten. 

DieSd^Iad^t  bet©e(grab  unb  bie  bamit  jufammenpngenben 

SSorgänge^ 

5  Stent  ba  man  galt  1456  ba  lamen  jU)en  menfd^en  t>cn  bed  tür(ftf(3^en 
fatffer«  l^crr,  ble  tuaren  ettoan  Iriften  getoefen  ju  §unitentf d(^  ^  ^  bejn  gy, 
bcmterer  jfi  Ungern,  unb  getoarneten  in  unb  fagten,  »ie  bte  ©ürglen 
l^ättcn  jufammen  gefeilteren,  fie  tt)3tten  aü  ba«  leBen  bertteffen,  ober  fie 
»ölten  Iried^ifd^en  ffie^ff enj)urg  ^  geminen.  bo  fd^idt  ©untientfd^  l^aimltd^ 

10  auf  ber  Sunau  l^inab  40  taufent  fSSflßJig^f*/  wnb  er  ritt  l^inab  mit  tauf* 
fent  J)ferben,  unb  lamen  l^aimüd^en  in  bie  [tat. 

Unb  an  fant  SKaria  SWagbatena  frä  ba  ranten  bie  Siürden  bie  [tat  22.  suu 
an,  unb  ain  jeugl  lam  in  bie  Dorftat,  unb  bie  Iriften  erfd^tägen  ben 
f eCben  }eug.  bie  Siürglen  f d^idtenb  ben  anbern  jeug ,  ben  gef d^ad^  aud^ 

i5aIfo.  ber  britt  tourb  aud^  nad^enb  gan^  erfd^Iagen^ 

5Run  mügt  ir  l^ören,  loa«  ber  gaiftßd^  oater  Sol^anne«  (5a^)iftranu« 
tat  er  ftfinb  [auf]  ain  l^ol^en  jinnen  ber  ftatmaur  unb  rödtet  ba«  crucifif 
auf  in  bie  ffi^t  unb  fd^rai  laut  mit  loainber  ftim  unb  \pxaäf:  ^0  mein  got, 
0  Sl^efu,  loa  fenb  bein  alt  Barml^erfeiglait?  fum  un«  jü  l^ilf,  üerjeud^  e« 

20  nit,  lum  unb  etfebig,  bie  bu  mit  beinern  pi&t  l^aft  ertöft,  lum  unb  faum 
nit,  bat  We  nit  fj)red^en,  loa  ift  ir  got?* 

[S3t  244^]  3tem  ber  ftreitt  loeret  bil  ftunb,  unb  bie  Särgfen  flod^enb,  unb 
lourbenb  ir  jtoai  tauffcnt  erfd^tagen.  e«  fd^rib  ^uniienifd^,  bag  ir  fo  oi( 
erfd^Iagert  lourben,  bat  uiemant  bie  jaf  müg  geioiffen*.  er  eilet  in  ad^t 

25  mei(  nad^,  unb  bie  Iriften  loaren  atö  begierig,  bat  f^^  unbenoegen  loeber 
fitter  nod^  go(b  nod^  fpeit  ad^^tenb  unb  lieffenb  atte  bing  ßgenb. 

Stern  man  num  bem  Slürden  jioelf  feiner  grötten  j)üd^fen  unb  gar 
oU  gute«  jeug«  unb  fünft  jioei  l^unbert  gemainer  ))üd^fen.  unb  aU  fein 
f)eft  ebelman  lourben  im  erfd^Iagen  in  ber  rait,  unb  aud^  fein  oicebum 

30  be«  (anb«  \  be«  got  gelobt  fei. 

4.  !&icfe  Ü6erf<!^rift  »urbe  von  bem  Seaibeitei  beigefügt. 

1.  @.  31t  bem  ©ansett  Wlüüö^  ^\>.  II  @.  89  ff.,  »0  an(Sf  bes  ^nt^eits 
@.  118,  5.  (Sa^ijhauo'S  @rtofil^nung  gcfd^icl^t. 

2.  Sodann  ^unt^abi.  6.  2)er  S3erlufl  bet  Mrfen  mag  ca. 

3.  8elgtab.  24  000   Tlann  Betragen  ^aBett.     2)ie 

4.  2)te@treitMfte$un^ab9,  größten  gemeinten  Briefe  f.  Bei  ^atona,  Eist. 
%iftiitS  an9  ^eu^fa^rertt  Beße^enb,  critica  regum  Hungariae  stirpis  mix- 
toetben  auf  ca.  60  000  iWann  angegeBen.  tae,  T.  VI  P.  II  @.  1104.  1105. 

5.  @.ben®ang  ber^dBIad^t  Beiälnf-  7.  Äarabfd^a  ^afd^a,  ©egterBeg  bon 
eifen,  ®e[^.  bed  09tnani|($en  d^eic^e«,-  9lttmeHen. 


312  Fr.  3o^(tnite9  %xanU  9[itg9BuvgeT  9[nnaten. 

Stern  ba  \äfxxf>  c^  §unttcntfd^  Klntg  Satiflao,  feinem  leerten,  ba  ed 
gefd^ad^,  unb  fturb  barnad^  in  lüt^^. 
Ä2..  6<pt.  Stern  ba  man  jatt  1456  an  fant  SWcri^en  tag,  jogen  l^ie  J)on  3lug«* 
4.  Ott.  pvLXi  82  au6  an  bie  Sütden^,  unb  bamad^  an  fant  gtanciffen  tag  iod^en 
met  300  unb  40  au|  ^,  aü  fäggengel  unb  mod  ge^arnif d^t,  abet  bie  ftat  s 
jjerlegt  fie  nit  befunber.  man  famnet  in  auf  bem  l^ol^en  n^eg,  unb  aud^ 
etttid^  jugen  auf  ir  atgen  geU,  bie^  bermod^ten.  fie  lernen  atoeg  ^or  gen 
fant  Ütrid^  unb  nomen  uttaub. 

3tem  unbet  ben  40  unb  300  »afen  10  pxxe\tzx,  münxdf  Don  ^rebigern 
unb  bcn  ^atfufen  unb  laiprieftet  unb  ain  laiprüber  J)on  fant  Ülrid^  unb  lo 
fünft  be^  abbfe  hied^t  tooU  fünf,  aß  gelreufeigt. 

3tem  bie  J)cn  5Reurenberg  fd^^idttenb  13  l^unbert  man  an  bie  Sürglen, 
att  gefreufeigti 
25.  Xu,        Unb  t)cr  n)eid^ennad^ten  lamen  fie  aQ  l^ertoiber  unb  l^ätten  nid^td 

gefd^aft,  benn  ba§  fie  l^etten  ba^  geü  tjetiert^  is 

23.  Ott.  3tem  ba  man  jatt  1456  an  fant  ©eüerin  tag,  ber  voad  an  ainem 
fampötag,  ba  ftart  ber  gaiftfid^  Dater  3o]^anne«  ßapiftranud  in  Ungern 
unb  (igt  in  ainer  ftat,  l^aift  ©utad^ «. 

3tem  barnad^  (ed^t  Aber  brei  mud^en  ba  fd^tög  ber  gubernator  in 
Ungern,  ber  ba  bc«  ^uniienifd^  fun  »a^^  bem  grafen  Don  Sili  ben  lopf  20 
ab  an  feiner  l^erberg  unb  fleug  lünig  Satiftaon,  feinen  l^erren  ^  ber  Ifinlg 
in  Ungern  unb  ®e]^am  loa«  unb  l^erfeog  in  Öfterreid^;  er  nöttet  [©I.  245*] 
ben  länig,  ba§  er  ben  creu^ern  muft  Urlaub  geben.  a(fo  fd^ieben  fte  aU 
Don  bauen  ^. 

9Kan  mainet,  ba§  anbertl^atb  l^unbert  taufent  creu^igter  in  Ungern  25 
(agen.  item  man  mainet,  ba§  tooQ  2  taufent  menfd^en  in  bem  ^ix  junger« 
unb  burfte«  fturben,  gfäbig  menfd^en. 

[S3t.  246*]  3tem  palb  bamad^ ,  ate  §unigenifd^  fun  bem  graffen  Don 
^ihf  bad  l^au^t  abfd^tSg,  bamad^  fieng  ber  lunig  Satiglau«  ben  jungen 
^unigenifd^  unb  (ieg  im  bad  l^au^t  aud^  abfd^Iagen  angefid^t  feiner  30 
äugen  ^®. 

1.  ^uu^ab  flarb  am  11.  ^ug.  1456.  7.  Sabt9lau9   $utt)^abi,   bet   @ol^n 

2.  $d(.  9)^üUd^@.  119,  5.  be«  Sodann  ^uu^abl     Sgl   müWä) 

3.  S5gl.  Wtnm  @.  119,  9.  @.  120,  4. 

4.  @.  bie  3a^rbü(]^ev  be9  XV.  Sa^u  8.  Sgl.  9)^üU4  @.  120, 10. 
^ttubert«  in  @t. « (S^vou.  X  @.  217,  7 ;  9.  fß^l  Wtmi(if  @.  120,  15  unb  oben 
f.  anäf  @t..(5]^ron/m  @.  409.  —  SSgl.  3. 14. 

Sütbinger,  I  @.  290.  10.  (S.  oben  3. 19  unb  bgt  mnidf 

5.  @.  SWüU^  @.  120,  15.  @.  122,  7.  —  8abt«Iau«  ^untjabi  tourbe 

6.  (S(a>ifttano  flatb  am  23.  Ottober  ent^au^tet  am  16.  Wl^x\  1457. 
1556  im  ObfeTDantentlofler  }u  Uljia. 


1456. 


313 


3tcm  bcd  fetten  mate  ba  ftarb  ber  türdtfd^  latfer,  unb  fein  fun 
toarb  getoaütg  an  feiner  ftat  unb  jod^  mit  feinem  t)oI(f  toiber  l^inber  \iä) 
nein  in  bie  Zütdü  unb  üer<>rant  feind  aigcnd  tonbd  tooß  bei  ^unbert 
mcil  lanfll  nad^  im  aßcd  bad,  ba«  ba  »a«  K 


5        3tem  ba  man  ia\t  1456  an  fant  Siriaci  tag,  ba  »eid^et  man  ain  ^-^h- 
aiit  gen  Sj;ier^auj>ten  ju  fant  Ülrid^,  ber  l^ieß  mit  namen  gribrid^..  unb 
am  12.  tag  barnad^,  ba«  »a«  an  fant  SSeml^arfe  aBent,  ba  erftad^  in  i9.  ^n- 
feiner  münid^  ainer,  ber  l^ieß  SKarcu«;  er  ftad^  ain  fd^wert  burd^  in, 
ba§  er  an  ber  ftat  BeliB,  unb  fj^rad^  lain  »ort  me.  sine  causa  quasi  2, 

10        3tem  be«  felben  iar«  malet  man  ba«  Statl^au^  unb  mad^et  ben  ge« 
maurten  turen  barauf  unb  ba«  fd^ön  fenftertoeg  baran  l^erumb^., 
[©I.  246»]   3tem  ba  man  jalt  1456  jü  fant  aWid^el«  tag,  ba  au«fd^Io|  29.6ept. 
man  bie  f dinier,  ba§  fle  nimer  ju  un«  in  d^or  giengen  ober  mit  un«  fungen*. 
[©I.  246*]  2lud^  nam  man  bie  ^>rojeffion  aB,  bie  man  täglid^en  mit  ben 

löfuffragi  l^ett  in  fant  UIrid^«Ior  nad^  ber  üe«j>er  unb  nad^  ber  laube«^ 

3tem  be«  feiten  iar«  »a«  ain  f 0  ain  lalter  unb  nafer  fummer,  ba|  4.  suh 
))on  fant  Ülrid^«  tag  U^  auf  fant  SOtid^el«  tag  laum  10  tag  toaren,  baran  29.6e)>t. 
e«  nit  regnot  unb  toa«  barnad^  ain  lalter  tointer,  ba^  nad^ent  aQ  muten 
in  ber  [tat  üerfruren. 

20        3tem  be«  fetten  iar«  marb  unfer  latl^oßcon  gefd^riBen  öon  aim 
coni)entj)rfiber,  l^ieß  l^er  Sil^oman  ^. 

3tem  be«  fetten  iar«  toarb  ber  teler  gegraben  unber  bem  fummer^ 
refectori. 

3tem  be«  fetten  iar«  marb  ain  l^iftori  gemad^t  unb  jufamen  coQigiert 

25i)on  bifer  ftat,  bie  mad^et  ain  coni)entj)ruber  ju  fant  Ütrid^,  ]^ie§  mit 
namen  ©igmunbu«  SWe^ftertin  \ 


1.  2)a8  ©etü^t  ^on  bem  Zcht  be8 
@ttUan8  ÜJlo^ammeb,  ber  in  htc^äfiaäft 
Bei  iQ3eIgtab  allerbingd  f^toer  ^ertounbet 
morben  toat,  f^eint  attaemeitt  verbreitet 
gemefen  jufeiti.  SSgt  Ttmiäf  @.  118, 15. 
SD^ol^ammeb  flarb  erfl  am  3.  Max  1481. 

2.  SSgl.  aWüllci^  118,  22. 

3.  !^g(.  bie  (Scroti,  von  ber  ®rün< 
bung  ber@tabt3tug«burg  Bi«  jnm3aBre 
1469  im  I.  8b.  ber  ^ugsburger  (Sf^ro* 
nlfen  @.  326,  1 ;  ®affer  ad  h.  a. 

4.  9Sgt  SBltttüer  @.  205. 

5.  Sßal  mtttßtx  @.  206. 

6.  mmott  @.  202:    Sub    codem 


abbate  (3o^.  von  ^ol^enßein),  scilicet 
anno  domini  1455,  ex  mandato  ejus 
scriptus  fuit  noster  Catholicon  in  per- 
eameno  per  quendam  devotum  hujus 
E)ci  conyentualem,patrem  Thomam  de 
Gerczen,  et  postea  factus  est  abbas  in 
Thürhaupten  {%ht  Von  1457—1468). 
Qui  cepit  eundem  librum  scribere  in 
vigilia  Petri  et  Pauli  (28. 3uni)  1455 
et  finem  imposuit  in  die  sancti  Mau- 
ricü  (22.  @e^t.)  1456. 

7.  S5gl.  ®affer  ad  h.  a.  —  @.  l^ieju 

?|rendborf  in  ber  Einleitung  $u  ben  ^ng0« 
urger  (g^ronifen,  8b.  I  #.  XXXVIII, 


3tem  ba  fd^rtb  ed  $unüemf(i^  lünis  Sattflao,  feinem  leerten,  ba  ed 
gefd^ad^,  unb  fturB  barnad^  in  Wtfe^. 
22..  Sept.  3tem  ba  man  jalt  1456  an  fant  SOtori^en  tag,  jogen  l^ie  ))on  ätus^« 
4.  Oft.  ^urg  82  au§  an  bie  XSxdtn^,  unb  bamad^  an  fant  i$ranciffen  ta^  {od^en 
mer  300  unb  40  an^  ^  at(  fSgsengel  unb  tooU  ge^arnif d^t,  aber  bie  [tat  5 
uxU^t  fte  nit  befunber.  man  famnet  in  auf  bem  l^ol^en  mes,  unb  aud^ 
ett(id^  jugen  auf  ir  aigen  gelt,  bied  t^ermod^ten.  fte  lomen  altoeg  tot  gen 
fant  Ölrid^  unb  nomen  urtaub. 

3tem  unber  ben  40  unb  300  toafen  10  ^jtiefter,  münid^  t)on  ^rebigern 
unb  üon  ^arfufen  unb  lat^jtiefter  unb  ain  Iai<)rüber  üon  fant  Ülrid^  unb  10 
fünft  bed  abb^  hted^t  tooU  fünf,  aU  gelreu^ist. 

3tem  bie  ))on  Steurenberg  fd^idCtenb  13  l^unbert  man  an  bie  Züx^ltn, 
aü  gefeeufeigti 
25. 7>tt,        Unb  t)or  meid^ennad^ten  lamen  fie  aU  l^ertDiber  unb  l^atten  nid^td 

gefd^aft,  benn  ba§  fie  l^etten  bad  gelt  öerjert^  15 

23.  Oft.  Stem  ba  man  jalt  1456  an  fant  ©e^etintag,  ber  U)ad  an  ainem 
famt^^tag,  ba  ftatb  ber  gatftlid^  t)ater  Sol^anne«  Sa^)ifttanu«  in  Ungern 
unb  ligt  in  ainer  [tat,  l^aift  ©utad^  ^ 

3tem  barnad^  led^t  über  brei  tDUd^en  ba  fd^Iug  ber  gubernator  in 
Ungern,  ber  ba  beö  §uniienifd^  fun  toa^'^,  bem  grafen  üon  Sili  ben  lo<)f  20 
ab  an  feiner  l^erberg  unb  fleug  lüntg  Satif laon,  feinen  l^erren  ^  ber  f ünlg 
in  Ungern  unb  SJel^am  »a«  unb  l^erfeog  in  Öfterreid^ ;  er  nöttet  [SSI.  245*] 
ben  lünig,  ba§  er  ben  aeu|em  mäft  urtaub  geben,  alfo  fd^ieben  fie  aü 
üon  bauen  9. 

SOtan  mainet,  ba§  anbertl^alb  l^unbert  taufent  creu^igter  in  Ungern  25 
lagen,  item  man  mainet,  ba§  tooU  2  taufent  menfd^en  in  bem  ^x  ^ungerd 
unb  burfted  fturben,  gläbig  menfd^en. 

[831. 246*]  3tem  ^>atb  barnad^ ,  ate  ^unigenifd^  fun  bem  graffen  üon 
@U^  bad  iiavipt  abfd^ISg,  barnad^  fieng  ber  Innig  Satiglaud  ben  iungen 
^unigenifd^  unb  lieg  im  bad  l^au^t  aud^  abfd^Iagen  angefid^t  feiner  30 
äugen  ^®. 

1.  ^unt^ab  flarB  am  11.  9(ug.  1456.  7.  Sabt8ku8   ^unt^abi   ber  @obn 

2.  $g(.  9J{fiU4@.  119,  5.  M  Sol^ann  ^un^^abl     8gl.   ÜJlttli^ 

3.  «0(.  mmiäf  @.  119,  9.  @.  120,  4. 

4.  @.  btc  Sa^rbüd^cr  bc8  XV.  3al^t.  8.  «gt.  iWütt*  @.  120,  10. 
btttibert«  In  @t. » (Sbron.  X  @.  217,  7 ;  9.  S3gl.  3Äü«(i^  @.  120,  15  utib  oBcn 
f.  anäf  @t.(5bron/m  @.  409.  —  SBgl.  3. 14. 

SBürblttfier,  I  @.  290.  10.  @.  oben  3. 19  unb  i)gt  SWülidJ 

5.  @.  mmiä^  @.  120,  15.  @.  122,  7.  —  2abt«Iau«  Jg)untjabi  tourb« 

6.  (So^ifttano  ^atb  am  23.  Oftober  ent^au^tet  am  16.  Wl^x^  1457. 
1566  Im  Obfert)atttctt«opcr  ju  Ulja. 


1456. 


313 


3tcm  bc«  fetten  mate  ba  ftarB  ber  türdtfd^  Imfer,  unb  fein  fun 
ti)arb  getoaütg  an  feiner  ftat  unb  jod^  mit  feinem  t)ot(f  toiber  l^inber  [xä) 
nein  in  bie  SCürdei  unb  ber<>rant  feind  aigen«  lanbd  ti)oß  bei  l^unbert 
meU  langl  nad^  im  aQed  bad,  bad  ba  tDad  i. 


5        3tem  ba  man  jalt  1456  an  fant  Siriaci  ta^,  ba  meid^et  man  ain  ».^ug. 

abbt  gen  2;ier]^auj>ten  ju  fant  Ölrid^,  ber  ]^ie§  mit  namen  gribrid^.,  unb 

am  12.  tag  barnad^,  bad  toa^  an  fant  SSeml^arfe  abent,  ba  erftad^  xn^^-'^n- 

feiner  münid^  ainer,  ber  l^ie^  SKarcu«;  er  ftad^  ain  fd^tDert  burd^  in, 

ba§  er  an  ber  ftat  belib,  unb  fj^rad^  lain  »ort  me.  sine  causa  quasi 2, 
10        3tem  bed  felben  iard  ma(et  man  bad  Statl^au^  unb  mad^et  ben  ge^ 

maurten  turen  barauf  unb  bad  fd^ön  fenftertDeg  baran  l^erumb^., 

[©I.  246»]   3tem  ba  man  jalt  1456  jü  fant  ÜÄid^ete  tag,  ba  audfd^Io|  29.6ept. 

man  bie  f dinier,  ba§  fie  nimer  jü  un«  in  d^or  giengen  ober  mit  un«  fungen*. 

[©I.  246*]  2lud^  nam  man  bie  j^rojefflon  ab,  bie  man  tägUd^en  mit  ben 
isfuffragi  l^ett  in  fant  Ulrid^^Ior  nad^  ber  nt^ptx  unb  nad^  ber  laubed^ 

3tem  be«  felben  iard  toa«  ain  f 0  ain  lalter  unb  nafer  fummer,  ba§  4.  suh 

Don  fant  Ü(rid^9  tag  bi§  auf  fant  SOtid^ete  tag  laum  1 0  tag  toaren,  baran  29.  etpt. 

ed  nit  regnot  unb  toad  barnad^  ain  lalter  tointer,  ba§  nad^ent  aü  muten 

in  ber  ftat  üerfruren. 
20        3tem  bed  felben  iard  marb  unfer  latl^oKcon  gefd^riben  t)on  aim 

coni)ent<)rfiber,  l^ieß  l^er  SCl^oman  ^. 

3tem  bed  fetben  iar^  toarb  ber  leler  gegraben  unber  bem  fummer* 

refectori. 

3tem  bed  fetben  iar^  marb  ain  l^iftori  gemad^t  unb  infamen  coUigiert 
25üon  bifer  ftat,  bie  mad^et  ain  conöentj^ruber  ju  fant  Ötrid^,  ^xt%  mit 

namen  ©igmunbu«  ÜÄe^fterUnl 


1.  2)a8  ©erü^t  ^on  bem  2:obe  be8 
@tt(taii8  SD^o^amuteb, ber  in  hn^öfiaä^t 
Bei  iQ3e(gtab  allerbingd  fd^toer  ^emunbet 
tDorben  toax,  {(i^eint  alläemein  ^etBreitet 
gemefen  jufein.  SSgt  Ttmiäf  @.  118, 15. 
SD^ol^ammeb  flarB  erfl  am  3.  Wlax  1481. 

2.  9Sgt  Wimiä)  118,  22. 

3.  !^g(.  bie  (S^ron.  ^on  ber  ®rün< 
butig  ber  @tabt  Augsburg  Ui  jumSa^^re 
1469  im  I.  Sßh.  ber  ^ugsBurger  (£t;ro' 
nifen  @.  326, 1 ;  Oaffer  ad  h.  a. 

4.  9SgI.  SBitttüer  @.  205. 

5.  8gl.  mttxotx  @.  206. 

6.  mmon  @.  202:    Sub    codem 


abbate  (3o^.  )>on  ^ol^enflein),  scilicet 
anno  domini  1455,  ex  mandato  ejus 
scriptus  fuit  noster  Catholicon  in  per- 
eameno  per  quendam  devotum  hujus 
loci  conyentualem,patrem  Thomam  de 
Gerczen,  et  postea  factus  est  abbas  in 
Thürhaupten  (3lbt  \ion  1457—1468). 
Qui  cepit  eundem  librum  scribere  in 
vigilia  Petri  et  Pauli  (28. 3utti)  1455 
et  finem  imposuit  in  die  sancti  Mau- 
ricü  (22.  @e^t.)  1456. 

7.  S5gl.  Oaffer  ad  h.  a.  —  @.  l^icju 

?|rendborf  in  ber  Einleitung  $u  ben  %nai* 
urger  (g^ronifen,  8b.  I  @.  XXXVIII. 


314 


Fr.  Sol^anned  granfö  ^ugdBurger  SlnnaUtt. 


3tem  in  bem  felbett  tat  waxh  ber  tuten  auf  ba^  Stattl^au^  gemaci^t 
unb  im  anbem  lax  haxmäf  K 

3tem  iaxnaä)  in  bem  abbent  ba  6efd^tS§  man  [93(.  246^]  ben  l^off, 

ba§  lain  offne  ftra§  mel^r  barbut(i^  gieng  atö  ^»cr^. 

5. 2)(c.        3tem  in  bem  felben  iar  an  fant  9lic(ad  aBent  gefd^ad^  atn  erb^ibem  5 

}u  3lapio^  unb  in  bem  ganzen  (anb^  [93(.  245^]  unb  bamaci^.  ba  man 

6.-13. 3an.  jalt  1457  jmifci^en  bed  ad^teben  ber  l^ailigen  brei  lüng.  ba  lam  atn  erb» 

^^^'    |)ibem  unb  jer^^rad^  ba«  ganfe  lüngtetd^  ju  5lrrtgani,  unb  be«  näd^ft  bar^ 

iKa))Io«  toa«  gan^  itxpxo^m  t)on  be«  erften  etb^ibem«  megen  unb  lo 
ie|unb  ba«  Ifingreid^  jS  Srrogonia.  t)on  ben  jtoaien  etb^ibem  )erfie(en 
mer  ben  pBenfeig  ftett,  laftel  unb  fd^Iöffer.  ettlid^e  jerBrad^en  unb  ettßd^c 
))erfund(en/  unb  t)erfd^(td(et  fie  ba«  etbttid^  mit  UvA  unb  gut,  bag  man  nit 
fügtritt  nad^  in  fanb.  unb  <>Iaget  fie  got  gar  faft,  at\o  bag  ain  groffer 
fd^reden  in  aQem  melfd^en  (anb  U)a9,  unb  man  gieng  üBeral  mit  ben  treuen.  15 

3tem  ba  man  jaß  1456,  ba  fa|t  Bifd^off  $eter  l^ie  )S  Sug«)>nrg 
auf,  bag  man  aQ  mod^en  in  ainer  iebßd^en  litd^en  ber  )>farrer  am  \amp^^ 
tag  ain  ^roceffion  l^ett  unb  ain  am^t  l^tt  für  bie  Sfivdten^.  unb  aUmeg 
ben  erften  tag  im  monat  giengen  aQ  ^far  mit  bem  freu^  ate  fünft  in  ber 
creu^tDod^en.   unb  bamad^  in  bem  näd^ften  iar  57  ba  nam«  ber  ))aBft  20 
aB  uttb  fajt,  ate  unten  gefd^riBen  ftat^  unb  fa^t  barjfi  auf,  ba§  man  aüt 
tag  umB  jtoai  nad^mittag  3  jaid^en  (euttet  in  allen  ))farren  unb  cföftem, 
unb  mer  3  ^ater  nofter  Bettet,  ber  l^ett  100  tag  ant(a§.  item  n>er  mit 
bem  creu^  gieng,  ber  l^ett  600  tag  ant(a§. 
25.2>ec.  [8(.  247'']  3tem  ba  man  jaft  1456  )ö  toeid^ennSd^ten,  ba  gaB  margraff  25 
$an«  feinem  BrSber  margraffen  ^(Bred^ten  fein  (anb  fiBer,  grunb  unb 
poitn,  mit  gutem  toiöen«. 

1457. 

[91 245'']  Unb  im  57.  iar  ba  fa^t  ))aBft  Salijctu«  auff  in  aQen  teutfd^en 

21.  3n  bei  ^nbft^tift  *\m>x^  fJfttt  »unten*. 


1.  e.  oBeu6.31340 ;  (Raffer  ad  h.  a. 

2.  mtttotx  ^.  204  unter  U58:  In 
adventu  domini  eodem  tempore  ac 
■ab  eodem  abbate  (3o^.  $o(^enfleiuet) 
claudebatur  curia  npstra  exterius  ita, 
ut  postea  et  deinceps  non  foret  publica 
yia  hominibuB,  sicuti  antea  fuerat. 
O ,  DeuB ,  laudabiÜB  clausura  utinam 
permansisset  in  hodiemum  diem! 

3.  fß^l  mmöf  e.  121,  10  unb  ba« 
^TciBen  bef  '^crtncitt9  (Sonteriuo*  190m 


11. 2)ec.  1456  im  9Cn](f(mg  )u  ^üüä^ 
^.  289  ff. 

4.  Sßgl.  bie  (S^TOttif  Dou  bm  Biitfttn 
3citm  ber  @tabt  jc,  1.  c.  @.  326, 19. 

5.  ®.  3.  29. 

6.  3oBann,  ber  9(14bmifl ,  $en  be9 
8attbe8  ooer^^alB  be8  (Gebirge«,  trat  im 
anfange  be8  3a(re0  1457  feinem  iüuge« 
reu  ^3ruber  'ütU^t  fein  8aub  ab  unter 
l^orBel^alt  ber  Smter  (Sabol}burg  uub 
9aier9borf. 


1456.  1457. 


315 


lanben  in  ainer  ieblic^en  [tat,  ba^  man  aUtoeg  ben  erften  funtag  in  bem 
monat  muft  mit  bem  Ireu|  gan,  unb  aU  p\ax  l^ie  ju  9ugd))urg  giengen 
in  ain  hrd^en  juf amen ,  unb  man  f ung  ain  am^t  got  ju  (o6  unb  ftib  ber 
l^aiUgen  criften^ait  ffir  bie  Züxdtn  K 
5  [931.  246 '^J  Item  anno  dni.  1457  post  festum  sancti  Udalrici  per4. 3uU 
multas  ebdomadas  apparuit  Stella  caudata,  sed  non  fuit  diffulgata 
sicut  cometa  preteiita,  eciam  non  fuit  ita  splendida  et  magna, 
sed  bene  eadem  forma  ^. 

[831. 245*]  3tem  ba  man  jalt  1457  an  fant  3lugufteind  tag,  ber  »a«  an  28.  «ug. 
ioainem  funtag,  ba  ^kl  ain  toirtin  }e  tob,  bie  l^ieg  ®uglen))üd^(erin,  bie 
))ie(  oben  in  item  l^aug  }u  ainem  (aben  fö^fßngen  l^erau^  an  bie  gaffen 
unb  \^xaä)  lain  tooxt  mer.  item  brei  tag  bar))or  )oid  \iäf  ain  jimmerman  25.  ^n- 
unber  bem  ^ttiaä)  jS  tob  an  ber  \iat 

3tem  be^  fetten  fummer^  ^)auet  bet  aBbt  ju  fant  Üttic^i  fein  ^)rebig* 
15  ]^au|  ))on  neuem  auf  unb  mad^^  toeitter  [931. 246'']  benn  oor'^  unb  mit  aim 
getefe(,  bad  toad  nox  auäf  nit  getoefen. 

3tem  in  bem  fettigen  iar  an  fant  ©regorid  tag  ordinacionis  am  4.  ^tpt. 
l^er^ft,  ber  toa^  an  ainem  funtag,  prima  dominica  mensis,  ba  toa^ 
eclipsis  lune  }u  na(S)t,  unb  fieng  an  ain  toeil  tor  11  je  mittemad^t  unb 
2oU)eret  ain  toeU  nad^  aim  nad^  mittemad^t,  tali  modo^  (i^tg.  fel^It). 

3tem  bed  fetten  iard  ju  fant  3ßid^eld  tag  am  ifttp^i  fanb  man  fd^öne,  29.  ^pt. 
tool  fd^med(ete  S))fe())Iu  auf  ben  pmmm. 

Stem  bed  fetten  j|ar«  üor  SWartini  ba  ftarB  margraff  Slttred^fe  toeib,  11.  wo». 
bie  toa^  ain  margraffin  öon  ^aben  \ 

3tem  be^  fetten  iar^  an  fant  Elementen  tag  ba  ftarb  lünig  Satiflau^^.  23.  mct>, 
er  toad  alt  19  iar  "^  unb  ftarb  jü  $rag  in  ber  [tat,  unb  an  fant  ftatl^erina  25.  ««0». 
tag  toarb  er  begraben^,   unb  im  marb  t^ergeben  ))on  feinem  gubemator 
in  ^el^am,  ber  l^ieg  mit  namen  ®erfl^^  item  er  toad  lünig  ättred^fe  fun, 
unb  fein  mfiter  toa^  laifer  ©igmunbd  tod^ter  ^^  er  toad  lünig  jä  ^e^em 


25 


1.  SSaI.obeti@.314,16;f.bie(£<>ion. 
k>ott  ber  ©rünbung  ber  @tabt  U9  }um 
3a5rc  1469, 1.  c.  @.  326,  19. 

2.  $gt  ®affer  ad  h.  a. 

3.  !^0l.  ^Ittmer  ®.  199. 

4.  2)te  gtnflemtg  fanb  flatt  am 
3.  @e^)t.  10  UJr  52  ajlln.  ^aäfti  (2(U08b. 
mittlere  Seit  ber  iWitte  ber  ginpemlß) 
unb  tüar  total.  Ob^oljer,  1.  c. 

5.  @lc  florB  tu  ber  9^ad^t  bom  24. 
auf  25.01t.  @.bie  3al^rb,be«  15.3^bt^. 


in  @t.«(£]^rott.  X  @.  228  'änm.  3. 

6.  SSgl.  aJlüUdJ  127,  3. 

7.  SabiSkud  tt>ar  gelberen  am  22. 
gebr.  1440. 

8.  9SgI.  gugger-öirfen  @.  640. 

9.  ®eorg  ^obielBrab.  —  Üfcer  bie  be- 
)üg(td^  ber  Vergiftung  be8  jungen  ^Snigs 
umlaufenben  Serüci^te  f.  bie  bei  ^liim 
@.  127  Slnm.  2  unb  @.  129  3tnm.  4  er» 
»Sl^nte  Sitteratnr. 

10.  ^lifalbet^, 


316  Fr.  Sodann e«  grani«  2lug8burger  «nnaUti. 

unb  in  Ungern  unb  l^er^og  in  Dfterreid^,  dominus  multarum  provin- 
ciarum. 

1458. 

[Sdl  246*]  Stern  anno  dni.  1458  ba  nam  man  bie  ^^roceffion  oB,  bie  man 
üot  aö  monat  aineft  ffttt  getan  S  aü  Pfarrer  unb  ctöfter  in  ain  fixeren, 
unb  fa^t  barffir  an^  ba^  mand  aU  quattemBer  tStt  unb  fünft  aU  manet  5 
bal^aim  umBgieng  unb  ain  am))t  fung  pro  pace,  a(d  man  in  bem  56.  [ax 
l^ett  getan. 
19. 9ebi.        3tem  in  bem  felBen  iar  marb  ber  ®erfig  lüng  in  Sdiifam  in  quadra- 

gesima^. 
13.  man        3tem  ba  man  ja(t  1458  am  montag  nad^  letare,  ba  refignieret  do-  lo 
minus  3o]^anne9  ^fil^enftainer  bie  a^tei  jS  fant  Ülrid^  ^ 

Stem  ber  cont)ent  ber  gab  bie  election  bem  carbinal*  unb  fünft 
}U)aien,  bad  toad  maifter  3o]^anne9  ftaufd^  unb  boctor  $ainrid^en  Sauren, 
))farrer  }ft  3)üQingen.  bie  3  mSIten  ainen  aBBt  bod^  fo  möft  ber  carbinal 
bem  content  ain  Brieff  geBen  unber  feinem  infigel,  baß  bie  eöection  tnis 
tünftig  }eitt  unferm  go^ug  lain  fd^aben  fo(t  ober  möd^t  ^ringen,  no(!^ 
ffirBaß  fain  l^inbemuß  folt  tun  in  unfer  »aO. 
18.  Ttäxi        3tem  am  fam^ftag  bamad^  bor  iubica  to5(t  man  ain  a^t  unb  fe^t  in 
20.  nn&ri  auf  ben  altar,  unb  bamad^  am  mSntag  ba  confirmiert  man  in,  unb  am 
25.  aRät)  ^atmaBenb,  ba  toad  annunciacionis  SOtarie,  ba  meid^et  man  in,  unb 20 
31.  fiRhn  am  larfreitag  ba  ^rebiget  er  ben  ))affion.  item  ber  aBBt  l^ieß  l^err  SOteld^ior 
unb  toad  ))on  ge^urb  ainer  ))on  ©taml^ain^  unb  tt)a9  ^rofeg  jü  SEBiBIingen, 
bod^  fo  toa^  er  bor  tool  20  iar  ^rofeg  jfi  WM. 

3tem  in  bem  felBen  iar  unb  im  n&d^ften  barbor  mündet  graff  Ülrid^ 
))on  Öttingen^  unb  mad^et  fo  ^5§  gelt,  bag  man  l^inbennad^  ain  f>funb25 
aßfind^er  umB  ain  gulben  gaB.  item  man  ber))o^^  unb  man  U)o(t  nid^^ 
mer  barumB  ju  lauffen  geBen.  unb.  tourb  bon  ber  mün^  toegen  ain  foQid^e 
teurung,  ba^  man  gern  [931. 247'']  l^ett  40  gro^  umB  ain  fd^aff  roglen^ 
geBen,  l^ett  mand  nur  gefunben  {ü  lauffen.  unb  bie  BödCen  toöUen  lain 
l^aQer  mert  mer  ^ad^en.  30 

6.  U.7.  «)>ii(        3tem  ba  man  lait  1458  am  bonerftag  unb  freitag  in  ber  oftertood^en, 

18.  3n  bei  ^anbf^^rtft  *am  funtag'. 

1.  @.  oben  @.  314,  16.  29.  heim  et  ex  matre  de  Giltlingen  prope 

2.  ^gt  ^Uiä)  @.  130,  10.  Constadium  natus.  —  (&x  toax  Hbt  ^on 

3.  »gt  müiiäf  e.  131,  6;  ffiitttöer      1459—1474. 

@.  207.  6.  »gl.  mmiäf  €5.   131,  9;   3ln! 

4.  2)em  Sif(i^of  ^on  Augsburg  $etet     @.  222,  14. 

»Ott  ©Naumburg,  (Sarblnal.  7.  @.  3ln!  @.  224. 

5.  SD^eiftetUn:  Ex  patre  de  Stam- 


1458. 


317 


ba  l^endt  man  }u  SBien  150  bieb  bie  2  tag,  bte  l^ett  man  auf  atnem  täBer 
gefangen  i. 

3tem  an  bem  fetten  frettag  pmnntn  in  ^toxdm  met  ban  l^unbert  7.  %px\\ 
l^euffct  au^;  bte  [tat  Itgt  in  STOeid^fcn^. 

5        3tem  an  fant  2;iburciu«  ta^  bcd  fetten  iar«,  ber  »a«  an  aim  freitag,  u.  %px\\ 
ba  entran  atnSRigler  l^ie  au^  bcn  ciffen;  ber  lag  umb  ben  l^ate  gefangen  3. 

3tem  barnad^  dominica  jubilate  cantavi  primicias.  23.  «Hprii 

3tem  batnad^  an  fant  SKatjc  tag  fieng  man  l^ie  an  ju  münden,  unb  25.  «prit 
galt  ain  r.  gulben  22  groß  \ 
10  [S3l.  247*]  3tem  ba  man  jatt  1458  an  fant  Ulrich«  abent,  »arf  man  l^te  3.  suit 
ain  neue  münfe  auff  ^ 

3tem  bed  fetten  matö  getDun  margraff  äHbred^t  bad  ftettltn  unb  ba9 

fd^lo«  ffiiber«,  bad  »a«  atn  groß  raubfd^loß,  unb  jcrftöret  fie  ^)atbc  niber 

biß  auf  bcn  grunb.  ba«  tätt  er  ben  reic^ftetten  jS  lieb,  ju  ber  fetten  jeitt 

i5ti)aren  mit  im  im  |)unb  bie  Don  5Weurenberg  unb  t)on  SBin^l^aim  unb  bie 

öon  ^Rotenburg  unb  bie  üon  !J)in(fete|)ü]^el  unb  ber  bon  ffiirtcnberg  ^. 

3tem  ba  man  jalt  1458  ba  mad^et  man  unfern  turen  l^öl^er  ber 
jinen. 

Stem  ju  ber  fettigen  geitt  toaren  im  pwnh  mit  l^erfeogen  Subtoigcn, 
2o]^erfeog  $ainri(i^d  fun,  bie  öon  Ulm  unb  bie  öon  SR5rlingen  unb  bie  t)on 
^o^)fingen8, 

3tem  gu  ber  fetten  geitt  toaren  bie  ))ou  älugd^urg  im  ^unb  mit  l^er« 
feogen  Slttrcd^ten  »on  STOünd^en  unb  mit  feinen  f ünnen  ^. 

3tem  be«  fetten  iard  ba  mauret  man  bie  tür  }u  }d  fant  SRaria  SOtag« 
25balen^®,  bie  in  fant  Ülric^d  lor  gat,  assumptionis.  ba  tourben  jeittlid^e  15.  «u«. 


1.  %I.  guggcr-öirfen  @.  648. 

2.  2)er  iSranb  hvaä)  aud  am  Sreita^ 
nad^  Oftern  (7.  ^)ßx\l)  in  einem  $aufe 
an  ber  Subengaffe  nnb  ger^örte  ca.  60 
^Sufer.  ^etgog,  (S^ron.  ber  ^retSflabt 
3tt)i(fau,  «b.  n  @.  122. 

3.  Sie«  SÄibler  flatt  SÄigler.  ^al 
müm  ®.  132,  4. 

4.  SSgt  3inf  @.  223. 

5.  350(.3^8.  «gl.  ajlü«d^@.  133,25. 

6.  2)a8  @(i^Io6  Söibetn  an  ber  3agjl 
mar  im  gemetnft^aftUt^en  «efitj  berer 
t)on$etnrtet,  ®emmingen,$orne(f  n.  f.m. 
2)te[e  tourben  n>egen  dläul^ereten  Dom 
Sanbgerid^te  }n  ^niihaä)  mit  ber  S^t  be' 
legt,  »orauf  im  3uni  1458  SWarlgraf 
^Ibreci^t  unb  ®raf  Ulrid^  t)on  Württem- 
berg bad  @(^Io6  belagerten  unb  ed  am 
29.  3uni   (fammt  bem  @täbtd^en)  ein« 


nal^men.  —  S5gt.  bie  @^eircr  d^xon.  bei 
ÜJlone,  OueQenfammlung  gur  «abifcbm 
SanbeSgeW.  «b.  I  @:  420b;  f.  ggftt« 
binger  n  @.  3;  ©tälln  IH  @.  507  unb 
bie  bort  9(nm.  5  aufgefü^e  Sitteratur. 

7.  Oraf  Ulrl(^  bon  SBürttemberg. 

8.  iRSrblingen  fd^lo^  nebflSo^fingen 
am  23.  3an.  1458  mit  bem  $ergog  ein 
«ünbnig ,  anäf  Ulm  {lanb  bamald  mit 
l^m  In  iginung.  ^fljler,  ®ef(^.  bon 
©d^waben,  »b.  V  @.  116  unb  140. 

9.  @.  biejtt  mmä}  @.  142,  10; 
3lnf  @.  222,  4. 

10.  Stttkoer  @.  45 :  Alfare  ...  in 
choro  sancti  Udalrici  principale  erat 
consecratum  in  honore  sancte  Marie 
Magdalene  sub  consimili  fomice.  — 
@.  204. 


318  Fr.  Sol^anne«  granf«  ÄugÄburger  3(nnatcti. 

gut  ton  ber  lüftetet  genonten.  got  geb  in  aQen  nod^  ain  pi^  iax,  bte  rat, 
tat  ober  Pf  bar  gaben  an  in  ))aiben . 
29.6e)>t.        Stent  ba  man  jatt  1458  na(!^  ^iäfaffüi^  fagt  l^er^og  Submig  ben 
19.  Oft.  ton  S3erb  ahK  unb  am  nSc^ften  tag  nad^  [iB(.  247^]  fant  Sucad  bed  etoon^ 
gettften  tag  ba  loäf  er  barfür  ^,  ba  gaben  fie  imd  auf,  bad  toad  an  ainem  5 
bom^tag.  item  bie  ton  Sßerb  maren  in  ^untu^  mit  ben  ton  9lug9))ttrg 
unb  toa^  ain  groffer  groQ  {»ifd^en  ben  l^er^ogen  unb  ben  ton  Sug^^urg. 
3tem  }u  ber  felbigen  }eitt  ftarb  ^abft  Calixtus  tertius,  unb  tt)arb 
erttelt  ^)abft  ?iud». 

1459. 

2o.aRai  \pi  247^]  3tem  ba  man  ia(t  1459  am  funtag  trinitatis,  ba  l^ielt  l^er  10 
Ulrid^  ton  ben  »iQigen  armutten  me§^.  barnad^  gieng  er  l^aim  in  fein 

21. 9Rai  l^aug,  unb  man  \aä)  in  bama(!^  be^  felben  tag^  ntmer  bi§  an  mSntag  fru. 
ba  ftig  man  in  fein  l^au^  unb  toott  (ugen,  wie  im  tt)Sr,  ba  fanb  man  in 
in  feim  gemanb  (igen  auf  ber  pxnd  in  feiner  ftuben.  unb  man  l^ett  im  ben 
l^al^nad^enb  l^atb  abgef(i^nitten,  unb  l^ettman  im  ain  ftid^  in  bad  ]^er|  getan  15 
unb  ain  kounben  in  bad  l^auf>t  genauen,  unb  l^ett  im  aü  fein  c(ainet  aug< 
getragen,  unb  man  tteft  nit,  koer  bad  morb  l^att  getaun.  unb  bamad^  ba 
man  }a(t  1467,  toaxh  ainer  gefangen  l^ie  ju  9[ugd|)urg,  ber  molt  ben 
®trau§,  burgermaifter^,  ermirbt  l^aben.  ber  fe(big  terjiad^  anäf  ba^ 
morbt  unb  mad  ju  ber  f e(ben  jeitt,  atö  er  bad  morbt  l^&tt  getaun,  be^  obge«  20 
nanten  ^riefterd  l^au^mirt.  unb  man  fe^et  in  auf  ain  rab.  unb  er  l^ätt 
tier  morbt  getan. 

7. 3uni  Sttm  bed  fe(ben  iar^  am  bom^tag  mä)  fant  93onifaciud  tag  ju  nad^t 
auf  ber  SCrindftuben,  ba  erftad^  Sunrat  95itte(  Ülrid^en  $angenor  a(fo, 
ba§  er  bennod^t  in  ber  ftuben  ftarb  be^  felbigen  nad^|,  bod^  beid^tet  er  tor  25 
unb  enf>fieng  bad  facrament  tor  mit  groffer  anbad^t<^;  aber  er  l^tt  ain 
fd^toert  burd^  unb  burd^  in  geftod^en.  item  ber  Sfinrat  SSittel,  ber  ba« 
tStt,  be«  felbigen  brfiber,  tiel  oben  auf  ben  ^angenor  [©I.  248»]  unb  »olt 
in  tißcid^t  feinem  brfiber  lieben  ober  fünft  l^clfen,  ba  l^ub  in  fein  btuber 
unb  ftad^  in  a(fo  in  ber  ged^  unb  }oren,  ba|  er  bifen  treffen  toiü,  unb  30 
fd^tug  fein  ai^en  brftber  bag  im  ba«  l^iren  m^  gieng;  unb  man  ffiret  in  l^er« 
auf  gen  fantlUrid^  in  bie  freiung.  a(fo  (ag  er  bi§  an  ben  12.  tag  ungerebt 

1.  @.  )u  beut  feinblid^en  ^orge^en  4.  8gl.  ßinl  @.  315;  bie  (C^touit 
M  $et3og8  Subtoig  gegen  2)ouautt>5T4  toou  bet  ©rünbung  ber  @tabt  k.  — 
bie  anzmvWäft  2)arpefluug  bei  Wim\^      1469. 1.  c.  e.  328,  4. 

@.  135, 17  ff.  unb  Bei  3iul  €5.  218, 1  ff.  5.  ®eora  @trau§   toax  Im  9a^fte 

2.  e.  iDifiUd^  e.  139,  18.  1467  alter  »firgermeifler. 

3.  ^ai^fl  (Ea(i|tu9  ftarb  am  8.  Kug.  6.  8gt  bie  (S^ronit  bou  ber  (S^rfiU' 
1458,  feiu  9la4fotger  $tu9  II.  »urbe  g^  butig  ber  @tabt  k.  —  1469,  I.e. 
to^ffU  am  19.  Kug.  1458.  e.  328,  7 ;  SRfiti^  e.  147,  18. 


1459.  1460. 


319 


unb  ftaxi  on  ^eid^t  unb  on  \actammt,  toann  er  funb  ntd^^  reben  unb 
l^ett  borjä  jar  »cnig  bcmunft.  o6er  fein  Btfiber,  ber  e«  l^ett  getan,  ber 
entran. 

3tem  bed  feigen  iard  fd^tög  man  $ann9  S^ber  ba^  ^auf)t  ah,  otnem 
5bed  ra^;  l^at  man  im  nnred^t  getaun,  fo  rebd  niemanb^,  roan  man  mitö 
nit  l^abcn  K 

3tem  ba  man  }a(t  1459  ba  koad  ain  tag  ju  9{eurenBerg  mit  ffirften 
unb  teici^ftett  unb  funberßd^  mit  l^er^og  Submig  ton  SBerb  megen^.  unb 
margraffen  SObred^ten  t)on  iBranbenbutg  warb  bie  \aöf  befotd^en  bed  xd6)^ 
loffatb^,  a()o  mfift  l^et^og  Submig  SBerb  bem  reid^  miber  geben,  ee  etd  ain 
iax  it^apt  l^ett^.  item  bed  felben  mate  l^ett  margraff  3U6red^t  18  taufent 
man  nur  ain  meit  ton  9leurenberg  (igen^  bie  tDei(  er  in  ber  ftat  taget 
über  l^er^og  Subtoigen  unb  ben  ^f al^graff en  ^ 

Stern  bajman  jaö  1459  an  f ant  Satl^erina  je  nad^t,  |>ran  ber  lor  jü  26.  wo». 
16  f ant  ©te^f an  ab  \ 

3tem  bed  f e(ben  iard  nad^enb  bad  gan^  jiar  (ag  ^abft  ^iud  i&  9Ranta 
cum  tota  curia»;  bamad^  jodjf  er  gen  ber  l^o^n  @^n  ^. 


1460« 

[93(.  248^]  3tem  ba  man  lalt  1460  an  fant  aßat^eid  ju  nad^t,  xoaxi  ffxt  26.9ebT. 
20  ain  bedentned^t  erftod^en  auff  ber  gaffen,  unb  man  fanb  in  bei  bem 
$ano(b  in  ber  gaffen  ligen.  unb  biefe(bigen  nad^t  num  man  bei  100 
mcffcr  auf  ber  gaffen,  bie  ju  ber  fettigen  jeitt  ber<>oten  toaren, 
[öl.  248*]  Stem  ba  man  jalt  1460  am  freitag  öor  invocavit,  ftarb  l^etfeog  29.  «ebi. 
Sttred^^  ton  äßfind^en;  ben  legt  man  auff  ben  ^aißgen  )>erg  gen  ätnbe^  ^^. 


1.  350t  3m!  @.  239;  Wimdf 
@.  148,  6. 

2.  ©9t  mmiäf  @.  149,  1;  3inf 
@.  237,  8. 

3.  auf  bem  92üntberger  Xa^t  ffan» 
bette  t»  ^^  gmtSt^fl  ntn  eine  ^nSgleU 
(^ung  )tt>if(i^en  bem  SRarfgrafen  W>xt6)t 
unb  bem  ^erjog  Submig.  (Stfierer  ^atte 
in  feiner  (Sigenfc^oft  aU  laifertid^er 
^anij^tmann  aber  au4  bie  Aufgabe,  bie 
%n^^tüäft  bed  9{ei4e9  tt)egen  2)onatt» 
tDüxif^  nnb  ^irtttUhüffl  gegen  ^erjog 
Subtoig  ju  i&ertreten.  2)robfen,  ®ef A.  ber 
VrcußiWen  ^ollt«,  n,  1  ®.  221 ;  JHud- 
^o^n  €$.  105.  110  ff.;  ©tod^tn  <B.  53. 

4.  $er)og  SnbtDta  ffattt  bie  @tabt 
2)ottanm5rt]^  am  29.  Oftl458  gewonnen, 
am  12.  3u(i  überanttoortete  er  fle  an  ben 
8if(i^of  Sol^ann  ton  CSt^ftett,  ber  fie  am 
29.  @e^t.  1459  an  $einri^,   (Srbmar* 


fc^aS  ton  $a)>)>en]^eim  aU  ^telltertreter 
be9  StaWtxZ  übergab,  ©gt  mmiöf 
@.  139,  18;3ittl@.  241,  24. 

5.  Sögt  miidf  @.  149,  7. 

6.  @.  eine  Inr^e  3nfammenfiettung 
ber  ben  $fa()grafen  Betreffenben  ^^treit^: 
fünfte  bei  $&uffer,  (^t\äf.  ber  rBeinifci^en 
$fal),  I  ^.  352;  tgt  müiidf  @.  150 
^nm.  5,  @.  151  3tnm.  1  n.  2. 

7.  ©gt  bie  (Sl^ron.  ton  ber  @tabt 
^ttgsbnrg  bis  gum  3a^re  1469,  1.  c. 
@.  328,  13;  3Rün4@.  152,12. 

8.  ögt  3Rüli^  @.  152, 15.  —  ^aj)fl 
$in8  U.  traf  in  9)iantua  ein  am  27. 
mal  1459  unb  terUeg  bie  @tabt  am 
20.  San.  1460. 

9.  ^ima. 

10.  ©gt  mmidf  @.  154,  9.  @.  Satt- 
ler, (S^roni!  bon  Unbe^e  €$.  1 73  ff. 


320  Pi*-  30^<ntite9  %uad$  Sbtgibnrgcr  ünuälen. 

3tem  M  felBen  jot^  tu  ber  Doften  iDttrben  bem  a)>t  imi  fieitq>ten 
j^tmbert  man  erf^fagen^  imb  otn  rittet  ^  t>on  ben  @^tDetteni  imb  fimft 
40  tortab,  ber  ottc^  ettfi^  ftatBen.  item  bie  ©d^toei^  faxten  ben  abbt  ob 
nnb  mcui^ten  din  onbenit 

10.  %vn\        3tem  tatnaäf  m  bem  grin  bom^tag  }f>d^  ^tr^  SnbtDtg  t>on  2an|<  s 

13.  «nii  ißt  für  Stiftet '.  ba  (ag  er  t>or  f>i6  an  oftettag  fr&  ba  raitt.ber  Hfc^off 
^eratt§  unb  traf  atn  tSbing  mit  im  ^,  aber  toaamh  ia»  gef d^c^,  ba  tD&t 
t>i(  bat>on  }e  fd^reiben.  item  bie  fag  toa»,  ber  ^er^  ^15  tanfent^ 
man  baDor.  er  l^ett  tnl  ^^am  }ebt(fen,  bie  ynptadftn  mtb  Berankten  bie 
lird^en  unb  nnmen  ba,  toa^  fte  fanben;  fie  fc^ntten  aud^  ba^  facramentio 
an^  an  bie  erben  mtb  nnmen  leU^,  [9(.  248^]  mcnftran^  nnb  glogen 
unb  fürten^  ^aim  gen  Sel^am^^  mit  anberm  gnt.  ba^  fte  fünft  nnmen. 
i$.-24.iRai  ^tm  bama^  in  ber  hreu^wo^en  bed  felBen  iar^  f>ran  ain  ffcai^ 
ab  nnber  ben  Id^en,  ba^  toad  ber  lorl^erren ;  barinn  httptnmta  ymax 
mtn\ä)m  ^.  t* 

^tm  M  felben  iar^  münzten  gar  bil  Irenen,  febßd^  befnnber  — 
ber  laifer  %übü^,  ^er|og  Subwig  ton  San^l^,  bie  l^er^gen  t>on 
aßfind^en,  ^er|og  bon  iRenenmardt,  ber  bifd^off  t)on  ®QiijpviXi,  ber 
bif(!^ofl[  bon  ?affa»,  graff  Üfrid^  bonöttingen  —  all  U%  münft,  funber» 
(id^  ber  laifer  unb  ^er|og  Subiotg  ))on  San^l^ut  nnb  l^erjog  $^ang  t>on  20 
Wl&niSfm^,  ba  man  offt  tooQ  10  )>funb  SOtfinid^er  lam  umb  ain  reinif(!^en 
gutben ;  unb  berberbten  ir  teut  gar  ))aft  barmit  nnb  gn  9ng9)>urg  nam 
man  ir  nit  ain  l^ader,  toan  fte  fd^ISgen  fe(b  gute  mün|. 

ii.3uii  [SdU  248^]  3tem  in  bemfe(ben  jiar  an  fant  füA6)^  ac^tenb  ba  leuttet  man 
unfer  groffen  g(ogen  »iber^  bie  u>arb  gemad^t  t)on  aim,  ber  ^ieg  maifter  25 
$ann^.    bem  gab  man  30  gutben  für  f^eig,  ton  unb  aOe  toftung;  er 
mad^t  bad  gefttel  bar}u,  barinn  fie  l^angt 

29.9)09.  [931. 248^]  3tem  aud^  bed  fetben  iard  an  fant  9nbrea^  abent  }enad^ten 
umb  8  pxan  bad  dofter  ju  Unfcr  grauenbrfibcr  ganfe  ab  bi|  an  bie 
fird^en  *«.  30 

«.  3m  Dtidina!  flefit  mdf  Mos*  n^rnaH  *ba'  flatt  •«'. 

1.  9^Ql  SD^üIi^  @.  154,  20.  7.  !^gl.  müliäf  ^-  160,  12;  3in! 

2.  SBalt^er  k>ott  ^offtntd,  dritter  in  @.  242,  19,  tt>o  audfü^tlit^  ton  biefcm 
SSoIfenBerg,  ber  Sßoat  ber  ^btei.  Sranbe  bie  9tebe  iß ;  ©affer  ad  h.  a. 

3.  m.  WlüM  @.  155,  19.  8.  Sgt  oben  @.  316,  24;  SRfiUd^ 

4.  m.  WtüM  @.  156,  3.  @.  152,3 ;  3lnf  @.  222, 14nebfl  »ellage 
6.  «gl.  3nüUä  @.  155,  19:  12000.      VH  ^.  426  ff.    @.  «ieüler  IH  @.  740. 
6.  ©gl  über  bte  Befonber«  gegen  ben  9.  @.  oben  @.  302,  3. 

firci^U^en  9efi«  fi«  fel^tenbe  92anblnfl         10.  93gl.  aRüUd^  @.  162,  1 ;    3in! 
nnb  3er|l8mng«tt)UtB  ber  ©öl^men  3lnl     <S.  243,  3. 
e.  244;  ^üixä)  @.  184,  18. 


1460. 


321 


Ärtcg  jtotfd^cn  ^crjog  Subtotg  öon  ©a^crn  unb  STOarlgraf 
%lhxt(ift  ))on  93ranbenBurg  im  Saläre  1460^ 

Stern  ba  man  }a(t  1460  in  ofterfeirtagen,  ba  jod^  l^er^og  Submig  i&  93.-15.  ««»ni 
fclb  tt)ibcr  margraff  Kttrcd^tcn  unb  gctDun  im  ain  ftctiin  ab,  l^icg  mit 
önamcn  JRott^,  unb  pxtnt  im  ain  ftettin  au§,  ]^ie§  S33inbf|)ad^,  unb  getoun 
im  fünft  4  ober  fünf  fd^löffcr  at.  barnad^  legt  er  \i(S)  mit  ainer  toagcn* 
^)urg  in  bad  felb  Bei  JRott^. 

Unb  in  vigilia  ascensionis  [^t  249 '^J   domini  }od^  margraff  21.  URat 
^(bred^t  ju  fe(b  unb  (egt  ftd^  aud^  mit  ainer  magen^urg  gegen  bem  l^er^ 
10  logen  atö  nad^enb  ^,  ba§  fie  geringllid^  mit  aQen  ^üd^fenf puffen  mod^ten 
an  ain  anber  enaid^en.  unb  tätten  groffen  fd^aben  an  ain  anber. 

3tem  ber  margraff  ent)}ot  bem  l^er^ogen  t&güd^  ftreitt  {u^  aber  bie 
fairen  mod^ten  nit  fed^ten. 

Sd  toa^  Bei  bem  l^er^ogen  ber  ))f al^graff  ^  unb  bie  93e]^am  '^,  l^er^og 
[15  Ott  öom  Sleuenmardtt»,  ber  Bifd^off  üon  S33irfe|)urg,  ber  Bifd^off  üon 
©amBerg®;  unb  in  ritten  auff  folb  ju  au§  ber  Irenen  t)on  STOünd^en  lanb  ^^ 
unb  avi%  l^er^og  ©igmunb  ))on  ber  Stfd^tanb  unb  an^  anbern  (anben. 

3tem  margraff  Sllbred^t  l^ett  Bei  im  l&erfeog  SBill^alm  t)on  ©ad^fen^S 
ben  t)on  SSJirtenperg^^  ben  Bifd^off  t)on  ÜKenfe  ^^.  unb  jü  ber  fettigen  jcitt 
20  toag  in  ^untnul  Bei  im  ber  Bifd^off  ))onSBir|^urg  unb  ber  ))on  ^a^enBerg  ^^, 
unb  fie  tourben  Baib  mainaib  an  im  unb  l^utfen  bem  l^er^ogen. 

3tem  bed  fetten  Weg«  tourb  ben  t)on  ffilrttenBerg  ain  graff  t)on 
Äird^^)erg  erfd^tagen^^ 

3tem  bie  jtoen  fürften  lagen  ba  gen  ain  anber  Bi|  fant  ^ol^anne«  24. 3uni 
25  tag,  be«  tauffer«,  ba  legten  fid^  anber  fürften  in  bie  fad^^^  unb  »errid^tenb« 

2.  ^i(fe  Überft^iift  ifi  opn  Um  Searbetter  Ux  9lnnalen  beigefügt. 


1 .  @.  fiber  bief  en  Jhiea  Sühnet  in  ben 
^bbanbIungenbeTSai^r.9rfab.b.Stffenf(^., 
$tft  Stl  ^\>.  III  (too  atte  i^riege  ^eraog 
Submigd  mit  bem  ^arfgrafen  ^Il^te^t 
Bemäntelt  flnb);  bie  Sf^ürnberget  3abt* 
Bü*er  in  @t.«(5^ron.  ©b.  X  @.  248  ff.; 
ayiüU*  @.  155  ff.— Sßürbingerl  @.19  ff. ; 
mtiUx  @.  395  ff. 

2.  8gt  ^üm  <S.  156,  13. 

3.  @.  SRlealer  IH  <B.  397 ;  ©ücbinger 
@.  22. 

4.  »gl.  aWüttd^  @.158,  21.  @.3ßür. 
binger  @.  23 ;  9JieaIer  @.  398. 

5.  2)a)>on  mar  bei  ber  bamaltgen  un« 
gfittfHgen   2age  Klbre^tö  bem  ^er^og 

etabtec^iptiifen  XXY. 


Subtoig  gegenüber  feine  9lebe.  @.  9lte)ter 
m  @.  398. 

6.  «g(.  SWüIi*  @.  157,  3. 

7.  »gl  Wimäf  @.  155,  19. 

8.  @.  9eiea(er,  III  @.  396. 

9.  mxnh.  Sa^rb.  @.  249,  3. 

10.  »gl.  «iejler,  m  @.  398. 

11.  »g(.  Snülid^  @.  157,  17. 

12.  «g(.  3nmi(i^  @.  157,  19. 

13. 9Sgt  gKmi(^  @.  158, 1. 

14.  »gl.  ayiüUti^  @.  157,  20.  158,  12. 

15.  »gt  ajlülid?  @.  159,24.  @.  SBür» 
binger  @.  24. 

16.  »g(.  mmdf  @.  159,  5. 


21 


322 


Fr.  3o^attttc9  SranlS  HugdBurget  Kttnalen. 


fte  mit  atn  anber;  ba  ]^a(f  ber  Btfd^off  unb  corbmol  faftju,  scilicet^er 
bon  ®d^oitH)erg,  Btfd^off  jfi  Kufl^^urg. 

3tcm  ifi  l^tlf  ntargtaff  atttcd^tcti  jod^  fein  Brfibcr  matgtaff  gribrid^ 
an^  ber  SRard  unb  l^er^og  $$ribri(i^  bon  ©ad^fen,  ber  alt,  mit  26  taufent 
mannen  l^eraug  6t|  in  atn  [tat,  l^aift  jum  $^off,  ba  muften  [xt  mibers 
leren,  »an  in  fam  bic  Botfd^afft,  ber  Irieg  toär  berrid^t^ 

®unft  tpad  bte  gemain  fag,  bie  itt)en  fürften,  seil,  ber  l^er^og  unb  ber 
margraff,  l^etten  tpiber  ain  anber  a(d  bil  man:  ber  l^er^og  Bei  30  taufent 
mannen^  unb  ber  margraff  bei  22  taufent  mannen';  bod^  fo  toad  ber 
margraff  aümeg  an  raiffigem  jeug  fterdter,  »an  er  l^ett  bil  ritterfd^aft,  lo 
fo  l^ett  ber  l^er^og  M  ^el^am. 


1461« 

28.5)ec.i46o  [Sdl  249*]  SUvü  ba  mau  jalt  1461  an  bem  unfd^ulbigen  finbtin«  tag  in 
ber  nad^t  jwifd^en  aim  unb  breien,  toa^  eclipsis  lune,  gan^  finfter,  tali 
modo.:  Q^-  ^* 

ftrieg  ^erjog  Subn)ig9  bon  Sda\)txn  gegen  ben  SRarlgrafen 
Sllbred^t  bon  iSranbenBurg  unb  ben  ßaifer^ 

[Sdl  249*]  3tem  ba  man  jalt  1461  iar,  ju  ben  jeitten  »arb  bem  ^od^gc«» 
)foxtn  ffirpen  unb  l^erren  l^erren  älBred^tcn,  margraffen  ju  ^ronbenBurg, 
bad  rSmifd^  reid^  Befo(d^en  a(9  aim  getoattigem  fi^bum  in  bifen  (anben<^.  20 

3n  bem  jiar  berloff  fid^  ain  }tt)itr&d^ti  }tt>ifd^en  laifer  f$ribrid^,  ber 
ri^mifd^er  laifer  ts>a9,  unb  feinem  Bräber  l^er^og  9l(Bred^t  bon  öfterreid^, 
a(fo  bag  er  bem  laifer  aBfagt^;  bem  l^ulf  nun  ber  Ifinig  bon  Sel^om,  seil. 
lung  35rg^,  unb  l^er^og  Subtoig  bon  fairen  ^  unb  ber  )>fa(6graff  am 
SRein^o  yxnh  l^er^og  Ott  bom  Sleuenmardt"  unb  l^er^og  ©igmunb  an  ber  25 
ßtfd^i2  ^xii  ber  Bifd^off  bon  ®ir%^)urg  unb  ber  Bifd^off  bon  ©aBenBerg, 

16.  V\t\t  Übetf^rtft  wuibt  ton  bem  Seaibeitei  bei  91nnafen  beioefe^^t. 


1.  «gt  SÄlcjIet,  m  @.  399. 

2.  fßaimmiA^.lbS,  18. 

3.  »al.  5WÜU^@.  159,  5. 

4.  2)te  Sinfterntg  fanb  jlatt  am  28. 
2)ec.l460  um  10U^r529)^tnuteniRad^td 
(%na9i>,  mittlere  3elt  ber  3Wlttc  ber 
giujiemig)  nnb  toar  total.  O^^ol^er, 
&ittott  bet  Sinfterttiffe.  —  graul  [e^t  bie 
gtttftemig  unter  ba8  3a^r  1461 ,  ba  er 
ba8  neue  3a^r  loou  ^ei^nad^ten  au 
rennet. 

5.  2)ie  koid^ttgften  ül^er  biefen  Meg 


Berid^tenben  DneQen  unb®ef(^^t«mer(e 
f.  in  ben  Knmerlungen  in  ben  and  'Sflü" 
lid^  (Qronll  Gitterten  ^teSen. 

6.  )93gt  Wimidf  e.  165,  1;    3inf 
@.  244  6. 
'  7.  S5gi.  mmiäf  @.  164,  14. 

8.  8gi.  mmidi  e.  i64, 19. 

9.  Sgl  ÜJlfiÜc^  @.  164,  17. 

10.  !6gl  üRülid^  @.  165,  4. 

11.  @.  «iealer,  m  @.  406. 

12.  »gl  mm  @.  165,5. 


1460.  1461. 


323 


ie  atner  Don  be^  anbem  tDegen,  aü  fte  ben  gen  ain  anbet  t)er^unben 
iparen  K  unb  ber  Irieg  loavb  angefangen  in  aQer  bet  matnung,  ba^  fte  ben 
laifet  »ölten  tettretten. 

Unb  l^er^og  WAxtäft  )od^  für  SBien  unb  (ag  ain  jeitt  bar))or  unb 
6geU)un  bfirre  tublen;  er  mod^t  nid^^  gefd^affen,  man  er  titxmoäf%  fein  nit 
an  bem  gut.  a(fo  marb  er  ^a(b  mit  bem  laifer  ^tttxäft^. 

ä[(er  ber  Irieg  belaib  jtoifd^en  bent  laifer  unb  l^er^og  Submig  unb 
bifen  l^erren,  »an  ber  l^er^og  l^ett  bent  laifer  groffe  ungel^orfant  erjaigt; 
aud^  l^ett  er  bem  reid^  groffen  muttmiUen  er}aigt  aU  mit  3)ände(f))id^eP 
10  unb  5Rörtingen*  unb  fd^toäbifd^en  SBerb^ 

äUfo  fagt  ber  laifer  bem  l^er^ogen  ab  ^  unb  bie  oBgenanten  Irenen 
l^ulf en  aO  bem  l^er^ogen,  unb  aud^  barjä  graff  Subtoig  ))on  Öttingen  ^. 

a5a  fd^raiB  ber  laifer  bem  reid^  gor  emplid^en®  unb  Befatd^  bie  fad^ 

bem  margraffen  ättred^ten  üon  ^ranbeuBurg,  ber  färt  im  ben  Weg«; 

löbarinnl^utfen  im^®  Baib  graff en  Don  2Birttcn|)erg,  graff  SBerl^art  unb 

graff  9fl.^S  unb  ber  margraff  Don^aben^^  unb  graff  Ölrid^  üon  Öttingen^^, 

aBer  bie  reid^ftet  toolten  nit  jflfagen,  funber  |te  numen  ain  jug  Big  ©ar^ 

totomei,  Bid  auf  fant  ®ilgen  tag.  i^.'itpt 

!Da  jod^  ber  margraff  ju  fe(b  unb  legt  ain  »agen))urg  ain  meil  Don 

2o92eurenBerg^^  mit  taufent  unb  5  l^unbert  toegen.  unb  ge^uret  iebßd^em 

»agen  9  man  }u  unb  »urf  ba  auff  bed  reid^d  pantx,  oin  fd^toar^en  ab(er 

in  aim  gulben  tfid^,  unb  »olt  [Sdl  250*]  ba  toarten  ainer  antiourt  Don 

ben  ftetten. 

2l(fo  lag  er  6  lood^en  unb  al«  Dit  tag  barju,  ate  bann  ainem  fürften 
25  juge^ürt  ju  fe(b  jeltgen,  unb  jod^  bamad^  »iber  l^aim,  »an  bie  reid^ftet 
Der}Ugent  in  mit  bem  jufagen  unb  numen  in  Dil  au9}üg  unb  reb.  ba^ 
triBen  fie  ate  lang  Big  »eid^ennäd^t  l^in,  baß  fie  immer  ain  tag  nad^  25.  s>es. 
bem  anbem  numen.  unb  ber  faifer  fd^riB  in  immer  ain  ermanung  üBer 
bie  anber  unb  Bott  in  Bei  &d^t  unb  ^an;  bannod^t  »arb  ed  immer  Der« 
30  jogen  *^  a(f 0  ba§  ber  margraff  unb  bie  fürften  gar  un»iÖig  »urben ;  »an 


1.  ögt  3nüa*  @.  165, 5. 

2.  »gl.  mum  @.  166,  7. 

3.  @.  mm\df  @.  117,  12;  3ittf 
e.  237,  18. 

4.  iRörbllngen? 

5.  @.  oben  @.  317,24. 

6.  »gl.  i02ült4@.  164,  21. 

7.  @.  mm^  @.  182  Slnm.  4. 

8.  @.  üBet  bad  »erhalten  ber  ^tl^i» 
tläbte  im  ^nfattge  biefed  Truges  WlMiät 
@.  174  3ltim.  1 ;  3i«I  @.  246  3lnm.  1. 

9.  @.  oben  <S.  322,  18. 


10.  e.  bte  «elf er  bed  ^aiferd  bei  ^üU(^ 
@.  173,  10. 

11.  ®raf  Ulri^  unb  (Sber^arb  bon 
S^firttemBerg. 

12.  WlaxtQxa\  ^arl. 

13.  Wimiäf  @.  173,  11.    »gl.  ebcnba 
@.  182  %nm.  4. 

14.  3tt)lfd^eti  SÄeid^elSborf  unb  Äa(j« 
»ang.  SBürbinger  €5.  30. 

15.  @.  oben  Slnm.  8   unb  ^üxnh. 
Sa^ftb.  @.  264  «um.  1. 

21* 


324 


Fr.  3«(onK0  %uaßi»  Wifßhuga  gaiidni. 


bie  iDetl  ber  morgroff  ^  felb  lag,  tfifftet  ft^  ber  ^ertog  mib  }o^  bem 
morgraffen  tu  fem  (anb;  botja  l^nlfen  im  ber  )^faQ}grttff,  bie  {Oen  Bif^off 
t)on  SSfir^tttg  tmb  t>cii  ^^atMmBerg,  ber  ^er^  Ott;  bie  betten  bem  mor^ 
gtaffeti  gor  gtof  fcl^eben  Knb  getonnen  im  got  t)i(  fcl^ßffer,  ftfitlod^  itnb 
motift  ob.  & 

SUfo  }]tg  ber  Mf^ff  t>cii  SRoibbitrg  ffttmf\  mit  ^er^  Sil^olm^ 
bon  ©ac^fen  t>o(d  ^  bem  motgraffen  je  ^i(f ,  tDon  ^er^og  SU^oIm  UHid 
bie  fettigen  jeitt  gern  ^aißgen  grab  jogen^.  nnb  ber  morgroff  nnb  ber 
^er^og  tetten  dU  fc^oben  an  ain  anber  an  t>o(d,  bo^  nnr  m)>fend,  nnm 
ber  ^er^og  fftü  bi(  SSttfam  bei  im.  10 

i4.6ei>t.         3tem  ba  man  }alt  1461  am  ^ft  jn  bed  ^ifigen  aen^  tag,  ba 
geman  ber  l^erfeog  bie  92enenfiat  an  ber  9f(^  bem  margraffen  ab^  nnb 
2».  t>ti.  a(f  0  l^in  gen  bem  abbent  }o^  ber  ^er^og  toiber  l^aim. 

S)a  }o<!^  margraff  Sribrid^  ^an|  an^  ber  SRardt,  be9  margraffen 
bruber,  fiber  ben  bifc^off  bon  9aben))erg  nnb  Iriegt  in  gar  ^art  nnb  t>er«  is 
j^erbt  ba^  biftnm  gar  ^art^,  atfo  bag  fic^  ber  bifd^off  ergab  nnb  mad^t 
ain  ric^tung  baran,  babon  (ang  jS  fd^reiben  n>Sr. 

üDie  tt)eit(  }od^  ber  margraff  Slbrec^t  fiber  ben  bif^off  bon  SSir^urg 
nnb  tatt  im  and^  alf 0  nnb  f>Tennet  im  fein  lanb  gar  l^art  \ 

9Uf 0  toarb  ain  tag  baran  gemad^t  }tt>ifd^  bem  margraffen  nnb  bem  20 
23.  %pi\\  bif d^off  bi§  ®eoru 

9(fo  }ug  ber  margraff  ie  bon  aim  }tt  bem  anbem;  ma^  im  ber  l^er^og 
l^ett  ab  getounen,  bad  gewun  er  aQe9  tt)iber  big  an  bie  iRenenftat  nnb 
^ol^ened^  bie  gett)ttn  er  aud^  poiEo. 
25.  fnc9,  3tem  an  fant  ftat^erina  tag  M  felben  iar«  ba  gewan  er  bie  Kenen«  25 
ftat  an  ber  9fd^  miber  nnb  fieng  bem  ^er|og  aü  fein  tent  barinn  nnb 
fanb  grog  gnt  an  [Sbl  250^]  ))arfd^aft,  ia»  ber  l^er^og  barein  l^ett  gelegt 
jn  berfölben^. 

9(fo  bamad^  tt>o(t  l^er^og  Snbtoig  bom  iReuenmard(t  gen  iReurenberg 
reitten,  a(fo  lam  im  ber  margraff  jtoifd^en  luget  unb  }i(  unb  num  im  ain  so 

14.  3m  Drifltnal  *2)tt  so^'  ^tt  *2>a  io^\ 


1.  »gl.  «Icrier  @.  407. 

2.  ^oa  mi\)tlm  toat  am  1.  ^ai 
1461  ^on  Senebig  nac^  bem  ^eiligen 
Sanb  abgefegelt  unb  am  7.  Oft  toieber 
in  SSeimar.  )65ttiger,  ®t\äf.  )>on  ©a^fen 
I  @.  333. 

3.  SSgt  aeiejlet  @.  407.  3lnl@.244, 
15;  bie  Sal^tbficiftet  be9 15.3a^r]^ttnbert8 
In  @t.«(£5ron.  X  @.  264,  6. 

4.  ©g(.  3Rü(l*  @.   166,   9;    3lnf 


@.  245  «nra.  2.  —  2>rot?fett,  @ef4.  ber 
^reugtfd^en  ^olitif  U,  1  @.  270 ;  @to(f* 
l^eim  @.  189. 

5.  »gl.  3tnf  @.  246,  22. 

6.  ^ol^ened,  ffibtoeftUd^  t)on  9{enflabt 
tt)ar  in  bie  $5nbe  be8  $eT)og9  SnbiDig 
aefallen,  f.  ^miä^  @.  165,  11,  eBenfo 
Üeenflabt,  f.  oben  3. 12. 

7.  »gl  mmÜf  @.  167,  14  mit 
%xm.  1  auf  @.  168. 


1461.  1462. 


325 


lamermasen  unb  tU  gS^  batauff  bon  geU  unb  ftKeTgefci^ttt  unb  fieng  im 
ettßd^  barjä,  a(fo  ba§  ber  l^er^og  tptber  l^tnberftci^  muft  tDeid^en;  man 
maint,  ev  mär  fünft  gefangen  koorben.  bamad^  ^rennet  er  bem  l^er^ogen 
gar  bt(  ah. 


5  1462« 

aicid^^Iricg  flegen  C)erjog  Önbtoig  ton  Sägern  im 

3a^re  1462i. 

[81.250^]  3tem  ba  man  jatt  1462  am  frcitag  nad^  ber  l^ailtgen  brei  [füng] 
tag,  ba^  mad  an  fant  SOtaurnd  tag,  nam  ber  margraff  ^al^^i^aim  ain,  bad  i^-  3an. 
10  c(ofter,  mit  gn)alt,  barüBer  mad  ber  l^er^og  Befd^irmer^.  unb  ber  margraf 
tag  ba  mit  tauffent  ))ferben  3  tag;  ba  lauften  fie  in  bann  nmi  15]^unbert 
gulben.  unb  alfo  }od^  er  toiber  banen. 

S9  n)ad  bie.felBen  jeitt  fo  lalt,  bag  bi(  leut  unb  ffid^  erfrören 3. 

3)ie  jeitt  ^rant  er  bem  l^er^ogen  ain  mardt  an^  unb  ettßd^e  bSrfer 
15  unb  p\äftiitt  ba«  franenclofter  bergen  ^.  alfo  jügcn  aü  fftntn  ain  »eit 
miber  l^aim. 

3tem  am  fam|)ftag  bor  fant  $aute  Belörung  tag,  ber  toa«  an  fant  23.  san. 
Smerenciana  tag,  ba  fagten  bte  ))on  Slugd^urg  aB  bem  ]^er|ogen^  bed« 
geleid^en  etlid^  anber  ftett  —  Ulm,  iRörtingen,  ®erb,  Äauftjeuren,  (5«- 
20  lingen,  ®minb,  SWemmingen,  8em^)ten,  ©iengen,  JRotenBurg,  ©indete^ 
|)i(i^et«. 

3tem  an  bem  tag,  baran  man  l^ie  aBfaget,  ba  namen  bie  bon  ^Sd^ftet  23. 3an. 

6.  2)itft  Ü6eifd}rift  ifi  Von  Um  f&taxUxitx  Ut  %maUn  beigefügt.  —  ^ei  ^ufjäl^luna  bet  jhtesi' 
eieignijfe  {Inb  nur  ein  paat  9lotiien  anbereti  Sn^altel  eingefügt. 


1.  6.  )u  btefem  Stxit^t  bte  einf^lS« 
gigen  tCttett  Bei  $affe(]^o(bt^@to(!9eim, 
^Ibre^tl V  K. ;  Sa^mannd  (Sbttionen  in 
bett  Font.  rer.  Austr.  SBb.  XLII  uitb 
XLIV ;  ©emeltier,  9leaett8Burger (Sl^ron., 
©b.  m  @.  362  ff. ;  bie  aifxcn,  bon  3in! 
@.  248  ff.;  bie  (S^rottif  öott  MU* 
@.  174  ff.;  ben  ©etiÄt  be«  ©Igmunb 
©offenBrot  an  Wlti^txlin  bont  20.  mal 
1462  in  ber  SBei^beutfd^en  äeitf^rtft  für 
@t\6^.,  Sal^rg.  1885  @.  302-  bie  5)ar- 
ftellttttgen  Bei  i^ünfl^oBn,  SBürbinger, 
iQdad^mann  (2)eutf^e  Slei^egef^.  2c.  8b.  I), 
SRiejIer. 

2.  @.  «iejler  m  @.  410.  —  a)er 
@t.  aWauruS'Xag  (15.  3an.)  ifi  nid^t  ber 


nSd^fle  Steitag  ttaäf  ber  ^eiligen  brei 
i^Snige  £ag,  fonbem  ber  üBem&(!Bfie. 

3.  (S8  mar  fo  ta\t,  bag  ber  SD^artgraf 
feine  @infStte  in  Sda\^ttn  üBer  bie  ge« 
fronte  2)onauma(i^en  tonnte.  Sürbinger, 

n  @.  41. 

4.  2)a98enebictinerinttenf(ofler9er' 
gen  )tt>if4en  (StciftflStt  unb  9{euBurg.  @. 
SBürbittger,  II  @.  41. 

5.  @.  Snülici^  @.  174,  1;  3ln! 
@.  248,  2 ,  tt>o  in  ber  3(nmer!ung  ber 
^fageBrief  ber  ^ugSBuraer,  ber  bom 
21.  3an.  batiert  aebrudt  ifl. 

6.  @in  8er)etd^ni6  ber  aBfagenben 
@täbte  f.  Bei  ©ad^mann,  Font.  SRr.  355. 


326  Fr-  Se^omie«  $rattl0  fbtgsBitrget  fbunaUn. 

fant  Ü(Tt(^  1 2  rog  unb  3  tpegen  unb  ftengen  in  bte  Ineti^t.  ta»  loarb  patt 

an  in  gerod^n  K 

^ed  fe(6en  mal  Beranten  bie  Don  Ulm  SBaf[e)q>nrg',  bod  toad  ber 

Don  9rgen,  aber  fte  gett)unen  ain  bted. 
26. 3aii.        Unb  am  nfid^ften  naäf  fant  $antt  beldmng  tag  ba  fagten  bie  Don  s 

i^rib^erg  ben  Don  9ugd)>urg  ab. 
2G.  3aiL         !Ded  feßen  tagd  ba  fc^itften  bie  Don  9[ugd)>nrg  an§  400  man,  bie 

Deil}ranten  ftreutt,  ba«  fd^Iog  ^  unb  2  bSrf et,  ba«  loa«  ber  9l6rtinger,  bie 

]^u(fen  bie  fe(6igen  geitt  bem  l^er^ogen,  unb  nummen  ba«  Did^^. 
29.  San.         35e^  nac^ften  tag«  na^  fant  Ägnefen  ad^tenb  ba  pengen  bie  Don  lo 

SBetb  24  man  Don  ^iäf\itt,  gu|  getaiffig«  ieng«^ 
30. 3an.         9m  fam)>«tag  Dor  purificationis  üßarie  enbotten  bie  Don  Srib)>erg 

ben  Don  9(ug«)>urg,  ba§  fte  ftd^  nit  (ieffen  )>(angen,  fte  mSOten^  batb  auf« 

toeden^ 
30. 3an.        !De«  fe(6en  mäf^  \ä)\dt  bie  ftat  gefeQen  ^inau§,  bie  Det)>ranten  in  is 

ir  [SI.  251*]  3<>I^^"6  ^^  W"^  tourfen  bie  Sed^prugl  cib\ 
1. 9eM.         In  vigilia  purificacionis  Marie  ba  nam  man  9o({«)>erg  ein^  nnb 

nam  ba«  Did^;  ba«  tt)a«  be«  9litter«',  ber  loa«  and^  be«  ^er^ogen  biener. 
12. 3(br.         3tem  in  octava  sancte  Agathe  genac^t  ba  Der^rennet  ©igmunb 

Don  Slrgen*®,  ber  toa«  ber  l^erfeogcn  biener,  ©edingen  nnb  3nningen^^2o 
17. 9(bi.        3tem  ben  nSc^ften  tag  nad^  fant  3u(iana  tag  ba  Der)>renten  bie  fairen 
m,dtu.  ^nxlaäf  unb  STOeittingen  ^^  an  ber  ftraß,  unb  be«  näd^pen  tag«  bamai^ 

Dcr^}rantcn  fic  SanAoaib  *^. 
2i.9t6i.         3tem  dominica  in  sexagesima  jugen  bie  Don  Saugingen  mit 

6  l^unbert  mannen  gen  Settingen  ^\  ba«  auf  f)atbm  tt)eg  itt)if(^en  9[ug««  2> 

)>urg  unb  U(m  (igt,  unb  pxanttni  an^.   unb  bie  lirc^en  mochten  fte  nit 

gett)inen  unb  gugen  mit  fd^anben  miber  barDon  unb  famen  20  Don  Sau« 

gingen  umb  Dor  ber  fird^en  unb  fainer  Don  3ettingen. 
22.  mi.         3tem  in  kathedra  sancti  Petri  um  3  nad^  mitternad^t  pxanttn  bie 

25.  €tatt  '3cttinden*  in  bet  ^nbft^iift  iTct^ümU^i  'DtHnflen*. 

1.  @.  unten  3. 10.  9.  @.  3litf  @.  250  Himi.  1. 

2.  SSofferBurg  an  bet  Mn^.  10.  ^fi:oUn  3.  4. 

3.  359t.  mmäf   @.   174,  6;    3mf  11.  «öl.3tttie.252, 11;  «firblngcr, 

@.  249;  25.  II  @.  42. 

4.  @.  aWüU*@.  174,  6.  12.  ^gi.  3liif  @.  252,  15.    16.   — 

5.  $gl.  SDHai^®.  174, 13.  fur(a(i^    ttorbmcflUci^   Don  Sanb0berg, 

6.  @.  oben  3-  ^'  £)bermmthigm  nörbl.  Don  ^nrlaci^. 

7.  m.  Tlmiä^  @.  174,  17;  3ml         13.  Sangwcib  nörbU«^  Don  «ug^^urg. 
@.  251,  15.  14.  8öl.    SKÜIi^  @.  176,  1 ;    3hl! 

8.  »gl.   SÄÜÜ*  @.   174,  19;  3mf      @.  255,  6. 
@.  250,  9;  Gaffer  ad  h.  a. 


1462. 


327 


k)on  Srtb)>erg  8  fegmü(  unb  plaiäf  ai,  alfo  bag  aöft  feur  mit  am  anber 
aufgtcngcn*.  ba  tourben  2  »on  fjribjjerg  crfd^offen,  btc  funb  man  erft 
ü6er  tag  baug  in  ben  engern  (igen. 

3tem  bed  fe(6en  tagd  \äfxdtta  bie  bon  3lugd))urg  tauffent  man  gen  22. 9ek. 
5  ©erb  bem  margraffen  jel^ilf^,  ber  »aren  50  t)on  ftauft>eiren,  barunber 
tt)aren  l^unbert  raifftg  je  xo% 

S)e«  fetten  tag«  pxanten  bie  bon  9tain  üKerbingen,  ba«  borf,  ab  bei  22.  gebt. 
SBerb^  unb  ipurben  3  bon  9lain  gefangen. 

3tem  am  freitag  nad^  fant  SRat^ei«  tag  )>ranten  bie  t)on  3lug9))urg  26.  wt. 
10  bem  l^erfeogen  2  b9rfer  ab  unb  numen  bad  btd^^. 

!De«  fetten  tag«  jenad&t  jjranten  bie  bpn  grib^)erg  Sed^l^aufen  ai,  26.  ^thx, 
ba«  tt)ad  ber  Icrl^enen,  bie  roaxtn  bennod^t  nit  ir  feinbt^ 

3tem  dominica  seil,  quinquagesima  marb  SOtanl^aim,  bad  ftetlin,  28. 9c6r. 
getDunen  k)on  bem  margraff  ^ttred^t,  unb  etttid^  reid^ftet  jeug  tD^ren  bar«' 
15  bei.  SOtanl^aim  tDad  l^er^og  Subtpig«  ^ 

3tem  bed  fetten  mal}  gett)unen  ber  ))on  SQSirttenberg  f)aiben]^aim, 
bad  \(SfU%  unb  ftettin^,  bad  tt)ad  anä)  l^er^og  Submigd.  ba  tt)aren  bie  t>on 
U(m  unb  bie  bon  SKemmingen.bei  je  ]^i(f. 

3tem  bed  fetten  tagd  famen  3  l^unbert  ©d^tpei^er  gen  9(ugd)>urg,  28.  gebr. 
20  bie  »aren  befielt  an  f ott  ®. 

3tem  feria  sexta  ante  invocarit  ba  grauten  bie  bon  f$rib))erg  &•  ^«^n 
Oberl^aufen  ain  tai(  aiK 

^ed  fetten  tagd  jugen  6  l^unbert  fudbted^t  unb  l^unbert  raiffig  t>on  5.  mxi 
3lug9^urg  au^  in  bad  ^airlanb  unb  )>ranten  7  b&rfer  ab  ^K 
25        dtem  bed  fetten  ma(9  gett)unn  ber  margraff  ®raif)>ad^  ^^  bad  f^ttg, 
unb  SBetten  ^\  ba9  f d^Io^,  bie  loaren  be^  l^er^og  Submigd. 

3tem  dominica  reminiscere  [fßl  251^]  (ieg  ber  abt  Don  fantÜtrid^  14.  maxi 
bad  fd^Iog  )u  ginningen^^  fettd  au$))renen,  bad  toad  bed  clofterd  aigen, 
propter  caussas  etc. 


1.  »0t  aWüm  @.  175,  7;  3mf 
@.  252,  18. 

2.  «gl.  aWüll*  @.  175,  13;  Sltlf 
@.  252,  24. 

3.  «gl.  3mf  @.  254,  12. 

4.  »gl.  SRüli^  @.  176,  5. 

5.  »gl  mam  @.  176,  7;  3lnf 
@.  256,  1. 

6.  ^.  mx  »etagerung  uttb  (SroBetung 
t>on  WlcnUxm  mSüd^  B.  175, 15;  ginl 
@.  254.  258 ;  ®offenbrot8  »erlAt  ,1.  c. 
e.  306. 

7.  (S.  über  bU  Belagerung  unb  (Sr* 
obening  t)ou  ^eiben^^eim  9Wülic^  @.  175, 


21 ;  3tttf  @.  254.  257,  32.  258,  21. 

8.  »gl.  SDf^üUd^  @.  176,  8. 

9.  »gl  3ittf  @.  258,  23. 

10.  »gl  mmiä^  @.  176,  16;  3inf 
@.  258,  25. 

11.  »gl  SWülId^  @.  176,  12;  3ittf 
@.  258,  18.  259,  6. 

12.  Sßclbcn  norböftlici^  t)on  tauf- 
Beuten.  (Ober  ift  SBett^eim  gemeint,  ba« 
in  ber  ^ortfe^ung  gu  ber  (S^ronil  bou 
SBa^raue,  @t.'(S^ron.  IV  e.  241,  15 
genannt  ifl?) 

13.  ^inningen,  nSmlid^  Unter«  ober 
^errenftnningen,  n>o  <St.UIri(i^int3a^re 


328  Fr.  3o^anne8  ^anU  KugdBurget  Snnalen. 

17.  anäti        3tcm  barnad^  feria  quarta  ba  ber^>ranten  bie  Saiten  Qtn  borf,  f)\t% 
^trtfingen  K  barinn  f)aitn  totr  5  l^ijff. 

3tem  bed  fetben  mate  (egt  \i6f  ber  margraff  für  ®unbe(ftngeii  mit 
fam^t  bem  bon  SQ3ttttenberg  unb  anbem  etttid^  retd^fteten  mit  10  ober 
11  tauffent  mannen  ^  unb  jerfd^uffen  ed  je  trfimem  unb  erfd^uffen  bi(5 
(eut  barin. 

IS.  mäxi        3tem  am  borndtag  bor  oculi  l^etten  bie  Don  i$rib^erg  ben  Don  Slugd^ 
^urg  flogl^SI^er  genumen  auf  bem  Sed^  unb  brad^tend  6i^  an  bie  itäf^ 
^rugl;  fie  l^etten  250  man.    a(fo  fd^idft  bie  ftat  ain  jeug  l^inau^  unb 
nummen  bad  l^o(^  tt)iber^  unb  fiengen  ain  ebelman,  ain  S^ffenl^ofer,  unb  lo 
ain  fned^t  unb  erftad^en  ain. 

!De«  felben  matt  fd^rib  margraff  atten  ftetten,  bie  im  früg  »aren, 
unb  muft  im  iebftd^e  ain  ober  jmen  treffenßd^  an^  bem  ratt  jäfd^idCen  in 
bad  l^Sr.  a(fo  fd^idCt  man  Don  Irinnen  ben  31.  9tabatt)er  unb  Subtoigen 
aSögettn.  15 

21.  snats        3tem  am  funtag  oculi  }enad^t  umb  jel^ne  lamen  bie  Don  ^ib^erg 

unb  l^etten  ba«  ctofter  ju  fant  Slicta«  gern  ab^>rent^  alfo  lourben  fie  ah 
getriben  [Sdl  252 ""]  Don  ben  fd^iltmad^tem.  unb  ba  fie  an  bie  S3a((fmü( 
lamen  Dor  bem  @d^tt)it>ogen,  ba  tourb  ir  ainer  erfd^offen,  ber  belib  an  ber 
ftatt,  unb  ainer  marb  geworfen,  ba^  fie  in  tob  l^aim  fürten  über  ain  ro^.  20 

22.  man        3tem  am  montag  nad^  oculi  l^ett  man  bem  margraffen  Don  Sugd» 

)>urg  mer  4  l^unbert  man  gefd^idt  für  ©unbelfingen  minber  6  man,  eitte( 
füBIned^t». 

24.  swärj        3tem  an  ber  mitiood^en  nad^  oculi  nam  ber  graff  Don  5Dirftein« 
ben  Don  t$rib^erg  8  megen  mit  loren  unb  mit  eiffen  ^  unb  fiengen  ain  25 
)>urger  Don  Sttb)>erg  mit  namen  ®au(ra)))>.  item  ber  fetbig  graff  mad 
am  fotb  befteft  gen  9lug«^>urg  mit  25  jjferben. 

24.  mxi        Unb  an  ber  mittood^  Dor  letare  toa^  ber  raiffig  jeug  nad^  futer  aug- 
geritten,   bie  mit  teten  bie  Don  Saugingen  unb  ®unbe(fingen  ain«  ^  unb 
beranten  bem  margraffen  bie  magen^urg  unb  erftad^en  19  man.    a(fo3o 
festen  ftd^  bie  jü  mer,  unb  bie  fairen  fluchen,   unb  lourben  Don  Sau» 

1443  ben  ^r^enfa^  uttb  Diele  ©fiter  ge«  3.  $gl.  Ainl  e.  265, 17. 

lauft  l^atte.  Mon.  Boic.  XXII  @.482  ff.  4.  ^qI  miiä}  @.  178,  14. 

1.  5>ürBttnöett  bei  ©öaainaett.    3n  5.  35g(.  Sin'  @.  260,  20. 

bem  Sel^ett^Deraeid^nig  ber  maxlQxaWdfaH  6.  ®raf  t)0malb  Don  2:ierfiein  biente 

^nxaan  (f.  ^runner,  ^dit.  }ur  ©ef^.  ber  @tabt  aU  ©ölbner  mit  24  ^ferben. 

beriDtarfgraffd^aft^urgaulimdLSa^re«"  8gl.  äRfilici^  @.  177,  24;  3inf  @.  263 

8er.  be«  l^i^.  8er.  ffir  @d^tt>aBen  unb  Snm.  2. 

9{ettBnrg  @.  111  finb  )u  ^firbUngen  7.  8gl.  müH  @.  178,  20. 

Dier  ®fiter  bed  Ulrid^noflerd  angegeben.  8.  ^gl.  ^mi6f  @.  177,  1;   Bin! 

2.  »gl.  mmiä^  @.  176,  19;    3iuf  @.  261,  20. 
@.  259,  20;  ©offenbrot,  l  c.  @.  307. 


1462.  329 

gingen  unb  ©unbelfingen  90  unb  l^unbert  mann  erftod^en,  bie  aU  auf  ber 
iDatftat  be(i6en.  alfo  migrtet  in  bie  lunft. 

3tcm  am  funtag  letare  Iic§  ber  graff  öon  lierftein  8  »egen  mit  28.  mhi 
leren  faffen,  öerbecft  mit  ^>Ia]^cn,  l&eraBffiren  über  ba«  Sed^fetb.  unb  er 

5  l^tt  an  aim  ort  ain  l^albt  mit  l^unbert  ))ferben  unb  an  bem  anbern  mit 
taufent  trabanten,  barunber  iparen  300  ®d^tt)ei6er,  aU  Don  9lugd)>urg. 
alfo  fd^ictten  bie  bon  Stib))erg  a(d  ))U  a(d  300  man  l^erau^,  ba|  fie  bie 
loegen  f olten  nemen  K  alfo  »aren  bie  ©d^toei^er  je  ged^  unb  jjaugfeten 
auf,  ba§  bie  bon  grib^)erg  tourben  flied^en;  bennod^t  tourben  ir  10  cr^ 

10  ftod^en  unb  6  gefangen,  unb  niemand  Don  ^ug^^urg  gefd^ad^  lain  fd^ab, 
benn  bem  graffertoarb  ein  ro|  ber[d^offen. 

3tem  am  aftermiJntag  nad^  letare  jod^  ber  oon  SßirtenBerg  unb  bie  so.  Tian 
»on  Ulm  bonn  »on  ©unbclfingen  an^  bem  l^iJr,  »an  fie  l^etten  ain  Der* 
brieffen  att  langba  jeligen,  sc.  fie  beforgten,  ba«  nod^Iang  nit  ju  geioinen^. 

15  atfo  ttjolfe  ber  margraff  nit  taffen  ftfirmen,  er  fordet,  er  l^red^t  ba«  rcid^ 
unb  pd^  umb  je  »il  boldt«,  »an  fie  l^etten  innerl^alb  ber  maur  grc§,  tief 
greben  gemad^t.  alfo  jog  er  ban;  unb  an  ber  mitttjod^  nad^  letare  jcr^  si.aRätj 
trennet  fld^  ba«  l^iJr  ganfe  unb  gar. 

3tem  am  funtag  judica  jod^  l^erfeog  gubtoig  für  SBerttingen  3,  unb  *.  %ptn 

20  bie  gemain  fag  toa«,  er  l^ett  bei  6  taufent  mannen,  fairen,  ^e^am  unb 
brüber,  unb  bei  fündig  gro^  JJüd^fen,  unb  man  gab  im«  auff.  aber  in  »arb 
nit  gel^alten,  afö  in  berf jjrod^en  toa«  toorben ,  wann  er  pxtnt  ben  mardtt 
an%  unb  ficng  aß  bie,  bie  barin  toarcn,  unb  Junten  bie  lürd^en  an  unb 
»er^)ranten«.  item  bie  gefangen  lourben,  »aren  bei  fündig  bon3[ug«|5urg, 

25  bie  jod^  man  muternadtet  an^ ,  bie  f uff en  bei  ber  nad^t  l^er  an  ba«  tor, 
unb  l^ett  ettßd^er  ntd^^it  ben  ain  tud^  ober  (ei(ad^  umb  fid^  gefd^Iagen. 

3tem  barnad^  am  aftermöntag  lam  margraff  SKbred^t  gen  2lug«*  e.  «pr«i 
^)urg  *  unb  )fxaäft  in  ir  »oM  loiber,  ba«  pe  im  l^etten  in  ba«  l^ör  gefd^idtt, 
ob  taufent  mannen,  unb  er  ))rad^t  fein«  Dod  aud^  mit  unb  gar  ain  f)üp^ 

30  fd^cn  raif pgen  jeug,  bei  fünf  l^unbert  ^>ferbcn. 

Stern  be«  fettigen  nad^fe  ioäf  er  an§  gen  fairen  mit  jtoai  l^unbert  o-  «v«« 
mannen  raifpg  unb  Jefn6^  [©(.  252^]  unb  an  bie  8ed^j>rudt  ju  ßed^auffen 
fd(^idtt  man  15  l^unbert  man,  bie  l^ietten  bie  U)eit  bie  jjrugf  inn.  ber  mar* 
graff  ^jrant  Sffingen,  ba«  fd^toß,  au§  unb  ber^jrant  fünft  1 1  bBrfer  unb  peng 


1.  35gl.  2»üUd^  @.  178,  23;    3itt!  4.  ^qI   SRÜttd^  @.  179,  27;   3inf 
@.  263,  12.  @.  265,  22. 

2.  »0t.    mm\6f  @.  177,   17;  3ttt!  5.  »gt.  aWütid^  @,  180,  11;    3tnl 
@.  264 ;  Ooffentot,  1.  c.  @.  308.  @.  266,  6. 

3.  SSgt  SÜlüttd^  @.  179,15. 


330  Ff-  Sol^anned  gran!«  ^ugdButger  ^nttalen. 

7.«piii  82  (auven  unb  praö^t  Bei  taufent  ]^au)>t  t)id^^,  unb  lantett  an  bev  mttood^ 
Itmäft  tt)tber.  item  fte  (9ften  au$  ber  ))eugl  13  l^unbert  gulben. 

3tem  bed  felBen  mate  t>er))rant  ber  l^er^og  bie  jiPQi  Ae^  Bei  U(m  ^ 
unb  fünft  etttici^  bStfev  unb  tett  gvoffen  fd^aben.  item  be^  felBen  mato 
l^ett  ber  l^er^og  gar  bil  iSel^am  unb  fünft  t>oü,  ^aiffen  bie  Brüber^.  » 

Unb  er  jug  gen  Ulm  für  SRato  ^  ba«  borf,  unb  ftörmeft.  alf o  triB 
man  in  jtpen  ftfirm  aB  unb  pxad)t  im  oB  2  l^unbert  man  umB,  unb  Bei  30 
Don  9iatp  lamen  umB.  atfo  ju  bem  britten  mal  gemun  er  bad  borf  unb  fieng 
bie  panxtn  unb  ^rant  bad  borf  avi%  item  bie  panxtn  Don  9iato  mäften 
^äf  umB  3  taufent  gutben  aug(efen.  lo 

io.«ptii  3tem  am)>a(maBent  toaren  ett(id^,  bie  treffenßd^iften,  Dom  tl^&m 
l^eroBen  an  bed  margraffen  l^erBerg  in  aim  gef^red^  Bei  bem  margraffen^. 
nu  tt)ad  l^ie  ain  ebe(man  am  fo(b  Befte(t  mit  namen  (Snbri^  X)ru(ffe^^, 
ber  l^ett  ain  i^aimKd^e  feinbfd^aft  jä  bem  tl^ämbed^ant,  Irenen  Sienl^art 
bem  ®effe(^.  ber  felBig  IDrudfeg  nam  l^aimKd^  ain  gefetfd^afft  an  fid^,  i& 
fein  Ined^t  unb  bed  graffen  Don  2:ierftain^  Ined^t  unb  ettUd^  bed  margraffen 
gefeQen,  unb  Batt  fie,  ba§  fie  im  foften  ^e(fen  ain  ^eigl  g.eU)inen ,  er  l^ett 
genäg  g(im))d  unb  urfad^  barjS.  a(fo  iDaren  fie  tt)it(ig  unb  giengen  ir  Bei 
fündig  l^inaB,  jerftrSt  Je  3  ober  4  mit  ain  anber,  Bi^  fie  bunbten  jel^auffen 
lamen.  atfo  ^e(en  fie  bem  tl^umbed^ant  mit  gett)att  in  fein  l^aut  unb  20 
jerl^euen  unb  jerfd^tugen  im  aUt  fd^(og  unb  brüllen  unb  numen,  mad  fie 
funben  Don  fitBergefd^irr,  gelt,  gtoanb  unb  anber  c(ainat,  bie  man  aut^ 
ain  taU  l^inein  l^ett  gefled^net.  atfo  lam  bad  gefd^rai  herauf  jä  bem  mar« 
graffen  unb  ju  ben  )>urgermaiftern,  unb  bie  Burgermaifter^  numen  bie 
®d^U)ei^er  mit  in  l^inaB  unb  giengen  in  bad  l^aug  unb  fiengen  ben  Snbri^  25 
X)rud(fed  unb  j^en  feiner  Ined^t  mit  im  unb  numen  im,  \x>a^  er  genumen 
l^ett.  unb  bie  anbern  gefeiten.  Bei  40,  entrunen  l^erauff  in  bie  freiung  unb 
pxadtttn  mif  Dit  get^  unb  clainet  mit  in  ba^  clofter,  ba^  fie  [S3t.  253  ""j 
bamad^  toiber  m&ften  geBen,  bod^  tourb  fein  Dil  DerftoUen.  bie  gefeiten 
toaren  nad^enb  14  tag  in  ber  freiung,  Bi§  ba§  ber  margraff  l^injoi^^ao 
bat  man  imerjä  taibiget.    item  ber  S)räd(fed  tag  gefangen  Bi$  in  bie 

1.  ®to6*  unb  JTian'Jtö^.  —  Sgl.  biente  ber  @tabt  a\»  @9Ibnet  mit  ffinf 
fDimi6f  @.  180, 1;  3iitf  @.  267,  17.  ^fctbf«.  @.  aWüttdJ  @.  178,  5. 

2.  @.  fiBet  bie  8rübet  Jttu<QoBn,  (>.  @.  Wtmidf  @.  181  Sntn.  4. 
@.  211;  @eB.  graut,  C^ronifa  (1531)  7.  @.  oben  @.  328  «um.  6. 

foL  209.  8.  a)ie   ©ürgermeifler   be«   Sa^re» 

3.  Sgl.  fOlüliäf  &,  180,  4;   3int     maren  8art^olom5u0  SSklfer  uttb  ®eorg 
@.  267,  24.  30.  —  ?atiaetiau.  Strauß. 

4.  $g(.  mmäf  &.  181,  7;   3inf  9.  2)ad  tvar  am  22.  fC^rit.  e.  unten 
@.  268,  8.                                                   @.  331,  20. 

5.  ^nbread  Xrud^feg  t>ou  ^öftngcn 


1462.  331 

tooäftn,  fo  man  Pngt  cantate;  ba  Itc§  man  in  ou§.    er  öcr^jütgct  bei  i6.-22.awai 
taufent  gutben  »ibetjeleren  bem  bed^ant  unb  anber  btng.    tote  er  fi^ 
fünft  öerfd^rib,  bar»on  faget  man  mir  unb  aud^  anbcm  leutten  ntt  öil*. 
item  bie  gefeöen  toaren  fünft  in  6  l^euffetn,  lorl^em  unb  bertoeffer,  aber 

5fte  funbcn  nid^«.  item  ba«  »a«  ainfötid^e  ungel^orte,  fxefenlid^e  fad^, 
ba^  lain  man  be^gleid^en  gebadet,  unb  l^ett  man  nit  bed  margraffen  ge« 
fd^int,  barumb  ia%  tttixäf  feiner  btener  aud^  bar)>ei  toaren  getoefen,  man 
^ett  bem  üDrudCfe«  unb  nod^  etttid^en  be«  felbigen  abent  bie  ifanpt  auf  bem 
^erlad^  abgefd^togen. 

10        3tem  feria  quarta  ante  cenam  domini  ftä  lam  ber  l^er^og  mit  i«.  «^ni 
ainer  mad^t  unb  prant  je  Oberl^aufen  unb  je  ^ferfe^.  alfo  Iie§  fld^  ber 
margraff  mit  aim  jeug  l^inauß  unb  gefac^  in,  aber  er  lam  ^>atb  l^ertotber, 
toan  ber  l^er^og  »ad  je  flardC.  bod^  fo  pxaifttn  fie  4  gefangen  mit  in  je 
ro^,  bie  l^etten  fie  an  ainer  l^alt  gefangen. 

15        3tem  be«  fetten  tag«  je  abent  lamen  be«  öon  S3Btrtenberg  bei  3  u.aptu 
l^unbert  ^)f erben  K 

3tem  am  oftertag  frfl  umb  3  nad^  mitternad^t  ^jranten  bie  »on  i»-  «p"J 
gribjjerg  je  ßtf fingen  S  unb  bamac^  bei  »ierjel^en  tagen  aö  tag  atn  toientg, 
bi§  fie  e«  gar  öer^jranten. 

20        3tem  barnad^  am  borndtag  je  mitterna^t  ritt  ber  margraff  l^in  mit  22.  «n^tii 
tauffent  j>ferben  unb  »oft  graff  Ütrid^  bon  Öttingen  jel^itf  lumen  ^,  bem 
toad  ber  l^er^og  in  ba«  9liet  jogen ;  aber  er  lam  jeft^et,  ber  graff  »a«  ain« 
»orben  mit  bem  l^erfeog.  boc^  fo  fölbet  er  ben  Irieg  bem  faifer  au^  ben* 
nod^t  mit  60  ))ferben,  [im  barmit  jö]  l&elfen,  unb  nit  fterdter«. 

25        3tem  be«  fetben  tag«  ba  »eid^et  man  ain  neuen  apt  auff  bem  ]^ai(igen  22.  %vxx\ 
|5erg  ju  fantötrid^'. 

3tem  an  fant  Ü(rid^«  Ürd^toeid^  pxmttn  bie  t)on  9ug«)>urg  bem  26. 9ipni 
l^er^ogen  3  b5rfer  ab,  unb  barnad^  je  nad^t  numen  bie  ®äfmx^  aud^ 
ettlid^«  »id^  enl^atb  gribjjerg». 

30        3tem  am  mSntag  post  quasi  modo  gelobet  ^ie  aQe  ))faffl^ait  jum  26.  otptu 


1.  @.  über  bctt  Ausgang  ber  @ad^c  6.  @.  glnf  @.  272  ^Inm.  1. 

3ittf  @.  269  «mn.  1.  7.  Sol&anttc«  ^ansmann ,  3lBt  toon 

2.  $g(.  Wim\6f  e.  182,  6:  Blut  tloflcr  ^nht6f9  (auf  bem  l^eiligen  Serg) 
&.  210,  6.  1462—1475,  »urbe  am  3)ontter«tag  in 

3.  8gt  ^m^  @.  182, 10  ;   3inl  ber  OfiertDOd^e  be«  3al^red  1462  Benebt^ 
@.  270, 16.  eiert.   @.  ©attfer ,  (S^frcnif  toon  Slnbed^e 

4.  mfflngen,ffib5f}Ud^bon9Ittf)9Burg.  @.  180. 

5.  $gl.  ^ttli^  @.  182, 15 ;   3int  8.  $gl.  (Gaffer  ad  h.  a. 
@.  271^  1.  272,  31. 


332  Fr.  So^anned  gran!9  ^itgdburger  ^nnoten. 

Z^vm  unb  fant  SOtort^ett  mit  aQen  tren  unbertan  ^  unb  ber  a))t  Don  fant 
Ütrid^  nom  bcn  atb  bon  in  2. 
27.  apiii  [©I.  263^]  3tcm  feria  tertia  post  quasi  modo  ficng  bcr  margraff  graf 
SubtDig  t)on  Öttingen,  ber  l^tf  bem  l^et^ogen,  unb  fieng  mit  im  30 
^öif  fig  je  rog  \  *  5 

3o.9tpiu  3tem  feria  sexta  post  quasi  modo  (uffen  etttid^  gefeQen  Don 
3lttg^))ttrg  l^inau^  gen  fairen  unb  pxanttn  2  müQ  an  ber  $arr  ah,  unb 
tt)urben  ir  jipen  Don  9lugd))urg  erftod^en. 

3«  ma\  3tem  an  bed  l^aittgen  creu^  erfünbung  tag  je  nad^t  }ügen  bie  Don 
9lugd))urg  au^  gen  fairen  mit  4  taufent  mannen  ^,  bavunber  maven  ob  3 10 
l^unbert  roifPger,  unb  l^etten  80  toegen.  unb  <)tanten  8  börfer  ab  umb 
Stib)>erg  unb  erftad^en  fünf  trauten  unb  fiengen  18  Rauten  unb  numen 
60  ffanpt  Did^d  unb  pxaäfttn  fünft  Di(  gu^  an  loten,  an  möl,  an  ))ettgn)anb 
unb  anberd  l^auggerett. 

3tem  bie  tt)ei(  fte  in  bem  (anb  roaxzn,  lamen  bie  Don  9tain  unb  bie  15 
Don  ©d^robenl^aufen  unb  bie  Don  äl^d^ad^  gen  Stib))erg.  unb  ba  bie  Don 
9lug«^)urg  l^ettoiber  jugen  unb  lieffen  fid^  Dor  gribj>erg  auf  bem  ßed^felb 
fed^en,  ba  lieffen  pd^  bie  Don  grib|)erg  l^erauß  mit  12  l^unbett  mannen 
}e  ffig  unb  je  rog  unb  fd^idCten  etttid^  gefeQen  jefamen  unb  tieffenb^  mit 
ainanber  abenteuren.  a(fo  tourb  ben  Don  Srib))erg  ain  ebelman  gefangen,  20 
mit  namen  Ütrid^  Jeuffel  Don  ?id^et,  unb  am  raiffigen  gefcöen,  unb 
ainer  warb  in  erftoc^en.  unb  fle  fd^fiffen  gar  Daft  ^erau§,  bod^  gefd^ad^ 
niemand  Don  9lugd))urg  lain  fd^ab,  ban  ain  gefeQ  marb  ain  loenig  ge« 
ftod^en  unb  ain  lantengieffer  Diet  an  ain  morbajt,  ba§  er  aud^  »unb  loarb- 

6.  m\        3tem  Sol^anned  ante  portam  ba  f d^idCt  man  bem  margraff en  gen  25 
©erb  l^unbert  ^)ferb,  fo  ^ett  er  Dor  aud^  l^unbert  Don  Slugö^jurg. 

6.  mx        2)ed  felben  nad^^  berftad^  ain  aibgef eQ  ben  anbem. 

3tem  bed  fetben  mal^  lamen  bem  l^er^ogen  30  man  umb  bei  Sau« 
gingen,  bad  tat  graff  Ü(rid^  Don  Öttingen  unb  bed  Don  Sirttenberg 
gefeöen.  30 

7.u.8.aRai        3tem  am  freitag  unb  am  famj)ftag  post  misericordia  domini 

^rad^t  man  i^en  raub  Did^d  l^erauf  Don  9tain  unb  Zxtxf)avi)ftzn. 
9.-15.  a»ai        3tem  in  ber  »uc^en  iubitate  ba  numen  bie  Don  grib^>erg  jel^en  fü 

ben  Don  Slug^^jurg  bei  Sed^aufen  \ 
9.-16.  Ttax        3tem  bie  fetten  toud^en  fd^ioembt  margraff  Slttred^t  l^ei  $öd^fteten  35 

1.  «gl.  a^ülid^  @.  182,  23 ;  ®affct      @.  272,  34. 

ad  h.a.  4.  »gl.  iDlfiU«  @.  183,  4. 

2.  a^eld^ior  Dott  @taml^eim.  5.  $gt.  Wimdf  @.  185,  13. 

3.  »gl.    mmäf  @.  183,  1 ;    3lnf 


1462.  333 

über  bte  2:unau  unb  num  gat  bU  bi(j^^  K  unb  erttunden  im  jloen  htaben 
unb  6  flcfeöen,  bic  »ottten  otn  bcfunbcm  fürt  fud^.  bcr  margtaff 
[ÖL  254»]  fctW  loa«  bcr  britt  über  ba^  »äff er. 

3tem  in  ber  toud^en  cantate  jod^  bcr  l^erfeog  für  ©erb  l^in  mit  7  i6.-22.awai 
5  l^unbert  )>f erben.  a(f 0  fd^rib  ber  margraff  gen  3lttgd)>urg,  ba^  fte  jü  in 
fe(b  (ugten,  ber  l^er^og  n)5(t  l^erauf  an  bie  (traf. 

SHfo  am  bcrn^tag  fru  lam  er  für  Slug«^)urg  gar  mit  groffcr  mad^t  20.  swai 
in  bad  fe(b  bei  ^ried^dl^abem  ^  unb  t&tt  groffen  fd^aben  an  bem  traib  unb 
num  bad  t>x6)  in  ber  Stofenau^  unb  ju  ®ed(ingen^,  aQed  motfbei  2  taufent 
ioffavDft  a(fo  fd^idCt  man  ain  }eug  l^inaug,  aber  cd  U)ad  umbfunft.  e« 
U)arb  ainer  k)cn  9(ugd)>urg  berfd^offen,  ain  fdtbner,  unb  toaxt  ainer 
gefangen,  ber  öiel  mit  feinem  rog  in  bie  SBertad^.  unb  bem  l^erfeogcn 
tt)arb  aud^  ainer  erftod^en  unb  7  gefangen  je  rog.  ba  lam  er  U)iber  l^in. 

Unb  am  n&d^ften  tag  barnad^  frü  ba  lam  er  miber  für  bie  ftat^  unb  21.  mai 
isl^ett,  afö  man  fd^e^et,  auf  tauffent  ^ferb^  unb  bei  4  l^unbert  tt)egen  unb 
t>i(  fuglned^t.  a(fo  jügen  bie  ))cn  älugd^urg  l^inaug  gen  im,  aber  bad 
^airifc^  t)o(I  \x>oÜ  nimer  ate  nad^enb  l^erju,  man  bie  ftat  (ie$  gut  tüagen^ 
unb  Iaren))üd^fen  l^inau^  füren,  alfo  jug  er  miber  t>on  bann. 

Unb  barnac^  (ed^t  über  }ti)u  ftunb  (ieg  er  fid^  aber  aineft  fec^cn. 
20        !De^  felben  tagd  numen  bie  ^el^am  ettßd^d  bid^  an  ber  ©d^mutter.  21.  mai 
a(fo  (uffen  20  gefeden  t)on  Slugdpurg  an^  l^aimtid^en  unb  fiengen  ber 
^el^am  2  unb  jagten  in  ob  l^unbert  lüen  ab. 

3tem  barnad^  am  famjjftag  pxaäfttn  bie  l&ieflgen  gefetten  57  unb  22.  awai 
l^unbert  fd^aff  unb  2  l^unbert  lü,  bad  \oa^  bed  t^xäf^,  bad  ber  l^er^og  l^ett 
25  ber  ftat  genumen ''.  item  fie  l^etten  aud^  ettßd^  ^el^am  erftod^en. 

3tem  barnad^  am  funtag  vocem  iocunditatis  litten  bie  bon  grib«  23.  ma\ 
)>erg  bad  Did^  in  ber  au  beben  für  ftd^  gef dalagen.  a(fo  fd^idEt  man  l^unbert 
j>ferb  unb  400  trabanten,  bie  enaid^tenb^  big  an  4  ro§. 

3tem  am  montag  bamad^  }enad^t  )>ranten  bie  fairen  Dtl^marg«'  24.  mi 
3o]^auf[en^  ab  an  ber  ftrag  big  an  iroax  l^euffer. 

3tem  am  fam))ftag  post  vocem  iocunditatis  berftad^en  bie  )>airifd^en  29.  uRat 
^auren  3  ))auren  }ü  Sed^aufen  unb  erl^eubend  je  ftudten^ 

3tem  am  aftermontag  post  ascensionis  ba  erftad^  ber  graff  bon  i.3uni 

1.  Sgl.  mm6f  e.  183,  14.  5.  ^gl.  SOf^üU^  @.  184,  4. 

2.  »gl 2«ütt*@.  183,19.—  Ärieg«.  6.  »gL  SKÜI14  @.  184,  6. 
^aber,  norbmefKi^  ^ou  Augsburg.  7.  $g(.  Wiüüfif  @.  184,  7. 

3.  9lofenatt,  ber  $ang  jtoifd^en  ber  8.  Dtffmtx9f^an\tn,   stoifti^en  9ug0« 
@tabt  unb  ber  ^ertad^.                            bürg  unb  ©d^toabmünci^en. 

4.  ©öggingen,  fübtoeftUc^  ^on  Sug«-  9.  $g(.  unten  e.  334,  9. 
bürg. 


334  Fr.  Sol^anned  %xanU  Kug^Bttiger  Knnalett. 

Itrftain^  unb  bcr  ©aud^  Ufe^  4  ^el^am  bei  gribt)crg  unb  pxaäfttn  am 
tDentg  bid^d  mit  in. 

3.3uni  3tem  anno  dominit462  in  octava  ascensionis  domini  ftfinb 
bie  fun  ben  ganzen  tag  in  jiDaien  }itle(n  ad  modum':  D. 

4.3uni  [Sdl  254^]  3tem  am  freittag  r>ox  bem  >fingdtag  in  bet  nad^t  jugenl^ies 
2  l^unbett  vaiffiger  ))ferb  aug  unb  4  l^unbert  fuflned^t  @d^n)ei|er  nnb 
anbet  gefeUen  gen  fairen  ^  unb  numen  60  l^aubt  r>xäf^,  bad  loften  bie  ))on 
t$tib))etg  tt)iber  bon  in  nmi  40  gutben,  unb  fiengen  6  pantn  unb  er* 
ftad^en  10  panxm,  batunber  loaren  4,  bie  bie  brei  )>auren  k)on  Sed^aufen 
l^etten  jevl^auen.  be^  fe((igen  jug^  tDurben  itotn  @d^tt)ei^et  tDunb.  unb  10 
ber  k)ogt  t)on  ©erdl^ofen  toad  mit  ben  t)on  !(ug9)>utg  au^iogen,  unb  in  ber 
finftet  iDatb  er  k)on  aim  bon  9(ugd)>urg  erfd^offen,  toan  et  tt)eft  bev  treiben 
nit  sS  nennen,  a(fo  num  er  fd^aben. 

5. 3uni  3tem  bomad^  am  ^fingftabenb  ^rad^ten  bie  bon  Sug^^urg  l^unbert 
ffanpt  bid^9,  ba^  l^etten  fie  ben  bon  $)o(^^im^  genumen  in  ^iren.        15 

3tem  be«  feKigen  mal9  pxant  ber  i^er^og  nmi  Xüm  ^  faft  unb  t&tt 
gar  groffen  f  d^aben. 

S)ed  feiben  maU  toaxm  bie  l^erren  unb  ftett,  bie  im  Irieg  toaren  t)on 
bed  laifferd  rotitn,  jS  ®mfinb  am  Sfltdtx  unb  l^etten  ain  tag  mit  ain» 
anber,  roxt  fte  ffirba^  ben  Ireng  tt)o(ten  füren,  unb  teten  gro|  anfd^(ag.  ba  20 
tourben  büri  räben  au§ '. 

ii.suni  3tem  am  freittag  in  ber  )>fingfttt)od^en  famen  bie  fairen  unben  bei 
S&xitxpaäf^  über  ben  Sed^  unb  numen  t)i(  t)id^9  unb  fiengen  ettßd^  pauxm 
in  ber  nad^t.  a(fo  fd^idCt  man  l^ie  ain  jeug  au^  yt  rog  unb  je  ffi^  unb  er« 
eitt  in  bo«  aQed  ab,  ba$  fie  lam  entrunen  über  ben  Sed^.  2& 

11. 3uni  !De^  felben  tagd  fiengen  bie  ^auren  bau^  jtt)en,  bie  toaren  an^  ber 
brflber  gefelfd^aft*.  unb  be«  n&d^ften  tag^  bark)or  aud^  ainen,  ben  pxaäf* 
ten  fie  l^er. 

^ed  fetben  matö  tt)oIt  $t())o(b  t)on  ftn5ringen  ^^  l^ie  fd^ar)>f  reuen,  ba 

13. 3imt  U)o(t  im^  bie  ftat  nit  t)ergänen.  a(fo  in  dominica  trinitatis  l^etten  fie  so 
ain  tant  i^ie;  ba  en^ot  im  ain  ebelman  k)on  f$rib))erg,  ia%  er  l^inauf  auf 

1.  ®raf  Odtoalb  bon  Sierflein.   &.  4.  Sgl.  aRfiUd^  6. 185, 1. 

oben  @.  328  ^mn.  6.  5.  ^ot^^eim ,  j fibUd^  t>ott  9latn.  Sgl. 

2.  ^ud»  aenattnt  bei  BinI  @.  249, 12     SBfirbinger,  n  ^.  50. 

unb  bei  föürbinger,  11  e.  50 ;  na^  6.  @.  SBfirbinger  @.  50. 

Gaffer  ^ieg  et  eigentli^  Ulrid^  Solf.  7.  8al.  $itager*9{rleit  e.  681. 

3.  H^gt  SRüli6  e.  184,  25;  8oI'  8.  8ibetba$,3tt>ifd^enKug«bitrgttnb 
flattert  il^ton.  bet  Soad^imfo^n,  1.  c.  2)onatttt>0rt^. 

@.  13 ;  bie  gortfe^una  an  SSabratt«  im  9.  &.  oben  @.  330  Kmn.  2. 

I.   8b.    ber    Kug^burget    (Sbtonifen         10.  8gl.  SRfili^®.  185, 18. 
@.  241,  6. 


1462.  335 

ba«  Scd^fclb  lern ,  f o  »dt  er  \d)axp^  mit  im  rctincn.  alf o  ictflieng  bcr 
tan^,  unb  et  nam  ettlid^  gefeUen  ju  im  unb  rant  gen  Sttb^erg  l^inein  Bi§ 
Ott  bie  fc^tandett  uttb  bobett  ben  ebelmatt  l^erou^;  aber  er  »oft  nit  ^erou§. 
\DoU  fd^ot  man  baft  jü  in,  unb  f^uffen  aim  )>ferb  burd^  bad  mau(.  unb 
5  bie  ))on  ^ugd^utg  fd^uffen  ain  fäghted^t  Don  f$rib)>erg  }e  tob  unben  an 
bcm  ))erg.  item  [öl.  255*]  ber  Änöringer  toa«  fSIbner  iü  aug«<)urg^ 

3tem  in  vigilia  corporis  Christi  nummen  bie  bon  9lug9))urg  bo^  16. 3uni 
\>x6)  p  ^ad^en^,  bie  toaren  nit  offentid^  feinb;  bod^  fo  l^etten  fte  bor  ben 
Don  ^ugd^urg  aind  maU  ober  mer  nad^geeift.  atfo  ga6  man  in  bad  bid^ 
lotoiber  jS  (efen  burd^  ain  frainbtUd^e  täbung  umb  20  unb  l^unbert  gulben. 

3tem  bed  fetbigen  tagd  ^rad^ten  bie  l^ieffigen  Don  fairen  l^erauf  bon  le.  3um 
aWilnfler  20  unb  l^unbcrt  fü  unb  60  ro^  unb  16  ^)auren  l^etten  fie  ge* 
fangen  ^. 

Stern  in  die  sancti  Albani  mart.  }e  nad^t  »aren  bie  fairen  fiber  21. 3um 
15  8ed^.  a(fo  fd^(äg  man  in  3  l^unbert  l^aubt  bid^d  bed  morgend  l^inaud  ju 
bem  ga(gen  unb  tegt  l^aimttd^  ju  Oberl^aufen  in  bad  borf  3  l^unbert  ge» 
feKen  raiffigd  jeugd  unb  3  l^unbert  ©d^toei^er  unb  bei  20  bfid^fen  grog. 
aber  bie  fairen  »olten  bad  bid^  nit  Idolen. 

S)ed  nfid^ften  tagd  barnad^,  seil,  decem  milium  martyrum,  22.  suni 
20  lamen  (ie  oben  in  ber  au  über  bad  bid^  unb  fiengen  itoen  bon  9[ugd))urg 
auf  ber  toart.  atfo  lourben  Pe  toiber  abgetribcn.  unb  toarb  aim  ebelman 
bon  grib^>erg.  aim  öon  äbcn«^)erg  *,  ain  ro§  auf  ber  8ed^^)rugl  erfd^offen 
t)on  aim  k)on  9(ugd))urg. 

3tem  an  ber  mittood^en  bor  Sol^anneö  ©aj)tifte  mad^et  ber  margraff  23.  sunt 
25  ain  geren  bor  Saugingen  mit  fünfl^unbert  t^f erben,  affo  waren  bie  »on  8au^ 
gingen  l^raug  nur  t)or  ber  ftat.  unb  er  mad^t  bad  geren  l^inein  in  bie  gerten 
unb  tat  in  groffen  fd^aben  an  öolf.  ber  jal  mod^t  id^  nit  inen  »erben. 

3tcm  am  freittag  nad^  Sol^anne«  SBajJtifte  fru  an  morgen  lam  ber  25.  sunt 
l^er^og  fär  9(ugd^urg  mit  gar  groffer  mad^t^  unb  num  bei  7  l^unbert 
30  f)awpt  t>xäf^,  llaxM  unb  groß,  bod^  fo  »aren  e«  nur  baft  feu  unb  fd^aff , 
unb  »ad  nur  Daft  aug»5rbiger  (eut  unb  gar  »enig  ber  ftat.  unb  fiengen 
7  gefeöen  aug  bcr  ftat,  ain  tail  auff  ber  »art  unb  ain  tait  fünft,  item 
man  fürt  »agen«  unb  farren))üd^fen  l^inau^,  bei  16,  unb  fd^o^  }S  in  unb 
tett  in  groffen  fd^aben.  barbon  fagten  fie  »enig,  ben  ba^  man  l^emad^  ))i( 
35  tobter  rog  fanb  in  bem  loren  (igen,  an^  »aren  ettlid^  {sauren  mit  l^ol^ 
l^ercin  gefaren,  ben  »urfcn  fie  bie  fd^eitter  ai  ben  »egen  unb  luben  in  tob 

1.  $)U^olt  t>on  ^Srrtngen  biente  3.  JBgt.  ÜRüUd^  @.  185J6. 
ber  ©tabt  aW  @8tbner  mit  4  $f erben.  4.  Sol^ann  toon  lben«bcra? 
@.  Tlüm  @.  178,  10.  5.  @.  2«üli(^^  @.  185,  23. 

2.  ^ad^ern,  füböftlid^  bonSriebBerg. 


336  Fr.  Sol^antic«  gran!«  tog^Burger  flnnaUii. 

(eut  auff,  ba$  fid  muften  mit  in  l^in  füren,  man  fieng  aud^  ain  ^el^am 
t)on  bed  l^et^ogen  tai(.  a(fo  jod^  er  toiber  ^in.  in  tDurb  bennod^t  tooU 
2  l^atb  l^unbert  ffan'pt  t>\äf^  aBgeftraift,  bod  man  tpiber  gen  9lngd))urg 
^prad^t. 

30. 3um  [^(.255^]  3tem  in  commemoiacione  sancti  Pauli  ^ranten  biegen 5 
t$rib))erg  ain  l^au^  unb  ain  ftabet  ju  ^auftettenS  ai  unb  nummen  etttid^ 
tixttf  unb  fiengen  ain  raiffigen  Don  9lugd)>urg. 

30.  Sunt  5De«  fetten  tag«  toaren  bei  40  gefeöen  öon  2lug«<)ttrg  reittenb  unb 
genb  ]^inü6er  gen  fairen  unb  pxatSfttnh  ain  raub  ))id^d;  toarb  aim  fu|« 
Ined^t  10  gulben  an  ber  ))eugl  unb  aim  reittenben  toarb  20  gu(ben.         lo 

3tem  bed  felben  mate  (ieg  ber  margraff  bem  l^er^ogen  im  9tie^  ain 
»eiar  abgraben,  ben  l^et  er  öor  2  jaren  befefet  mit  32  taufent  ftudten. 

29. 3un!  3tem  Petri  et  Pauli  jod^  margraff  fiart  bon  ?aben  unb  graff  Ütrid^ 
J)on  ffiirttenberg  unb  ber  bifc^off  öon  SWenfe,  ber  m^  be«  margraffen 
Don  $aben  bruber,  an^  mit  ainer  toagen))urg  bem  ^fa(^graffen  in  fein  15 
(anb  unb  pranten  unb  berberbten  im  bad  lanb  gar  baft.  a(fo  fd^idCten  fie 
800  ))ferb  gu^  raiffigd  jeugd  bon  ber  ti)agen))urg  unb  [jod^en]  felbd  aud^ 
))erfonIid^  mit  unb  )>ranten  bi$  gen  f)aibet|)erg  an  bte  ftat.  nu  tStt  ber 
tJfatfegraff  nit  be^geteid^en  in  ber  ftat,  aber  er  l^ätt  9  l^unbert  ^jferb 
bin;  fo  fd^idEet  im  ber  bifd^off  t)on  SRen^  300  l^unbert  )>ferb  aud^  l^aim«  20 
(id^,  a(fo  ba$  er  12  l^unbert  )>ferb  gu^  jeug^  jemegen  pxaä)U  unb  er  num 
ate  ))U  fu^Dod  barju,  ate  er  benn  bermod^t.  unb  aind  nad^^  l^inberjod^ 
er  bie  brei  l^erren  mit  irem  raiffigen  jeug  unb  lam  ju  fed^ten  mit  in  unb 
fleug  pc  aö  brei  unb  raumj)t  in  7  l^unbert  fettel.  bie  fibrigen  l&unbert 
lamen  ain  tai(  umb  unb  ain  tai(  entrunnen,  unb  bie  tt)agen))urg  lam  aut^  25 
barbon^.  item  ber  ))fatfegraff  fd^rib  bemj^er^og  ßubtoig,  erl^ettunber 
bem  jeug  20  unb  l^unbert  graff en,  ritter  unb  bted^t  gefangen  3.  item  bie 
obgenanten  3  gefangen  l^erren  loaren  auff  bed  laifferd  taU  unb  ber  p^all^* 
graff  auf  bed  l^er^ogen  tai(.   bie  niberlegung  gefd^ad^  bed  n&d^ften  tag^ 

30.  surti  m6f  ^etri  unb  $auli,  ba«  »a«  an  ainer  mittood^en.  30 

5. 3uii        3tem  am  näd^ften  tag  nad^  Ubatrici  numen  bie  t)on  ^ib^erg  bei 

Sed^aufen  ben  bon  ^ug^)>urg  2  l^unbert  fd^aff. 
6. 3uit        3tem  in  octava  apostolorum  Petii  et  Pauli  \ä)xdt  man  bem  mar^ 

13.  'StaiV  fe^It  im  Dii0inal. 

1.  $aunflcttc«fübUd^öon5(ua8bttra.  Äurfürfl  grlebrld^  I.  @.  301  ncBft  bem 
»öl.  Wimäf  @.  186,  4.  Utiunbcnbanb  @.  277  ff. ;  ben  «rief  bc« 

2.  8gl.  mül\6f  @.  186,  6.  $fa%rafett   an  ^^cqog  Subtoig  f.  bei 

3.  ^tiügii6f  ber  in  htx^ditaäft  Ge«  gugdef^itlen  @.  6S1. 
faOenen   unb   befangenen    f.   ihemer. 


1462.  337 

graffen  t>Dn  S[ttgd*|)m:g  gett  Uim  2  l^nttbert  roiffiget  ))ferb  ^.  bed  fetb  mal 
geman  l^er^og  SubtPtg  ^aibetil^atm  an  ber  $ten^  tpiber  ^  ba9  fftü  im  Dor 
bet  bon  ©trttcnberg  [f&l  256*]  abgctouncn. 

3tem  bte  ))on  9btg^)>u¥g  fobevten  bie  ))au¥fd^fft  t>ott  ber  ftraug  unb 

&  attg  ber  Sieufd^enau  ^  tDo(  6et  9  l^unbert  man,  unb  gaben  am  t>oIl  borjä. 
alfo  in  die  Septem  fratrum  f d^tdten  Pe  bem  margroffen  gen  Ulm  bei  i«-  suu 
2  tonfent  mannen,  barunber  tparen  300  ®ci^U)ei^eri 

3tem  bed  (elben  mate  legt  fid^  ber  l^er^og  für  ©engen  unb  (ag  jtDen 
tag  bart)or.  ba  grüften  in  bie  ))on  ©engen  aU  unfauber  mit  fd^ieffen,  ba^ 

10  er  töiber  ban  jod^  ^ 

3tem  in  invencione  sancti  üdaliici  in  ber  nad^t  numen  bie  bon 
Srib))erg  ettUd^  \>x6)  ju  ®ed(ingen  unb  pxanttn  17  firft  ab. 

Qliitm  am  miJntag  bor  STOarie  ÜÄagbatene  riten  bei  60  raifPg  ^>ferb  19. 3uii 
an%  m&  }ügen  mit  in  300  fu^!ned^t  unb  ittpxaäftn  ben  bon  ^b))erg  bie 

15  8ed^|5rug  toiber  ®  unb  flengen  2  öon  grib^)erg  unb  numen  in  8  ro|. 

3tem  be«  felben  tag«  toa«  ber  margraff  unb  etttid^  ftett  bor  f)aiben*  19. 3uu 
l^aim  an  ber  $ren^  gelegen  ^  unb  ft  jugen  bann,  loann  Pe  beforgten,  ber 
l^erfeog  toor  in  ge  ftardt,  pe  l^etten  nit  ob  7  taufent  mannen«  unb  lootten 
gen  ©engen,  alfo  lom  in  ber  l^er^og  unber  toegen  itoifd^en  ©engen  unb 

20  f)aiben]^im  mit  großer  mad^t,  man  maint  ob  20  taufent  man  ^,  unb  ftür« 
met  in  bie  toagen))urg.  alfo  triben  pe  in  gtoen  fturm  ab.  a(fo  piirmet  er 
auff  aUt  ort  unb  getoun  in  bie  magen^urg  ab,  unb  lam  ain  pud^t  in  ber 
pett  ooH  unb  in  anber  Ferren,  toer  benn  ba  »a«,  unb  berturen  wegen, 
^fid^fen,  f))etg,  gerung,  unb  \x>a^  benn  ba  toad. 

26  SHfo  mftpen  pe  ^>ei  ©engen  über  bie  ftaig  ab  pied^en,  unb  bieten  pd^ 
bil  (eut  je  tob,  unb  ertrundten  bil  leut  im  toaffer.  nit  bU  »urben  ber* 
fc^Iagen ,  toan  ben  fairen  toad  fo  gad^  auf  bad  gut,  unb  ber  l^er^og  l^ett 
bor  ifagiman  gemad^t,  loa«  ieblid^er  crgrip,  ba§  [ba«]  fein  toer^^;  barumb 
eiöet  man  in  nit  öap  nad^.  unb  »a«  raifPg  jeug  »a«  avi^  ber  pett  tait 

30  unb  ber  margraff tfd^en,  bie  lunben  bie  ftaig  nit  l^inab  reitten,  bie  pelen 
bon  ben  roffen  unb  ßeffen«  laffen  unb  eilten  je  fuf  in  bie  patt.  unb 
!amen  laum  12  raifpge  ))ferb  ben  bon  9[ug«))urg  borbon,  bie  l^etten  bie 
fd^ittlnaben  bor  l^inetn  gen  ©engen  ^rad^t. 

1.  @.  üvlA  unten  @.  338,  1.  8.  SSgl.  aWütt^  @.  187,  26. 

2.  8gi.  mm  @.  187, 8.  9.  »gl.  mm\6f  @.  i87, 18. 

3.  SSal.  9WüU4  @.  187,  3.  10.  SSßl-  b«3U  bie  «erorbnuttg  öom 

4.  »gt  maii  @.  187,  23.  20.  3l^)rt(  1462  über  bie  Sert^eiluug  ber 

5.  35gt.  3Jlüli^@.  187, 11.  öeute  im  OberBai^r.  ^x6fii>,  SBb.  IX 

6.  @.  oben  @.  326,  16.  @.  383. 

7.  »gt.3Kfili(iJ@.  188,  1. 

€t&bte(^toni!en  XXY.  22 


338  Fr.  Sol^anneö  gran!«  aufl^Btttger  «nnaten. 

3tem  bie  ))on  S[ug9))urg  l^etten  of>  2  ^unbert  raiffiget  ))fetb  bei  bet 
fetbtgenmbertegung^;  barau^  tpurben  ttiitpen  ebetman  gefangen,  ^xipotb 
Den  ünSrtngen  nnb  9Bil]^aIm.t)on  SßaKenfete,  fünft  anä)  etttt^  fn^fned^t, 
nit  öH;  c«  tporen  atter  nnb  aßet  öon  [S(.  25«^]  «ngdjjnrg  bei  tauffent 
man,  ba¥))on  ba  lamen  bei  16  man  umb^.  fo  l^ettend  fte  fünft  au^  ber& 
)>aurfd^aft  ))on  ber  ftraug  nnb  an^  bev  Sleufd^enau  bei  tanfent  mannen ', 
t)axt>on  lamen  ettlid^  umb,  nit  bi(.  item  bie  Don  9ugd))U¥g  l^etten  borbei 
aud^  bei  2  l^unbert  ip&gen^,  bie  mürben  aU  bertoten,  etttd^e  to§  ^xaöfttn 
bie  Rauten  barbon. 

^ie  fag  \x>a^,  ber  l^er^og  l^ett  bei  13  l^unbert  ro$  barbon  ))rad^tio 
unb  ob  4  l^unbert  raiffige  ^ferb,  bie  im  tebig  an  ber  flnci^t  tourben.  man 
faget,  bag  ber  margraffifd^en  unb  mirtenbergifd^en  unb  ber  bon  ben  fteten 
aQer  unb  aOer,  bie  erftod^en  mürben  unb  ertrunden  unb  jö  tob  fielen, 
meren  bei  40  unb  l^unbert  man^  bie  ftett  l^etten  bei  taufent  ©d^mei^er 
unber  irem  »oß.  15 

9l(fo  ba  nu  bad  bod  gen  ®engen  lam,  ba  jog  ber  l^er^og  i^inad^ 
unb  legt  fic^  für  ©engen  <^  ie^unb  }u  bem  anbem  mal  unb  \6)&^  loaft  l^in* 
ein  unb  (ag  3  tag  barüor  unb  joc^  toiber  bann ,  toan  er  toeft  nid^^  ba  jfi 
gemünen. 

üDie  f e(bige  niber(egung,  maint  man,  ba^  bem  l^er^ogen  atoeg  }tt)en  20 
man  an  ain  umb!am  gen  ben  auf  ber  ftet  tai(^,.aber  er  ad^tet  fein  nit, 
man  er  l^ett  t>i(  ^el^am  unb  anber  böfed  lootl,  bad  fd^e^et  er  nit  für  (eut. 
item  bamad^  }og  er  herauf  für  9ug9)>urg. 
21. 3uii        3tem  an  fant  Sßaria  9ßagba(ena  abent  in  ber  nad^t  grauten  bie  ge^ 

f eüen  öon  a[ug«^)urg  ifi  ©tefeling »  7  flrft  ab.  » 

21.3UH  !De^  fetben  aben%  maren  70  raifPg  t>ferb  bang  bei  grib<)erg  unb 
etttic^  trabanten;  unb  bie  Don  Srib)>erg  l^ielten  auf  bem  Sed^fetb^  unb  bie 
l^ieffigen  motten  l^inber  fle  fein  fumen,  alfo  öerfelet  in  bie  lunft,  unb  mnrb 
in  ain  rog  erfc^offen.  baran  prad^ten  fie  jmen  ait  Ieffe(  unb  4  rot  fd^üffel 
unb  mainten,  jic  l^ettend  mol  gefd^aft.  ^ 

22. 3uH  3tem  be^  nSd^ften  tagd  bamad^  mad  ®d^i(d^  $)an^*  bang  }ü  ^iren 
mit  40  gefeUen  unb  pxaäft  l^unbert  lü  unb  ob  fünfzig  ro$  unb  17  gefangen 
j)auren,  unb  fünft  7  l^etten  fie  erftod^en. 

1.  m.  oben  @.  337, 1  itnb  WlüÜäf  6.  @.  mxidt  @.  188  Knm.  12. 
@.  187,  24.  7.  89I.  iD^fiUd^  @.  189,  1. 

2.  Sgl.  mam  ^'  188,  9.  8.  etö^Uttg,  noTböflli^  t>on  Kug«« 

3.  @.  oben  @.  337,  4.  bürg. 

4.  $g(.  iDlüIi«  @.  187,  24.  9.  (Sd^Ud^  ^an^,  beffm  eiaetttlid^ei 

5.  Sgl.  WlMdf  ^.  188,  10;  ben  9^ame  ^and  ^emnater  mar,  btente  bet 
Stief  htiWiaxtqxa^tn  anbie^tabt^ttgd'  @tabt  ^uadbutg  at0  @ölbttec  mit  «ier 
bürg  bei  Sugget^Sirlen  @.  683.  ^fetben.  S.  mSim  ®.  178,  8. 


1462. 


339 


X)ed  fe(6tgen  mai&  lotSf  ber  l^er^og  tDtber  ))on  ©engen  jS  bem  an^ 
betn  mal^. 

3tem  an  fant  3acob^  tag ,  ber  U)ad  an  atm  funtag,  (egt  fid^  ber  25. 3uii 
l^er^og  unberl^atb  $(ttg^))urg  jefelb  ate  nad^ent,  bag  man  bie  jelt  fad^^. 
satfo.am  mSntag  batnad^  loä)  er  l^erauf^  unb  prant  ©er^fen  ab  unb26.3uii 
©ablingen  unb  Oberläufen*  unb  [Sdl  257*]  ^ferffen  gar  unb  ^erga  unb 
©edingen  ^  unb  jä  3nntngen  unb  iSobingen  unb  ^erdl^atn  ^  unb  am  borf 
Oberleib  ^erdl^ain  unb  bie  3  ^euffer  je  $ferfa,  je  ©ectingen  unb  SBeQen« 
pnxi  ^  )>rant  er  auf.  loor  ©edingen  iparb  im  ain  ))äd^fenmaifter  erf d^offen 
io  unb  fünft  aud^  ainer.  alfo  gab  man  imd  auf,  toan  er  l^ett  U)agen))ü(^fen 
unb  fünft  gro^  ))üd^fen  bar))or;  a(fo  num  man  bie  gefeQen  barauf  gefangen. 
Stabau^  mod^t  er  be^  felben  tagd  nit  gminen,  unb  tparb  im  Dil  (eut 
iattox  erfd^offen.  a(fo  fd^%  er  bie  U)agen)>urg  l^erab  unber  3BeQen)>urg 
auff  bie  eben  jtDifd^en  be^  )>ergd  unb  ber  SBertad^  unb  lieg  baft  in  9tabau 
15  fd^üffen.  bed  fe(bigen  nad^ted  ft^^iff^t  man  9tabau  bon  ber  ftat  in  ber 
nad^t  bennod^t.  atfo  am  aftermöntag  nad^  mittag  gab  man  9tabau  auff',  ^-  sun 
tpan  in  \oa^  ^u(ferd  unb  Iuge(  gerrunen.   atfo  num  man  bennod^t  bie 
gefeUen  gefangen,  22,  unb  gab  in  tag,  unb  bad  l^au^  )>ranten  fte  auc^  aug. 
X)ed  fe(bigen  nad^^  tparen  20  gefeUen  bon  Hugdpurg  baug  bei  ber  27. 3un 
20  U)agen))urg  unb  fiengen  3  ^el^am,  ain  eblen  unb  fünft  2,  unb  numen  ffinf 
ro§  10.  ber  l^erfeog  freuet  gar  öit  traib«  bafetb«  ah  er  »oft  aud^  l^inauff 
an  bie  ftra§  fein  jogen.  atfo  lauften  bie  jjauren  an  ber  ftraug  frib". 

9Ufo  an  ber  mittood^  fru  ))or  tag  pxaif  er  auff  unb  jod^  tt)iber  l^in,  28.  suii 
ba  er  l&er  »a«  lumen  ^2. 
25        3tem  am  l^erauf  unb  am  l^inab  giel^en  toarb  im  etioa  Dil  trotte  abge«* 
ftraift  »on  bem  ftatöolf  mit  erfd^ieff en.   aud^  am  möntag  »arb  im  ain  26.  3uh 
raif Pger  gefangen. 

3tem  man  fd^&^et  im  fein  raiffigen  geug  ob  3  tauffent  ^ferben  unb 
adertai  bot!  fünft,  nü^  unb  unnä^,  je  rog  unb  ge  fu^,  bei  20  taufent 


1.  @.  oben  @.  338,  16. 

2.  8gI.iD^fiUd^@.  189,3. 

3.  »gl  mmi^  @.  189,  7. 

4.  (Sabltttgcn,  ©erfH^ofm,  Ober« 
l^aufm  in  einer  t>on  2)onautt>9rt^  ttaci^ 
äugdbtttg  fü^renbenSittie  geteaett(£)(er' 
l^aufen  in  unmittelBarftet  vl&fft  bet 
@tabt}. 

5.  @tabtberaenunb$ferfeeimSeflett, 
®9gginaen  im  ^übtoeßett  ber  <Stabt. 

6.  Bobittgen  unb  Snningen ,  ffibüd^ 
bott9(ttg9bnrg  auf  berSinie  bon@d^toab' 
münäftn  ^er;   SergMut  toeflUd^  bon 


Snningen. 

7.  SBeHenberg  nörbUd^  ^on  9erg' 
beim. 

8.  9{abau,  ein  ben  ^ürgermeifter 
Seonbarb  Sangenmantel  geb^renbed 
@(bIog  nnfem  ^on  ©öggingen. 

9.  »gl.  SRülld?  @.  189, 18.  («nmer» 
!ung  8  bafelbfl  gehört  üu  bem  Sorte 
©^ggingen  3. 12,  Knm.  9  )u  bem  93orte 
^ainbofen  Seile  13.) 

10.  »gl.  aWüU*  @.  190,  4. 

11.  »gl.  mmiäf  e.  190, 1. 

12.  »gl.  mmiäf  @.  189.  21. 

22* 


340  Fr.  So^antte«  granfe  Hua^Burget  finnalen. 

menfc^en  ^  uttb  l^&ren  uttb  p&itn  ott  iQ(  aKed  jSfatnmen  gejelt  unb  gar 

dU  iDegen.  ed  gieng  t)on  ^ferffen  Bi|  l^tnauf  gen  SBeKen6urg  am  loagen 

an  bent  anbem. 

3tem  jü  ben  fe(ben  jettten  traten  gor  Dil  ffitften,  gatftltd^  unb  totiU 

1x6),  }u  9lettren(erg  unb  l^etten  ainen  tag  Don  ainer  xtd^tung  xot^m^.       & 
31. 3uii        3tem  an  fant  $eter^  abent  ad  vincula  \äfi{tt  ber  laifer  ain  boctor 

l^er,  ber  num  im  bed  loon  Slrgen  ^au$  ein  nnb  aUe^  bad,  bad  er  }u  ^tug^«* 

pnxi  f)tt\ 
31. 3uii        !Ded  fe(6igen  tagd  lamen  unfer  (eut  l^r  U)iber  loon  Ulm,  bie  6ei  ber 

niberfegung  toaxm  gett)efeni  lo 

1.  $gt  md\6}  @.  190,  3.  3.  $gl.   SJ{ül^  @.  190,  12;    Stuf 

2.  »gl.   gWfil^  @.   192,  9;    3lnf      @.  276,  6;  f.  oBctt  @.  326,  3. 

@.  279,  28.  280,  13.  281,  12.  284,  8.  4.  @.o(eiie. 338,1;  9)f{iUi^@.  189,2. 


jur  ß^roni!  be«  (Siemens  Senber. 


340  Fr.  3ol^anne9  %xanU  9[itsdBitrger  %nmUxt. 

menfd^en  ^  unb  l^ären  unb  ^&bm  en  }at  aQed  }äfammen  gejett  unb  gar 

))t(  megen.  ed  gieng  t)on  ^ferffen  bi|  l^inauf  gen  SBeQenburg  ain  tt)agen 

an  bent  anbem. 

3tem  }u  ben  fetten  jeitten  »aren  gar  i)U  fürften,  gaiftKd^  unb  toett* 

ttd^,  }&  92eurenberg  unb  l^etten  atnen  tag  ))on  ainer  rtd^tung  toegen^.       s 
31. 3uu        3tem  an  fant  ^eterd  abent  ad  vincula  fd^tdt  ber  laifer  ain  boctor 

l^er,  ber  num  im  bed  t)on  9(rgen  §att|  ein  nnb  aUt»  bad,  bad  er  }u  Slug«« 

<)ttrg  l^et^. 
31. 3uii        !l)e0  fettigen  tag^  lamen  unfer  teut  i^r  toiber  t>i>n  UUn,  bie  bei  ber 

nibertegung  toaren  getoefen*.  lo 

1.  »gl  mHiäf  @.  190,  3.  3.  »gl  müliä^  @.  190,  12;    3lwt 

2.  »gl.   iDlfil^  @.   192,  9;    3lnf      @.  276,  6;  f.  oben  @.  326,  3. 

@.  279,  28.  280,  13.  281,  12.  284,  8.  4.  ^.ol^en 6.338,1;  9)f{aii(^@.  189,2. 


'ißeifageti 


I. 

(Sottf^^nd  ^^^  Beilage  IV  )tt  bet  (S^tottil  be«  8itrlarb  Binl  in  ®t.>(£]^ron.  V 
@.  382  ff.  trab  i»oti  8eUage  HI  )tt  bet  (Stironit  bed  $ector  3)flfiUd^  in  @t.^(^ron. 

XXn  @.  402  ff.) 

sJBeratl^ttngeti  bed  fRatfft^  jum  (Em:|)fang  bed  ß&nigd  SRajct^ 

mtUan  in  Slugdbutg  im  Saläre  1489. 

(@.  bie  (Sinleitnng  gn  bet  (S^tonil  bed  (SIemend  @enber  @.  XXTTT.) 

Btttn  erften  SRale^  betrat  aRajnmitian  bie  @tabt  Slugdburg  am 
25.  ai)rit  1473  ^  in  ©egleitung  feine«  »atet«,  ber  in  biefem  3a]^re  einen 

10  Steid^^tag  bort  abl^iett ;  er  Btieb  Bi«  jum  14. 3ttni.  Site  im  näd^ften  Saläre 
tDieber  ein  Sieid^^tag  nad^  Slug^burg  berufen  tDar,  tarn  anajcimitian  aber« 
mate  mit  feinem  93ater  in  bie  @tabt,  unb  })oar  am  5.  ^pxxl^,  um  bi« 
pm  24.  @e:t)tember  bort  }tt  ))eru>eUen.  9{un  fal^  il^n  bie  @tabt  nid^t  mel^r 
bi«  sum  2.3uni  1489*.  3n  bie  Stoifd^enjeit  fäüt  bie  am  16.  gebruar 

15 1486  in  granlfurt  ))oQ20gene  9Ba]^(  aßajfimUian«  }ttm  römifd^en  Röntge 
unb  fein  an  Drangfalen  unb  ©efal^ren  fo  reid^er  3lufent!^att  in  ben  ^lie^ 
bertanben,  feine  ©efangenfd^aft  in  Brügge  unb  feine  beim  $eran}ie^en 
eine«  ^on  feinem  93ater  aufgebotenen  9ieid^«]^eere«  erfolgte  Befreiung  ^. 
9[te  SRajcimilian,  au«  ben  9liebertanben  jurüdgelel^rt,  (Snbe  Sßai  t)on 
20  3nn«brud  au«  über  Wt&nöfm  mäf  S(ug«burg  tam,  galt  e«,  il^n  }um  erften 
SDtate  at«  jtönig  }U  em))fangen  unb  }Ug(eid^  feine  Befreiung  au«  ben  $än« 
ben  ber  Slufrfll^rer  }U  feiern.  3m  Stad^fotgenben  toerben  aM  ber  fog. 
SitteraUen'@amm(ung  im  3[ug«burger  ©tabtard^it)  bie  SSorlel^rungen  mit«* 
getl^eitt,  bie  ber  ^atff  jum  (Sm))fange  be«  jtaifer«  befd^Iof. 

1.  @.  fiber  bie  loetfd^iebenen  9[nfent'  ißenburj  füt.bie  Sabte  1849  n.  1850. 
i^alU  Wl(xi^milian9  in  ^gdburg  \)avüpU  2.  @.  bie  (E^ronit  be9  $ector  üRüUdif 

\^lUif  Snit^olb  larunner,  j^aifer  9)'2a^«  im  HI.  8b.  bet  $(ug9bnrger  (E^^ronifen 

milian  L  unb  bie  9leid^9ftabt  9(ng9bnrg,  @.  237, 10  ff. ;  bie  anonyme  (S^ron.  be« 

$togranmt  ber  ^tubien^Sn^alt  @t  ©te»  15.  Sa^rl^unbertö  ebenba  @.  523, 1. 
pian,  ^äfttliai^i  187Ö/77;   ©erberger,  3.  (Sbenba  ©.237,10 ff.;  @.  525, 15. 

(Eonrab  ^eutinget  in  feinem  8er^ältnif[e  4.  @.  ^rnnnet,  L  o.  S.  15. 

inm  Stam  iD^cqcimiUan  I.  im  Sal^reS-  5.  e.  @enbet  @.  47  ff. 

berii^t  be9  ^i{i.  fdtt,  bon  @(^n>aben  unb 


344 


(S^rotttl  be9  (Siemens  ^eitber. 


Die  erpctt  l^terauf  Bcjügt^cu  SScrat^ngcn  Bei  bcu  ^Drctjcl^n"  fonben 
bereit«  am  4.  aWai  jiatt: 
4.  and  äJ^ontag  nad^  funtag  miserioordiadomini  anno  etc.  89  be^ 

bcnbrc^fecl^en^  geratfii^tagt. 

dt.  bie  fftnigf(i(^  mateftat  im  f e(b  i&em))fa]^n ;  it*  fein  ffinigKid^en  gna^  5 
ben  jcf(!^cnntf en ,  ba«  l^unbert  gulbln  ober  jmatnfctger  ober  brelff tgcr  mcr 
»ecrt  fcijc^;  tt.  400  gutbtn  r.  barinn;  tt^  »ein;  it.  t>i\i).  —  it.  bom  leimet 
jcrcben» 


is.onai  äRttmod^  t)or  cantate  anno  etc.  89  l^aben  bie  bret^^el^n  gerate 

fd^tagt  10 

3t.  tourb  bie  ffiniglßd^  toirb  gen  Sßftnid^en  lommen ,  fo  k.  mainen  bie 
brcifeel^cn,  ba«  j»ft  rafebotf^afftner  bafelbji  l^in  gefonnbt  »urbcn,  fein  Iftnigt 
tid^  maieflat  t)on  rate  t)nb  gemainer  flott  megen  t)nbertänigni(^  jetoben  t)nb 
jebitten.  ^  ^er  gen  Slugdpurg  jefnegen. 

3t.  ob  fein  fönigUid^  gnab  nit  gen  9ßttnid^en  bnb  geen  Sannbtf))erg  i5 
fommen  lourbe,  fo  geburte  fid^,  fein  lunigKid^  toirb  an  bem  emtb  aud^  jelaben. 

3t.  ob  fein  IfimgUid^  mateßat  an  ber  ennb  laind  lommen  t)nb  ben  )oeg 
geen  i^ueffen  t)nb  t)ff  S)tQtngen  }&  annemen  tourbe,  fo  eraifd^t  bie  notburfft. 
ain  botfd^afft  bal^in  juucrorbncn ,  fein  gnab  »leuor  jclabcn  »nb  »mb  ffir* 
brung  an^erueffen  »nb  jebitten,  tnmaffen  bem  SEBlfer*  burd^  fem  Ifinigfli<l^2o 
maleflat  }ugefagt  Iß. 

3t.  bie  baiomaifler^  füllen  ain  ^imet  t)on  jennbel  befleUen  t)nb  )&rid^ten 
laff en  *,  barunbter  bie  ffintgWid^  mt.,  ob  bie  l^erlam,  eingeffirt  »crbe^  er  ifl  jä» 
gerid^t  ünb  loflett  22  fl. 

3t.  burgermaijier,  batomaijicr  bnb  cljnncmer«  futtcn  mltfampt  anett2& 
folbnem  bnb  bürgern,  bie  pfSrb  l^aben,  ber  lunlgKld^en  toirb  entgegen  re^tten 
on  l^amafd^  t)nb  fein  f (.  maieflat  im  felb  emp\a^tn,  aM  fl(^  geburt. 

3t.  bie  IftniglUd^  maieflat  fot  )um  ^annf en  Pfleger  ^  an  bie  l^erBtrg 
gefurt  t)nb  gel^aüten  toerben. 

3t.  bie  obbe{l))mm))ten  füllen  barnad^  fein  I.  maieflat  Inn  ber  l^erberg  30 
em))f a^en  t>nb  fein  I.  gnaben  f d^ennden  ain  fd^eum  ^,  cofl  f ed^^unbneton^ig 
gufbln  r.,  bre^  al^mer  loSlfd^melnd  t>nb  fed^g  fd^aff  mit  toifd^en. 

3t.  bie  am))ttut  ber  fftnigHid^en  tofarb  juuor  eem,  toie  geioon^oit  i{L 


1.  3m  engßen  9lat^  ber  2>reiae]^n 
fagen  bie  beiben  SBüraermeifler,  bie  brei 
8aumeißer,  bie  brei  (Sinne^met,  bie  itoti 
@iea(er  nnb  brei  '(Smettte*. 

2.  ^at  nnten  3.  31. 

3.  Sm  ^ifer,  eine  nm  btefe  Beit 
f^MM  borlommenbe  8ertrancn0))erfon 
be9  9catM. 

4.  2)ie  brei  Sanmeifier,  Snl^aber  M 
tt)i(!^tigflen  ^te€  nadf  bem  be€  SBürget« 
meifieramted,  finb  bie  '9[u9aeber'  im 
©egenfa^e  in  ben  unten  ertoSpnten  brei 


'(Stnuebmem'. 

5.  @.  bte  Jtofien  für  ben  Fimmel, 
au9  ber  89t.  ausgesogen  bei  8runner, 
1.  c.  @.  15  Slnm.  ♦. 

6.  @.  9[nm.  4. 

7.  ^and$fl[eger  »ar  l^reigel^ner  b.  b* 
3unftmeifler  (JBorflanb  ber  BtoSIfer  ber 
©ahfertlger). 

8.  8gt.  oben  3.  5.  8gt  ben  auf 
biefe  'fd^eum'  bejüalic^en  9[u9)ug  an« 
ber  SKR.  ©runner,  1.  0.  ®.  15  ?[«m.  ♦ ; 
ße  toar  gefertigt  bon  llnbrea«  SütfiUer. 


Beilage  I. 


345 


3t.  6aJjb  Burgctmatjicr,  ^Äcr  Bcfunbcr,  fol  jfi  fein  bicii^tctt  tuxl^  jtocn 
}&  im  (efleOen. 

St.  bcw  i^oflt  1  fußen  ölet  hted^t  jä  fernem  bied^t  j&geortettt  »erben, 
bie  tml  bte  ffintgfK^  matefiat  l^ie  fein  mirbet. 
5        dt.  ^ebem  boimnatfieY  atn  foted^t  j&jeorbnen. 


10 


15 


20 


änbeml^atltgen  üffarttag  anno  etc.  89  in  ainem  ratangefel^en:  28.anai 

Die  nad^gcfc^rlBnen  fuHen  ben  rBmifd^en  tönig  im  felb  cnn^fal^en: 

ü.  SucaS  aOSäÜfer^  anjiatt  6.  Sangenmantel«  ^  ip  nit  l^ie. 

it.  Subtöig  ©ofer  B. 

it.  »Irid^  aSJalt^et* 

it.  miiii  $B(!^jietter 

it.  genl^ort  Sied^linger  * 

it.  8uca«  Suflöet®. 

üDie  nad^gefd^rttnen  fußen  ben  leimet  o6  bem  funig  tragen : 

it  @))ttel]^ann9  Sangenmantel 
it.  a^eronimu«  SBäBfer 
it.  ^aul«  Suggcnl^ofer 
it.  3Brig  ©reijmoßt^. 

S)ic  fußen  jiaßung  üßgeBen : 

it.  3Brig  ^ofma^r » 

it.  $antt«  aOSaff ermfißer ». 


3t.  bie  neBentorlac^  aße  *^  fußen  bff  ben  tag,  f o  ber  länig  einreijtten  fol 

jSgef(!^(of[en  »erben  bnb  alfo  bef(^(of[en  6eleJj6en,  önfe  bie  Burgermaifler  bie 

üfff(!^affen. 

25         3t.  e«  fußen  ani)  bie  fd^rannden  ümB  bie  ueBentorlad^  aßentl^al6en 

jfigetan  »erben,  bamit  bie  raijfigen  aß  ju  ben  l^aupttom  ög  bub  ein  mueffen. 

3t.  bie  bier  l^auptor  juBefefejen  mit  lutnen,  »ie  j&  fannt  STOid^el«  tag  ^^ 
befd^i^t. 


1.  Sogt  »ar  bamaU  ©eorg  Ott. 

2.  8uca8  SBelfer  »ar  einer  ber  brei 
(Slnnel^mer. 

3.  4^an9SangenmanteI  »ar  mitiOub« 
»ig  §ofer  biefe«  Sa^r  ©ürgermeifier. 

4.  ViUiäf  ä^altl^er  »ar  einer  ber  brei 
(Sinne^mer. 

5.  Utrtd^  ^ödiffietter  unb  Senj^art 
9le^Unger  tDaren  9)iitgUeber  be9  Keinen 
9tat^e9. 

6.  8uca8  gugger,  3unftmei(lec  ber 
SBeber. 

7.  (SiteI^an9Ü!angenmantet  »arü^^it« 
glieb  be9  altixt  ^ati^tS  (toon  ben  Ferren), 
eBenfo    ^ieron^mud    Helfer;   $aulu9 


53uggenMcr  »ar.@iegler,  38rg  ®wV' 
molt  {aU^xtoRWtx)mtQl\t\)  ht»  9tat^e9 
ber  2)reigc^n. 

8.  ®eorg  ^ofmatr  »ar  ÜJ^itgUeb  be9 
alten  9?at^c«  (toon  ben  Ferren). 

9.  4>an6  Söaffermüßec  »ar  3unft» 
meifier  ber  Gramer. 

10.  Sttfo  ftomtUd^e  X^ore  mit  S(u«« 
nal^me  ber  angeführten  toier  ©au^Jttl^ore 
(f.  @.  347,  25). 

11.  S)iefer  %a^  tt>urbe  in  SlugöBurg 
feit  SItefier  3eit  Befonber«  fefiUd^  U- 
gangen;  au6)  tDurbe  an  bemfelBen  ein 
großer  3a^rmar!t  abgehalten. 


346  (S^totiil  be«  (SIemettd  Genber. 

dt.  beY  t)08t  fol  fttr  fid^  felbd  t)nb  mit  ben  fd^cmoad^tmt  t)nb  atmbent 
am))tl]tten ,  bte  ber  flatt  far(  l^aBen,  baroB  fein,  bad  bie  fimigtlid^  maieftat 
nit  toberbrtmgen  merbe,  t)nb  ttefien  fein  funigUtd^en  gnoben  l^ergan. 

3t.  ber  fd^e^fler  fol  baican  fein  t)nb  lut  }ft  im  nemen ,  bamit  bie  fitag 
t)om  Motten  tot:  l^erein  fnBet  gef^e^ffelt  t>nb  gefubert  morbe.  s 

3t.  ben  (eden  an  berfelben  gaffen  jftnerfnnben,  ba9  f^  bie  jeit  l^er  ite 
fd^mein  t>ff  ber  gaffen  nit  flellen,  barbttr<j|  bie  fhag  fnBer  6elei6  ^. 

3t.  I^er  SEBill^almen  äRarfd^alf  ^  t)nb  atten  folbnem  aud^  aOen  (urgent 
t)on  ber  trindCfluBen  t)nb  amtbem  erSem  (uten  ^uuerlunbenr  bie  rog  l^aBen, 
mit  ben  Burgermaiflem  t)nb  rSten  l^inug  mit  fattetbedEin  t>nb  on  J)oxna\if  lo 
fuBer  jereiten,  bie  I.  Wlt  )tt  em))fa]^en. 

1.  ^ai  roax  eine  fel^r  nBt^ige  9[n>  Un  an  ben  9tat^  ber  ®tabt  9na9(nrg 

orbnnng,  bennÜRo^cimilianlonntenid^td  dd.  16.  9ng.  1495  ttadftbrfidnid^  ^urn 

koenioer  aU  ben  SnBUdt  t>on  @d^meinen  9[n9bmdte.    @.  iOmnner,  1.  o.  @.  20 

auf  ^äbttfd^en  ^tragen  evtragen.    @r  Snm.  **. 
(ringt  btefe  SCbneignng  in  einem  @d^rei*  2.  @.  über  i(n  ^enbcr  @.  54  9(nm  9. 


II. 

'Drbnung'  bt«  Siatl^c«  bcr  ©tabt  äug^Burg  ju  bcm  großen 
JBunbedtage  im  SInfang  bed  Sal^red  1490. 

Die  im  5Rod^fotgcnben  mitgetl^eUte  Drbnung  2C.  ift  ber  fog.  Sitte^ 
5  ratien^®ammtung  bed  ®tabt«9lr(i^it)ed  entnommen  nnb  }eigt,  mit  loeld^er 
35orforge  ber  8tat]^  bei  jiebem  größeren  in  ber  @tabt  ju  crioartcnben  3«* 
fammenflttß  ))on  SJtenfd^en,  mie  er  fd^on  burd^  eine  größere  ®ttnbe9t)er' 
fammlung  Veranlaßt  tourbe,  bie  Drbnung  aufredet  ju  erl^alten  bemül^t  toar. 
®.  ju  ber  35erfammCung  felbft  ©enber  ©.  49,  10.  51,  4. 

10  Drbnung  jfi  bem  lunfftigen  tag,  ber  öor  bcn  l^od^tourbigcn 
t)nb  ]^o(]^geBornen  furflen  lonb  l^erren  l^errn  SBill^almen  bifd^one 
}&  Si^flett  t)nb  Ferren  (Sberl^arten  grauen  )&  SBirttemBerg  t)nb  jä 
3Rumpj)eIgart  k.  bcm  elltern  al«  !unig!Ii(j^ctt  commiffarlen 
}tüttf(^en  bem  burd^tud^tigen  l^od^geBornen  furfien  t)nb  l^erren 

löi^crrcn  ©eorigcn,  pfallfegrafen  Beij  9tctn,  l^crfeogcn  in  nibcr  önb 
obern  99a^ern  k.  an  atnem  t)nb  bem  (oblid^en  ))unb  bed  tannbd 
}&  ©d^toaben  t)nb  etUd^en  bemfelben  punb  loertDannbt  am  annbern 
ta^t  t)ff  ber  ^iltgen  breJjcr  !&nig  tag  nad^jllunffttg  inn  ber  jiatt  6.3an. 
Ättgfpurg  gcl^aUten  tocrben  fol.    angefcl^cn  burd^  ain  rat  »ff 

2ofam^{lag  nad^  bem  l^aittgen  netoen  \ax9  tag  anno  k.  90.  2.3««. 

3t.  bie  öicr  l^aupttl^or,  ^cbe«  bcfunber,  fuücn  mit  jtoa^en  rcbltd^en, 
pardtcn,  gcrujien  mannen  befcfct  »erben,  bie  bama(j^  fär  »nb  f&r  üon  tag 
JU  tag  barunbten  Duetten  »nb  bcleiben  fuKen,  t)n|  ber  obgemcttt  tag  »er» 
geet  t>nb  in  burd^  bie  burgermaifler  abgetunbet  toirbet : 

25  ^atofletter  tl^or 

^f  **^*«^  ^''       \  tut  8  mann. 
®ögginger  tl^or 

5Äett)  tl^or  * 

1.  @.   )ur  ®efd^id^te  biefer   Zlfett  bed  ^iß.  8er.  f.  <Sd^tt)abm  unb  ißeubura, 

^offmann,  2)lc2:^ore  unb  ©efcfUgungcn  Sal^rg.  1886  @.  21  ff.  —  31  ff.  —  25  ff. 

ber  ®tabt  9(ug9burg  t>on  bem  10.  U9  —  45  ff. 
gum  15.  3a(r^unbert  in  ber  d^itfd^^- 


348  (S^ronil  be9  (Siemens  <^nber. 

3t.  bte  na(^gef(^tt6en  brem  nefientorlad^  füllen  aud^  an  ber  l^atßgen 
6.  San.  brcijer  luntg  tag,  ix  ijcbc«  Befänbct,  mit  ateem  rcbt^cn,  gcfd^idtcn  »nb 
gerfijien  man  befaßt  »erben,  ber  ijeber  anä)  für  »nb  für  atttag,  fo  lanng  bcr 
tag  »erot,  fo  man  öfffd^Icmfßt,  barunbter  geen  »nb  baBe^,  Big  man  toibcr 
jftfd^lemgt,  Beleil^en  t)nb  a(fo  ben  gann^en  tag  ben  fd^rannden  j&tl^an  l^aBen  5 
önb  n^emanb  bafelbji,  bann  ben  er  »ol  be!cnn,  l^ercin  taffen,  ünb,  »a«  er 
nit  fenn,  ^xwotab  )ä  ben  l^aupttl^om  loet^fen  fot,  t>n|  in  bie  burgermatfler 
aMmtben. 

DMater  tl^or  | 

Söget  tl^or  >  tftt  3  mann.  lo 

©annt  ©aßen  tl^or  *     j 

9t.  fo  fttücn  bte  annbem  nad^gcfd^riben  ncBentl^or  an  ber  l^aißgcnbrc^cr 
5. 3on.  Hteig  aBent  jftgcfii^loffen  »nb  nit  öffgctl^an  »erben,  big  c«  bie  burgermaijlcr 
fd^affen: 

©d^toiBoger  tl^or 

^lengfen  tl^or  15 

»ifti^cr  t^or  2. 

3t.  ed  fon  bff  bie  t)ier  ^auptt^ox,  anif  bie  fed^d  nebentorlad^  t>nb  t>ff 
ünttfer  8ie6cn  gratoen^  »nb  l^aüig  ßrufecr  t^or*,  ^ebe«  tl^or  Befunbcr,  afai 
nad^ttüad^ter  t)erorbnot  t)nb  Beßettt  toerben,  ber  ^eber  an  bad  ort  ba  er  l^in 
t>erorbnot  toirbet,  t)ff  ben  oBgef d^rifinen  aBent  nad^td  angeen  bnb  furo  aQ  20 
nad^t  für  »nb  für  tremlid^  ünb  reblid^  baruff  loac^en  fol,  önfe  in  [burd^]  bie 
(urgermaißer  aBgehtnbet  toirbet,  w\>  06  \t)  ainid^erlat)  gefartid^d  feigen,  Porten 
ober  getoar  murbettr  foOid^d  ben  burgermaiflem  e^lenbd  jftuertunben. 

^atojietter  tl^or 

®öggittger  tl^or  25 

blenden  tl^or 

äBerttad^pmgger  t^or 

SSifd^er  tl^or 

©.  ©allen  t^or 

DBtater  tl^or  30 

Sie»  tl^or 

Sogcl  tl^or 

©d^toiBoger  tl^or 

Snnfer  framen  tl^or 

^ailig  Srufcjcr  tl^or  35 

3t.  bie  nad^tmad^t  fol  t)on  l^atog  je^alog  aQ  nad^t  gemert  bnb  geflerdCt 
toerben  alfo,  ba9  in  ber  t>ier  t>ierta))(,  tjebem  Befmtber,  ba  ^e^o  j^oen  fd^ar« 
toad^ter  geen,  bier  mann  mit  in  toad^en  t>nb  bfffel^en  l^aben  füllen,  beg 

1.  @.  ©offmann,  1.  c.  @.  47.  —     <B.  34. 

46.  —  39.  3.  $offmatttt/ 1,  c.  @.  10. 

2.  ^offmann,  1.  c.  @.  19.  —  30.  —  4.  ^offmann,  1.  c.  @.  27. 


Beilage  U.  349 

gele^d  in  ben  jn^atjen  t)or{ietten,  in  ber  ^eber  aud^  ))]>en  fd^amail^ter  au 
ttad^t  toaifm,  in  ber  ^eber  Bef&nber  bie  mad^  be|glei(^en  aud^  mit  t>ier 
mannen  6efe|t  t)nb  t>erfe]^en  derben  fol. 

Sad  tfit  ad  näd^t  24  mann  t)nb  12  fd^ama(!^ter. 


6  2lu0  bem  ^ter  mitgct^cilten  ber  S99J.  be«  Sa^re«  1490  (abt^eilung 
*@(i^annlungen')  gefd^ö^^ften  aSerjeid^nife  ber  bom  JRatl^  in  ber  erften 
SBod^e  bed  Sol^red  Sef  d^enften  finb  bie  (ebentenberen  6ei  ben  93er]^anbtungen 
mittelbar  unb  unmittelbar  betl^eiligten  ^erfiJnfid^Ieiten  ju  erfe^en. 

©ampjiag  nad^  ©Tl^arbi  (9.  Sannar)  S5t.  is^:  it.  2&  4  §  ömB  4 

10  fanntten  totia  t)nb  jetragen,  gefc^annd t  bem  pfleget  t)on  äJtöringen  ^ ;  item 
18^  1  §  1  b  t>mB  ain  a^mer  ioalfd^toein  t)nb  getragen,  gefd^anndt  bem 
bifd^of  Don  Sl^ßett  mit  fampt  2  fd^affkd^en  mit  Dtfd^en.  ed  toa^  todn  t>mi 
16  b;  fein  gtiab  lam  l^er  aW  ain  ftnntgftiii^er  commiffari  inn  ber  fai!^  jtoifd^en 
bed  fmdbifd^en  ))unbtd  t)nb  feiner  t)em)anbten  an  ainem  t)nb  ^er^og  ©eorigen 

i&t>on  93a^ern  annberd  tat^tö;  it.  18  ^  1  g  1  b  t>mb  ain  a^mer  toalfd^toein 
ünb  jetragen,  gefd^anndft  graf  ©berl^arten  t)on  aSBirttemberg  bem  eütern  mit 
bem  bart,  mit  fam))t  itDa^en  fd^dffiad^en  mit  t)ifd^en,  tüad  ani^  ain  finigf« 
tid^er  commiffari;  it.  18  ^  1  §  1  b  ömb  ain  a^mer  »dlfd^ioein«  ünb 
)etragen,  gefd^amtdft  l^er^og  9?u))))red^ten  t)on  Sattem,  coabiutor  bed  füfftd 

20  3iegenfpurg  mit  fampt  2  fd^affen  mit  öifd^en;  it.  18  ^  1  §  1  b  »mb  ain 
at^mer  todlfd^ioein  t)nb  jetragen,  gefd^anndt  bem  bifd^of  t)on  SBormd  mit 
2  fd^affen  mit  Difd^en;  it.  9  ^  2  b  t)mb  16  lanntten  n^ein  t)nb  jetragen, 
gefd^anndt  graf  ^atogen  t)on  SBerbemberg,  gemain  ^uptman  bed  fc^todbifd^en 
))ftnbd,  t)nb  tjl  fein  gnaben  ain  fd^aff  mit  t)ifd^en  bamit  aud^  gefd^anndlt 

25n)orben;  it.  2  ^4g  t)mb  4  fanntten  toein  t>nb  jetragen,  gefd^anndft  $annfen 
t>on  @tettemberg/  bed  pfaO^grauen  biener  t)nb  rat;  it.  2  ^  4  |  t)mb  4 
fanntten  boctor  ^etcr^  l^erfeog  ©öerigcn  öon  SSatjcm  rat;  xl  b  &  16  g 
t)m6  12  fanntten  mein  t)nb  )etragen,  gefd^anndft  ainem  prouindal  )&  ben 
barfttffen;  [SSI.  is^]  it.  3  ^  6  §  »mb  6  fanntten  toein  »nb  jetragen,  ge- 
|3ofd^anndft  l^errn  SSIrid^en  öon  ^nbtfperg;  it.  5  ^  10  ß  ömb  10  fanntten 
n)ein  t>nb  jetragen,  gefd^anndft  ^er^og  9Ibred^|  t>on  S9a^em  rdtten;  it.  4  & 
8  6  t)mb  8  fanntten  toein  t)nnb  jetragcn,  gefd^anndtt  bem  pfarrer  önb  bem 
flattamann  t>on  S3Im;  it.  4  ^  8  g  tomb  8  fanntten  toein  t)nb  jetragen,  ge« 
fd^anndtt  SiC^almen  Sefferer  t>on  S(m,  ber  {iatt,  bed  pänbtd  l^au))tman;  it. 

35  2  ^  4  g  t)mb  4  fanntten  n^etn  t>nb  jetragen,  gefd^anndCt  $annfen  CEgen  Don 
© indteWpül^el ;  it.  U  Äf  »mb  20  fanntten  toein  t)nb  jetragen,  gefd^anndtt 
etlid^en  ^et^og  ©eortgen  r&tten;  it.  11  ^  t)mb  20  fanntten  toein  onb 
jetragen,   gefd^anntft  l^er^og  ©eorigen  can^ler^,  ainem  t)on  i^e^fingen, 

1.  (Sra«mu9  2)te))erdfird^er.  @.  ®eig  2.  2)r.  $eter  8anmgartner. 

im  Obetbot^rifi^en  ^rd^it>,  lab.  26  e.  90.  3.  SBoIfgang  ßolberger. 


350  (S^tonil  be«  (&lmm9  €$etiber. 

t>iib  arnibem  Täten,  irem  (urgermaifiet:  ^ofer;  it.  S  €/  16  g  t>mi  16 
fanntten  mem  t>nb  jeticageii,  gef($anndt  amem  t)ott  Solomrat  t)iib  l^et:  dl^ero* 
nimo  ®(i^It({,  bed  föntgd  t>ott  Selbem  Tätten;  it.  8  ^  16  g  t>tn6  16  lotmtteti 
toeitt  t>ttnb  jetragen,  gefd^omidt  gtaf  $]^Ui)>fen  t)on  Sud^betg  t)nb  bem  abBt 
t)on  Koggembnicg;  it.  8  ^  16  g  t)mb  16  lanntten  ioetn  t>nb  jetragen,  ge«  ^ 
fd^anndt  ber  l^emn  t)on  ©o^en  rSt,  l^et^og  ^tiberic^d  t)nb  l^er^og  dol^onnfen; 
it.  4  ^  8  g  t>m6  8  lanntten  toda  t)nb  jettagen,  gefc^anndt  bed  tSmifd^en 
tnnigd  ca))lan  t>nnb  nod^  ainent;  it.  3  ^  6  g  t)m6  6  fanntten  toein  ünb 
jetragen,  gefd^anndt  l^er  2Bo(fganng  t>on  SD^eim,  bed  Bifd^ofd  t)on  ®a(^6nrg 
tat;  it.  2  ^  4  g  nmi  4  lanntten  toein  unb  jetragen,  gef^anndt  ©^ftoertnd  lo 
bon  @^ol6emBerg,  boKor  jft  Bat^ben  redeten*  k. 

3n  biefcr  ffieife  folgt  nod^  eine  groge  SKenge  bom  JRatl^e  befd^enlter 
^etfSnUc^^Ieiten. 


III. 

3u  t)er  3rtttng  stDtf^en  bem  diatl^e  ber  ®tabt  Slugdburg  unb 
bemSifd^ofe  ^on  Slugdburg  ®raf  f^riebrtd^  bon3onern  be< 
güglid^  ber  Slttgdbtttgifd^eti  Untertl^anen  in  ©d^tDabmünd^en 
6  (SD^end^ingen)  im  3al^re  1490. 

®.  }ttr  ©ad^e  ©enber  ®.  59,  8  unb  bte  f^ortfe^ungen  }ttt  Sl^ronit 
bc«  $)ector  aRüIid^  in  bem  Slnl^ang  p  ©enber  @.  469, 13.  —  Do«  nad^* 
ftel^enbe  ©d^reiben  be«  Statine«  ber  ©tabt  ^ug^burg  an  bie  JBürgermeifter 
©iegmunb  ©off enbrot  unb  SubkDig  $ofer  finbet  fid^  in  bem  (e^ten  ber  im 
10  Slug^burger  ©tabtard^i^e  aufbetDal^rten  Srief ^  ober  9JKffi^^@o:|)iatbüd^er 
ate  Sflx.  138  auf  ©I.  70*  ff.  SDa«  ©d^reiben  getoSl^rt  einen  intereffanten 
(SinbtidC  in  ben  ®ang  ber  in  Siebe  ftel^enben  (Eteigntffe  unb  fteQt  ber  ben 
bifd^5f(id^en  Übergriffen  gegenüber  t>om  ^atS)t  entfalteten  ^ad^fomleit 
unb  Sii^&tigleit  ein  ei^renbe«  3^U9^i^  ^u^- 

15  Den*furfl(!^tigcn  unnb'erfamcn,  toc^fcn  ©igmunbcn  ©offenprot  unnb 
8ubti)tgen  $cfcr  S  unnfem  lieben  netoen  urnib  aHten  burgcrmaificm,  em* 
biettcn  töir,  bte  ratgeben  ber  flatt  Äugöpurg,  unnfcr  früntüd^  unnb  bcrait* 
tsiaige  binjl  all^itt  bet)or. 

©unnbcriicbcn  unnb  gut  frfinb ! 

20        Uff  bonrjiag  uad^  faunt  lllri(j^«tag  naii^Püerfd^ttteu  ifl  unufcm  burgcr»  s.  suu 
maifiem  loamuug  fomen,  bte  bifd^Bfftfd^eu  fetten  embor,  btet)onäJ{Sn(^tngen 
ju  übcrjlcljen  unnb  jefiraffett ;  bcff elben  aubcnt«  Suurat  ejjfcnljof er  ^  bie  s.  suh 
bing  }&  erfam  tseggeferttigt  unnb  erfunben  l^att,  baS  ba^emat  utd^^  barau 
gemef en ,  unnb  miber  anl^a^m  f omen  ifi.    bed  niäi^m  fonntagd  bamad^  u.  3uii 


1.  @iamunb   ©offeubrot   tüax  mit     mantti  im  Sa^te  1489. 
$iC^oIb  mthUx  ^ürgermeifler  im  Sa^re  2.  ^onrab   (St[eutiofer   tcat  @tabt< 

1490,  iBnbtDig  $ofer  mit  $aud  Sangen*     fölbuet. 


352 


(S^tonil  M  (S(emm9  @enbet. 


unnfet:  gSt  ftünb  t)on  ftaupuren  jmen  Brief  tta^  ainanber  an  uimd  uggeen 
taffen,  batittn  f^  unnS  ioanmng  getl^an  l^aBen,  bad  am  tnerglüd^  an)al  )e 
rog  unnb  fftg  emBor  fc^en,  für  ScrcnBc^rcn*  l^crab  jtcl^cn,  in  maijtumg, 
etttoad  gegen  ben  t)on  SDtänd^ingen^  fftrjenemen.    barauff  loh:  beffelben 

11. 3ttii  fcnntag«  aBent«  ßunraten  SJj|cn|ofcr  »tbemmB  l^tenauff  gefertigt  ^aBcn,  5 
jid^  ber  btng  }&  erfam  unnb  unnd  geflattt  ber  fa^  lotbenunB  )&  Berieten. 

12. 3uH  berfelB  ß^fenl^of er  unn«  je  fhinb  an  mSntag«  enmomen«  je  f^Ben,  at^t, 
netsen  un|  in  bie  aißfften  l^or  ainen  Botten  nff  ben  annbem  j&ge<> 
fannbt  unnb  unnd  Berid^t  l^att,  baS  l^er  ^annd  t)on  Sannbam,  ritter,  a(9  ^opu 
man  t)on  megen  bed  Btf^ofd  SDtänd^ingen  Berennbt  unnb  mit  raifigen  mmb  10 
f&gDofl  Betegert  l^aB,  unnb  i{i  bie  anjal  anfanngd  gcf<^Sj)t  toorben,  bad  e9 
Be^  jme^  ^unberten  je  rog  unnb  oB  jmat)  taufent  je  f&g  gemefen  fein 
ftttten,  aBer  ate  l^emad^  aigentlid^er  unnb  gmigUd^er  an  unnd  gelanngt  ifl, 
fo  fein  ber  raifigen  j)]>uf(^en  ft^Ben^ig  unnb  ad^^igen  unnb  ber  jeffig  be^ 
tauf enten  geioefen ;  uff  ba^  toh  je^unban  Ferren  2Bi(l^aImen  marfd^alt  ^,  15 
dörigen  Son^eCman  unnb  Sucafen  Sugfer^  t)on  ratd  ioegen  l^inuff  t>erorbnet 
l^aBen,  )>on  ber  unnfem  armentut  unnb  ber  n>egen,  bie  mmferm  tannbtfrtb 
t>em)anbt  finb,  fleig  anjeferen,  bad  n)tber  ir  HB  unnb  gfit  mit  getatt  ni^^ 
furgenomen  noif  ge^annbett  tserb ;  bie  l^aBen  erfunben^  bo^  bie  armenlut 
t>on  9)tän(^ingen  mit  irer  l^aB  in  ben  lird^of  gen)if(^en,  unnb  bad  @unrat29 
Sijfenl^ofer  uff  anrueffen  ber,  fo  nun«  unnb  ben  unnfem  »ertoanbt  flnb, 
aviii  l^inein  fomen  ijl  fo  l^aBen  unnfer  frünb  üon  ÄauffBurcn  iren  Burger» 
maifier  hörigen  ©plaffen  ^  unnb  f unnji  ainen  irer  rate  bagel^cBt ,  bie  mit* 
fampt  l^em  Sgloffen  Don  Stietl^ain*  unnb  hörigen  tJonSSen^na»^  unber  ben 

12. 3ua  fad^en  gfittid^  reb  gel^aQten  l^aBen.  ed  fein  aud^  beffelBen  montags  umB  ad^t^or  25 
unnfer  {lattti^or  oüQe  Befe^t,  bad  nt^emanb  loeber  aug  nod^  ein  glaffen  loorben 
x\t,  unnb  l^aBen  bie  bing  a(fo  BefieQt,  baS  t)or  t)ef))erjitt  oB  ben  jum^en  t<m« 
fenb  mannen  jeffig  unnb  un^  in  bie  fed^^ig  ober  f^en^ig  je  rog  gerüfl  emBor 
getoefen  finb,  oB  unn^  burd^  unnfer  l^optman  unb  ratöfrunb  öerfftnbt  »urb, 
unnd  bamad^  l^aBen  jfi  gerid^ten  k..  Bei;  bem  allen  l^er  SJiang  marfd^aR^  aud^  30 
l^ie  getoefen  ifl;  unnb  al«  er  unnb  annber  Bifd^offifd^  bie  emBömng  gefe^cn 
unnb  gel^ört  l^aBen,  toarb  und  umB  bie  nemn  l^or  burd^  ben  ränttmaifler  mtnb 
Burggrafen  ain  Brief  jägetragen,  be«  aBfd^riff t  Jjierinn  Hgt  ^  baran  Ir  öerjiett, 

10. 3uü  toa«  ber  l^ofmarefd^aö  fd^teiBt,  unnb  ba«  ber  Brief  am  fampflog  baöor  ge» 
fd^riBen  toorben  ift,  unnb  toie  unnfeml^alB  lain  emfl  gemerdtt,  tiUii^t  gor  35 
t)er]^a(Iten  toorben  toar;  ber  Brief  tfit  aud^  fain  funbrung  ber  armentute,  bie 
unn«  unnb  ben  unnfem  jfigcl^eren,  fonnber  fo  er  gerid^ft^erre  iji,  toitt  er  f^ 
aU  für  unbertl^an  l^aBen;  uff  bad  toir  unnfer  ffigt)oII  unnb  re^tenb  in  ainer 


1.  ^ernBeuren  Bei  (Sd^ongau. 

2.  ^d^uoaBmünd^en,  na^eber  SSertad^, 
fübto.  t>on  Augsburg. 

3.  @.  über  $an9  3aIoB  t)on  Sanbau 
ben  9[n^ana  ju  ©enber  @.  418  ^nm.  5. 

4.  mi^tlm,  ^ax]6)aVi  t>on  ^a^it' 
^eim  toar  ^au^tmann  ber  @tabt{ö(bner, 
®eorg  (Sönlebnamt  SD^itgUeb  ber  2)rei* 
jeBner,  Sncad  gngger  alter  Bunftmeifler 
ber  leSeBei  ((Sinnei^mer). 


5.  ®eorg  @btetg,  ^ürgermeifier  t>on 
J^aufBeuren,  tottb  öfter  ht  gleid^jettigen 
Ur!unben  genannt. 

6.  @g(oIf  t>on9tiet^eimsu9btgeIBerg. 

7.  ©eorgtoon^iemenaujuJ^emnatB? 

8.  solang  SD^arf(^au  t>on  $a^)>enBeim 
ju  SBertinaen. 

9.  2)iefe  (Sittlage  finbet  M  in  bem 
8riefBudtf,  au9  bem  biefeB  ^kpreiBen  ent« 
nommen  \%  nid^ 


SBcilagc  HI.  353 

otbttung  ben  »cgc  für  faimt  Stcnl^att  uimb  oberhalb  ber  3fe8eljlabcl  jum 
9?ottentl^ot  tDtberumb  l^eretn  stellen  laffen  l^aBen,  tiad^  bem  urniS  bottfd^afft 
lomcn  toa«,  ba«  ain  aBrcb  uimb  jäfagcn  befd^cd^cn  »är.  c8  fein  auii  bc^* 
fclbeu  tag«  bcr  rättuttnatper,  Burggrauc  unnb  annbcr  an  bic  tl^or  !omcn  unnb 

5  bcgcrt,  u§  gclaffcn  toerbc»,  aBer  ntt  erfolgen  mügcn.    l^er  äWang  l^ctt  btc 
jttt  faji  bic  fird^en  gel^uet,  rniiib  an  uiin«  erfolgt,  ba«  er  afftcrmäntag«  en*  i3.3uii 
mornen«  uad^  ad^ten  tocggcrtjtten ;  f o  l^aBeu  ft(j^  bte  t)om  cappittel  burd^  ^crren 
Dtepolbcttüom  ©täte  unnb  trcn  cappittelfd^rctber  cntfc^ulbigt,  ba«  f^  fotttc^S 
bc«  btf(!^of«  furncmen«  fatn  toiffen  l^ätten,  unnb  aU  06  eö  in  (aib  toär  unnb 

10  f^  ntt  angicnng,  unb  ficng  er  t)U  an,  geben  f^  im  betreffen;  toa«  aber  baran 
ttf,  toct^  gott  toot,  unnb  loerbcn  bie  armen  lut  tägUi!^  offenbaren,  bte  jä  fotti* 
c^cm  anfc^Iag  ir  anfeal  bold«  jcfd^tden  erfud^t  flnb.    al«  nun  unnfer  ^opu 
man  unnb  rafefrunb  uff«  afftermäntag  umb  Defperjttt  totber  anl^aijm  !omen  13.  suti 
flnb,  ^aben  fij  uimöfelb«  aud^  mäntag3bat)oraubent«bur^  Sunratcn  S^f en*  i2.3uu 

15  ^ofer  bcrid^t,  ba«  anfanng«  abgercb  unnb  betäbingt  fe^e,  ba«  bte,  fo  ben  Don 
3lug«j)urg  jägel^crn,  loeber  an  (etb  nod^  an  gftt  befci^ebigt,  toebcr  l^aöer  nod^ 
Pfenning  genomen  »erben  fotte,  unnb  ob  in  etttoa«  genomen  loär  ober  tourb, 
ba«  in  ba«  toiber  gegeben  unnb  bcjattt  toerben  fülle;  unb  ob  bie,  fo  bem  bt* 
fd^of  jfigel^ern,  umb  ettoa«  gejirafft  »urben,  ba«  f^  baran  nid^fe  anjalen  ober 

20  geben  fuKcn,  bann  biefelben  l^aben  fld^  uff  gnab  ergeben  unnb  pd^  geenSud^* 

la»^  für  ben  bifd^off  gebellt,  mit  ben  bie  täbing^berren  au^  bafelbfl  l^in 

geritten  flnb,  in  gnab  l^elffen  jfi  erioerben.    bie  bifd^epfd^en  tjermugen  in 

elb«  ben  l^annbel  glimpffen,  toie  fij  »Böen,  barfeft  lotrbt  aber  bannocb  un* 

d^iblid^  gnftg  gercbt.  f^  l^aben  an  bem  fird^of  öil  ertijf[cn,  unnb  mainen  ett* 

25  üd^,  er  loerb  abgetragen  unfe  toenig  über  ain«  manne«  l^od^.  nun  toißt  ir, 
ba«  SKändbingcn  bem  pifft  Dom  rei^  öerpfannbt  ip  unnb  jelöfen  Pect,  unnb 
ba«  mergMid^  guHt  bon  SWänd^ingcn  gefeilt  t)il  l^crfd^afften,  clöficm,  gaip* 
ttd^cn  unnb  »etttlid^en  pcrfonen,  unnb  ba«  bcr  fird^of  ben  armenluten  in  ge*» 
mainen  tenbtfricgen  ain  gro§  uffcntl^attt  unnb  befd^irmung  irer  leib  unnb  gftt 

30gctDcfett2  unnb  jfi  erbarmen  ip,  ba«  fij  atfo  on  atte  toerr  unnb  l^üt  ijeber* 
mann  fre^  unnb  on  fc^irm  offenn  fein  föÜen.  ba«  l^aben  tolr  cud^  alfo 
e^lenb«  jü  Derhtnben  angefel^en,  eud^  bama^  l^aben  jft  gerieften,  bann  toir 
nit  jtocif ein ,  bie  bifd^opf^en ,  aud^  ain  capittel  bie  bing  l^ifeig  l^inabf ^reiben 
unb  Pd^  l^od^  beclagcn  »erben,  ba«  »ir  bem  bifd^of  bic  feinen  jepraffen  je^ 

35  toceren  unnb  baran  jeirren  unberPannbcn  l^aben,  über  ba«  ben  unnfexn  Der* 
lünbt  unb  jägefagt  fe^e,  ir  l^b  unnb  g&t  ju  pd^ern,  unnb  ba«  f^  ire  l^eufer 
bejaid^nen  fußen,  fo  tootten  f^  barob  fein,  ba«  man  berfelbcn  l^ufer  mucffig 
Peen  fuße  2c.  aber  unnfer  toitt  unnb  maijnung  ip  n^e  getocfcn  unb  nod^  nit 
annberp,  bann  ben  unnfem  je  gftt  jel^annbeln,  ^aben  aud^  toeitter  nod^  ann*» 

40  ber«  nije  begcrt  unb  begern  aud^  annber«  nit,  bann  unn«  felb«  unb  bie  unn* 
fem  be^  loblid^em  ^crlomcn  ju  bel^allten,  baran  »ir  beij  bem  bifd^of  fo  grob* 
lid^  öer^inbert  unb  mit  främbben,  unerhörten  neuerungen,  fo  teglid^  ange* 
toennbt  tocrben,  ba«  toir  e«  bafur  l^abcn ,  nun«  bie  (änng  unlcibenlid^  fein 

1.  SBud^Ioc.  Sffiürbingcr,  Ärtcgggcfd^ld^tc  Don  »a^« 

2.  Über  bcfcPigte  Äird^^öfe  f.  ©au«      cm  2C.,  II  @.  415  ff. 
mann,  1.  c.  II  @.  346  unb  ]^au^)tfä*ac^ 

6täMe«Tonifen  XXV.  23 


354  (S^rontt  bed  (SitmtM  @ettbet. 

uvit)  nit  gebulbet  nod^  erlitten  merbett  mitge ;  unb  l^a(en  tta^  fleißigem  nad^^ 
f^nnen  unb  ratfd^Iag  (eba^t,  axn  treffenK^  bottfc^afft  )&  bem  bifc^of  }& 
öCTorbncu  uub  feinen  gnaben  jfi  erf ctmcn  gegeben ,  toxx  crfinbcn ,  ba«  t9 
jtDufd^en  fetner  fl.  gn.  ))orfant,  bifd^ofen  ju  3(ugd)>urg  lobKd^et  gebad^tnitg, 
aud^  itnnfent  ))orfant  fältg  a(fo  gel^aQten,  menne  afat  bifd^of  tttotüt  unnb  ^ie  5 
eingeritten  fe^e,  ba@  atn  bifd^of  ainem  rat  ietf  feinen  bifd^oflid^en  toirben 
gelobt  unnb  t)erf)>ro(!^en,  beggleid^  atn  rat  feine  fl.  gnaben  gefc^toom  l^ab, 
ainanber  be^  bed  fUfftd,  auc^  ber  fiatt  3lngd))urg  aHten  (oblid^en  l^erfomen 
unb  g&tten  gemonl^aitten  beleiben  }e(a{fen  2C. ;  fBQid^  gelübb  unnb  a^b  bem 
lobUd^en  fiifft,  au^  gentainer  fiatt  Xugdpurg  bid^er  nit  übe(  erfd^offen  unnb  10 
bie  nta^fi  urf ad^  getoeffen ,  bad  aQe  irrung,  f 0  jtouf d^en  ir  furgef aÜen  bejl«' 
n&^er  beleben  unb  Eingelegt  Sorben  fe^en.  fo  nun  fein  fl.  gnab.  bie  bing 
anfänngfUd^  ))erad^t  unnb  bat)on,  toie  be^  feinen  t)orfam  fäüg  befd^ed^en  fe^, 
nod^  bigl^er  fain  ntelbung  getl^an  nod^  tl^un  (äffen,  l^ab  ed  ain  rat  ettUd^  }itt 
bafür  gel^alten,  bad  fein  für^Iid^  gnab  bie  bing  tägttd^  bebendten  unnb  fid^  15 
gleid^  tren  ))orf am  fäUg  baretn  f(|id(en  mirb ;  biemeil  aber  ain  rat  bigl^er 
fot)i(  unb  mäntgerla^  fümenten  unnb  ^annb(ung  gemerdtt,  ge^i^rt,  gefe^en 
unnb  ))erflannben  ^ab,  barburd^  ain  rat  feind  allten  (obUd^en  ^erfomend  unnb 
gfttter  getoon^ait  öerl^inbert,  »erlebt,  getoennbet  unb  cntfe^t  »erben  ntBd^tc, 
unnb  nun  ^e^o  fe^en  unb  üerfiannbeu/  ba«  fein  fürfHii^  gnab  annber«  ge*  20 
muet«,  bann  ir  üorf am  getoefen  fein,  unnb  fld^  fo  ungetoonlic^er  getatt 
unnb  ernfid  gepraud^en  tooQe ,  eraifd^  aind  erfanten  ratd  unb  gentainer  fiatt 
nottburfft,  an  fein  ff.  gnab  unbertannigfltd^  )&  gef^nnen,  gnäbigfUd^  baran 
}efein,  bad  foOid^em  obt^ermelltent  loblid^em  altem  ^erfonten,  mit  gebürltd^en 
gelfibben  noc^matn  unber}ogm,  folg  getl^an  merbe,  barjfi  mir  unnferd  taitö  25 
toillig  unnb  l^iemit  obüermettter  maffen  erbuttig  fe^en,  umb  ba«  toir  baiber^ 
fit  berid^t  »erben  mügm,  med  fid^  ain  tail  )&  bem  annbem  foQ  ))erfe^en ; 
bann  too  bad  feine  fl.  gnaben  nit  gemaint  fein  tooHte,  fo  l^att  ain  rat  er« 
meffen,  b^ad  ainem  rat  in  t)tt  meeg  pfännbtUd^  unnb  ungelegen  toax,  bad  fein 
fürfi(id^  gnab  treu  toannbe(  in  bie  fiat  3lugd))urg  ug  unnb  ein  l^aben  unnb  ain  30 
ratt  a(fo  in  foHid^em  jmeifel  unnb  unmi^en  fiedfen  foQte  k.  unnb  ob  fein  f(. 
gnab  t>ttmavatt,  bad  ain  rat  foQid^d  fümemend  tatnen  fug  ^att  ober  l^aben 
foQte,  bed  tooQt  ain  rat  g&tUd^d  ober  red^tKd^d  entfd^ibd  ))on  faiferlic^er  ober« 
fait  getoartten  unb  fid^  bed  ^iemit  betoiQigt  unnb  erbotten  l^aben  k.  uff  foQic^ 
ma^nung  »ir  aUfo  t)on  ben  bingen  reb  gebauten  unnb  bennod^  babe^  ange«  35 
feigen  l^aben,  ba9  mir  bomit  t)er)ie]^en  unnb  t>ox  an  mtii  gelangen  taffen 
toiUtn  in  ber  gefiaüt,  ob  eud^  aufäße,  be^  ber  faiferKdben  mt.  etttoad  borinn 
jel^annbetn,  ben  bifc^of  mit  fa^ferlid^cn  fd^rifften  »eittcr  jft  erfäd^en,  ober 
ob  fein  la^ferlid^  mt.  bem  bifd^of  gebutte,  ba«  er  lainen  toannbel  in  bie  fiatt 
l^aben  foQte;  »ir  I^Stten  bann  g(ab(id^  i&fagen  unb  miffen,  bad  er  und  be^4o 
aHtem  loblid^cm  l^erlomen  bcleiben,  unn«  unnb  bie  unnfem,  bie  nun«  unnb 
ben  unnfem  jä  »erfpred^en  jieen,  mit  flcum  unnb  annbem  anlegungen  un« 
behtmbert  unnb  unüerl^inbcrt  laffen  unnb  Rauten  toöHte,  toie  toir  unnb  f^ 
be^  feiner  fl.  gnaben  üorfam  gebauten  »orben  fe^en,  ober  »a«  eud^  funfi 
bainben  furfaHen,  bad  euc^  l^ierinn  ugtragUd^  unnb  erfd^iegüc^  anfeilen  mftrbe.  45 
unnb  ifi  ^erauff  unnfer  guet,  früntUc^  anf^nnm,  bitten  unb  begercn,  ba«  ir 


SBeUage  IH.  355 

fcerattcntl^  l^ctauff  bcbad^t  fein,  mitfampt  Sieuljiarttcn  Slöd^ünger  K  matpcr 
SBrigcn  ©d^röttcP  uunb  SBifcr^  rcb  baüon  Rauten,  au^  6c^  annbem  utin« 
günfltgen  tat  fficS^cn  tooßctt,  06  unub  toa«  bc^  bcr  latfcrliti^eti  mt.  unnb  funjl 
borititt  furjcncmcn,  üffjcpttngcn,  jctl^än  umib  jelaffen  fc^.   unb  »a«  ir  alfo 

5  bctatttg  toerbcnt,  au<j^  ob  tr  ctttoa«  uff jepringcn  bcbac^t  tourbct,  itnn«  betj 
btcfcm  botten,  crji  ^mmcr  befd^eti^cn  müge,  e^lcnnb  fc^rtfftlic^  jfi  bcrtti^ten, 
unnb  tooDct  l^icrinn  Ijiannbcin,  al«  unnfet  gannfe  ücttraucn  j&  cu(i^  flect,  ba« 
fomet  unnd  mit  gann|em  fleig  unnb  totQen  aQjitt  ftfintl^et  umb  euc^  jä 
gcbicncn. 

10         Datum  fre^tag  naif  bcm  tag  bcr  IjiciUgen  jtoclffpotten  tailung  anno  le.  suii 
etc.  LXXXX. 

1.  Seonlifarb  9{e^ltnger,  anitgUeb  bed  3.  ®eorg  liefet;   @tabtbiener   ju 
fUinen  9lat|e9.  Augsburg ,  Dielfa^  a(9  ^bgefanbter  in 

2.  aWeljter  38tg  @ä}xUttt,  faiferUt^cr  Stngclegen^elten  bc«  9lat^>c8  öetiocnbet. 
$tocurator. 


23* 


IV. 

3um  Za^tinäf  be«  $an«  8u^. 

3n  ber  ^anbfd^riftenbefd^reibung  jur  ß^rontl  be«  Sternen«  ©enfcer 
(2lug«burgcr  iS^rontlen  ©b.  IV  ©.  XXXVni)  mugte  be«  Jagebud^e« 
öon  §an«  8ufe  er»äl^nt  toerben,  ba«  Don  ®reiff  im  Saläre  1 847  gum  5 
erften  SWale  Deröffenttid^t  tourbe.   ©elanntttd^  l^teü  biefer  bte  Don  il^m 
benüftte  §anbfd^rtft  für  ba«  Driginat,  toa«  aber  bereit«  Don  ©aumann 
in  bem  5Wad^»ort  gu  bem  Don  il^m  in  ben  Quellen  gur  ®efd^.  be«  SSauern* 
Iriege«  in  Dberfd^»aben  ®.  615  ff.  nod^mate  abgebrucften  S^agebud^  an* 
gejöjeifelt  tourbe.    3.  tränjter  toie«  (in  ber  Ätit\^x.  be«  l^ift.  SSer.  10 
für  ©d^toaben  unb  5Reuburg  Sal^rg.  1876  ©.  115)  nad^,  bag  ber 
©d^reiber  be«  S^agebud^e«  niemanb  5lnberer  at«  ber  belannte  Sl^ronift 
ßlemen«  ©enber  fei,  »oburd^  bie  gegen  bie  Driginatität  ber  in  9lebe  (teilen* 
ben  ^anbfd^rift  Don©aumann  au«gef^)rod^enen  SSermutl^ungen  gur^etoiß* 
l^eit  erl^oben  »urben.  ©eitl^er  tourbc  nun  Don  51.  Slbam  ein  Don  äug«*  15 
bürg  in  ba«  S^^izxnn  ©tabtard^iD  geratl^ener  ©ammelbanb  gefunben,  ber 
ba«  Jagebud^  be«  §an«  8ufe  auf  Sbl  183—226  (urf^^rüngtid^e  befonbere 
9lummerierung  SÖl  1—22)  in  einer,  toie  e«  fd^eint,  treuen  äbfd^rift  ent* 
]^5(t.    !Diefe  Slbfd^rift  liegt  nun,  Don  5lbam  l^erau^gegeben  unb  mit  einer 
lurjen  Sinleitung  Derfel^en,   in  ber  Beitfd^rift  für  bie  ®efd^.  be«  Ober*  20 
r^eine«  ®b.  VIH  {3a^rgang  1893)  ©.  55  ff.  Dor.  gine  aSergleid^nng 
biefe«  Sejcte«  mit  bem  Don  ®reiff  unb  Naumann  Deröffenttld^ten  ergiebt, 
tt)ic  5lbam  bereit«  au«gef^)rod^en,  baß  ber  festere  nid^t«  Rubere«  ift  al« 
eine  Bearbeitung  unb  SSerlfirgung  be«  erfteren.  S33er  bie  5lrt  unb  Seife 
lennt,  »ie  ©enber  bei  ber  üJiittl^eilung  Don  ©d^riftftüdten  —  felbft  Ur*  25 
lunben  —  mit  biefen  Derfal^ren  ift  ^  tt)irb  pd^  nid^t  »unbem,  in  feiner 
SaSiebergabe  be«  Suft'fd^en  S^agebud^e«  leine  getreue  Slbfd^rift  fonbem  eine 
Bearbeitung  be«fetben  gu  finben. 

1 .  @.  bie  (Sinleitung  au  ber  (S^tonit  bed  (S(emen9  @enber  @.  XXIX. 


i 

1 


©eKoge  IV.  357 

(Sd  tDurbe  in  ber  (Stniettung  ju  ber  Sl^ronif  @enberd  bargetl^an,  bag 
er  bei  ben  fcieber^otten  Bearbeitungen  feiner  Sl^ronilen  au«  einem  Don 
il^m  fettft  angelegten,  (faft  ganj)  tateinifd^  gefd^riebenen  Quetten^erle  ge^ 
\6fip^  f)at  1.  3n  biefem,  einer  gtoötfbänbigen  Chronographia,  finbet  fid^ 
5  im  Vin.  ©anbe  eine  jufammenl^ängenbe  ©arfteüung  be«  großen  SSauem* 
Wege«  mit  ber  Überfd^rift:  [S5t.  i*]  Brevis  cathalogus  seditionum 
tumultuumque  ac  concursantium  rusticorum  superioris  Germanie, 
doctrina  lutherana  concitati,  qui  conabantur  principes,  nobiles, 
omnium  religiosorum  monasteria  ac  totum  cleium  necnon  et  om- 
10  nes  fundationes  parentum  atque  predecessorum  extinguere  hujus- 
modique  bona  inter  se  dividere  totiusque  reipublice  curam  habere 
simul  et  administrare  et  omnia  divina  postponere. 

Der  S^ejct  beginnt  mit  ben  ©orten :  Hü  rustici,  sinistra  doctrina 

imbuti,  per  diversas  regiones  et  provincias  adinvicem  scripserunt,  illos 
isincitantes  et  confortantes  pro  executione  rebellionis,  promittentes, 
sibimetipsis  in  capite  praesentis  anni  triumphum  atque  victoriam 
faustumque  processum  velutiveris  catholicis  contra  barbaros  et  papistas, 
qui  solum  amant  imagines  deorum  et  decorem  eccelesiarum.    !£)ann 

fäl^rt  ber  Ztict  fort  mit  ben  SBorten:  [Sdl  i^]  Primo  kl.  januarü  insur- 

30  rexerunt  rustici  Campidonenses  contra  praepositum  dominum  suum 
abbatem.  cum  quibus  liga  Suevica  frequenter  pacifice  egit  et  nil  effecit. 

Mox  deinde  secuti  sunt  rustici  Algoie  contra  episcopum  Augu8- 
tensem  Cristoforum,  hereditarium  dominum  snum,  qui  nee  in  propria 
persona  illos  sedare  potuit. 

25  Die  16.  februarii  insurrexerunt   circiter  4000  rusticorum  prope 

Waltringen  duobis  miliaribus  ultra  Ulmam. 

In  die  carnisprivii,  26.  die  februarii 2,  Udalricus,  dux  Wirten-  ^^^^ 
bergensis,  de  Basilea  exiens  secum  babuit  32  vexilla  Helvetiorum  et  13 
bombardas,  10  slangen  atque  3  chartbanen,  ea  intencione,  ut  ducatum 
30  suum  iterum  recuperaret. 

Eodem  die  dominus  Qeorgius  Trucbses  de  Walpurg,  baro,  supre-  A  6i5 

mus  lige  Suevice  capitaneus,  cum  seditiosis  rusticis  in  Hogoia  talem 

concordiam  iniit,   ut  omnia   arma  atque  cultellos  deponerent  et  in 

oppido  Stocken  successive  ad  boram  incarcerarentur,  quod  illi  summo 

35  gaudio  erectis  manibus  in  coelum  cum  gratiarum  actione  acceperunt. 

Deinde  subsequenti  secunda  feria  (27.  ^ebr.)  dominus  Qeorgius  a  eis 
Trucbses  ex  Stocken  cum  1000  lanceariis  abiit  et  Trudlingen  intravit. 
Capitaneus  super  lanciarios  fuit  Jobannes  Miller  cum  una  manu. 

1.  L.c.@.XVIff.  ÜBcrbieChro-  ^anb^rift,  Sabcrner  ^anbfd^rift,  bic 
nographiaf.bic^anbWtiftenbcfddm«  beigefügten  3<»Wen  bie  @eitenja^I  ber 
bung  ju  @enbet  @.  XXXV.  Betreffenben  @tette  in  ber  SBaumannfd^en 

2.  2)ie  am  9lanbe  fle^enben  SBe^eid^«  bejto.  in  bec  ^bamfd^en  d^bitlon. 
nungen   A,   Z  bebeuten    ^ug^butget 


358  (Sf)xon\t  M  dimtM  @enber. 

^58  Feria  3.  camisprivii  (28.  fjcbt.)  dominus  Georgius  Truchses  cum 

150  equitibus  versus  Balingen  duci  Udalrico  de  Wirtea^rg  obviam 
processit.    Et  in  die  dnerum  (1.  iD^ät})  500  rustici  exHegoia  exierant 
pro  ejus  subsidio,  quos  dominus  Georgius  Truchses  omnes  usque  ad 
unum    interfecit.     Deinde    rusticorum  vexillum    donavit  Wilhelino5 
Truchses  patrueli  suo  pro  denario  confessionis  etc. 

2lu«  bcm  ^ter  SDWtget^cttten  ift  tx^^tüSi,  baß  ©enber  gur  «bfaffung 
feinet  Brevis  cathalogus  in  ber  Chronographia  bad  Ziagebud^  bed  $and 
Su^  benu^te,  unb  jtDar  ift  ed  bte  ^au^tqueQe/  bte  tl^m  l^terbei  t)ortag, 
neben  bcnen  er  aber  nod^  anbete  gcbrauiä^te,  tote  er  fld^  auöf  getegentfid^  lo 
auf  ntünbßij^c  STOtttl^ettungen  beruft. 

®o  l^aben  toir  a(fo  gtDet  Searbetfungen  bed  Su^'fd^en  Za^tinäft^ 
i)on  ber  $anb  ©enber«:  bte  eine  (tatetnifd^e)  ift  bie  in  unferm  Brevis 
cathalogus  seditionum  entl^aftene,  bie  anbere  (beutfd^e)  bte  Don  ®reiff 
unb  SÖaumann  i)eröffentüd^te.  S35etd^e  ber  beiben  bie  frttl^ere  ift,  tä§t  [xäf  is 
ntd^t  f eftfteüen ;  bieüeld^t  f)at  er  beibe  gteid^jeitig  gefertigt,  ©id^er  ift  nur, 
bag  bie  tateinifd^e  Slbfaffung  nad^  bem  Saläre  1526  unb  toal^rfd^einßd^, 
bag  fte  üor  bem  3a^re  1529  ijoCenbet  i)ortag^. 

1 .  @.  bie  ^anbfd^riftenbefd^tcieunö  5U  @enber«  (S^tonif  @.  XXXVI  u.  XXX VU. 


V. 

®er  Sleid^gtag  ju  SlugSburg  im  Saläre  1530. 

(%vc9  bet  fog.  Sangettmantelfd^en  (S^rottif.) 


Einleitung. 


!Oer  JReld^^tag  gu  äugöburg  im  ^af)U  1530. 

5)cr  im  S^ad^fofgcnben  mttgctl^ctttc  Sdtxxdft  ü6cr  bcn  Slug^burger 
Sictd^Mag  Dom  3alifre  1530  tft  einer  Sl^roml  (^aj)ierl^anbfd^rift  be« 
16.  Sal^rl^unbert«)  entnommen,  bie  Don  ^aul  Don  ©tetten  in  feiner  ®e^ 
fd^id^te  ber  3ieid^«ftabt  3lug«burg  öfter  unter  ber  S3ejeid^nung  ^Sangen* 
mantetf d^e  ßl^ronif  citiert  tt)trb.  ® ie  finbet  pd^  in  einem  Sobejc,  ber  ieftt  mit 
ber  (Stilette  Aug./89  in  ber  3lug66urger  Srei«*  unb  ®tabt6i6Iiotl^eI  auf^ 
betoal^rt  toirb.  —  9luf  bem  ^ergamenteinbanb  fielet  man  ba^  cotorierte 
3lug«burger  ®tabtn)a^)j)en  toxt  auf  bem  jioeiten  ©latt  berSronica  atter 
unb  nett)er  gefd^id^ten  unb  barunter  benfetten  ®<)rud^  in  bemfelben 
ornamentalen  Slal^men  »ie  bort. 

!Oer  ßobejc  enthält  jioei  §au^)tt^eUe.  S)er  erfterc  fül^rt  ben  Sitct: 
®efd^rei6ung  /  ©ad  fid^  in  ber  »eitberuembten  ftat  2lugf^)urg  /  Dor  etüd^ 
^unbert  jaren  unnb  bi§  auff  ben  ©d^maflatbifd^en  Srieg  für  naml^affte 
/  ©el^aimen  gefd^id^ten  in  ©aiftftd^en  /  unb  »eltlid^en  fad^en,  aud^  ^egen 
/unb  Slnberm,  fonberüd^  »a«  Dor  SRl^at/unb  ©erid^t  gel^anbtet  »orbcn, 
ba^  ain  ffimeme  |)erfon  öon  bem  /  uralten  ©efd^ted^t  ber  Surger  unb  be« 
Mainen  r^at«  ju  2lugf<)urg  /  für  ain  befonbere  ©el^äum/nu«  auffge* 
fd^riben,  bern  /  ®ef d^id^ten  id^  bann  in  meiner  Sronica  /  I^aine  nit  alfo 
/gefunben.  —  5)aju  gel^ört  bo^:  »Jegifter  /  Über  ba«  ®e^eim  58ued^, 
»eüid^e«  id^  /  Don  ainem  Sangenmanntel  belommen,  ber  Dit  jar  inn  Slug^- 
^)urg  ain  ratl^geb  getoefen/unb  ben  mel^rcrn  tl^ail  befd^riben,  toa«  fid^ 
Dor  9J^at  unb  (Seric^t  jugetragen  /  bi«  auff  ben  ©d^matlatbifc^en  /  Srieg, 
bergteid^en  fad^en  id^/in  meiner  Sronica  juDor  nit  l^ab. — SBetd^er  Sangen^ 
mantet  ber  SSerfaffer  biefer  S^ronif  gemefen,  ift  nic^t  belanttt.  3n  ber 
15arfteliung  be^  ateid^^tage«  Dom  Saläre  1530,  Sdl  i3o*  fj)rid^t  er  ein 
paax  Wlai  oon  ftd^  fetbft  unb  jmar  in  ber  erften  ^erfon.  ©ei  ber  ßr^ 
jä^fung  Don  bem  Streite  jtoifd^en  bem  Saifer  ic.  unb  bem  Äurfürften 


362  (Sinleitung. 

DonSaci^fcn  :c.,  oB  man  bei  ben  SScrl^anbtungen  jucrfi  bte  ®(attbcn«fa(j^en 
ober  bte  bel^arrltd^e  ^itfe  'an  ben  S^fircfl^en'  bomel^men  foBe,  Bemerft  er : 
Söf  n)arb  btfer  matnung,  ba|  ber  arttlul.  ben  glauben  Be« 
tangcnt,  fott  ju  beut  erften  ffirgenomen  »erben,  boä)  mtäft 
man  barneBen  anä)  t)on  ber  Bel^arltd^en  l^tlf  rl^attfd^tagen. 
aSieüetd^t  toax  ber  in  Siebe  ftel^enbe  Sangenmantel  Jener  SBotf  Sangen» 
mantet,  ben  ber  diatff  tjor  ©eginn  be«  9iei(j^«tage«  toieberl^ott  an  ben  §of 
bed  Saiferd  nad^  SnndBrud  fd^idte  ober  äßattl^Su^  SangenmanteC  ber  im 
3a]^re  1 529  Don  ber  ®tabt  auf  ben  3ieid^«tag  nad^  ®pmx  gefanbt  »orben 
toax.  Sebenfaöd  toar  e«  eine  tool^tunterrid^tete  ^erfönüd^Ieit,  ber  unfer 
©erid^t  entftammt,  loie  fd^on  bic  bemfetBen  eingerüdtten  ©d&riftflüdte  er» 
lennen  laffen.  Seiber  liegt  und  bie  S^ronil  nur  in  einer  ÄBfd^rift  üor, 
bie  ein  Derftänbnißlofer  ©d^reiBer  angefertigt  l^at;  bod^  liefen  fid^  bie  öon 
il^m  Derfd^utbeten  9Jad^täffigIeiten  meiften«  rid^tig  ftetten  K 


3Der  jtoeite  5Eeit  be«  Sobejc  l^at  nur  im  3iegifter  eine  Bef onbere  ÜBer» 
fd^rift:  JRegifter  üBer  SBill^alm  Giemen  Äronidtl^a  Bued^.  Cr  Beginnt 
in  bem  Sobe;  auf  Sbl  239''  unb  erioeift  fid^  a(d  eine  toilKIürtid^e  9(udn)a]^( 
Don  ©tüdten  be«  3iemfd^en  Sl^ronitoerle«  —  fotool^t  ber  cronica  atter 
Dnb  netoer  gefd^id^ten  ate  aud^  ber  conica  netoer  gefd^id^ten.  ®te 
Beginnt  mit  bem  SlBfafe:  S35ie  ain  reid^er  Burger  l^ie  öerbarB,  ber 
l^ie«  ber  ^ ortner  (1324)  unb  enbet  mit  bem  SlBfafe:  85on  ainem  fd^nee* 
larter  (!),  ber  13  ctatoen  l^ett  (1518).  Dicfe  $anbf(^rift  l^at  nur  SSertl^, 
foioeit  fle  ©teöen,  bie  in  ber  9lemfd^en  ßl^ronil  burd^  2lu8rei§en  öon 
Slättem  verloren  gegangen  pnb,  erl^aöen  i^at. 

&  folgt  in  bem  Sobe^  nod^  eine  'SBeitföuffigere  ercISrung  bed  Burger« 
maifter  Utrid^  ©d^tt)arfeen  DerBred^en,  aud^  feine«  Derrid^ten«,  »arumb 
er  jum  gatgen  Derurtl^aiÖ,  bergleid^en  in  bifer  Sronidta  nit  Befd^riBen' 
(foI261*— 263^).  ÜJaran  fd^Iiegt  pd^  eine  Don  f»)ätcrer  $anb  nad^ge- 
tragene  '©tammtaffef  Utrid^  ©d^toarfe*  (263»— 264^).  S)'en  ©d^tu§  be« 
Sobejc  Bitben  eine  groge  Slnjal^I  teerer  Stätter,  auf  beren  einem  nod^  mit 
längerer  ©d^rift  eine  am  12.  SWai  1706  BeoBad^tete  ©onnenpnftemi« 
Berid^tet  toirb. 

1.  (Sine  ^Bfd^rift   unfered  ^iüdt»     9lr.  129  ber,  '^d^S^e'  im  ^uedButger 
finbet  \idf  in  einem  t>on  $aul  $ector     @tabt«^td^ib  attfben}al(>vt  toitb. 
^JJiair    ^ertü^tenben   ©anbe,    ber    al« 


[Ö(.  126^]  SSotgt,  tt)tc  bcr  latfer  Satot  gfl  Slugö^^urg  atn  rcid^^tag 
^telt,  unb  toa«  ftd^  üon  tag  gfi  tag  ücrtauffcn,  aviä)  »a«  man 
bet  9lug«^)urget  j)rcbicanten  l^alBcr  ffirnam,  unb  tote  bie  bon 

äug^^jurg  grofen  firlt  mit  bem  latfcr  l^cttcn,  unb  fünft 
5  etttij^  fd^rifftcn  etnl^omcn  fcinb. 

3tem  tote  man  galt  bon  ber  gebnrt  ßl^rtfti  1530  iax,  ba  toarb  bet 
retd^dtag  burd^  ben  fatfer  @are(  au^gefd^rt(en  auf  ben  ad^ten  tag  a^rtl, 
ba«  l^att  fid^  aber  »erjogen,  tote  l^emad^  bolgt*. 
[Sdl  127*]  3u  foütd^em  retd^dtag  toarb  am  rl^at  juSlug«j)ttrg  retttg,  ettfid^ 

10  fuoßlned^t  anjünemen,  allein  an^  ber  ttrfa(ä&,  bie  toad^t  be«  tag«  unber 
ben  tigeren  unb  bie  nad^ttoad^t  ju  tefeqen,  bamit  bie  burger  befterminber 
mit  bcr  toad^t  befd^toert  tourben,  bietoeit  e«  jefet  fonbertid^en  tl^eur^  unb 
bie  narung  fd^toer  toere,  aud^  bie  Bürgertoad^t  befter  tag  unb  ftatttid^er 
ergebe  unb  menigcttd^  befter  bat  wiit  frib  fein  unb  bleiben  med^t,  barmit 

15  frib  unb  ainigf^ait  unber  S^eutfd^en  unb  SBelfd^en  crl^atten  tourbe^ 

^argu  l^at  ain  rl^at  bor  ainer  guten  geit  unb  e^e  bat  ^^^  reid^«tag 
toarb  au«gefd^riben  angefel^en  unb  erfl^enbt,  bat  w^^w  w  ber  ftatt  5lug«* 
pnxi  foüte  in  ettlid^en  gaffen,  ba  bor  nit  fetten  toeren,  Ictten  mad^en 
laffen,  aber  fid^  fold^e«  an^  anbern  fürgefalnen  gefd^efften  bcrjogen  unb 

20  Derl^inbert  toorben,  alfo  bat  fi^  ^^P  lurcjlid^  bor  anfang  be«  reid^dtag« 
gemad^t  tourben*. 

511«  nun  ber  laifer  geen  S^rienbt  unb  bolgenbft  geen  SntbrudE^ 
1f)am  ^  f d^idtl^t  ain  rl^at  ain  bottfd^afft  gue  bem  laifer,  bie  toal^ren  ©ar* 


1.  @.  @cnbct  @.  252  «rnn.  1.  — 
2)ad  Ortgittal  ber  ber  <Bta\>t  ^ug^burg  )U« 
gefanbten  ^(ufforberung  gur  S^^eilnal^mc 
an  bem  9leid^dtage  Befinbet  ^6f  im  ^ugd» 
Bürger  ©tabt'^lrJplto. 

2.  @.  bctt  S^ümBerger  ®ef.-SBer.  dd. 
20.  Wlai  1530, 1.  c.  @.  56  iÄr.  693;  dd. 
11.  Suni^ir.  716@.  90. 

3.  @.  @enber  @.  252,  19.  ®gt  üBer 
bie  SorBereituuaett ,  loeld^e  bie  @tabt 
^ug9Burg  für  Ben  9leid^dtag  traf,  im 


allgemeitten  @immet,  ^ug^Burg  uttb  ber 
9teid^6tag  bed  3aBre8  1530,  Programm 
ber  f .  Ärel«reatf  d^ulc  inSluggburg,  1882. 

4.  ®gL  ben  iÄümBerger  ®ef.^©er. 
dd.  26.  aWai,  1.  c.  @.  66  9h.  703 ;  @ctt» 
ber  @.  252,  16.  —  (S«  »aren  Bereit«  im 
Sa^re  1488  eingelne  Straßen  mit  @^)err* 
fetten  berfe^en  Sorben,  ©enber  @.  47,  4. 

5.  ^arl  traf  am  4.  ilJ^ai  bon  ^otoana 
fommenb  in  9nn«Brud  ein.  ©d^trr* 
mad^er  @.  39. 


364 


(S^tonil  beS  (Siemens  (Senber. 


ti^olmc  ©cifcr  unb  SBoIfgang  Sangcnmantel ,  bte  bte  lat.  mai-  nad^  altem 
Qtixauä)  laben  foltten^ 

©tetoeil  bte  l^tnioeciB^  unb  an^  toaxm,  ia  fd^idl^et  fat.  mal  öin  rittet 
mit  namen  l^err  Saf^^ar  fiüngten,  [©f.  127  ^  ain  l^of marfd^aldl^  ^  mit  ainer 
creben^  unb  injtruction  an  ain  erbaten  rl^at  al^ie  jä  3lug«j)urg,  »eBid^e«  s 
inl^att  atfo  (auttet,  ba§  lai.  mal  toer  gtaubli^en  ffirll^omen  unb  berieft, 
ba|  ain  rl^att  l^ette  jkpai  taufenbt  hted^t  angenomen,  bad  bann  ir  !ai.  mai* 
ganfe  unfeibenliiä^  »ere,  unb  toere  barauf  ir  lai.  mai-  emftlid^er  toiOi, 
mainung  unb  gefd^efft,  ba|  ain  rl^at  biefeKen  Ined^t  aUt  Urlauben 
unb  l^iniDecfl^  W^^ffcn,  bann  ir  mal  :c.  tooBt  fotd^e«,  toie  Jefet  befd^ed^en  10 
foüte,  felber  unb  in  ir  mai.  :c.  namen  bertoaren  taffen  unb  ir  mai.  iDoBte 
bie  l^od^jeit  bel^atten  unb  l^aben  ^ 

!Darauf  gab  ain  rl^at  l^err  ßafrar  Single  bie  anttport  unb  jaigt  im 
fautter  an,  baß  ber  hted^t  nit  fobil  toeren  unb  nit  jtt)ai  taufenbt,  aud^  bei 
toeitem  nit  taufent^  aud&  toarumb  unb  »arjfi  fie  ain  rl^att  gfi  braud^en  15 
tt)iflen«.  al«  l^err  6af|)ar  ben  grunbt  be«  l^anbefe  crffir,  fagt  er,  er  leerte 
e«  gern,  bann  e«  toer  ber  lai.  mal  ^il  anberft  fürtragen  »orben,  er 
tooBte  e«  lai.  mal  mit  grunbt  fd^reiben,  ba«  foBt  ain  r^at  aud^  tl^fin.  ba 
fd^rib  ain  rl^at  fai.  maf.  mit  grunbt  nad^  teng«  aBe  l^anblung,  »arumb 
unb  ti)ie  fie  bie  Ined^t  l^etten  angenomen,  aud^  toieöit  ber  »eren,  unb  »ar*  20 
gfi  fie  gebraud^t  foBten  toerben,  unb  berl^iett  ir  maj.  [SÖl  128*]  nid^t«, 
unb  batten  ir  mai-,  ba§  fie  bei  foBid^em  gnebigdid^  ir  fai.  maj.  bleiben 
tt)oBten  taffen. 

üDarauf  gab  bie  lai.  maji.  bem  regiment  im  reid^,  fo  bifer  jeit  burd^ 
bie  reid^ftenbt  gefecjt  »arb ,  f 0  aud^  jfi  bifem  reid^«tag  bon  ®^)eir  all^er  25 
gen  3lug«^)urg  erforbert  toa«,  bebetd^  unb  inftruction  ber  Ined^t  l^albcn 
jü  Raubten;  beöfetben  fid^  aud^  bad  regiment  bon  ftunb  an  angenomen  unb 
ainen  ganqen  rl^at  erf orbern  tl^et;  unb  atö  ain  r^at  für  bad  regiment  H^am, 
»arb  bemettem  r^at  fürgel^alten,  ber  lai.  maj.  bebetd^,  aud^  bie  inftruction 
beriefen ,  bie  ber  borgegebner  l^err  ,6af^)ar  ftingling«  inftruction  »aft  30 


1.  2)le  ©81.  be«  3a^te8  153o;tt)el(l 
au8  auf  81.49*  unter  "SttitQttt  öitb 
^ottenlon^  (f.  post  Johannis  Bapt.,  IB. 
Sunt) :  *3t.  199  fC  in  golb  2  ÄJ  17  ß  1  ^> 
Ferren  8.  Setfetn  t)nb  S.  SangenmantI 
fut  29  tag  jcrung  2  mal  gen  gnnfrtug 
^Inionbmtbet'.  3nber2iteratten-@amm« 
Inng  finben  f\6f  mehrere  @tMt  an9  bet 
(Sonef^onben)  gtoifd^en  bem  9{at^e  unb 
bieten  feinen  abgefanbten.  @.  ben  Sn»» 
^alt  bei  eimmet  e.  17  ff. 


2.  ^af^at  J^üngUn  t>on  (S^renbetg; 
feine  Slbfertiaung  nat^  ^luggbutg  batiert 
öom  11.  SWai. 

3.  @.  @enber  @.  253,  3. 

4.  @.  ben  ^ütnUxQtx  ®ef.*©er.  bom 
17.  Wtal,  1.  c.  @.  52 ,  Sit.  690,  »o  t)on 
800  t>on  ber  (Stabt  angemorbenen  Stntäf» 
ten  bie  9lebe  ifl;  ba8  ©d^reiben  be« 
3ßat^i«  Pfarrer  an  ftttt  ©u^  dd.  1 1 .  Sunt 
bei  mxd,  1.  c.  Sfh.  740  @.  454. 


i 


»eUage  V. 


365 


gerne!  (auttet,  bod^  mit  meretm  anl^ang  ber  tetten  l^alben,  fo  atn  rl^at 
ffat  mad^en  taffen,  unb  ba^  tax.  mal  anberft  bertd^t  tpere,  abennatö  mit 
begeren ,  bie  Ined^t  }ue  Urlauben  unb  l^intoedl^  ju  fd^affen,  ganc)  emfttid^ 
genuog  K 

5  ®o(d^ed  aQed  tpar  auf  ba6  l^efftigeft  in  !ai.  mai.  getragen  ainem 
ri^at  gütoiber  unb  nad^tail  burd^  ained  rl^attd  mt§gfinen,  bamtt  ungnab 
auf  ain  rl^at  guetoerfen.  bameben  »arb  aud^  lai.  mai.  burd^  biefetben 
aind  rl^atd  mi§ginen  angaigt,  ba§  ain  rl^at  bie  Ined^t  aQein  aud  ben 
Sutterifd^en  ftetten  ir  lai.  mal  sutoiber  [931. 128^]  angenomen  unb  be* 

lofteüen  ^ett  taffen,  ba«  bann  ain  tautterer  ungrunbt  »ar^. 

9luf  foQid^ed  aQed  gab  ain  rl^at  bem  genanten  auf  aQe  geleerten 
articul  nad^(engd  antiDort  toarumb  bie  fetten  gemad^t,  unb  toarümb  unb 
toarjue  bie  Ined^t  l^etten  foBen  gebrandet  toerben,  aud^  bie  anjaü,  unb  toie«' 
t>H  ber  hted^t  »eren  angenomen.  unb  bamit  fie  gancj  tauttern  grunbt 

15  l^etten,  übergab  ain  rl^at  bem  regiment  bie  gar  redeten  muftergettef,  namen 
unb  juenamen ;  an  bemfetben  befanbt  \i6f  mit  grunbt,  ba§  ber  Ined^t  nit 
l^atb  foDit,  aU  ber  lai.  maj.  anjaigt  »orben  toar.  e«  erfanbt  ftd^  aud^ 
nit,  bag  bie  fned^t  aüein  öon  ben  Sutterifd^en  ftetten,  fonber  öon  alten 
orten  l^er  toeit  gefamtet  üotdE^  toax.  biefelbig  antioort  nam  ba«  regiment 

20  an,  ba|  fie  fotd^e«  lai.  maJ.  tooBten  juefd^reiben  unb  bie  regifter  bamit 
fd^idEl^en,  barmit  lai.  mal  gar  mit  grunbt  berid^t  lourbe,  bann  fie,  bad 
regiment,  Il^unben  feigen  unb  merdtl^en,  ba§  ain  rl^at  l^art  oi^ne  grunbt 
üerfagt  »ere. 

3)a«  aber  l^utf  aBe6  nit,  fonber  muoft  ain  rl^at  aBen  feinen  Ined^ten 

26  urtaub  geben  ^  unb  tauff en  taf en.  berjfi  Iie§  ber  laif er  tauf enbt  Ined^t  an^ 
nemen,  bie  [Sdl  129*]  looBt  er  in  bie  ftatt  legen,  unb  ba§  bie  öon  5lug«purg 
biefelben  öerf otben  f oBten  *. 

S35ie  nun  bie  i)on  9lug^^)urg  fotd^e«  getoar  tourben,  ba^  ber  laifer 
tooBt  anbere  hted^t  annemen  unb  l^erein  legen,  ba  fd^idtl^ten  pe  abermatö 

30  ir  bottfd^afft,  ben  ©artl^olme  ©etfer  unb  S35otfgang  Sangenmantef,  loiber 
jüe  bem  faifer  geen  Sn^rudf^,  ba«  abguetragen^  aber  e«  §alf  aBe«  gar 


1.  ^m  24.  Wtax  erfd^ienen  ttliäft 
9{egiment8rätl^e  bot  bem  ^at^t  unb  ^tt» 
langten  auf  ®r«nb  faifertt^en  SBefef^le«, 
bag  bie  angemorbetten  Sanbdfned^te  ent$ 
lajfen  unb  bie  Letten  Bcfeitigt  ȟrben. 
mxni>.  ®ef.--©er.  öom  26.  2Kol,  I.e. 
^x,  703  @.  66. 

2.  (S.  ba«  &ä)XtiUtt  ^t»  Tlat\^i9 
planer  an  ^eter  »uft  dd.  11.  Sunt  bei 
»itd,  1.  c.  mx.  740  @.  454. 


3.  ^Sm  17.  Wlal 

4.  »gt.  ben  mxnh.  ®ef..©er.  öom 
28.  Wla\,  1.  c.  ^x.  705  @.  70  unb  bom 
8.  3ntti,  1.  c.  iÄr.  715  @.  89;  ben  2Rem- 
minger  öef.^öer.  bom  1.  Snni  bei  2)o» 
bei,  »Icf.  ®t\6f.  bott  iWemmingen  @.  27 : 
ben  ©tragburger  ®ef..©er.  dd.  28.  Wlax 
bei  mxd,  1.  c.  @.  445  ^x,  726. 

5.  S^rc  SJbreife  melbet  ber  «Würnb. 
©ef.'öer.  bom  31.  SWai,  l  c.  9lr.  708 


366 


(S^roni!  be9  (Siemens  <Settbet. 


nxt,  fonbcr  »arb  in  g^f^at  fo  Im.  mal  atfftx  fl^eme,  tPoBtc  fid^  tr  maji. 
erfaren  unb  barnad^  ir  ntaji.  bcfänbe,  tootttc  fle  fid^  aud^  l^attcn. 

Unb  tDurben  bie  Ined^t  atfo  t>oxt  be^  latferd  l^aubKetten  angenomen 
unb  jue  ©d^toab^SWend^tngcn  gemuftert^  unb  ain  rl^at  muoft  ben  l^albcn 
monatfotb  auf  bie  taufcnbt  hted^t  bejaüen^  unb  Derjod^  pd^  bic  \adf,  bi^5 
ber  laifer  jfi  2lU8«j)ur8  cinjod^.  beffetten  tagö  god^en  bie  Ined^t  gü  Slug«* 
^)Utg  aud^  ein  üor  bem  laifer,  ain  ftunbt  ober  g»uo  ^. 

ÜDiefelben  Ined^t  muoften  toaäftn  atoegen  mit  ainem  fenbten  auf  bem 
gronl^of  Bi«  in  l^unbert  ftardO^*  unb  ettüd^  unber  Unfer  gtauintl^or, 
ettl  d^  unber  §aiüig  ßreucgertl^or,  cttlid^  auf  bem  SSertad^,  etttid^  auf  bem  lo 
SBeinmardB^t ,  etttid^  auf  bem  firei^  nit  toeit  t)on  bem  ÄtendE^ertl^örlen 
unb  iren  ettlid^  Dor  bem  Sarfuoffertl^or^ 

[©I 129^]  3)arjn  »arcn  aud^  bie  Burger  auf  ben  t>m  ^Jtecjen,  auf  bem 
©erlad^ ,  auf  bem  SBeinmardt^t ,  auf  bem  Srcife  unb  Dor  ©arffioff ertl^or, 
atoegen  auf  ainem  plaq  jtoen  l^auBtteutl^  üBer  gelten  l^etffer,  unb  barju  is 
muoften  aüe  nad^t  ber  Befolbcn  aine«  rl^at«  ]^au^)tman  ainer  »ad^en  auf 
bem  ©ertad^. 

Unb  im  tt)inter,  atö  ed  gar  latt  toar,  ba  gieng  man  mit  ber  toad^t, 
ba|  man  aBtoed^flet,  auf  ettlid^e  junft^eifer,  baft  man  fid^  »ermen  me^t, 
be^  laifer«  unb  ber  ftatt  »ad^t:  ate  bie  auf  bem  ©ertad^  auf  ba«  aroe^ger*2o 
^au^  unb  bie  Dor  SÖarfuoffertl^or  auf  ba«  SSifd^erl^au«,  bie  anbem  jwen 
Blecg  aud^  in  il^re  oerorbnete  l^eifer;  ba  üe|  man  ftftBen  l^aicjen,  unb  ain 
rl^att  üerorbnet  ba«  l^olcj  barjue.  unb  e«  toar  aud^  in  ber  orbnung,  fo 
ain  rl^att  gemad^t,  ba§  atoegen  ain  gtt)elfer,«  be«  groffen  rl^at«  auf  bem 
©erlad^tl^urn  fein  muoft  unb  fnnft  auc^  unber  jiebem  ^anpt^ox  ain  jtoelfer,  25 
unb  bargn  n)urben  aud^  genomen  aUe  tag  2  k)on  ber  ^errntrindCl^ftöBen 
unb  gioen  ^on  ber  ^auff(eittrind]^ftuBen,  bie  muoften  aud^  unber  ben 
t)ier  l^au^ttl^oren  fein  be«  tag«,  atfo  bag  atoegen  Bei  ben  gkoelfern  ainer 
t)on  ainer 2:rind(]^ftuBen  fein  muoft;  unb  ettUd^e  ber  Kainen  t^erlen  tourten 
öerfj)ert  gel^atten  :c. 

[Sdl  130*]  SBie  nun  lai.  mai.  t)on  3n|Brud(]^  ^erau«  unb  geen  5Künd^en 
I^am,  ba  fd^idf^t  ain  rl^at  maifter  ^anß  ^aitn,  ber  ftatt  pnbico  ^,  gen 


30 


@.  78,  l^rc  fftMh\ft  toou  SttnSbrnd  ber 
toom  11.  3uni,  1.  c.  ^x.  716  @.  90. 

1.  SWufletmeitiertt)arS5cittoon@(i^e(* 
lenbetg. 

2.  $g(.  bas  ^dfxdhtn  bed  aJlat^iS 
^farret  an  ?etet  ©«^  dd.  11.3uni  1530 
bei  SJird,  1.  c.@.454  i«r.  740;  ben  3fiürn« 
betger  ®ef.«8er.  dd.  11.  Sunt  «Rr.  716 
<a.  90. 


3.  @.  @cttbet  @.  274,  17;  f.  @lm- 
met,  1.  c.  @.  20. 

4.  »gl.  @ettbct  e.  253,  22. 

5.  »gl.  @ettber@.253,14. 

6.  Stöölfet  gießen  bie  jttiJlf  MU 
gtieber  be9  ^udfc^uffed  iebet  ßunft,  bie 
ben  großen  9?at^  Bilbeten. 

7.  $an9  ^gg,  @)^nbicud  ber  @tabt, 
eine  ^»ieberkoenbete  i^ertrauend^erfon  be9 


©etlagc  V. 


367 


10 


aßfind^en  ^  gu  atnem  bcd  laif er«  rl^att  unb  tau  mat.  auf agen  unb  fragen 
(äffen,  ed  n)eren  bie  burger  guotttptdig,  tr  mat.  l^eraud  enbtgegen  ih 
jted^en,  ti)o  [e«]  tr  maj[.  ntt  mt^faüen  toottt,  too  e«  aber  tr  mal  nit  gef atten, 
»oüt  fold^ed  atn  rl^at  abfd^affen.  barauf  lieg  ber  laifer  ant»orten,  ir  mal 

5  tte§  ird  tootgefaBen  be«  enbtgegenxnad. 

3u  f otttd^em  cinjted^en  l^etten  fici^  Dil  guter  gef eßen  gertft  Don  batben 
Sirtndl^ftuben,  ratfig  unb  xufuog,  unb  gar  t>xi  fd^öner  Matber  unb  l^arnefd^ 
mad^en  taffen,  bann  e«  l^ette  fle  ain  rl^att  barumb  bitten  unb  begrteffen 
laffen. 

dn  mitter  jeÜ  unb  btetoeK  bie  lai.  mal  jü  3)2ünd^en  tag,  ba  Ildamen 
be«  faifer«  furier  al^er  gen  2lug«^)urg  \  bie  l^ietten  fid^  Daft  ftrendß^lid^ 
gegen  ben  teit^en,  l^anbteten  mit  getpatt  unb  gancg  t>H  anberft,  bann  t>ox 
nie  ju  3lugd^)urg  auf  reid^dtägen  erl^ert  ift  iporben.  man  muoft  bie  l^euffer 
aüentl^alben  auftl^un  unb  fie  befid^tigen  laffen;  too  man  fid^  toott  »eren, 

15  ba  tratten  fie,  bie  l^eiffer  mit  ge»att  auf jöeftoffen,  unb  triben  fel^r  t>H 
l^od^muot  mit  toorten.  barjue  [SÖl  m^]  legten  fie  ben  leutl^en  geft  ein 
ire«  gefallen«  in  bie  l^euffer,  unb  l^alf  nit,  baß  ain  rl^at  brei  rl^attöl^erren 
bargu  Derorbnet  l^et,  fie  l^anbteten  nad^  irem  gefaBen.  aud^  ben 
tt)ittibin,  bie  bod^  bett^,  tt)ie  ber  gebraud^  auf  anbem  retd^ötagen  gett)efen, 

20  gefid^en  l^etten  unb  fünft  gefreit  ge»ef en,  ben  legten  fie  ntd^t«  befter  u^niger 
@^)anier  unb  anber  SBetf d^  ein ;  bie  ettlid^  bor  bem  laifer  unb  bem  f tnig 
bett  ^x  getid^en,  ba«  med^t  fie  nit  ertragen,  barju  muoften  ettltd^  »ittibin 
au«  iren  l^eiffern  jied^en  unb  bie  ®^)anier  barein  laffen.  unb  fünft  gar 
i)U  i)ot(f^«  unber  reid^en  unb  armen  muoften  in  au«  iren  l^eiffern,  ftuben 

25  unb  gemed^en  unb  ab  iren  bettem,  fie  unb  ire  fl^inber,  »eid^en  unb  bie 
frembben  feit^  barauf  (igen  taffen,  »ietoot  ettlid^  ba«  umb«  gelt«  toiBen 
getl^an  l^aben  unb  ain  rl^att  l^ett  gar  dlju  fd^affen  mit  benfelben  furieren 
unb  mod^t  bod^  »enig  erl^alten,  bann  tt)ann  ain  rl^at  bargu  reben  ober 
l^anblen  iDoBt,  fo  fagten  fie,  man  tt)oBt  ben  faifer  nit  l^aben,  unb  fie 

30  »oBten«  bem  laifer  [fd^reiben],  ba§  ir  mai.  nit  l^erl^eme. 

3tem  al«  ber  laifer  l^err  6af^)ar  Äiniglin  l^erfd^id^et,  tt)ie  gubor 
fteet»,  ba  gaigt  er  an  ainem  r^att,  ba|  er  [33t.  i3i*]  befetd^  l^ette  bom 


^atift9,  toat  beteitd  im  t)ongen  Salute 
mit  3)^at^ätt9  Sattgenmantel  auf  ben 
9leld^9tag  mö)  (Bpticx  (1529)  gefd^idt 
iDotben.  @.  and)  @immet  @.  25. 

1.  2)er  Äaifcr  n>at  am  10.  3uni  in 
ÜHünd^en  angefommen. 

2.  S5gl.  ben  mxnb.  ®cf.«S3et.  toöm 
20.  aWai,  1.  c.  9^r.  693  (g.  55;  ben  toom 


11.  3uni  Sflx,  716  @.  90.  —  mt  ber 
laifer  [o  fanbten  au^  ^üntg  gerbinanb 
unb  bie  ^tiä}9\üxfizn  i^re  Seute  nad^  ber 
@tabt,  um  für  bte  Verbergen  ju  forgcn, 
nad^bem  bie  meiflen  fi^  f^on  borl^er 
f^riftlid^  bedl^alB  an  ben  S^at^  getoenbet 
Ratten.  @.  ©immet  @.  26. 
3.  @.  oben  @.  364, 3. 


368  (S^tonit  bed  (Siemens  @enber. 

• 

faifer,  too  ftd^  bic  furier  ungefd^tcfl^t  ober  ju  grob  l^atten  tooltten,  baß  er 
o(  inen  unb  iavoox  fein  foQte,  bad  er  fid^  l^iemtt  ganc}  ^oäf  erbott,  aber 
ba«  l^atf  anäf  nit,  bann  bie  fürier  l^anbleten  nid^tdbefterminber  ire« 
gefaBen«  für.  beßgteid^en  befald^  aud^  ber  laifer  bem  regiment  im  reid^, 
ba^  ber  jeit  aud^  jü  9lug«^)urg  unb  gu  bem  reid^^tag  erf orbert  toa^,  mit  5 
ben  fflrieren  juel^anblen,  bad  ergab  aud^  nid^t«,  aöein  t)it  gfitter  toort, 
aber  nid^t«  barl^inber. 

Unb  at«  nun  bie  fürier,  tt)ie  oblaut,  ir  anfang  ain  ffirgang  l&et,  toarb 
bit  öotdf^«  barob  untoiBig,  aud^  bie,  fo  fid^  gerift  l^etten,  bem  laifer  enbt* 
gegen  jögied^en,  ba|  man  fid^  mfad^,  e^  n)urbe  n)enig  t^olSl)  l^inau^io 
gießen,  ba  fd^idtl^t  ain  rl^at  nod^mafö  jfi  baiben  gefeffd^afften  baiber 
ftfiben,  be§gleid^en  gü  ben  ^au^)tteitl^en  über  gelten  l^eufer  unb  lieg  fie 
begrieffen,  baß  fie  lai.  maj.  enbtgegen  gied^en  looBten;  unb  biefelben 
l^aubtleitl^  muoft  ain  ieber  gu  ben  feinen  l^erumb  geen  unb  fie  öon  ain^ 
rl^atö  [tocgen]  begrieffen,  ba  toarb  man  toiber  tt)iBig.  15 

Sltfo  f^am  eö  nad^  üit  gel^abter  ml^ue  bol^in,  ba§  lai.  ma\.  öon 
aßfind^en  l^erll^omen  fott,  ba  tt)olt  fid^  ain  irrung  gtoifd^enben  d^urfürften 
unb  anbem  f ürften  guetragen  be«  einreitten«  l^atben  * ;  ba  giengen  bie 
furften,  fo  bor  [©t.  131^]  l^ie  loaren,  am  morgen  gar  fruo  gue  rl^att  unb 
fd^idO^ten  ain  bottfd^afft  gu  bem  laifer,  tooBte  er  einreiben,  tt)ie  oon  alter*  20 
l^er  getoefen  fein  foBte,  fo  tooBten  fie  l^inauß  reitten,  ir.  ma\.  enbtgegen, 
tt)o  nit,  fo  tt)oBten  fie  leinen  bleiben,  ba  fagt  in  ber  laifer  gue. 

9ltfo  auf  mittood^en  bor  corporis  Christi,  ben  15.  tag  Junii  nad^  gtoctf 
ul^ren,  ba  ritten  bie  d^ur*  unb  anbere  fürften  l^inau«  bem  laifer  enbtgegen 
bid  gue  ber  oberen  Sed^brudfl^en  ungebarftd^,  ba  l^aben  fie  etttid^  ftunbt  26 
gel^atten.  ba  öolgenbcg  lai.  mai.  lomen  ift,  feinb  bie  fürften  abgeftanben 
unb  l^aben  irc  mal  emj)fangen,  l^aben  alfo  ain  gutte  »eil  bei  ainanber 
gel^alten  unb  bamad^  l^erein  gerudt^t  2.  ba  feinb  bie  burgermaiftcr,  bau* 
maifter  unb  etttid^  einnemer  ba  geti)efen^,  bon  ben  roffen  abgeftanben,  gu 
bem  laifer  gangen  unb  atf 0  lai.  maj.  emj^fangen.  boctor  Sonrat  ^eut»  30 
tinger,  ftattfd^reiber,  ^t  in  teutfd^  bie  rebt  getl^an,  bann  gu  ber  geit  toaren 


1.  @.  @enber  @.  261,  15.  »gl.  beu  mlttoer  Oef.-SBer.  bom  16.  3unl  bei  ®o' 
SWemmlnger  ®eJ.»SBer.  öom  16.  Sunt  Bei  bei  @.  29  ff.;  ben  ©rief  be«  3u|lu8  3ona« 
2)o6eI,  1.  c.  @.  28.  liefern  naäf  verlang«  dd.  18.  Sunt  1530  in  '2)et  SBrieftt)e(!^fcl 
ten  bie  ^urfütflen  unb  Surften,  bag  be9  Suf^ud  3ona8',  ed.  ^a»erau  in  ben 
beim  (Einreiten  neBen  bem  laifer  p>d  ©ef^^ic^tdquettenber  $robin}^(i^fenK., 
ihtrfürflen  unb  nicä^t  M  ^ap^t9  «ot*  ©b.  17  @.  157  ff. 

fdjiaft  reite.  3.  @.  ^{^  gramen  berfelben  bei  @en. 

2.  @.  @enber  @.  262,  3.   ®gt  anäf  ber  ©.  273. 
bie  ©ef^reibung  be8  (Sinjuged  im  Wltm* 


»etlage  V.  369 

3crg  SScttcr  unb  3]^cronimu«  3m  $of  gcfd^tootcn  fcurgcmiatftcr  unb  bar^ 
jfi  ntt  öaft  ßefd^id^t  unb  batb  butßcrmaiftcr  nit  öaft  ftardl^,  barumb 
ftc  a\xä)  ntt  l^tnau^rittcn  ^. 

9Ht  »ctt  öon  beut ,  ate  fat.  mal  ^on  bcr  ftatt  a[uß«^)urg  gefanbtcn 

5  cmjjfangcn  warb ,  ba  flunb  bcr  öon  5luß«<)ur8  fuo^bold]^ ,  ba«  l^tnau« 
ßcjogcn  war  in  bcr  orbnung,  [®1. 132*]  auf  jtoattaufcnbt  ftardl^,  mit  bicr 
fcnlcn,  barunbcr  waren  [bic]  J)on  bcr  l^crrn  3Crin(fftubcn,  bic  waren  aüc  in 
fd^toarcj  famatcn  toamcffcr  unb  fd^warcj  liefen,  aUt9  jcrfd^nitcn  unb 
ttjciffc  fetbcn  barunbcr  gefüttert,  unb  ainer  wie  bcr  anbcr  [mit]  barctl^  unb 

10  ti)ci§  f cbcrcn  barauf .  c^  l^cttcn  fid^  aud^  bic  i>on  bcr  f aufflcitl^  !Drin(f^ftfibcn 
aud^  in  ain  bcfönbcrc  färb  gcflaibt  in  cffcigrau  attlaffen  »amcffer  unb 
jcrfd^nitten  l^ofcn  unb  graue  barctl^  unb  gelb  febern,  unb  fünft  t)il  rotten, 
bie  fid^  befonbcrüd^en  in  befonbere  färben  ttaibten,  unb  öaft  fd^ön  mit 
l^amcfd^  anget^an.  unb  öor  bcr  orbnung  ftänben  jttjclf  faldtennetl^,  ained 

isttjic  ba«  anbcr,  aüe  neu  unb  fd^ön,  unb  bie  bud^fenmaifter  aüc  in  ganq 
tt)ciffe  claiber  [gcKaibt],  uff  (anbdfncd^tifd^  jerfd^nitten  2. 

33arbel  l^iclt  bcr  t>on  3lug«^)urg  raifftgcr  jeug:  erftlid^  bcr  ftatt 
l)rot)ifioner,  bcr  waren  bi«  in  bie  i^unbcrt  ^Jferbt,  barunbcr  war  SBoIf  »on 
greijberg ,  ©o(ff  SKarfdf^aldtl^  J>on  Dberborf ,  Ülridf^  SBurggraf  jue  ®ur* 

20  tenbad^,  Sßloff  öon  Änöringen,  ÜKarjc  Sangcnmantcl  jfi  ©iftwangen,  bic 
waren  Haibt  in  reitter  färb,  grau,  unb  in  bcr  ermlen  bcr  ftatt  färb,  bar' 
nad&  waren  bie  »on  bcr  l^crm  Sirindl^ftuben  bi«  in  biercjig  <)fcrbt,  au 
gancj  gleid^  Haibt  in  red^  mit  [St.  132^]  falten  unb  mit  weiffer  feiben 
jwuf adf^  burd^jogen ,  ain  brem  ftienbt  ob  bem  anbern  unb  l^ibfd^  f cbcrcn, 

26  f dawäre j ,  unb  aüc  Icidf^tc  l^arncf d^  mit  arm jeug  unb  ringen  f ettlen  unb 
ftirm  auf  ben  roffen,  atte  gancj  gfeid^.  barunbcr  waren  brei  gancäürtfcr, 
bie  waren  Sl^riftoff  Öl^cin,  Ütrid^  JRed^ßnger  unb  Sl^riftoff  SRcdf^Iingcr. 

!Damad^  jodj^en  bie  gugger,  aud^  bei  ben  öiercilg  ^jferben,  afd^en^ 
färb  red^  an  unb  wol  gerift  \ 

30  Damad^  bie  öon  bcr  Äauffleitl^ftubcn,  bcr  waren  bi«  in  bie  breiffig 
^)f  erbt,  aud^  »aft  wol  gerift ,  in  lorbarf  arben  rcdtl^cn,  mit  gelb  unb  griener 
feiben  öcrbrcm^Jt,  l^i^jfd^  gemad^t,  unb  gar  \6)in  mit  l^arncfd^  gerift. 
barunbcr  waren  fcl^d  j^atbüriffer ,  bie  anbern  aü  mit  leidsten  armjeugen 
unb  bcr  merer  tl^ail  leidet  fettet  unb  fturmcn  uf  ben  roffen*. 

24.  9lat^  *i»ufat^*  in  ber  ^anbft^rift  ein,  toU  el  ft^eint,  finnlofel  *an*. 

1.  @.  @enbcr  @.  272,  8.  3.  Sgl.  ©enbet  @.  273,  5. 

2.  »gl.  @enber  @.  272,  8.  4.  35gl.  ©enber  @.  273,  3. 

€t&bte^roniten  XXV.  24 


370  (Sffxonit  bc«  (£Umen«  ©enber. 

^(fo  jod^  bie  lax.  mal  l^erein  (tö  jS  bem  tl^or.  ba  ^tt  atn  rl^at  ^er* 
orbnet.  ba^  aud  t^ber  junft  fel^d  man  tDo(  gertft  foKten  unb  muoften 
unbcr  bcm  tl^or  fein,  bcr  l^atb  tl^atf  unber  bem  {Rotten  tl^ot,  ber  anber 
t^ail  auf  bad  Stl^attl^au^  jS  ben  jtDaien  Burgermaiftem,  fo  ntt  l^tnaud 
fl^finben  rettten  i.  barjue  muoften  aüc  rl^attgeten ,  fo  [ntt]  fai.  maj.  5 
enbtgegen  jogen  unb  fSnft  ntt  (et)etd^  l^etten,  auf  bad  W)atti)au9  I^omen. 
[S3f.  133*]  !SDamtt  warb  ba«  SRottl^or  unb  Sacobertl^or  famBt  ben  anbem 
^aubtl^oren  tt>o(  öcrfel^en,  barunbcr  öcrorbnct  atle  bte,  fo  juöor  unber  ben 
Kamen  tl^örlen  gett)efen,  bann  bie  Kainen  tl^or  toaren  aQe  ^erf))ert. 

älfo  E^am  bie  fat.  maj.  gu  bem  SRottentl^or.  unb  jtoifd^en  bet  l^eifligcn  10 
®aiftdlir(^en  unb  bed  tl^ord  ba  toartet  man  mit  bem  l^immel,  ber  toar 
bon  bamaft  gemad^t  in  brei  tl^ail  ber  ftattfarb  unb  l^ett  fel^  t)ergulte 
ftangen^.  ben  trug  §an«  SRcd^Iinger,  fjrancj  ^ofmair,  ©itl^atm 
SRcd^Knger,  Üfrid^  ©ulcjer,  Saujc  ©d&eüenbcrger  unb  SWang  @eiq.  bar* 
unber  rütl^  ber  faifer  bie  ^iatt  fftxai  bi^  gen  fant  Sienl^art  an  ber  Suben*  is 
gaffen. 

Unb  bei  fant  Sienl^art  ba  ftflnbcn  in  ber  j)rocc§  aüe  münid^  unb 
<)faffen,  bie  l^etten  aud^  ain  ttjeiffen  l^imel,  ben  trugen  \tf)^  ber  iungften 
tl^umbl^erm ;  unb  toie  fai.  maj.  au^  ber  ftatt  l^immef  jod^  unb  toolt  unber 
ben  ^)faffen]^immel,  ba  fd^eid^t  im  fein  ro§  unb  ttjoö  nit  l^inunber,  bod^jo 
brad^t  erd  barunbcr  ^.  unber  bifem  l^imel  ritt  fai.  maj.  bi^  ju  Unfer  grauin* 
fird^en.  ba  ftunb  bcr  faifer  ab  unb  gieng  l^incin.  unb  tt>ic  ir  maj[.  I^inein 
fl^am ,  ba  fürten  fle  in  für  ben  fruemc^altar ,  ba  fnicgt  ir  maj.  nibcr. 
ba  toarb  ain  ampt  gcfungcn  unb  ir  maj.  ber  fegen  gegeben*,  üolgcnbcj 
ritt^  ir  mal  ^n  ir  l^erberg  2c.  \  25 

[®1. 133^  äte  nun  fai.  maj.  I^inein  auf  bie  ^falfe  fl^am,  [ba  fd^ueff  er 
atle  furftcn  ab  aufferl^afben  bereu,  fo  man  (utterifd^  l^aift,  aU  ben  d^ür* 
fürften  J>on  ©adf^fen,  marggraf  3ergen  »on  S3ranbenburg ,  l&erfeog 
Smften  unb  fein  bruber  ton  Öuncnburg,  ben  lanbtgraöcn  J>on  Reffen, 
fürft  i>on  Slnl^alt«  2C.,  bie  (ie^  er  gu  im  befd^aiben.  unb  tote  fiel^incinso 
f^amen,  toarb  in  färgel^atten,  bag  fai.  maj[.  an  fie  begeret,  bag  fie  gott 
)u  (ob  am  morgen  gu  bem  am))t  mit  fat.  maJ.  f^omen  unb  mit  ber  ))ro€e6 
gen  tooöten.  barauf  gaben  bie  obgcmciten  fürften  fai.  maj.  juc  anttoort,  flc 
tocrcn  burd^  bie  l^eittig  fdf^rifft  bcrid^t,  ba^  fie  gencjlid^  glaubten  unb  bar* 
für  l^ieltcn,  bag  foüid^e  jjroccffion  gott  fl^atn  (ob  nod^  el^r  fein  f^önbtc,  36 

1.  8gt.  oben  @.  369,  1.  5.  »gl.  @cnber  @.  278,  8. 

2.  8gt  ©rnber  @.  273,  16.  6.  ©gt.  @e«ber@.278  «nm.  1.  »gl. 

3.  $g(.  @enber  @.  274,  5.  anäf  ben  Wltmminatx   ®ef.«9er.  i»om 

4.  S3gt  @enbcr  @.  276,  18.  19.  Suni  bei  2)obel,  1.  c.  @.  29. 


©ellage  V.  371 

bann  e«  ttjctc  ttJibcv  ba6  ttjort  gottc6  unb  bic  ^atütg  gefd^rifft.  unb  bcr 
lanbgraf  ^lixüp^  bon  Reffen  gab  fonbcrttd^cn  antttjort.  lenger  bann  anber 
furften,  unb  tnfonberl^ait  l^at  er  gefagt,  man  fünbt«  im  ebangeüio,  'nembt 
cffenbf  unb  ntt  'tragt  mid^  l^eruntb  unb  mad^t  atn  \pxü  barau«',  mit  totl 

5  mer  lüorten.  barauf  lieg  man  fie  ber  geit  abfd^aiben. 

Unb  am  morgen  fruo  am  tag  corj)eri«  ßi^rifti  genanbt  ba  lüurben  iß-  suni 
^od^gemetten  furften  abermate  jue  bem  laifer  erfordert  unb  nad^mal«  an 
fie  begert,  bag  fie  fid^  ber  alten  cattolifd^en  lird^en  foüten  gemeg  l^alten, 
[S3I.  134*]  ba6  ttjoütc  fai.  maj.  fid^  ju  inen  berfel^en,  unb  bag  fie  ttjottten 

10  mit  fai.  maj.  jfi  bem  ampt  unb  mit  ber  ^^roceg  geen  ^.  barauf  bie  furften 
fai.  maj.  tpibermate  anttDort  geben,  bag  fie  alfo  »urben  bleiben  tüte  big* 
l^er,  fte  »urben  bann  mit  ber  l^aiüigen  [fd^rift]  aine«  anberen  unb  beffem 
berid^t,  al^bann  unb  bor  nit  mürben  fie  fid^  menben.  unb  infonberl^ait 
facjt  marggraf  ®eorg  bon  SSranbenburg  barjue^,  bag  er  bit  lieber  für 

15  fai.  maJ.  toolt  niberfl^niecn  unb  im  ben  foj)f  tt)oIt  abfd^Iagen  laffen,  bor 
er  mottte  toon  bem  mort  gotted  unb  bem  ^aiüigen  ebangelii  faüen;  tt)o  fie 
aber  mit  ^aiüiger  fd^rifft  ubermunben  [mürben],  bag  pe  irrten,  moBte  er 
fid^  meiffen  laffen,  fünft  mit  nid^ten.  mo  aber  fai.  maj.  mit  inen  fd^affen 
unb  jl^e  l^aben  moüte,  bag  fie  mitgeen  foüten,  fo  moüten  fie  au6  gel^or^ 

20  fam  mit  ir  maj.  geen,  aber  fie  meften  gott  bamit  f^ain  bienft  ober  gefallen 
jfletl^uon.  barauf  ijat  man  fie  abermal«  fd^aiben  (äffen,  unb  ^aben  bi; 
furften  ire  prebicanten  prebigen  laffen. 

3luf  fotd^e«  ift  fai.  maj.  mit  ben  anbern.  furften,  ber  gar  mett  ber 
merer  tl^ail  gemefen,  in  bie  fird^en  gangen,  alba  ba«  ambt,  ba«  fai.  maj. 

25fünger  gefungen,  unb  fünft  ba«  bel^ft  nad^  altem  braud^  gel^alten  unb 
begangen^. 

\Sßl  134^]  !J)a«felb  l^at  fid^  lang  nad^  mittag  berjogen.  unb  nad^  gmelf  ul^r 
nad^mittag  ift  ber  faifer  fambt  ir  maj.  bruber ,  bem  finig  gerbinanbo, 
unb  anbern  furften,  mie  bolgt,  mit  ber  proce«  gangen. 

30  Unb  feinb  erftlic^  gangen  gar  bil  furften  biener^,  unb  bann  be« 
faifer«  unb  flnigen  biener,  barnad^  be«  faifer«  unb  finig«  trumetter 
mit  ainer  l^eerbaudf^en,  bamad^  bie  pfaffen  unb  faiferifd^  biener. 
bie  l^aben  bil  fd^öner  med^fener  ferqen  ^  fo  meig  gemefen ,    brünenbt 

30.  S)a8  in  ber  ^anbf<^rift  fic^cnbc,  wo^I  burc^  Serfe^en  hereingebrachte  ©ort  'unber'  na«^  'unb 
bann'  »urbe  auigelaffen. 

1.  8al.  @enbcr  @.  278  Unm.  1.  3.  »gr.  ©cnbcr  @.  279,  23. 

2.  2)tcfe  SBortc  tourben  am  %Uxth  4.  SSgl.  ©enbrr  @.  279,  30  unb  ben 
"oox^tt  Qt\pto(i)tn.  33gt.  im  übrigen  @en«  SJlemmitiger  ®ef.=53er.  i)om  16.3unl  bei 
bcr  @.  279, 12.  2)oM,  1.  c.  ^.  30. 

24* 


372  (S^toitH  be«  (Elemcit«  @<nber. 

flctragen.  barnad^  l^aben  ben  leintet  gettoßcn  biet  fürftcti:  $am* 
rtd^  t)on  ©raunfd^tocidl^  bcr  junger,  l^crcgog  öon  SSomem,  l^cr* 
cjog  8ubti)tg  »on  ©a^rcn  unb  l^crqog  Sergen  ton  ©ad^fen  fun 
ber  iunger  \  unb  unber  bent  l^intel  tft  gangen  ber  Blfd^off  i>on  üWotncj 
unbernt  imp^tt,  ber  l^at  bad  facrament  getragen;  unb  l^at  in  gefürt  finig  5 
gerbinanbu«  bon  jungem  unb  Sdt^tim  2c  jur  redeten  feitten  unb  marg» 
graf  3oad^int  jfi  ber  lindl^en  fettigen  2.  barnad^  tft  bte  fat.  mal  gangen 
barl^aui^t,  l^at  in  ber  l^anbt  getragen  ain  grog,  tt>ei§  »ed^fen  totnbtlied^t, 
barnad^  be«  bajjft^  legat^  unb  ber  bifdf^off  ton  @alcj6urg,  ain  carbinal*, 
ber  bifd^off  ton  Sirienbt,  »ar  aud^  ain  carbinal,  unb  fünften  bil  bifd^off  10 
unb  fünft  baft  aüe  anbere  furften.  unb  ift  alfo  gangen  bon  Unfer  grauin^ 
fird^en  [Sbl  135*]  gen  fant  fetter,  Don  bannen  jue  bem  ^aiüigen  Sret^ 
unb  fürbaß  ttJiber  in  ^&m  gen  Unfer  grauin.  bamad^  ift  bie  fai.  mal 
fambt  atten  fürften  unb  l^errn  in  ire  lofantenter  gejogen. 

17. 3un«  ©amad^  am  freitag  (ie§  ber  faifer  mit  bem  d^ärfurften  bon  ©ad^fen,  15 
bem  lanbgraffen  bon  Reffen  unb  marggraf  ©eorgen  bon  ©ranbenburg 
l^anblen:  afe  bte  ffltften  ire  jjrebicanten  l^etten,  ba§  pe  biefelben  bifer  jeit 
nit  mer  ^)rebigen  fj)Üten  [faffen]*;  bann  jfibor  lieffen  ber  ton  ©ad^fen  unb 
marggraf  ®eorg  ton  ®ranbenburg  ire  ^^rebicanten  gu  fant  Äat^rina«, 
unb  ber  lanbtgraf  ton  Reffen  ju  fant  Üfrid^  i^rebigen';  ba«  tooüten  bie  20 
fürften  lang  nit  betoiüigen.  aber  bod^  auf  fo  l^od^  anl^atten  fai.  maf.  2c 
betoiUigten  fid^  bie  bemetten  furften,  ain  {eit  tang  l^ie  ju  3[ugd))urg  mit 
bem  jjrebigen  ftiü  jufteen  ®. 

18.  suni  93oIgenb^  auf  fambftag  ben  18.  funii  auf  ben  aubent  ba  fd^idt^et  bie 
fai.  maj.  fel^^  trer  trumetter  fambt  bem  l^erotbt  auf  aüe  blecj  in  ber  ftatt  25 
5lug6j)urg  unb  ließ  ba  offentlid^  außrueffen  ^  baß  menigclic^en  bei  bcr- 
(ierung  (eibd  unb  guotd  bed  ))rebigend  in  bifer  ftatt  mueffig  fteen  unb 
fl^ain  <)rebigcant  aufgefteft  [toerbe]  aufferl^alben  ternerer  [®l.  135^]  ter* 
orbnung  unb  fürfel^ung  ber  JRo.  fai.  maji.,  bamad^  man  fid^  toiffte  ju 
rid^ten.  30 

M  iSni  35<itnad^  am  fonntag  ließ  ber  faifer  anfagen,  baß  am  mentag  ju 
morgen«  foüten  aüe  furften  unb  ftenbte  ju  ir.  mal  in  bie  fird^en  jö  bem 
%f)&m  f^omen,  barnad^  tt)o(t  ir.  mal  <^uf  ^^^  9l^at]^auß  fi^omen  unb  ben 
reid^dtag  anfad^en. 

1.  »gl.  @cttber  @.  280,  9.  7.  »gt  @cttber  @.  282,  1. 

2.  Ö9I.  @cttber  @.  280,  5.  8.  S3gl.  ben  aWemmlnger  ®cf.»©et. 

3.  (Sam^eggio.  toom  18.  3uni  bei  2)i>bet,  1.  c.  @.  30. 

4.  üWatl^äu«  Una,  Sona«'  «ticfn)e*fel,  1.  c.  <S.  159  u.  163. 

5.  8gl.  @enber  e.  281  ^ttm.  1.  9.  9^gl.  @enber  @.  281,  8. 

6.  8gt  @ettber  @.  281,  21. 


©aiage  V.  373 

Unb  auf  bcnfcttcn  tag  e6cn  \pat  f^am  bct  fatfcr  in  bic  ftrd^cn^ 
unb  mit  imc  baft  alle  futften  auffcrti^alBcn  l^etcjog  $an^  grlbcrid^ 
üon  ©ad^fen,  bc«  d^urfutftcn  fun,  marggraf  ®corg  »on  SÖtanbcnBurg, 
bet  lanbtgraf  ju  Reffen,  l^crcjog  Smft  t)on  Suncnburg  unb  bcffcI6cn 

6  brubcr,  aud^  ber  t)on  äni^aft  fambt  ircn  ntitt)ertt)anbtcn.  bic  gicngcn  »ot 
aud^  in  bie  lird^en,  fobatb  aber  ber  laifer  in  bad  d^or  I^ant,  ba  giengen 
biefelben  fürften  »iber  l^eraud,  bod^  blib  ^ercjog  ^an«  »on  ©ad^fen, 
d^urfurft,  in  beut  6)ox,  bann  er  l^ette  bem  laifer  ba«  Uo^  \äftotxt  »or  in 
bie  lird^en  getragen,  unb  betib  in  ber  fird^en  biö  ba«  ampt  für  mar,  unb 

10  er  ift  bem  faifer  auf  fein  begeren  unb  jue  gefallen  ju  op^tx  gangen  2. 

Unb  tt)ie  ba«  antbt  au«  toar,  ba  lieg  ber  laifer  ain  SBald^en^  auf  ben 
<)rebigftuoI,  ber  im  d^or  barjfi  gemad^t,  auffteen,  ber  ti^ett  ain  langen 
latteinifd^en  fermon.  [S3L  ise*]  nad^  bemfelben  erft  aüem  ba  rütl^  ber 
faifer  mit  feinem  bruber,  bem  finig  gerbinanbo,  unb  fünft  aüen  furften 

15  auf  ba«  JRat^au«^,  unb  ber  d^urfurft  fürt  im  ba«  fd^tpert  öor.  unb  mie 
ber  laifer  ju  bem  9t^at^au§  lf)am,  ba  ftunben  feine  toetfc^e  trumetter  bei 
ber  Srinfl^ftnben,  bie  bfieffen,  bi«  ber  faifer  l^inauf  f^am.  ba  gieng  ber 
faifer  auf  ben  groffen  faal;  bafetbft  guforberft  maren  feine  gutbene  tued^er 
auf gef dalagen ,  ba  faftt  fid^  ber  faifer  fambt  d^urfurften,  furften  unb 

20  ftenben  be«  reid^«  nad^  ber  feffion  niber,  unb  ließ  bie  fai.  mal  burd^  ain 
3Äainqifd^en  boctor  *  anjaigen  ba«  au«fd^reiben  be«  reid^«tag«,  unb  bie 
articuf  be«fe(ben  »urben  nad^  (eng«  beriefen. 

5Rad^  bemfetben  er^uob  fid^  ain  ftrit  jmifd^en  bem  faifer,  finig  unb 
anbem  furften  an  einem  unb  bem  d^urfurften  »on  ©ad^fen,  marggraf 

26  Oeörgen  Don  S3ranbenburg,  baiben  l^ercjogen  »on  Öunenburg,  be«  lanbt^ 
grat)en  »on  Reffen  unb  ettlid^er  ftätt  an^eng  anber«t]^ait«  ®,  nemtid^ 
tpettid^en  articul  man  am  erften  folt  fürnemen,  bie  reftgion  ober  glauben««» 
fad^en  ober  bie  be^artid^  l^ilf  an  ben  JTürd^en.  id^  marb  bifer  mainung"^, 
baß  ber  articuf,  ben  glauben  [öl.  ise^]  befangent,  folt  gu  bem  erften  für^ 

30  genomen  merben,  bod^  med^t  man  bameben  aud^  ton  ber  be^artid^en  ]^i(f 
rl^attf  dalagen. 

ÜDamit  l^at  fid^  bie  fad^  bi«  auf  ben  ned^ften  freitag  nad^  anf ang  be«  2.  sunt 
rcid^«tag«,  toie  gemelt,  berjogeu/  unb  auf  ned^ft  gemeften  freitag  ließ  ber 
faifer  ben  ftenben  aQen  anfagen  nad^mittag  auf  ba«  SR^attl^au«.  ba  ritt 

35  ber  faifer  auf  ba«  5R^att^au«  ^  unb  f^amen  bie  furften  aud^  atte,  facjt 

1.  »gl.  ©cnbcr  @.  282,  5.  @.  284,  18. 

2.  @.  @^trrmad^er  @.  74.  6.  9Sgt  ben  S^ürnbergct  ®ef.  •  ©er., 

3.  «pimpmeHo,  (grjbif^of  öon  ffto\'     1.  c.  9lv.  738  @.  127. 

fano.  »gt  ©enber  @.  283, 19.  7.  @.  bie  (ginleltimg  @.  362. 

4.  fßal  @enber  @.  283,  25.  8.  »gt  ©enbet  @.  287,  25;  3ujlu« 

5.  «icjanber  ©c^wng.   SJgt  @enbet     3ona«'  Öciefroec^fei,  1.  c.  @.  163. 


374  (Sl^rottl!  bcö  (Siemens  @enber. 

fic^  fcer  foifer  unb  bte  furftcn,  aud^  bte  ftenbe  be6  rctd^d  m^  irer  orbnutig. 
unb  man  l^ett  bcd  ba|)ftö  bottfd^afft  ain  ftuof  jucgcrtd^t  gtetd^  öor  bcd 
faiferd  ^criber,  alfo  ba^  er  glcid^  gegen  bem  laifer  fel^e,  aud^  mit  gancj 
gulbtnen  tued^er  u6erjogen.  ba  f^am  berfeI6  legat,  Ue§  im  baö  cteiq  auf 
aincr  filbem  [taugen  unb  fein  filtern  folben  öorl^er  tragen,  ber  facjt  fid^  6 
mit  groffem  SRBmifd^em  getraud^  niber  in  fein  ftuof^  alfo  fueng  ain 
aWaincjifd^er  boctor  an  unb  tag  ain  bä|)ftlid^en  6rieffe,  ben  im  ber  (egat 
gäbe,  ber  mar  latteinifd^  unb  be6  6a<)ft0  crebencj,  barinnen  ftuenbt  gar 
öil  fd^maid^Ierei  2.  tpie  nun  berf elb  beriefen,  fueng  ber  legat  mit  groffem 
getrengfl^  ju  reben  [an]  tatteinifd^,  ain  lange  rebe,  fd^rie  lautt,  gaigt  bamit  10 
fein  6äj)ftlid^en  bebefd^  an  unb  ermant  ben  faifer  unb  bie  furften  M  d^rift* 
lid^en  glaubend  l^alben  [831.  137*]  unb  anber  anliegen  ber  d^riftlid^en 
fird^en,  ba§  ed  »iber  in  bad  alt,  orbenlid^  »efen  unb  gebraud^  gebrad^t 
»erben  folt,  unb  aud^  bem  2iürdE^en  miberftanbt  jutl^un,  barjue  bie  bä^>ft* 
lid^e  l^ailtigfait  begirig,  alle  möglid^ait  jut^uon,  mit  bil  langen  »orten  is 
unb  anjaigung  ^  ic. 

©ie  nun  biefelb  [reb]  aud  mar,  ftuonben  ber  d^urfurft  öon  ©ad^fen 
unb  bie  borgenanten  furften  bon  feiner  j^art^eien  unb  bie  jtouo  ftätt 
Slurmberg  unb  SRaitlingen  auf  unb  liefen  in  burd^  ben  alten  fad^fifd^en 
cancjler  boctor  ©ridt^en  reben 4.  bemnad^  ir  d^fir  unb  fürftlid^  gnaben,  ^^ 
gnaben  unb  gunften,  feine  gnebigift,  gnebigen  unb  gunftigen  l^erren  »urbeu 
in  ir  fai.  maj.  unb  fünft  attent^alben  eingetragen,  audgoffen  unb  l^ed^lid^ 
berunglim^jft,  alö  ob  ir  d^ür  unb  furftlid^  gnaben  unb  gunften  fotiten  in 
berfelben  fürftent^umb  unb  gebietten  J)rebigen  unb  anberd  geftatten,  bad 
toiber  unfern  l^eiüigen  d^riftlid^en  glauben ,  alt  unb  löblid^  gebreud^  unb  ^ 
l^erl^omen  jütoiber  tt>ere ,  aud^  jü  nid^ten  anberm  bann  gue  aufruor  unb 
ungel^orfame  ber  unbertl^annen  bienen  foüte,  toeldf^ed  untoarl^afften  un» 
grunbt  unb  unbiüid^en  eintragend,  audgieffend  unb  ungtim^^fend  pd^  ir 
d^ur  nnb  [SSL  137^]  fürftlid^  gnaben,  gnaben  unb  gunften  tooüten  enbt» 
laben ,  bargegen  mit  loarl^afftem  grunbt  unb  toarl^ait  anjaigung  t^uon  30 
urfad^  ir«  glaubend,  aud^  toad  fie  in  iren  fürftentl^umben>  lanben  unb 
gebietten  jue  ^^rebigen  geftatten  unb  jfi  l^alten  juelaffen ,  ungejtoeiffclt, 
fo  bad  ir  lat.  maj.  ge^ert,  ir  maj.  befünben  toirt,  ba§  fold^ed  ir  d^ffir 
unb  furftlid^en  gnaben,  gnaben  unb  gunften  mit  ungrunbt  aufgebotten 
unb  jngemeffen  Sorben  feie.  35 

ÜDämit  bann  ir.  lai.  mal  ^^^  ^it  ber  lenge  belaben,  umb  gelie))ter 

1.  831.  @cnbct  @.  287,  26.  aWcmmlnger  ®ef.»©cr.  bom  26.  3nnl  bd 

?.  S3g(.  ©eitber  @.  288,  5.  2)obel,  1.  c.  @.  31. 

'S.  $ß,]l  @enbcr  @.  288,   10;   ben  4.  SSßl.  @enbcr  @.  288,  26. 


S3eUa0c  V.  375 

fürcj  »egcn,  l^cttcn  fic  btc  fd^tifft  öcrfaffen  laffen,  mit  unbcrt^cniger  6tt 
ir  lat.  maj.  ttjoüte  bic  gncbtgdid^  icftunb  onl^crcn,  unb,  »ann  fic  gc^crt, 
»oütcn  aföbann  ir  d^ur  unb  furftßd^  gooben,  gnaben  unb  gunften  btefctt 
fd^rift  it  fai.  maj.  a\x6)  teutfd^  unb  in  (attein  übergeben. 

5  S)arnad^  tteg  ber  laifer  bie  anttoort  geben,  ir  fai.  maj[.  fambt  6)ux 
unb  furften  i^etten  ba^  anbringen  ge^ert,  unb  bic  »eit  c^  eben  [\pat\  »ere, 
unb  fid^  bie  fad^  mcd^te  lang  ter^ied^en,  fo  toolt  ir.  maj.  bic  fd^rifft  auf 
ainem  anbern  tag  leeren  ^ 

Uff  ba^  unberrebt  fid^  ber  d^firfürft  mit  feinen  mitöerttanbten,  üeffen 

10  barauf  reben  unb  fai.  maj.  jum  atterl^ed^fjtcn  bitten,  bictocil  bod^  cttma« 
an  ber  fad^en  gelegen,  ba^  ir  mai.  tooöte  fie  burd^  ire  [831.  i38*]  fd^rifftcn 
gnebigctid^  leeren  unb  je^unber  öcriefcn  laffen.  nam  im  ber  faifer  fambt 
bem  finig,  d^ur  unb  furften  toie  jutoor  ain  bebendt^en,  baö  fid^  aber  ain 
gutte  »eil  öerjod^ ,  unb  lie§  ber  faifer  abermatö  ant»ort  geben  tt>ic  öor 

15  unb  ba^  mer,  ba|  ir  mai.  tt)oütc  bie  ftenbt  tcrfamlen  laffen  unb  in  ir 
mai.  beifein  bie  fd^rifften  beriefen  laffen,  unb  [fie]  med^ten  biefelbcn 
fd^rifften  alfo  übergeben. 

darauf  tt>arb  aber  begert  i>om  d^urfurften  bon  ©ad^fen  unb  feinen 
mitbertoanbten ,   biemeil  bie  i>erfamblung  jefe  bei  ainanber  toere,  unb 

2ofid^  med^te  lang  i>erjied^en,  fo  begerten  fie  »ie  jui)or,  auf  ba^  unber^ 
tl^enigift  gebeten,    gieng  bie  fai.  maj.  tt)ie  gäbor  an  ain  gef<)red^,  unb 
lie^  ber  faifer  bem  d^ürfurften  bon  ©ad^fen  mit  feinem  ansang  bie  ant^ 
tt)ort  geben:  ir  maj.  ttjottten  auf  morgen,  fambftag,  bie  ftenbt  aü  »iber  in  25. sunt 
ir  mai.  l^of  anfagen  unb  beruoffen  laffen  unb  atebann  aud^  in  irem  bei* 

25  fein  bie  fd^rifften  unb  fie  tpeitter  ^eren,  med^ten  alfo  bie  fd^rifften  fai. 
mal.  jufteüen. 

Uff  ba6  ber  d^urfurft  fambt  feinen  bertoanbten  ain  furcje  unberrrebt 
l^ietten  unb  gaben  fai.  maj.  bie  anttoort:  bieioeit  ir  maj.  bie  fd^riften  nit 
ttjoüte  leeren,  fo  bitten  pe,  ir  fai.  maji.  ttjoüten  bad  inen  nit  in  ungnaben 

30  öerfteen,  ba^  fie  bie  fd^rifften  bei  [S3l.  m^]  inen  bel^alten,  biö  ba^  fie  »or 
ir  maj.  unb  anbern  reid^öftenben  berl^ert  merbe.  otebann  toollten  ir  d^ür 
unb  furfttid^  gnaben,  gnaben  unb  gunften  bie  fd^rifften  in.  teutfd^  unb 
lattein  ir  maj.  uberanttoorten. 

Daö  tie^  fai.  maj.  alfo  jue,  bamit  fd^ib  ber  faifer  unb  bie  anbern 

35  d^ur  unb  furften  unb  fünft  menigclid^  auf  bifen  tag  ab. 

Unb  am  f ambftag  barnad^  lie§  ber  faifer  ben  ftenben  anfagen,  ba§  25.  suni 


1.  »öl.   @enbcr    @.  289,  9;   ben     Bei  2)oM,l.  c.  @.  31. 
Witmmin^tx  ®e|. « ^tx.  toom  26.  Sunt 


376  (S^ronit  M  (Simm9  @enber. 

d^ur  unb  futften  unb  anber  teid^fdftenbt  foOten  ju  ainec  n^x  nad^mittag 
Bei  tt  maji.  auf  bet  ^fafcj  fein,  alfo  terfamfeten  fid^  aüe  furften,  gaiftltc^^ 
unb  toeötid^,  unb  ber  faifcr  fl^am  oud^  l^erab  in  bic  unberen  groffc  ftuben 
auf  ber  ^falcj  ^  unb  facjt  fid^  bet  faifet  unb  it  maj.  brubet  gerbinonbud 
fambt  d^ur  unb  fürften  nibet  unb  ber  d^urfürft  t)on  ©ad^fcn  mit  obgemet  5 
ten  fürften,  graben,  l^erm,  ftätten  unb  ftenben  ic.   ba  fueng  ber  aü  fad^* 
fifd^  cancgfer  toiberumb  an,  fagt,  gefterigen  ir  lai.  maj.  aBfd^ibt  nad^ 
erf deinen  bie  burd^teud^tigiften ,  burd^Ieud^tigen,  l^odf^gebornen ,  »otgc^ 
Bornen  fein  gnebigift,   gnebigen   unb  gunftigen  l^enn  aBermatö  mit 
unbert^eniger  Bit,  ir  lai.  maji.  möge  fie  gnebigcüd^en  leeren,  mit  anbemio 
unbertl^enigem  Bitten,  bad  (ieg  ber  laifer  {ue. 
[831.  139*]  Darauf  l^uoB  ber  cancjter  be^  d^urfurften  bon  ©ad^fen  an  jfi 
(efen,  ba^  meret  Bei  brei  ftunben,  unb  ber  (ad  fo  (aut  unb  fo  gancj  ts>oi, 
ba§  ed  ain  tounber  tt>ar.    bamad^  würben  bie  fd^rifften,  teutfc^  unb 
lattein,  bem  laifer  uBeranttourt.   unbnad^  foüid^em  beriefen  unb  uBer^  15 
antmurtung  ber  fd^rifften  ftänbt  ber  faifer,  d^ur  unb  furften  atte  ouf^ 
unb  l^ietten  rl^at ,  unb  »ar  ba«  ber  aBfd^iebt,  bic  f ai.  maji.  ^ette  bie  t)er' 
(efen  fd^rifften  gel^5rt,  unb  ir  maj[.  tooQte  ju  ir  maj.  ge(egenl^ait  rl^t 
l^aBen  unb  ferner  barinen  l^anbten;  toarb  bamit  ber  aBfd^iebt  genomen^. 

Unb  geleert  biefe(B  fd^rifft  ba  l^inein ;  bie  toeit  fie  aber  baft  (ang  unb  20 
im  trudf^  audgangen  mit  bem  tüttet :  ^Ded  d^urf urften  bon  ©ad^f en  mit 
feinen  mitt)ertt)anbten  confeffion  ober  Bel^antnud,  fo  tai.  mai.  auf  bem 
reid^dtag  anno  :c.  30  ju  9lugd))urg  uBergeBen  tt>orben ,  ben  g(auBen  be« 
(angenbf  f 0  l^aB  id^d  nit  fd^reiBen  meden ;  tt>er  f old^ed  {uetefen  Begert, 
mag  bief elBen  im  trudt^  tef en  K  25 

ffienig  tag  barnad^  uBergaB  ber  faifer  ben  d^ur  unb  furften  bie  t)er* 
lefen  bed  d^urfurften  ton  ©ad^fen  fambt  feiner  mitberioanbten  fd^rifft, 
mit  bem  Bebeld(),  ba§  fie  bie  foüten  Berattf dalagen  ^. 

3lIfo  feqten  biefetBcn  d^ur  unb  furften  ettman  bit  [831. 139^]  gelerten, 
uBergaBen  in  bie  fd^rifft,  unb  tt)arb  in  barBei  Bebotc^en,  ain  rl^atfd^Iag  so 
barüBer  jü  mad|^en  unb  aniujaigen,  toad  barinen  juetl^ün  unb  jutaffen 
fein  med^te«. 


1.  ^gi  ©enber  @.  290,  33  unb  ben  1.  0.  e.  32. 

^mmin^tx  ®ef.«®er.  i»otn  26.  3uni  4.  ^MtX\tti\>txi>tt\äfitUnttt^u^ 

bei  2)oBel,  1.  c.  @.  32;  3ona9*  ®rief«  gaben  tttoa  im  Corpus  Refonnatorum 

toe^fel,  1.  c.  @.  171.  (ed.  ©retfc^neiber)  9Jr.  739  @.  130. 

2.  Sgt  @ettber  @.  291,  15;  ben  5.  3)te  (Sonfefflo  tvutbe  Bereit«  am 
^emminger  ®ef.*$Ber.  tom  26.  Sunt,  26.  Sunt  ben  gürfien  mx  ^Berat^ung 
1.  c.  @.  32.  fibergeben.  @.  ^^ixxma^tx  @.  98. 

3.  @.  ben  angebogenen  ®ef.«8er.,  6.  $g(.  I^ieju  (Senber  @.  291,  21. 


©cUage  V. 


377 


Unbct  benfcttcn  gclcrten  »erben  iuforbetft  gefecjt  boctor  ^an^  gäbet 
unb  boctor  &d^  t^on  3nge(bftatt  \amit  anbern  mer,  bie  ade  bafür 
gei^alten  [mürben],  baß  fie  bie  oüergreffeften  fetnbt  tpiDer  bie,  fo  genenbt 
tt>ad  bie  eoangetifd^en  mainung,  toeren. 

5  2Ud  nnn  biefetben  gelerten,  bie  toon  ben  genanten  eöangettfd^en 
ba<)ftifd^  genenbt  tourben,  in  iren  r^at  Ironien  nnb  bie  fd^rifft  loiber  für 
l^anbt  genonten  nnb  bie  articnt  toiber  getefen  tonrben  nnb  barton  reben 
toottten,  ba  »nrben  aine«  ber  d^urfurften  rate,  nit  be6  »enigeften  nnber 
ben  gaiftßd^en,  am  erften  gefragt,  bie  fagten,  ba|  fie  toiber  bie  bed  d^nr* 

lofnrften  ton  ©ad^fen  nnb  feiner  mittermanbten  fd^rifften  nnb  articut 
nid^t^  mnften  jä  reben  ober  mad^en,  bann  fie  l^iettend  für  bie  grnnbtßd^ 
mari^ait.  a(fo  mnrben  biefelben  r^&tt  andgefecjt,  nnb  moUten^  meitter  bei 
inen  nit  leiben. 

^iefelben  geterten  lai.  mal  t^artl^eien  ^aben  and^  gar  ain  (ange 

isfd^rifft  gemad^t  nnb  ben  d^nrfurften  unb  furften  irer  jjart^ei  nberantioort; 
an  berfelben  [331.  uo*]  fd^rifft  ift  auf  jtoai  matt  »orbemetten  d^nr  unb 
f ürften  fiben  ftnnbt  gefefen  toorben  ^. 

Über  biefefben  fd^rifft  feinbt  l^od^gcmefte  d^nr  unb  furften  auffer* 
l^atben  ber,  fo  man  etangetifd^  nenbt,  lang  til  tag  gefeffen,  aber  nod^ 

20  I^ein  befd^aibt  geben  2. 

^amad^  lieg  ber  taifer  auf  fambftag  nad^  obgemettem  freitag  aßen  25. 3uni 
ber  erbaren  frei  unb  reid^ftett  bottfd^afften  anfagen,  morgend  umb  bie 
pben  ul^r  bei  ir  maji.  auf  ber  ^fatcj  juerfd^einen.. 

Unb  am  f onntag  morgen  erfd^inen  bie  erbaren  ber  reid^ftett  bott*  27.  suni 

25  fd^afften,  bie  mürben  l^inauf  in  ber  fa.  maj.  ftuben  bef d^iben  ^  unb  burd^ 
bed  reid^d  marfd^atdt^  gefürt,  barauf  lai.  maji.  i«e  märten  *. 

SOBie  fie  nun  ain  guotte  mei(  gemartet,  ba  fl^am  ber  faifer  a\x^  ber 
fammer  unb  mit  im  l^erqog  fjriberid^,  t>falcjgraf,  ber  bifd^off  ton 
Softencj^  nnb  ber  marfd^aldti^ ,  fünft  niemanb«.    alfo  bott  ber  faifer 

30  atten  bern  ton  ftetten  gefanbten,  fotif  bern  in  ber  ftuben  maren,  bie  ^anbt. 


1.  @.  ©cttbcr  @.  292  Slttm.  1. 

2.  @.  ^iqn  im  allgemeinen  gidec, 
2)te  (Sonfutatton  bed  ^ug^burger  8e» 
fenntntffc». 

.  3.  ^gl.  über  ben  ganzen  Vorgang 
ben  SWlrnberget  ®ef.«S3er.  »om  26.  Sunt 
3fir.  743  @.  144 ;  ben  SWemminger  ®ef.. 
53er.  »om  28.  3uni  bei  2)obeI,  1.  c. 
@.  35;  @d^trrma^er  @.  94.  Über  bie 
^etatl^ung  ber  :))rotefiierenben  ©täbte 
(9la^mittagd  2  U^r  auf  bern  9latbbaufe) 
bejüglid^  ber  bem  faifer  }u  gebenben 


SIntwort  f.  ben  S^ümberger  ®ef.-©er. 
9ir.  750.  2)lc  tlntwort  felbü,  »erfaßt  in 
beutfc^er  unb  franjöftfd^er  @^rad^e  unb 
unterfcbrieben  öon  ©traßbnrg,  9?ürn* 
berg,  (jonftanj,  Ulm,  8leutUngen,  $ei(» 
brenn,  äJlemmingen,  Sinbau,  ^em^ten, 
3dn^,  benen  ftcb  no(i^  ^inbdbetm  unb 
Söelffenburg  anf^Ioffen,  f.  bei  Surfte- 
mann,  Ur«.»«.  S3b.  II  @.  5. 

4.  3oa(i^im  )>on  $at:))enHut. 

6.  ©alt^iafar  a«är««n. 


378  (Sl^ronif  be«  (Jlemcn«  @cnber. 

3la6f  bemfcttcn  fueng  ^ercjog  gribcttd^,  t>fatcjgtaf,  an  ju  rcben.  bic 
3tB.  fot.  maj[.,  unfcr  oticr  gnebtgtftcr  ^crr,  fjttt  an^  mtxdtxäftn  obtigenbcn 
[fad^cn]  be^  tctd^«,  bc6  2;ürcI]^CTi  unb  anbctnotturft  falben  ücrfd^tne^ior  am 
reid^^tag  gen  ©pc^r  au«fd^retbcn  (äffen,  batjfi  [®(.  i4o^]  ir  ntoi.  Btubcr 
unb  anbet  fürften  {u  commtffarien  ^etotbnet  unb  biefetben  barju  mit  5 
genucgfamer  gett)a(t  ^erfel^en,  atö  ob  ir  mal  perfonlid^  unb  bid  jü  enbt 
abgekartet  l^ette,  ba^  ber  abfd^ibt  foQe  gefertigt  fein  tDorben.  ba  toaren 
ettßd^,  ber  merer  ti^ait  ber  frei  unb  reid^ftett  [unb]  furften  erfd^finen  unb 
gett)efen,  benfetben  gemad^ten  abfd^iebt  ge^orfamüd^en  angenomen  unb 
betoiüigt,  beffetben  inen  ir  lai.  maj.  gnebigiften  bändig  faget,  »oöte  aud^f  10 
fotlid^^  gegen  benfelben  in  fonbern  gnaben  ert^ennen.  unb  aber  feinb 
anbere,  l^aben  ben  abfd^iebt  nit  angenomen  unb  barmiber  protteftiert, 
tt)oüte  fid^  bie  fai.  maj.  berfel^en,  fle  tourben  nod^  gel^orfamßd^  erfd^eincn 
ober  ir  urfad^  lai.  mat-  anjaigen« 

ÜDarauf   tratten  bicfefben  protteftierenben  ftättbotfd^afft  jufamenis 
auf  ain  ort  unb  unberrebten  fid^  ba(b  mit  ainanber  unb  giengen  loiber 
jue  bem  faifer,  unb  gab  ber  ©türm  öon  Strasburg  ^  öon  berfelben  ftätt 
loegen  bie  antioort : 

3löer  burd^Ieud^tigifter,  gro«med^tigifter  faifer,  aöergnebigifterl^err! 
Daö  gnebigift  fürl^alten,  ba«  jiecjt  Don  ttjegen  eur  fai.  maj.  burd^f  tren  20 
gnebigen  l^erm  ^ercjog  griberid^en  2c  ffirtragen,  l^etten  ber  crbarn  frei 
unb  reid^ftett  bottfd^afffen  in  aöer  l^öd^fter  [©(.  141  *]  unbert^enigl^ait 
))emomen  unb  geben  barauf  ir  lai.  maj.  in  aQer  unbertl^enigf^ait  ju 
uxntmtn,  bag  fie  fold^ed  Il^eindmegd  ir  maji.  jumiber  ober  aud  unge^or* 
fame  [getl^an],  fonber  [ed  fei]  au^  merdt^Iid^en  urfad^en  befd^fed^en.  bieö)eil25 
aber  gnebigctid^en  {ugelaff en,  foQid^  ir  urfad^  anjuiaigen.  batten  fie  in  aOer 
unbertl^enigll^ait,  ir  lai.  maj[.  moQt  in  bebad^t  barju  gnebigctid^en  juelaffen. 

darauf  unberrebt  [xd)  ber  laifer  mit  l^ercjog  Sriberid^en,  pfalcj* 
graben  unb  bem  bifd^off  bon  Softenc}  unb  lieg  toiberumb  burd^  ^od^fge^ 
ntelten  fürften  fagen,  bieSRö.  fai.  maji.,  unfer  aüer  gnebigifter  l^err,  tooUtao 
inen  ben  bebad^t  gnebigclid^en  guelaffen,  bod^  ba§  fie  fld^  bamit  fürbem 
fottten  unb  ir  maj.  baffefbig  in  fd^rifften  auf  ba«  befbeft  jüfteöen. 

!J)ie  anbern  ftätt,  fo  ben  abfd^iebt  jue  ©pe^r  angenomen,  üeffen« 
a(fo  bei  ber  laifertid^en  bandCl^fagung  bleiben  unb  feinb  atfo  ber  jeit 
abgefd^iben.  35 

5Rit  (ang  nad^  foöid^em  übergaben  ber  ftatt  ©trafeburg  gefanbten 
fambt  brei  anbern  ftettegef anbten ,  fo  bigfatö  ben  bon  ©tragburg  an* 
]&iengen,  ir  anttoort  in  fd^rifft^. 

1.  SatoB  (Sturm.  2.  (S^emdnt  flnb  l^ier  bie  t>etf((iebe« 


Beilage  V.  379 

ÜDcgglcid^cn  tl^cttcn  aud^  bie  ton  ?Rümbcrg  ^  fambt  anbcrn  ftettcu, 
bie  benfetkn  anl^tengen. 

Unb  bie  ton  Ulm  2  gaben  für  fid^  fclb^  allein  anttourt  in  fd^rifft. 
[©(.  141^]  Unb  bie  bret  paxüiextn  maren  f^aine  toie  bie  anbete,  bann  bie 

5  üon  ©ttagburg  »aren  auf  ba«  l&eftigeft  itplngtifd^  in  bem  factantent  unb 
anbern,  beßglcid^en  bie  ton  Ulm,  aber  bie  ton  S'iütmberg  toaten  cttmad 
mit  bem  faaament  unb  fünft  glimpfiger. 

3)ad  ift  nun  ain  gutte  jett  unb  ettlid^e  mod^en  angeftanben,  ba§ 
tpenig  ober  gar  nid^^  auf  be«  laiferd  für^alten  unb  begeren  ge^anblet 

10  n)orben  ift. 

3tem  auf  ned^ft  l^ie  obgemelten  fambftag  ba  fd^ldE^t  ber  faifer  ju  20.  sunt 
ben  l^errn  burgermaiftern  l^ie  ju  Slugd^^urg  ettlid^  irer  maj.  rl^ätte  unb 
lief  in  fagen,  ba§  ir  maji.  enttid^er  toil  unb  mainung  »ere,  ba§  ain  r^at 
unb  gemainbt  bifer  ftatt  2lug«j)urg  ir  fai.  maj.  auf  ned^ftl^unftigen  montag  27.  suni 

15  fd^tteren  foöte,  ba«  fid^  ain  rl^at  ganq  unbertl^enigclid^  erbüt,  unb  toarb 

ton  bem  faifer  bie  ftunbt  auf  fibcn  ul^r  jflerfd^einen  gefecjt  unb  angefagt^. 

^Ifo  lie^  ain  r^att  bie  t)ierteC^au))tleut]^  befd^idl^en,  beggleid^en  alle 

^au})tleit]^  in  ber  ftatt  über  gelten  i^euffer  unb  ließ  ernftltd^  fagen  unb 

bebeld^en,  baß  ain  jieber  feinen  unbert^annen  ton  ained  rl^at«  toegen  ter* 

20  f pnben  unb  anfagen  f ollte,  baß  man  auf  montag  gu  fiben  u^r  auf  bem 
^erlad^  fein  foüte,  bem  taifer  ju  fd^toören.  barjue  Il^am  ain  rl^att  fruo 
am  morgen  aud^  in  rl^att;  [391. 142*]  ba  toarb  in  aincm  rl^att  erf^enbt, 
wann  ber  laifer  uf  baö  {Ri^attl^auö  bie  ftiegen  i^inauf  I^ome,  baß  alba  bie 
l^errn  burgermaifter  unb  bie  breijei&en  bafelbften  foöten  fteen,  unb  boctor 

25  SÖe^ttinger,  ftattfd^reiber,  foöte  ben  faifer  ton  toegen  aine«  ri^at«  unb 
gemainer  ftatt  bitten ,  baß  ir  fai.  maj.  wollte  ein  gnebige,  gutte  antmort 
geben  unb  aine«  rl^at«  unb  gemainer  ftatt  5lugö<)urg  gnebigifter  faifer 
unb  red^ter  l^err  [fein],  mit  til  anbern  unb  mer  »orten. 

3llfo  rittl^  ber  faifer  unb  ettlid^e  furften  mit  ime  auf  ba«  SRat^au«^, 

30  unb  toie  er  bie  ftiegen  l^inauf  f^am,  ba  ftunben  [bie]  breije^en^,  wie  torge^ 
melt,  bei  ber  ftiegen,  unb  fobalb  ber  faifer  l^inauf  f^am,  fueng  boctor  ^t\xt^ 
tinger  an  unb  batt  ben  faifer  mit  aüer  unbertl^enigf^ait  auf  bie  mainung, 
wie  gemelt  ift.  wie  er  nun  alfo  gerebt,  unberrebt  fid^  ber  faifer  mit  bem 

ttcn  ©cfcnntttißfd^rtften  ber  genannten  1.  ^ütnhtxa  l^atte  mit  fRentUngcn 

©täbte.    (2)te  ticr  @täbte  ©traßburg,  bie  ton  aWelanwon  »erfaßte  (Sonfeffton 

SWemmingen,  (Sonjtanj  unb  Sinban,  bi«»  untetf^rteBen. 

^et  in  ber  W>tn^ma'f)i9U^xt  gtöinglifc^,  2.  @.  ben  Sflürnbcrger  ®ef.«©er.  dd. 

übenelti^ten   l^re   (Sonfemon,    bie  fog.  12.  3nU  «Rr.  779  @.  191. 

Setrapofttana ,    am  9.  äuU.    @.  ben  3.  S5gl.  @enbcr  (§5.  293  SInm.  1. 

©traßburgcr  ®ef..©er.  tont  12.  SnÜ,  4.  @.  @enber  @.  292,  22.  • 

1.  c.  @.  469;  görflemann,  II  @.  21 ;  5.  @.  oben  @.  344  2lnm.  1. 
@c^lmnati^et  @.  100). 


380  (S^tonif  bcd  (SUmend  @enbet. 

bifd^off  )>on  SOtainq  unb  l^ercjog  Sriberid^en,  p^alqgtaun,  unb  bem 
bifd^off  i>on  Softcncj.  unb  bcr  bifd^off  J>on  SWatncj  gab  antoott  Dou 
toegen  lat.  mat.  bie  910.  tai.  maji.  2C.  I^ette  tr  unbettl^ettigd  bitten  gnebigcßd^ 
ge^ert,  unb  moQte  tr  maj.  fici^  gnebigcttd^en  mit  ber  anttDort  [f)oitm]  unb 
ir  aüergncbigifter  ^crr  fein.  5 

Darauf  gieng  bcr  faifer  in  ben  erdiger,  ba  man  fünft  [®1. 142^]  a\x%^ 
rueff,  unb  ain  ganqer  rl^att  gieng  l^inab  für  bad  WiaÜ)am,  unb  ftänben 
an  ainem  ring  unber  bem  erd^er.  ba  fd^rie  ber  l^erotb  ju  breimaUen: 
^ert,  l^ert,  l^ert  ic.  unb  jaigt  meitter  an,  tt)ie  ain  rl^at  unb  gancje  gemain 
lai.  maj.  fd^meren  foQte,  fo  l^ebe  ain  jieber  jtoen  fänger  auf  unb  merdC^  10 
auf  ben  aibt. 

^(fo  (ag  ber  ^aincjifd^  cancgter  ben  aibt,  ben  ^pxaäf  mentgc(id(f  nac^. 
unb  lauttet  ber  aibt,  wie  ^ernad^  folgt:  *2Bir  bürgermaifter  unb  gancjc 
gemain  ber  ftatt  9lugd))urg  i^utben  unb  fd^toeren  eud^,  bem  aQer  burd^« 
(eud^ftigiften,  grodmec^tigiften  fürften  unb  l^erren,  l^errn  Saroten  bemi& 
fünften,  SRBmifd^en  lalfer,  unferem  aüergnebigiften,  redeten  l^erm,  getreu 
unb  gel^orfam  i&  fein,  irer  laiferüd^en  gnaben  fromen  unb  beffted  ju 
toerben  unb  fd^aben  ju  bemaren  unb  aUed  bad  ju  ti^uon,  bad  getreu  unb 
gel^orfam  unbertl^ann  irer  laifertid^en  gnaben  aUd  irem  aQer  gnebigiften, 
redeten  l^errn  fd^ulbig  unb  )>flid^tig  }&  tl^uon  f einbt,  getreußd^  unb  o^n  20 
aUed  gek)erbe,  atö  l^elf  und  gott  unb  aU  l^aiQigenl' 

9lat^bem  ber  aibt  ooinfüert  unb  getl^an  toar,  ba  la§  ber  ^orig  canciter 
bie  fd^rifft,  toie  l^ernad^  öofgt,  bamit  ber  faifer  ber  ftatt  ire  frei^aiten, 
gebreud^  unb  l^erl^omen  beftettiget:  [©(.  143*]  'Dierömifd^  fai.  maj.  unfer 
aUergnebigifter  ^err,  i^at  ber  ton  ^ugd)>urg,  irer  maj.  unb  bed  l^eiQigen  25 
reid^d  ftatt  unbertl^an,  l^utben  unb  fd^toeren  gnebigctid^  gefeiten  unb  ge^ert, 
mit  eud^  unb  gemaine  ftatt  9lugd)>urg  in  gnebigem  beoetd^  l^aben,  aud^  bei 
irem  a(ten  i^erll^omen,  guotten  gebreud^en,  gemonl^aiten  unb  frei^aiten, 
»ie  ir  mai.  bie  eud^  geben,  beftett  unb  confürmirt  l^aben  S  bleiben  (äffen, 
babei  ^anbt^aben,  fd^uqen  unb  fd^irmen  unb  eur  aUer  gnebigifter,  red^ter  30 
l^err  fein.' 

Uf  bad  rebet  ber  bürgermaifter  Üfrid^  JRed^ünger  l^inauf  jue  fai. 
maj.,  erbot  fid^  für  ain  rl^at  unb  gemaine  ftatt  aU  getreu  unbertl^anen 
mit  unbertl^eniger  bit,  ir  fai.  maj.  tooüte  aind  r^attd  unb  gemainer  ftatt 
atter  gnebigifter  faifer  unb  redf^ter,  ainiger  l^err  auf  erben  fein,  unb  bie*  35 
»eil  ber  bürgermaifter  alfo  rebet,  ba  fucngen  bed  taiferd  trumetter  an  jue 
blaffen,  ba|  man,  unb  fonberüd^  ber  faifer,  nit  wol  leeren  mod^ft,  »ad 
er  rebet. 

1.  2)iefe  Seftätigung  ti^at  erfolgt  am  20.  ^^xi  1521  in  Sormd. 


»eilageV.     ,  381 

©amod^  tfitl^  bcr  fatfcr  burc^  fccn  (5tnla§  ffxmn^  auf  ba^  geiabt. 
$tejtt)tfd&cn  jcinb  cttKd^e  »cr^cr  öor  bent  faifcr  unb  bcn  ftenben  be« 
rcid^«  geilten,  atö  l^crqog  ^cinrid^  »on  ©raunfd^toeidl^  unb  bcr  ftatt 
®o§Iar  ^  bc^glctd^cn  marggraf  ®c5rg  gegen  ©el^ctnt  unb  anber  bergletd^en 
5  mer.  [®f.  143^]  anäf  ift  ntttfer  jett  gel^anblet  toorben  »on  bet  l^alögetid^t^» 
orbnung-^  unb  oon  bcr  münci,  unb  barjü  tft  Boomen,  ba§  öon  bent  ntono^ 
^)ofiunt  aud^  gerebt  »erben  foüte.  ba  ift  nun  alö  ettKd^  au^fd^üffen, 
toon  bcn  ftenben  barjfi  Dcrorbnet,  ju  berattfdf^Iagen  beöotd^en  aber  nod^ 
i&  ber  gett  nid^td  audgerid^t. 

10  Der  fatfer  lieg  ettltd^  feiner  rl^ätt  an  ain  rl^at  jä  äug«<)urg  begeren, 
ba§  man  bie  fd^ußgetter  an  SSarfuoffcr,  ^aiüig  Sreucjcr  unb  Unfer  grauin» 
tl^or  foQte  oerfd^tagen  unb  ^ermad^^en,  [unb]  bag  man  fte  nit  mtöft  feden 
laffen.  bargfi  »urben  be«  faifer«  l^aui^tleitl^,  »ann  e6  in  fueget,  l^inauf 
auf  bie  tl^üm  geen,  fid^  aöent^afben  umbgfifel^en/  ba^  alle«  ain  rl^at 

IS  betDiUiget. 

Damad^  über  »enig  tag  ba  fd^idtl^t  beö  faifer«  l^aubtman,  l^err  SWatjc 
»on  Sberftain,  auf  baibe  tl^üm,  ^aiüig  (Sreucjer  unb  Unfer  grauintl^um, 
auf  jeben  ettlid^  Ianb«Inedf^t,  bie  bei  ben  fd^u^gcttem  unb  fünft  in  tl^ürmen 
»ad^en  foüten.    nid^t«  befter  toeniger  war  bc«  faifer«  »ad^t  tt>ie  fünft 

20  befccjt. 

auf  5.  iuliu«  ba  fd^idtl^t  ber  laifer  abennate  fünf  trumetter  fambt 
ainent  l^erolbt  in  ber  ftatt  l^erumb  unb  (ie^  nad^t)otgenbe  mainung  offent» 
lid^  au^rieffen^.  bamadf^  ttjarb  berfcfb  beruoff  aud^  am  JR^atl^au«  unb 
Unfer  grauinfird^en  angefdf^Iagen : 

25  [®I.i44*]  'Der  faiferlid^en  majeftat,  unfer«  aüergnebigiften  l^errn,  ernftlidf^er 
bcbeld^  ift,  ba§  fid^  aüe  unb  jebe  fuo^Ined^t  unb  troi  fo  nit  l^errn  ober 
bienft  l^aben,  inertl^alben  breien  tagen,  ben  ned^ften  nad^  terH^ünbung 
bife«,  au^  bifer  ftatt  5lug«j)urg  madf^en;  »er  nur  ba«  nit  tl^et,  unb  tt>en 
man  baruber  betrette,  tourbe  bte  lai.  mal  barumben  ftraffen  laffen. 

30  geben,  unber  ir  fai.  maj.  getrudti^ten  fecret  befigtet,  ben  fel^ften  tag  jiulio 
im  1530.  iare.' 

Über  »enig  tag  nad^f  bem  beruoff  fd^idtl^t  bie  fai.  mai.  abermaü  l^er^ 
umb,  wie  jutor,  bie  trftmetter  unb  l^erolbt  unb  tie§  berueff en  *,  ba§  nie* 

7.  3n  bei  ^nbf^rift  *inonat'iPa1Ium\ 

1.  ©^Imna^er  @.  410.  27.  SuIl  ^x.  768  @.  476. 

2.  @.    bie   ©(^reiben   bed    mat}fi9  3.  @.  bie  Stat^becreta  ad  annum 
Pfarrer  an   $eter  ®u|  dd.  21.  3u(i  1530  e.  27  unb  @enber  (g^.  296, 11. 
S^h.  767  @.  476  bei  md,  1.  c;  dd.           4.  »gl.  @euber  @.  296, 17. 


382  (S^rottif  \x$  (Sitmtn9  €feisber. 

manbcj  an  ben  gcrtcn,  an  jctncn  ober  bcimen,  nod^  fünft  in  aü  anbcr  »cg 
[fd&aben]  tl^uon  folt,  nod^  ntcmanbt  in  bic  frid^t  auf  bent  f elbt  »cbcr  reitten. 
ßccn  obct  ficcn,  aüc«  Bei  ftraff ;  »o  ainet  tpcre,  bcr  »ibet  fold^cn  faifet* 
ttd^cn  beruaff  Üftitt  unb  betretten  ttjurbe,  ber  folt  nad^  ungnaben  unb 
»ertoird^ung  ber  tl^att  gcftrafft  »erben,  bamac^  fid^  mcnigcttd^  jfi  rid^ten  5 
toeffte. 

3tem  ain  rl^at  ju  9lug^f)urg  nam  aud^  folgenbe  orbnung  für,  tt)ie 
[ti]  gel^alten  folt  »erben,  tt>ann  an  bie  ftumi  gefdf^Iagen  unb  feucrgefd^rai 
»ere.  bicfetben  orbnung  gab  man  ben  öiertcl^auj^tleutl^en,  bie  ntuoften« 
ben  ]^au^)tleit]^en  über  jel^en  l^euffer  unb  biefelben  iren  unbcrtl^anen  öer«'  10 
I^ünben.  unb  taut  biefelb  orbnung,  tt>ie  ]^cmad&  bolgt^:  'Db  auf  bifem 
»erenben  reidf^«tag  feuergefd^ret  aufl^omen  [S3I.  i44^]  unb  an  bie  fturm 
gefd^tagen  tourbe,  ba^  gott  ber  l^err  »erl^uetten  »eile,  atebann  foüen  alle 
ambt  unb  bienftleitl^  unb  aüe  anbere,  fo  ju  beut  rettl^en  unb  fottidf^c  brunft 
abjutoenben  öerorbnet  feinbt,  fürbertid^  juc  lauffcn  unb  in  foüid^entis 
getreuen  flei§  anfl^eren  unb  braud^en,  unb  obgemefte  jeit  fünft  atte  unb 
jebe  burger  unb  intooner,  gemainer  ftatt  9lug«^)urg  jugel^örig  unb  t)er* 
»anbt,  nit  fd^utbig  [fein],  mit  iren  l^arnefd^  unb  tocren  toie  l^ieöor  auf  bie 
i>crorbnete  blecg  jue  lauffen,  fonber  mögen  tool  bal^aimen  in  iren  l^eufern 
bei  tt)eib  unb  E^inbern  bleiben,  e^  toeüe  bann  ainer  feinem  frcunbt  jö*  20 
lauffen  ober  nad^bauren  ju  gfitem,  bem  fott  e^  jugetaffen  fein;  bod^  foUen 
bie,  fo  anl^eimb«  bleiben,  mit  iren  l^amefd^  unb  toel^ren  »erfe^en  fein. 

6^  foüen  aud^  bie  feur^)fannen  ju  ned^ttid^er  »eil  angejinbt  unb 
gebrenbt  »erben. 

(Sd  foQe  aud^  niemanbt  obgemette  jeit  C^ain  fetten  auf  ben  gaffen  25 
eintl^un  nod^  jul^aften^.* 

Unb  auf  ben  9.  juIi  ba  öerf^jift  ber  (anbtgraf  ^l^ili})«  t)on  Reffen, 
ber  ei>angeUfd^en  furften  ainer,  ain  groffe  fuma  geüd;  »ie  man  fagt,  fo 
i^at  er  gancj  und^riftenftdf^  gefd^»oren5,  feinbt  bi^  in  x»etf  taufenbt  ftonnen 
ge»efen,  ba6  ge»an  im  ber  ©attamanto,  ieq  graf  J>on  Orttcnburg  *  ge*  30 
nanbt,  ab. 

Uff  a  die  jtoetf  iulio  ba  ftarb  aC^ie  ju  2lugdj)urg  graf  gelij  t)on 
ffiarttenberg  ^ 

1.  @.  $age(fletn  an  ben  9lat]^  )>cn  fd^etnett  überl^au^t  mertiDÜrbige®er8(i^te 
©inb«]^elm  dd.  14.  3ult  im  37.  Saf^xt^*  »crbteitct  gewcfen  ju  fein.  %l.  a-  ©•  ba« 
Uüöft  be«  l^iil.  »er.  toou  SWitteifraufeu  ^ö^xtiUn  bet  ©retgel^n  bon  8afel  an  bie 
@.  83.  «gl.  ©immet  @.  12.  2)reige^n  toon  ©traßburg  dd.  16.  «ug. 

2.  «gt  @enber  @.  298.  7.  1530  Bei  «ird,  1.  c.  @.  485  Sflx,  781. 

3.  Über  ben  'unorbentllti^en  Men0.  4.  @.  über  tl^n  oben  @.  229.  234. 
»auber  bc«  Janbgrafen  in  2lug«burg  5.  3$g(.   ©ebajlian    ^agelflcin    an 


©tllage  V.  383 

[391. 145*]    Damad^  gab  bet  latfcr  bent  rcgimcnt  ba«  im  xtxäf  tttixä)  \ax 
itffaüm  toarb/  Urlaub. 

Unb  a  die  26.  juK  ba  üäf  bcr  !atfcr  leiten  K   am  fficinmardi^  am 
2;anncj^au§  »ar  ain  Icl^cnftuol  unb  brudl^cn  aufgemacht   bcn  jttjatcn 

5  l^crcjogcn  Don  SSumeru ;  unb  bcm  tcutfd^enmatftcr,  toar  ain  cbelman,  aincr 
Don  Sronburg  J>on  geburt,  bem  lid^  et  ba«  l^od^maifterambt  im  ^reiffen, 
unb  ber  faifcr  nam«  bem  anbem  l^od^maifter,  toar  marggraf  SKbred^t  »on 
SSranbenburg  genant,  ba«  ambt,  barumb  baß  er  ain  tt>eib  gcnomcn  unb 
baffelb  l^od^maifterambt  jue  ainem  ttjeltlid^en  l^ercjogtl^umb  gemad^t.  ber* 

10  fett  marggraf  ^ett  juDor  baffelb  fürftent^umb  jfi  leiten  emj)fangen  Don 
bem  Knig  Don  ^o(en,  ber  ime  ba«  gelid^en,  unb  toie  ettlid^  fagen,  fo  ge»* 
l^er  biefelb  Icl^enfd^afft  ju  leid^en  aigentfid^  bemfetten  finig  au«  ^olen  jue, 
unb  toarb  Dil  barjue  gleid^  fd^imj)fKd^en  gerebt,  urfad^  baß  ber  leiten 
em^)fangen,  unb  ber  anber  l^ett«  inne  unb  gab  nid^t«  barumb. 

15  Unb  auf  ben  3.  augufti  ba  ließ  ber  faifer  bie  d^firfurften  unb  furften, 
aud^  ettlidf^  ftett,  fo  fid^  mit  bem  d^firfurften  Don  ©ad^fen  unb  feinen  mit* 
Dertoanbten  furften  in  irer  übergeben  fd^rifften  Dormal«  aud^  unber^ 
fd^riben  l^etten,  auf  bie  ^fatcj  jue  ir  maj.  erf orbern,  unb  facjt  fldb  ber 
faifcr  fambt  anbem  d^ur  unb  furften.  alfo  Heß  ber  faifer  ain  fd^rifft  Der* 

2olefen2,  bie  Daft  lang,  unb  toar  bie  antioort  auf  aud^  bie  lang  fd^rifft,  fo 
ber  d^urfurft  Don  ©ad^fen  fambt  anbern  [831. 145**]  feinen  mitoertoanbten 
Dor  fai.  mal  unb  anber  reid^«ftenben  Dor  l^et  taffen  Derlefen  [unb  ber]  fai. 
maj.  jugeftett  toorben  toar.  in  ber  fetten  fd^rifft  toar  begriffen  unb  jue 
ainem  eingang  geftelt,  tote  fai.  maf.  toere,  bie  toeil  bie  fad^  toid^tig  unb 

25fd^n)er,  mit  emftßd^em  fleiß  barob  gefeffen,  bie  berattf dalagt,  nad^DoI* 
genb«  ir  mai.  rl^Stte ;  unb  aud^  fo  l^ett  ir  fai.  maj.  ettlid^er  gelerter,  er* 
barer  mäner  r^at«  ge^jflegen ,  beßgfeid^en  fo  tttttt  ir  fai.  maj.  biefetten 
rl^attfd^feg  ben  anbem  d^urf urften  unb  furften  famentlid^en  juegeftelt,  bie 
l^etten  inen  bife  Derfafte  fd^rifft  gefallen  laffen  unb  a(fo  jfil^atten  fürge* 

80  nomen  unb  erfl^enbt,  mit  Dil  mererm  inl^att.  bamad^  toerben  in  benfetten 
fd^rifften  ffirgenomen  [bie  artifef],  fo  in  be«  d^urfurften  Don  ©ad^fen  unb 
feiner  mitDertoanbten  übergeben  fd^rifften  ftnb,  unb  ettßd^  jüm  talt  ange* 
nomen  unb  etttid^,  ber  merer  tl^ail,  gar  DertDorfen  unb  nit  anguenemen 

ben  ^at\)  ber  @tabt  SinbSl^etm,  1.  c.  ttti^ficn  gclnbe  bcr  SWcugläublgen. 

@.  83;   Umxtaäf  toüxt  ber  ®raf  'am  1.  Sgt  @enbcr  @.  298,  19. 

montag  gu  na^t  (Dom  11.  gum  12.3uU),  2.  «gt  ©cnber  @.  292  «nm.  1 ;  bcn 

ald  er  mit  bem  abt  )>on  Weingarten  9]^emminger  ®ef.*^er.  tom  5.  ^ug.  M 

aeeffen  l^at,  ju  na^td  bot  im  bet  \iühm  2)o&e(,  1.  c.  ®.  47;  ben  Winbdl^eimer 

(t|i  ^fefftig  wlber  ba«  eöangettum  gewe*  ®efanbten»öer.  dd.  4.  2[ug.,  1.  c.  @.  87 ; 

fen)/  —  ©raf  gelij  Don  SBcrbenberg  3ttflu«  3ona«*  8rlef»eti^fei  @.73  . 
galt  aU  einer  ber  l^efttgflen  unb  gefäl^r* 


384  (S^tottH  be«  (Elcmen«  ^tibet. 

gcfecjt ;  unb  jü  öcwerfung  jtec^en  fle  an  cttlid^e  f^^rtd^  au«  bcn  attcn 
vettern,  bäj)ften  unb  concUien,  bamit  »Bttcn  flc  bic  alten  gcbrcud^mit 
crl^atten,  toötlen  aud^ ,  bag  man  mueg  bcud^tcn  tote  jflüor,  ba«  facrament 
in  atnertei  geftalt  tmp^aäfen,  D^ain  flaifd^  am  ftettag  unb  fambftag  unb 
anbem  öerbottnen  jetten  ntd^t  effen.  item  ba6  man  mög  bie  l^eittigen  an»  6 
rucffcn,  bie  Don  ber  SRomifd^en  lird^en  aufgefegten  tag  feuten  unb  l^alten, 
cj)fetn  tt)ie  jfiDor,  bag  bie  meg  gereci^t  unb  [Sbl  ue*]  guctt  feie,  bann  fie 
ain  cp^tx  Dor  gctt  bem  Irenen  fei  unb  tSglici^  üerfenung  »or  gctt, 
toann  burd^  bie  meg,  toann  fie  gel^alten  toerbe,  ber  fön  gotte«  bem 
hattet  aufgeoj)fert  [»erbe]  für  bie  lebenbigen  unb  tobten,  bag  aud^  ber  lo 
minid^  unb  nunen  ftanbt  geredet,  l^aitig  unb  guott  fei,  ba^  aud^  ber 
menfd^  ainen  freien  toiden  ^abe,  ba«  guott  toette  tl^ön  aud  im  feCbd,  bag 
aud^  ber  menfd^  aud  feinen  guotten  U)erdt]^en  möge  ab(ag  ber  fänben  ex» 
toerben ,  unb  bag  und  bad  (eiben  S^rifti  ol^n  unfer  genuogtl^uon,  aü  mit 
reu,  beid^t  unb  genuogtl^fin  für  bie  fünb,  nit  genuog  feie  tc,  baß  ber  15 
^)faffen  el^c  ju  »ertoerfen  unb  nit  geftattet  toerbe ,  [barum]  fotten  fie  bic 
[obrigfeiten]  üon  ainanber  fd^affen  unb  tl^uon  unb  fie  barumb  ftraffen, 
bann  fie  toot  mögen  rainigf^ait  unb  ir  geli^jt  l^alten. 

©ottid^d  unb  bergleid^en  bingd  toaren  Dil ,  aded  toibertDertig  bem, 
ba«  ber  d^firfurft  Don  ©ad^fen  mit  feinen  mitDerioanten  Dor  cingc*2o 
legt  l^ett. 

Unb  nad^  Derlefung  bed  laiferd  unb  ir  mai.  mitDertoanbten  fd^rifften 
ließ  im  ber  d^urf urft  Don  ©ad^fen  fambt  feinen  mitDertoanbten  rebcn  > ; 
erftlid^  toarb  bem  faifer  fein  gebürenber  tüttel  geben,  toeiter  jaigten  ir 
d^fir  unb  furftlid^  gnaben  unber  anberm  an,  fie  l^etten  fid^  erbotten  unb  as 
erbfittcn  fid^  nod^,  [baß  fie],  too  ir  fai.  mal.  «>ber  lemanbcj  anberer,  »er  ber 
toere,  ainid^  manget  an  bem,  fo  ir  d^fir  unb  furftlid^  gnaben  unb  berfelben 
mitDertoanbten  irermaj.  [351. 146^]  infd^rifften  übergeben  l^etten,  [Derfj)flr], 
nod^matd  guotten  berid^t  tl^ün  unb  geben  toottten ;  too  bann  fie  mit  l^eittiger 
fd^rifft  aine«  beffern  getoifen  ober  unberrid^t  toeren,  toottten  atebann  ir  so 
d^fir  unb  furftlid^  gnaben  unb  bie  anbern  gancj  unbert^enigctid^  [fld^] 
l^alten  unb  toeifen  laffen,  unb  batten  barauf  ir  fai.  mai.  mit  atterl^ed^fter 
unbertl^enigH^ait,  ir  lai.  maj.  toottte  ir  d^fir  unb  furftlid^  gnaben  unb  bcn 
anbem  bie  Jecgt  Dertefen  fd^rifften  juftetten  unb  geben,  barinne  fld^  ir 
d^ür  unb  furftlid^  gnaben  unb  bie  anbem  erfe^en  unb  mit  ber  lürcje  f!d^ 


1.  »fit.  @mbcr  @.  303,  26;  bm     «er.  dd.  3.  «ug.  M  »Irdt,  1.  c.  9hr.  776 
SWcmmlngcr  ®ff.«©er.  Dom  5.  ^(ng.  bei     €5.  481. 
3)oBcl,  ®.  47  ff. ;  bcn  ©traßburger  @ef .• 


»cilagc  V.  385 

unüertücifcntltd^  i^alten.  barauf  unberrebt  fid^  bcr  latfct  mit  bcn  anbcrn 
d^ürfurften  unb  furftcn  unb  gab  bem  d^urfurften  öon  ©ad^fen  unb  feinen 
mitt)etU)anbten  bie  anttport,  ed  totxt  \pat  auf  ben  tag^  unb  lai.  mai.  tooütt 
fld^  auf  fottid^  begeren  ferner  bebeniJ^en.  unb  auf  ferner  anl^alten  beffen 

6  öon  ©adj^fen  unb  feiner  mitbertoanbten  lieg  in  ber  laifcr  jue  anttourt 
geben,  ir  mai.  ^^^tt  in  bie  fd^rifft  gu  befid^tigen  gfilaffen,  bod^  bag  fie 
bei  iren  j)fl(id^ten  unb  allen  ungnaben  fottten  bie  fc^rifft  nit  abfd^reiben 
laffen,  be^glcid^en  mit  crnft  unb  fleig  Derl^ietten  laffen,  bag  biefelb  fd^rifft 
nit  in  trudf^  nod^  fünft  auöfl^eme.  barauf  ber  d^urfurft  Don  ©ad^fen  unb 

10  feine  mitöertoanbten  »iberumb  onttoorten  taffen,  bieweil  bie  fd^rifft  burd^ 
öil  gemad^t,  [©t.  u:*]  beggleid^en  fo  an  bitten  enben  berattf(^tagt  »orben, 
biefelben  ol^n  jtpeifel  bad  merer  tl^ait  abfd^rifft  l^aben  fottte,  ba§  atebann, 
[ipenn  fie]  burd^  biefetten  ausgeben  ober  in  trudf^  Il^ome,  fo  tourbe  ber 
d^urfurft  fombt  feinen  mitDerwanbten  am  erften  unb  l^öd^ften  berbad^t, 

15  unb  ob  fie  fd^on  unfd^ulbig  toeren ,  fo  toärbe  inen  fold^d  bod^  burd^  tre 
miggüncr  ol^n  gioeifel  aufgelegt  unb  guegemeffen,  baö  iren  d^ür  unb  furft. 
lid^eu  gnaben  ju  fd^ioer  unb  untreglid^  fein  lourbe,  mueften  ba«  au«  benen 
unb  bergleid^en  urfad^en  em^)eren.  bod^  »ottten  fie  uff  baö,  [voai]  fie  un* 
gcfarlid^cn  enbt^atten,  lai.  mal  ferer  ain  fd^rifft  übergeben  unb  jüftetten- 

20  bie  lai.  maj.  k.  betoittiget  fottid^e  fd^rifft  anjflnemen,  unb  ift  fold^e 
fd^rifft  lai.  mal  uberanttoort  »orben. 

3tem  ouf  ben  3.  ougufti,  bo  tourben  ir  gtoen  beö  faiferö  tonb«* 
Ined^t,  fo  in  befacgung  tagen,  burd^  biefelben  lanbölned^t  offentfid^ 
beredetet  unb  bie  !ej)f  auf  ber  gaffen  auf  bem  ßreug  bei  bem  rerlaft 

25  abgel^auen.  bad  gefd^ad^  atted  }&  ainer  fordet  jue  mad^en  bor  bem 
gemainen  man. 

iOamad^  auf  fambftag  ben  fed^ften  augufti  ba  fd^idf^t  ber  lanbtgraf 
öon  ^t\\tn  jue  bem  laifer  unb  lieg  im  fagen,  fein  gcmad^et  loere  im 
\ö}toaäfK  bargu  ftuenben  im  atterlai  fad^en  in  feinem  tanbt  gue,  ba§  fein 

30  merdf^Iid^e  notturft  erforbert,  l^eim  jue  reitl^en,  [©(.  147^]  lieg  ir  loi. 
mal  gancg  unbertl^enig  um  ,ain  erlaubnug  bitten,  barauf  lieg  im  bie 
lai.  mai.  fagen,  er  folt  nit  ]&intt>edt^  reitl^en,  fonbem  be^  obfd^ieb«  er* 
»orten,  barauf  fd^idE^t  ber  lanbtgraf  toiber  jue  bem  faifer  feine  rl^ätt, 
unb  bietoeil  biefelben  feine  r^ät  alfo  bei  bem  laifer  »aren,  ba  mad^t  fid(^ 

35  ber  lanbtgraf  bon  ^t^m  auf,  gar  mit  toenig  <)ferbten,  unb  rütl^  ^aimlid^ 
l^intoedti^^. 

1.  S5gt.  ben  Mxnhtxatx  ©cf.-öer.,      aKemmtngcr  ®cf.»©cr.  toom  7.  S(ug.  bei 
dd.  8.  Slug.  1.  c.  e.  263  Iftx.  832.  S)obel  @.  51. 

2.  @.  @cnbct  @.  305, 13.  «gl.  bcn 

@tattc4|ronitcn  XXY.  25 


386  (Sl^totttf  be9  (SXmvii  ©ettber. 

Sie  nun  ber  latfer  folci^ed  innen  marb,  ba  lieg  et  in  berna^t 
feinen  lanb^Ined^ten  anfagen,  bag  bie  auf  ber  toaä)t  unb  fünft  aUtnU 
l^aKen  ainer  ben  anbern  aufftped^t  unb  iftjamen  Il^emen,  unb  toax  alfo 
ikiö)  ain  ftitter  Ictman^  bcdgfeid^cn  tie^  ber  laifex  ben  Burgunbifd^cn 
reittem,  betn  t>xl  al^ie  lagen,  aud^  anfagen,  bie  (tieffen  um6  itpai  uffx  5 
in  ber  nad^t  euttenbd  in  ber  obem  {latt  auf,  bie  loal^ren  aud^  in  ber 
riftung,  unb  fünft  be^  !aifer«  unb  finig  gerbinanbuö  t>olSff  »ar  oud^ 
atteö  in  riftung,  bamcben  oud^  ettUd^er  anberer  fürften  üoldt^.  bem 
d^urfurften  bon  ©ad^fen  unb  feinen  mitDertDanbten  tvarb  bad  aud^  an« 
gejaigt,  bie  »aren  toot  ftiö  in  »amung^.  10 

Unb  in  ber  nad^t  umb  ain  u^r  ba  tieg  ber  burgermaifter  3erg 
SSetter  ^  auf  begeren  ^ercjog  gribrid^en,  Jjfalcjgtaf en,  ber  bief ett  jeit  in 
beffelben  burgermaifter^  l^aud  iue  l^erberg  tpar,  unb  l^err  3erg  Zxn(Df\S% 
ju  SJaltburg  :c.  f©l.  i48*]  ainen  be«  rl^atö  l^ie  gfi  aug^j)urg,  ber  t)on 
ained  r^attd  tt)egen  ben  reid^dtag  l^ett  furieren  l^elfen,  aufn)edE^en  unb  gu  15 
im  in  fein  l^au^  E^omen.  ba  fragt  in  l^ercjog  griberid^  unb  l^err  3crg 
Srudtl^fä^,  ti)o  bie  tanbgräfflfd^en  bon  Reffen  gu  l^erberg  legen,  unb 
bcfonbcr  fragten  fie,  tt)o  ainer  beö  lanbgraffen  rl^at  lege,  ba«  touft  ber 
•nit  jü  fagen,  bann  er  in  ber  unbern  ftatt  mit  ben  furieren  »aö,  ba  tiefen 
fie  in  »iber  l^eim  gelten.  20 

5Kfo  in  berfctben  nad^t  gegen  bem  tag  fd^uoff  ber  laifer,  bat  wan 
bie  Haine  tigerten  nit  folt  aufft^uon,  unb  bie  bier  l^auj)tt]^or  tourbcn  befeqt 
mit  be«  faifer«  fncd^ten,  unbcr  iebcm  t^or  biö  in  funfjig  Ined^t  unb  jtoen 
trabanten*,  bie  befad^en  bie  rcuttenben  gar  tooU. 

@ic  fd^idt^tcn  aud^  ettlid^  fticd^t,  bie  muoften  auf  bie  tl^or  in  ben  25 
t^urn  unb  feigen,  ob  !^ein  reutterei  berl^anben.  fo  »arb  aud^  bcfecgt  ^aittig 
ßreucgcr  unb  Unfer  grauinti^or  unb  ti^um. 

©er  faifer  fd^idE^t  aud^  jii  bem  ßinlag,  unb  lieg  bafelbft  cmfttid^en 
bebetd^en,  bat  inan  niemanbd  foU  i^inaud  taffen,  ed  tl^eme,  n)er  ba  U)oIt, 
furften  ober  anber.  so 

7.  «ufi.  ÜDarnad^  auf  f onntag  lieg  ber  faifer  befd^idE^en  ben  d^nrfurften.  bon 
©ad^fen  unb  feine  mitberujanbten  furften  unb  bie  ftätt^  toie  nun  ber 
d^urfurft  f^am,  toarb  er  gefragt,  ob  er  nit  toiffen  gehabt,  bat  ber  lanbt* 

1.  @.  @ettber@.305,24;bctt9«em«  4.  35gl.  €5mber  @.  305,  27;  ben 
minöec  ®ef.»S5cr.  bom  7.  Stug.  bei  2)obel  SWemminger  ®ef.»öer.  toom  7.  3lug.  bei 
@.  50  ff.  2)obel  @.  51. 

2.  SSgt.  bie  au«fü^rU^e  3)arflettuitö  5.  @.  ©enber  @.  307  Sdim.  1.  S3g(. 
biefer  @a(^e  bei  @enber  @.  306,  4.  ben  aJlemmlngct  ®ef.«©er.  toom  8.  flug. 

3.  (gr  uttb^ieron^muö  Sml^of  toaten  bei  2)obet  @.  51 ;  ben  8öinb«^elmer ®cf.» 
bie  «ütöermeipec  bicfe«  Sa^re«.  ©er.  dd.  8.  S(ug.,  1.  c.  @.  92  ff. 


«dlaac  V.  387 

graf  toittenö  [®L  i48^]  gewefcn,  atfo  f)xn\s>tdf)  jfi  tettten.  batauf  gaB  ber 
d^urfitrft  onttoort :  natu,  aber  üor  ad^t  tagen  l^ett  im  ber  lonbtgraf  gcf agt, 
tt)ie  fein  gemad^el  Irand^  toere,  unb  [er]  fünft  onber  nterd^Kd^e  gefd^cfft 
in  feinem  tanbt  l^ette,  unb  fein  rl^at  ge]^aj)t,  ob  er  reitten  folt  ober  ntt. 

6  barauf  ber  (j^urfurft  ime  geratten,  er  foöe  ol^ne  ipiffen  [be«  foiferöj  nit 
l^intoecf^  »erreitten  K 

äuff  fold^eö  tt>arb  bem  (j^urfurftcn  bon  ©ad^fen  unb  feinen  mitber* 
ti)anbten  furften  unb  ftetten  totxtttx  angejaigt,  lat.  mai.  U)amung  unb 
begeren  toere,  bat  f^^  f^^  nod^  tpolten  bebend^en  unb  in  bie  fad^en 

aofd^icf^en,  bamit  Pe  nit  urfad^  jfi  eni|>Brung  unb  toiberipiüen  geben, 
bad  fid^  lai.  maf.  atfo  gu  inen  berfe^en  toottten,  unb  bamit  lai.  mai.  nit 
geurfad^t  tourbe,  bagegen  jfi  l^anblen.  bargegen  ber  d^urfurft  fambt  feinen 
mitbermanbten  angaigt,  fie  tt)eren  nid^t  ^ie,  bag  fie  jue  ainid^em  Irieg, 
loiberioiöen  nod(^  em^erung  urfad^  geben ,  f onber  toeren  fie  l^ie,  bat  pe 

istooüten  atte«,  ba«  fo  jü  friben  unb  gütter  ainigfaitl^  biente,  l^anb* 
len,  rl^atten  unb  l^elfen,  fernerem  tnl^alt  :c.  unb  nad^bem  lieg  ime 
ber  d^Srfurft  U)eitter  angaigen,  bat  fi^  P^  l^i^d^ften  befrembbe,  bad  tai. 
maji.  l^ette  bergangner  nad^t  fürgenomen  unb  mit  ben  tl^oren  unb  fünft 
ge^anblet  tl^ünbe  ftd^  aud^  ir  d^ur  unb  furfttid^e  gnaben  nit  erf ünben  nod^ 

aoerfaren,  bat  bor  auff  [83(.  149*]  fl^ainem  reid^ötag,.  ba  bann  aud^  linig 
unb  faifer  geioefen,  fottid^ö,  »ie  jeqt  l^ie  bon  ir  fai.  maji-,  nie  fftrgenomen 
nod(^  gel^anblet  U)ere;  bet^atben  fi^  ir  d^ur  unb  furftßd^e  gnaben  bed  nit 
unbittid^  befd^toert  l^etten,  looöten  fid^  aud^  »erfe^en,  ir  fai.  maj.  .tourbe 
fold^ed  abfteen  unb  koeitter  nit  fümemen. 

25  ©arauf  ber  faifer  inen  fagen  laffen,  baö,  fo  vergangner  nad^t 
gefd^ed^en,  mere  iren  d^ur  unb  furftlid^  gnaben  nitjutoiber,  f onber  attein 
oon  jioaier  tobtfd^Ieg  toegen,  bie  tl^eter  jfiergreiffen,  gefd^ed^en,  unb  ir 
fai.  maj.  tooöte  l^inffiro  »eiter  ol^n  ber  d^urfurften  toiffen  unb  bitten  nid^t« 
fümemen  nod^  ti^un,  mit  oi(  anbern  gar  guotten  tt)orten. 

30  '^oäf  U)oQten  bie  auf  ber  (utterifd^en  feit^en  bie  fad^en  gancg  anberft 
auflegen  unb  auf  ben  tanbtgrafen  bon  Reffen  bebeutten  mit  groffem 
gefd^rai,  barauf  pe  bed  tagd  abgefd^iben.  bod^  nid^t^  befterminber  feinb 
bie  anbem  d^urfürpeu  unb  furpen  auftertl^atten  be«  d^urptrften  bon 
@ad(^fen  unb  feiner  mitbertoanbten  pettd  auf  bad  Sil^atl^aud  geritten,  un^ 

35  gead^t  be«  bon  ©ad^fen  truq. 

iOamad^  auf  bomftag  ben  ailften  augufti  ba  f^amen  aber  ber  mcrer 
tl^ail  furpen  unb  d^urfurften  be«  faiferö  ^^artl^ei  auf  ba^  JR^att^au«;  bar* 

1.  @.  ben  mtnUxQtx  ®ef.-8er.  dd.  8.  ^ug.,  1.  c.  ^x.  832  e.  264. 

25* 


388  (S^tottll  be8  (Stemm«  ^ettber . 

ju  toarb  aud^  bem  d^ftrfurften  Don  ©ad^fen  unb  feinen  mitoertDanbten 
ongefaflt^.   [Sdl  149^]  lote  fie  nun  jäfamen  Ildamen,  ba  fleng  ber  marg* 
graff  3oad^im  üon  ©ranbeniutg  an,  bev  d^urfutji,  mit  ainer  langen  rebe, 
erjelt,  toa^  jecjt  etttid^  jar  l^er  fid^  fcegeBen  ate  mit  auffmor,  emj)Brungen, 
rottungen  unb  funfl  üil  uncriftentici^er  fecten  unb  Gattungen,  in  bem  5 
l^eiQigen  d^riftlid^en  glauben  enbtflanben,  barau^  bann  merdC^Iid^  t>H 
(luottDergieffen  gefolgt,  an  foQid^em  adem  bie  neuen  rottengaifter,  ^aiU 
(igen*  unb  litd^enfd^enber  unb  ftitmeten,   bie  neulerigen  ))rebicanten 
fd^ulbig  tootben,  »ettid^e  j)rebicanten  fie,  ate  ber  d^firfurft  oon  ©ad^fen 
unb  feine  mitoertoanbten  tc,  Md^er  gel^atten  unb  atfo  jS  ))rebigen  geftattet,  10 
aud  fottid^em  ))rebigen  bann  bad  ade^  enbtftanben  unb  I^omen  toere,  unb 
too  fie  nit  unb  a(fo  Bi^l^er  unb  nod^  ob  bifen  neuerungen  gehalten,  loere 
ed  fo  U)eit  nit  Il^omen  nod^  eingeriff en ,  ed  l^ett  fid^  bad  aud^  niemanbt 
liebertid^er  unberfteen  nod^  fld^  ba«  annemen  Bebürfen;  bie  »eit  aber  [pe] 
alf 0  barob  gel^atten,  l^etten  fid^  aud^  anbere  baran  gel^endE^t,  ftd^  bad  aud^  is 
angenomen,  borburd^  [e^]  bann  [in]  ben  fad^en  atfo  toeitt  unb  jue  bem  fl^o^ 
men,  toie  e«  bann  teQt  ftienbe,  baraud  toenig  ober  gar  nid^td  guotd  fo(gte 
unb  I^unftigclid^en  oolgen  Ii^inbe,  bann  koenig  befferung  unb  guot«  mer 
gefeiten  tourbe,  mit  bil  unb  langen,  [©(.150*]  jierlid^en  reben,  mit  bem 
befd^tu^,  ba^  fid^  lai.  maj.  ic,  d^urfurften,  furften  unb  anbere  ftenbt  nod^^  20 
malten  bei  inen  berfel^en  n)ottten ,  fie  toürben  bon  bifen  bingen  abfteen 
unb  }ä  foQid^en  befd^toerlid^en  fad^en  n)eiter  nit  mer  urfad^  fein  nod^ 
geben. 

!S)arauf  ber  d^urfürft  bon  ©ad^fen  mit  feinen  bermanbten  inen  an* 
jaigen  taffen,  fie  toottten  fid^  mit  ainanber  unberreben  unb  fid^  be^ji^enigen,  25 
fo  inen  mit  ungrunbt  jugemeffen  unb  aufgelegt ,  oerantioorten ,  bag 
menigclid^  erll^ennen  foöte,  ba^  fie  foQid^d  nit  fd^utbig,  unb  inen  getoalt 
unb  unred^t  gefd^ed^e,  mit  mer  toorten. 

93on  ftunban  barauf  rebt  ^od^gemelter  marggraff  3oad(^im,  d^urfurft, 
unb  jaigt  an,  bag  f ottid^ed  auf  ben  d^&rfürften  bon  ©ad^fen  nit  gemainbt  so 
fein  foQte,  fonber  attain  in  gemain  unb  ben  iecjigen  }äenbtgegen,  unb  mit 
merem  toorten,  bamit  abgefd^aiben,  bod^  mit  borbel^alt,  ba|  fie  fid^  toeitter 
oerantioorten  U)ottten. 

!S)amad^  auf  bem  13.  augufti  ba  gab  ber  d^urfürft  bon  ©ad^fen 


1.  IBgl.   ^ÜitlxtmaAtt  @.  197  ff. ;  9(nttoort  auf  ba9  am  9.  fCug.  überaeBene 

(S^t^trSud   €^.  227;    mMtx  @.  722;  ^iffTtiUn  bet  (Si&angelifc^ett,  loel^  le^« 

^alä),  XVI  @.  1636;  Si^^^Pcutaun,  II  tered  \>nx6^  bie  i^uen  am  7.  9ug.  ge« 

@.  188  ff.   —  ^er  Vortrag   bed  ^ur<  mad^tenSorl^attungen^roi&ocietttoorben 

ffirflen  Soad^im  am  11.  9(ug.  loar  bie  xoat,  @.  oBen@.  387,  7. 


SßdlaQt  V. 


389 


famBt  feinen  mtoemanbten  fütften  unb  fe^ö  ftetten  »iberumB  fd^ripici^e 
onttDort  auf  ba«  f  üri^alten  unb  antafdj^en,  f  o  innen  burd^  marggraf  Soad^im. 
(i^urfurften  »on  öranbenBurg,  im  namcn  bcr  lai.  mal,  d^urfurftcn  unb 
furften  gefd^ed^en  ift/,  [SI.  iso^]  in  tocüid^er  fd^rifften  inen  aud^  toenig 

6  Dcrgeffen,  fonber  it  notturft  tool  gebrandet  unb  anjaigt,  fo  fie  inen  mit 
ungrunbt  juegemeff en  l^aBen ,  aud^  »er  an  f ottid^cm  fd^ulbig,  unb  fte  gar 
nit  [fc^ulbig]  feien  2. 

Unb  auf  benfetten  13.  augufto  öergteid^ten  fid^  bie  j)art]^eien,  nem* 
lid^  bie  fai.  maj.  unb  bcrfelben  religionööeTOanbten.  d^utfürftcn,  futften 

10  unb  ftenbte  unb  ber  d^firfurft  »on  ©ad^fen  fambt  feinen  mitoemanbten 
furften  unb  fel^ö  ftetten  anber«taite  bergeftatt,  bat  1^*^^  t^^il  fiben  ^)erf onen 
geben  [f  oüe],  bie  f  ottid^e  ftrittige  articut,  ben  gtauben  unb  retigion  belangenbt, 
toeitter  befid^tigen  unb  Raubten  [fottten],  ob  bicfelben  med^ten  gemittet 
unb  üergteid^t  »erben. 

15  Unb  n)arb  fümemßd^  a(fo  gemad^t,  bat  ite  lebe  paxOfzxzn  foQte 
nemen  jtoen  furften,  jtoen  iuriften  unb  brei  gelerten  in  ber  ^olüigen 
fd^rifft,  unb  bat  ^^^  V^^^  t^^W  flben  j)erfonen  aKein  [brei]  ftimen  l^aben, 
ate  nembtid^  bie  jipen  furften  ain  ftim,  bie  jttjen  juriften  ain  ftimb  unb 
bie  brei  l^aittige  aud^  ain  ftimb,  alfo  bat  ötteln  bie  fel^^  ftim  auf  baiben 

20  t^ailen  fein  unb  gelten  fottten. 

Unb  n)urben  auf  baiben  tl^aitten  barjfigenomen  unb  t^erorbnet:  auf 
ber  lai.  maJ.  unb  feiner  ^^artl^ei  tl^ait  bon  furften  ber  bifd^off  üon  äug«^ 
j)urg  unb  l^ercjog  ^ainrid^  bon  Sraunf d^ipeidt^  ^  aud^  bon  iuriften  unb 
gelerten  [jtoei]*,  ber  [©I.  151*]  l^eiülgen  fd^rifft  [btei]*;  unb  auf  l^ercgog 

25§anfen  bon  ©ad^fen,  d^urfurften,  unb  feiner  mitbertoanbten  paxüitm 
toarb  bon  furften  t>erorbnet  marggraf  Serg  üon  ©ranbenburg  unb 
^erqog  $ant  Sriberid^  üon  ©ad^fen,  bc«  d^urfurften  ffin«,  unb  bon 
gelerten  ber  l^aiKigen  fd^rift  ^i)Hxp^  SDIettanton  unb  bed  marggraf 
®eörgen  <)rebicannt  Sol^ann  Srenj  unb  ßrl^arbfi^  ®d^ne|)ff,  be«  lanb^ 


29.  3in  Dtigtnal  nut  *9l.'  Patt  'So^nn  »icnj'. 


1.  @.  bctt  mxnhtxQtc  ®ef.-«er.  dd. 
14.  Slug.,  1.  c.  @.  278  iRr.  842;  C^iV' 
trau«  @.  229;  (SöUjlm  HI  @.  30; 
3Rüttcr@.727;  SBa(*öb.XVI  @.1639; 
görjlcmattu,  II  @.  201. 

2.  S5at.  (Bäfixxma6)tx  @.  211;  bc« 
SBlnbil^ctmer  ®ef.-©cr.  dd.  16.  «uö. 
@.  94;  ben  MxnUxQtt  @ef.»©er.  dd. 
14.  Slug.,  1.  c.  STh:.  842  @.  278. 

3.  ^  tourbe,  aU  er  batb  naA  8e> 
ginn  ber  Serl^anbluugeu  in  taiferli^em 


®ef (^äf te  bie  @tabt  toerlaff en  mußte,  burd^ 
^erjog  ©eora  i&ou  ©aii^fen  erfe^t. 

4.  ^er  ^ölnifd^e  j^au^ler  i^etul^arb 
toom  $agett  unb  ber  8abifd^e  j^au^ler 
^ierottvmud  SSel^u«. 

5.  Dr.  gol^anu  (5(1,  Dr.  Äourab 
SBim^ina,  Dr.  Sol^autt  (Sod^ISud. 

6.  SSott  Surljlen :  Dr.  @toxaJBxM, 
ber  j^anjler  bed  ^rffitften  i&on  ^ad^feu, 
Dr.  ©ebapian  fetter,  ÄanjXer  bee  SWarl- 
grafen  ®eor0. 


390  ^        (S^xonil  M  (SlemettS  ©enbet. 

fltafen  üon  S^t^tn  pxtikant  btefclben  faffcn  batuber  jfi  l^anbCen  üon 
punban  am  morgen«,  unb  »a«  fic  gcl^anblct,  »irt  l^cmad^  botgcn,  barju, 
tt)aö  fic  ntt  f^unbcn  t>et9lctd^cn,  boö  folt  »ibcr  on  bie  ftcnbt  ithxaäft 
toetbcn. 

3tcm  auff  afftetmontag  ben  16.  augufti  ba  lieg  am  rl^at  jfi  äugö-ft 
^)urg  ouf  btc  ^crmtrindi^ftubcn  laben  ber  erbaten  frei  unb  retci^pett  bctt* 
jd^afften,  alfo  fo  noci^  bifer  jeit  auf  bem  reici^dtag  aD^ie  toaren,  ju  bem 
morgcneffen. 

Unb  auf  bem  17.  augufto  ba  toarb  im  reid^^rl^tt  t)om  au^fd^ug,  fo 
über  bie  mono))oßa  gefecjt,  bedfelben  bebendl^en  fürgetragen  aber  nid^tö  lo 
befd^toffen ,  fonnber  foBt  ber  auöfci^ug  Mäf  ferner  baruber  ficjen  unb 
toeltter  bie  berattfci^Iagen  i. 

2lud^  auf  bifcn  17.  augufto  ba  tieg  ber  loifer  ainen  an  be^  ^^rcbigcr« 
[l^aud]  }&  bem  ^eittigen  Sreicjt^or  anI(o)>fen,  unb  ateba(b  man  bemfelben 
auftl^ett,  ba  »Ifd^ten  be«  laifer«  ttabanten  l^incin  unb  fuengen  in  unb  fucr«  15 
ten  [©I.  151^]  in  in  be«  laifcr«  gefend^nu«  in  äJogelt^um*;  bafctbft 
lag  er  ettüd^c  tag,  bamaci^  üe^  in  ber  faifcr  auf  bie  ^falcg  fueren.  »aö  er 
etbft  mit  ibafm  gel^anblet,  ift  nod^  jur  jeit  nit  beti)ftft;  unb  bad  fad^en 
gefd^ad^  am  aubenbt  umb  fel^d  u^ren.  unb  atebalb  bamad^  ba  fd^idt^t 
ber  Iai|er  ^crr  ßafj)ar  Züngle,  fein  l^ofmarfd^alcfi^,  g&  ben  burgermaiftem  20 
unb  Heg  in  anfagen,  ir  maji.  l^ettc  ben  |)rebicanten  ju  bem  ^eittigen  ßreicj 
taffen  fengctid^  annemen,  unb  nit  bon  be«  j)rebigen  toegen,  fonber  toere  er 
mit  fottid^er  matterei  umbgangen,  too  bie  iren  filrgang  erraid^t,  bag 
merdl^ßd^  bluottbergieffen,  morb  unb  tobtfd^Iag  baraud  erfolgt  l^ette^. 

Unb  auf  bad  fagt  man  ben  13.  be^  ri^atd  in  bed  burgermaifter^  25 
3ml^offd  ^an^,  barumb  bag  fid^  bie  burgermaifter  unb  anber  beforgten, 
bie  gemainbt  n)ürbe  aufrürifd^,  unb  U)ie  man  }ufamen  I^am,  toarb  man 
berettig,  ba^  man  bei  ben  toaäfUn  unb  fünft,  \s>o  man  med^te,  lieg  offen* 
bar  tt)erben,  toxt  unb  toa^  ber  taifer  ben  burgermaiftem  bed  ))rebtcanten 
l^alben  anjaigen  l^ett  laffen.  aber  bie  gemainb  toa^  gancj  ftiQ,  alfo  bag  30 
fid^  gar  I^ein  rottung  nod^  tt)ibertpit  gar  nit  begäbe. 

üDarnad^  I^am  bad  ge[d^rai  an  bed  laiferd  l^of  an^,  ber  ))rebtger 
l^ette  ben  lanbtgraben  bon  Reffen  getoarnet  [©I.  152*]  unb  ben  d^urfurften 
bon  ©ad^fen  unb  müm  biefelben  furften  n)iber  ben  laifer  belegen  unb 
morterei  anrid^ten,  bat  ^^^  unb  mort  baraud  enbtftanben  fein  foQtess 

10.  3n  bei  ^anbfd^tift  'monat  polum'  (siel). 

•    1.  @.  eUn  @.  381, «  unb  görjle»  2.  fßgi.  ©enbcr  @.  307,  22. 

mann,  II  &.  192  ff.  3.  @.  @enber  0.  308  9nm.  1. 


©cttagc  V.  391 

unb  t)tl  anbete  mer  K  aber  et  erfanbt  jur  jett  gar  nid^tö,  unb  marb  bem 
latfer  fot)tI  tt)tber{))t(  unb  ungrunbttid^d  angatgend  getl^an,  ba^  bem 
)>rebiger  bed  gegugd  unred^t  gefd^ed^en  fein  foüt.  aber  ed  l^atf  atted  nit, 
f onber  [er]  marb  alf o  noci^  (enger  enti^atten.  unb  \oimol  bei  DiQen  erbaren 

sleutl^en  t>xl  axd^tooM  unb  reben  gei^aUen  nnirb  um  fo(d^end  fad^end,  unb 
bei  k)iQen  bal^in  bebad^t,  e^  meci^t  barumb  gefd^eci^en  fein,  ba^,  bie  foQid^d 
faci^en  angerid^t  l^etten,  fid^  »erfel^en,  bte  gemainbt  tourbe  nit  geftatten, 
bag  man  ben  )>rebiger  fueng,  unb  i&famen  lauffen^  n)ann  bann  bad  foQt 
gef d^eci^en ,  f o  l^ette  ber  laif er  urfa^  gft  ainem  r^att  unb  ber  gemainbt,  fte 

10  jä  ftraffcn,  unb  fünft  öil  anbere  nad^gebendl^en,  bann  eö  »arb  \f)z  an* 
gefangen  eben  jue  ber  jeit  im  tag,  fo  bie  »eber  unb  !naj)j)en  ettwo  rl^uo 
i^aben  unb  au«  ben  bündigen  l^erfür  geen.  aber  gott,  ber  l^err,  ^at  e« 
t>zxf)M,  ba^  nid^td  fottid^d  fid^  begeben  ^t 

!£)amad^  auf  bomdtag  ben  18.  augufti  ba  Keffenbt  bed  taiferd  ^au^t* 

15  leitl^  über  bie  faiferifd^cn  fno^taed^t,  fo  af^ie  im  reid^ötag  lagen,  nmh 
f dalagen  in  ber  nad^t  umb  jtoelf  [501. 152^]  ul^ren;  »arb  abermate  bei 
DiQen  erbaren  teutl^en  t)ermuotl^,  bag  f ottid^d  aud^  barumb  gefd^ed^en  tt)ere, 
bag  bie  gemainbt  foQte  gemainbt  l^aben,  man  n)ol{te  tt)eitter  greiffen  unb 
mer  fad^en  unb  fid^  infamen  tl^un,  fo  ^ette  atöbann  ber  laifer  aber  urfad^ 

20  fic  jue  ftraffen,  aber  gott,  ber  almed^tig,  i^ett  ba«  aud^  gnebigclid^  öerl^iet. 
unb  am  morgen  ^ietten  bie  ^au)>t(eut]^  mufter ;  bad  umbf dalagen  i^ett  n)o( 
\pttttx  mögen. fein,  too  e«  fünft  nit  onbcre  urfad^  ge]^a<)t  l^ette. 

^ud^  an  bifem  tag  auf  bem  abenbt  ba  rütl^  l^ercjog  ^ainrid^  )>on 
Sraunfd^toeidt^  atl^ie  ^imoedtl^  ^  gleid^  toie  man  bie  tl^or  befd(^(ieffen  toott, 

26felbanber,  ber  lag  ju  bem  {Reifd^ner  am  SBeinmardt^t.jue  l^erberg,  unb 
iDer  loirt  toax  nit  begalt,  unb  toar  im  ber  furft  öil  fd^ulbig;  bc«  beclagt  pd^ 
ber  toirt  gar  l^art. 

Unb  auf  bifen  tag  begert  aud^  ber  faifer  nod^  mer  raifpgen  herein 
ju  fegen,  baö  toarb  alfo  aufgejogen,  ba§  man  fte  nit  unberbringcn  I^unbt. 

30  35amad^  auf  ben  29.  tag  augufti  ba  toottt  ber  laifcr  lurcjab  l^aben, 
ba^  man  ettlid^  unb  öil  fetten,  fo  ain  rl^att  mad^en  laffen,  »erfd^tagen 
muoft,  ba^  man  fie  nit  mer  med^t  fürjied^en  unb  einfd^Iagen  f^unbt. 
bargu  i^ettc  ber  faifer  feut^  öerorbnet,  bie  giengen  mit  bem  ftattfd^mibt 
ju  befel^cn,  bag  fte  alfo  mit  gemalt  [SBl.  153*]  öerfd^lagen  tourben,  unb 

35  ba§  man  fie  mit  nid^ten  gebraud^cn  f olt  fl^ünben  K 

Unb  auf  bifen  tag  ift  »ibcr  ain  au«fd^u§,  fe^«  furften,  »erorbnet, 

1.  «gt.  ^eubet  @.  306,  4.  (Pagella  inclusa). 

2.  3J9t.  ©cnber  @.  308,  2.  4.  @.  oben  @.  363,   16;   @ettber 

3.  %t.  ben  mmUxqtx  ®ef.«öcr.  @.  253,  3. 
»om  19.  «ug.,  1.  c.   9h.  848  @.  291 


392 


(S^ronif  bed  (Siemens  ©enber. 


10 


in  fad^en,  ben  glauben  belangent,  mitel  ju  ffici^en  K  bte  l^anblung  l^at  fid^ 
enbtfd^tagen. 

Sluf  bcn  7.  fcj)tcmBrt«  l^at  bcr  latfcr  bcm  d^urfurftcn  t3on  ©ad^fcn 
auf  ettßd^  fd^rifften  unb  l^anblungen  antoott  geben,  aber  ettoa«  fd^ar|)f  ^. 

Unb  ben  8.  fe^)tembrt«  f)at  ber  l^etcjog  Don  ©ad^fcn  toiberumb  ant*'  s 
»ort  geben  bent  fat jer  unb  ettüd^cn  ftenben  ^. 

3tem  uf  bcn  22.  |ej)tembtiö  ba  tft  bcm  l^etcgogcn  »on  ©ad^fen,  d^ur* 
furften,  ber  be|d^aibt  öon  bcm  fatfer  geben  auf  bcr  ^falcg,  unb  e«  ücrjcd^ 
fid^  gar  lang  unb  f^att  auf  ben  aubenbt,  unb  ber  laifer  l^ett  fid^  gegen  inte 
ernftlid^eu  anjaigt*, 

23.  eept.        !S)amad^  auf  ben  anbem  tag  ift  ber  d^urfurft  Don  @ad^fen  ffk  l^in» 
tDziSf  Dom  reid^^tag  unb  l^aim  geritten  ^ 

24.eept.  9lad^mate  ift  ben  ftenben  angefagt  auf  bad  9t^att^aud^  unb  aud^ 
ben  ftetten  aUtn,  unb  l^at  am  erften  angaigt,  bag  ber  tai.  maji.  miden  unb 
mainung  feie,  ba^  Il^ain  ftattgefanbter  Derrudt^en  foQe  bid  jö  enbung  bed  15 
reid^^tag«  ober  ol^n  toiffcn  lai.  ma\.  barnad^  feinb  Dier  ftett,  nemblid^ 
©trapurg,  Ulm,  [St.  153^]  toftntcj,  SWemingen  au^gefd^afft^  unb  aud^ 
bie  fel^d  jiett,  fo  mit  bcm  (^urfurften  Don  ©ad^fen  Dcrioanbt  feinbt,  unb 
anber,  fo  ben  abfd^ibt  nit  annemen  wollten^,  bamad^  l^at  l^er  3erg  %x&6f* 
fä5  Don  SBalburg,  freti^en,  ben  ftätten  ben  abfd^ibt,  f 0  bem  d^urfurften  20 
Don  ©ad^fen  fürgcl^altcn  ift  toorbcn,  [Dcrlefen]  unb  baneben  aud^  fal  mai. 
[mainung],  bie  pd^  bal^in  jod^,  ba^  bie  ftett  bei  ber  fal  maj.  bleiben 
unb  leib  unb  guot  bei  ir  maj.  fecjen  [f Otiten],  bag  ir  lai.  maj.  aud^  tl^un 
»otlte,  frib  unb  red^t  unb  ben  d^riftenlid^cn  glauben  l^ctfen  l^anb^abcn 
unb  anber«  mer  ^.  25 


1.  9(n  btefem  Sage  geigte  fld^,  bag  bie 
fed^d  ai^itglieber  be9  tletnen  ^U9fd^uffe8 
—  auf  @eite  ber  @DangeUf^en  Rangier 
8rü(f ,  ber  ^anjler  geller  unb  iDleland^' 
tl^on,  auf  @eite  ber  ?lItgIäuMgen  ber 
8abenf(^e  Rangier,  ber  ^ölnifd^e  Rangier 
unb  Sodann  ©d  —  *be«  gtauBen«  \}aiUn 
gerfd^lagen  feien'.  @.  ben  SRemminger 
®ef.«lQ3er.  Dom  28.  ^ug.  bei  ^oM  @.  55. 
9m  ftäd^fiett  Sage  tourbe  Don  fatl^oUfd^er 
@eite  ber  fßttUxäf  gur  i^ilbung  etned 
neuen  Ilu8|^uffe9  gemalt,  ©d^irrmad^er 
@.  248. 

2.  @.  barüber  SJd^lmnad^er  €5.  257. 
258;  (S,ff\)ttU9  @.  293.  313;  Sald^ 
»b.  XVI  @.  1774.  1776.  1797;  görpe« 
mann,  Urf..«.  II  €5.  391  ff. 

3.  ^äfxtxUn  ber  eDangeUfti^en  i^ürflen 
unb  (Stäbte  an  ben  j^aifer.  oSrflemann, 
Urf.'©., n@. 410 ;  @(^lrrmadjer  @.  261 ; 


mmx  @.  849;  maläf,  XVI  @.  1799; 
8at.:  (£]^J?träu«  @.  314;  (Söteflin,  HI 
m.  75b. 

4.  Sßgt.  giJrflemann,  Urf.»«.  U 
@.  474;  (S^)alatitt8  Stnnolen  @.  196; 
(Sd^trrmad^er  @.  309;  ilRemminaer 
®ef..S3er.  Dom  22.  @e^jt  bei  S)obcl 
@.  60. 

5.  ^.  @ettber  @.  309  %nm.  1.  83gL 
ben  SRemminger  ®ef.>8er.  Dom  19.@e^t 
bei  S)obeI  e.  58  u.  59  ff. 

6.  $gt  ben  ÜJlemminger  ®ef.-8er. 
Dom  24.  @e^t.  (g.  63  ff. ;  bett  S^ürnberger 
©ef.-^er.  dd.  25.  ^t^t,  1.  c.  ^.  389 
Sflr.  915;  görflemann,  II  @.  620  ff. 

7.  @.  ben  SWemminger  ®ef.*©er. 
Dom  25.  @e^t,  1.  c.  @.  67. 

8.  Sbenba. 

9.  (Sbenba. 


Sellagc  V.  393 

5lbct  bcn  Dtcr  ftetten  ©traPurg,  Ulm,  Softmcj,  SWemtngcn  ^at  mm 

auf  tr  fd^rifften,  fo  [fic]bcm  fatfer  unb  bcn  anbcrn  ftenbcn  übergeben  l^aben, 

gar  fl^atn  antwort  geben,  barumb  ba§  man  fie  fo  gar  für  uncriftlid^  ge^ 

Italien ,  bag  fie  fl^atner  antwort  »erbt  »em  ^  bann  fie  toaren  gar  jtotng* 

5  lifd^  unb  ))aft  raud^  unb  grob  genuog. 

35amad^  auf  fambftag  i)at  lat.  maj.  bte  ftätt  abermal  befd^idl^t,  24.  €«pt. 
inen  bie  l^anbt  jtDai  maßen  gebotten  2  unb  inen  burd^  ^ercjog  griberid^en, 
^^falcjgraDen,  fürgel^atten  unb  erinnern  laffen  Dorigö  fürl^atten«  unb  fal 
mai.  erbietten«  unb  aber  begert,  bei  ir  maj.  jfi  bleiben  unb  fid^  Don  irer 
10  maj.  ate  irem  redeten  l^errn  nit  jü  fünbern,  unb  begert,  ba§  bte  ftätt  ant* 
»ort  geben  foöen.  [Sßl  154*]  barauf  bie  ftätt  berjfig  begerten  bid  om 
morgen,  barnad^  toottten  fie  anttoort  geben,  ba  l^aben  fid^  bie  jel^en  ftätt 
mit  ainanber  ainl^eüigcüd^en  öergtid^en  unb  mit  ainanber  fai.  maj.  ant* 
»ort  in  fd^rifften  geben. 

15  Unb  auf  <)rimo  october  ift  abermate  ben  ftenben  juefamcn  gefagt, 
unb  aU  bie  d^ur  unb  furftcn  aufgeftanben,  l^ett  man  erft  bie  ftett  erfor* 
bcrt  unb  in  anjaigt,  ba§  d^fir  unb  furften  mürben  reben  bon  ber  bel^ar* 
lid^en  l^iff  an  ben  lürdf^en,  ba«  f oöten  bie  ftett  aud^  tl^un  \  unb  bie  d^ur 
unb  fürften  l^etten  bie  fad^en  mit  bem  mono^)onum  unb  ben  müncjl^anbcl 

20  fai.  maj.  jul^anben  unb  iugeftett,  anä)  ber  ftlber  leuff  leiben. 

Unb  nad^  bifem  ffirl^alten,  fo  lai.  ma\.  ben  ftetten  getl^an,  l^at  ber 

faifer  infonberl^ait  mit  ainem  rl^at  aD^ie  jue  2lug«^3urg  gar  öit  anfud^ung 

getl^an,  mitct  unb  meg  gefud^t  unb  mit  ainem  rl^at  atl^ie  l^anbten  taffen, 

ob  er  ain  rl^at  bal^in  betöegen  med^te,  ba^  ain  rl^at  bcn  abfd^ibt  anncme 

25  unb  f aur«  öcrfud^te  K 

35arauf  a  die  25.'octobcr  ^at  man  at^ie  ju  3lug«^)urg  aincn  groffen 
rl^at  gel^a^Jt  bon  bcö  abfd^cbt«  tocgen  ^,  bcn  anjuncmen  ober  abjäfd^tagcn. 
barauf  ift  baö  mcr  tocit  toorbcn,  ba^  man  ben  abfd^ibt  nit  fott  anncmen 
unb  bem  laifer  auf  ba«  unbcrtl^enigift  ain  abfd^Icgigc  antmort  geben. 

30  Darnad^  a  die  26.  october  l^at  man  bem  foifer  bicfclbig  [351. 154^] 
anttourt  geben,  ba«  ift  nun  atfo  angeftonbcn ,  bod^  enbtxtoifd^cn  öor  bcn 

19.  3n  fcet  ^anbf^tift  wiebet:  *monat  polum'. 


1.  @.  bic  l^icrauf  UiMi^tn  (StcIIctt  toom  l.  Oft.  Bei  2)obcl  @.  77;   görpc« 
Itt  bctt  ©traPurgcr  ®ef.»5Bcr.  bei  mxd.  mann,  U  @.  672. 

2.  2)iefe  (grjä^Iung  bedt  ft^  «ic^t  4.  @.  ©enber  ^.  325  2lnm.  1. 

mit  bcn  übrigen  OuelXett.  5.  @.  bcn  9^ürnbcrgcr  ©cf.'SBcr.  dd. 

3.  »fli.  ben  SRcmmingct  ®ef.«53er.  27.  Oft  SWr.  931  ^.  422. 


394  (Sl^tonil  bed  (S(emen9  ^ettber. 

ftenben  mit  atnem  rl^t  al^te  ju  9(ugd))urg  bepa(6en  anäf  gel^anbtet 
Sorben  1. 

Unb  auf  ben  12.  tag  noDembcr  Befd^tdl^t  bcr  latfcr  bic  13  be6  tnncm 
rl^at«  ju  5luög«j)Utg.  jä  trcr  mai.  auf  bte  ^falq  ju  fl^omen*.  atfo  Ildamen 
btc  13  nad^mtttag  ju  bcr  lat.  mai-,  unb  »ar  bei  bcm  laifct  bcr  linig  gcr*  5 
binanbo  unb  l^crcgog  ijriberid^ ,  ?>falcjgraf,  ber  bifd^off  öon  Äoftcncg  unb 
fünft  bil  ^)crfoncn,  »clfd^  unb  tcutfc^.  bo  bott  ber  taifer  unb  ber  lintg 
ben  13  bte  l^finbt  aßen ,  unb  barnad^  fieng  l^ercjog  griberid^  an  unb  fagt 
burci^  oin  tauge  rebe,  töarumb  fie  lai.  maj.  befd^aiben  l^et  laffen,  unb  »or 
in  fumma  bon  megen  be«  nit  annemen^  be«  abf d^ibt«  falben,  barin  ain  rl^at  lo 
toaft  l^od^  »atb  angejogen.  barouf  begerten  bie  13  burd^  ben  boctor  So*» 
l^ann  JRed^Iinger  mit  l^ed^fter  unb  atterunbertl^eniger  bit  an  lai.  maj., 
bamit  [fie]  tr  lai.  maj.  begeren  nit  geminbert  nod^  anberft.  bann  »ie  ed  ir 
lai.  maj.  an  fie  gebrad^t  l^ette ,  an  ainen  erbaren  rl^att  bringen  !^inben, 
tt)ie  bann  inen  ben  13  unmöglid^  »ere  ol^n  ain  erbaren  rl^at  anttoprt  gäis 
geben,  fo  betten  fie,  ba«  inen  in  fd^rifften  ju  gefteßen.  barauff  lieg  bie 
fai.  maj.  ben  13  biffe  nod^bolgenbe  fd^rifft,  bie  fd^on  berfaft  toaö,  über» 
antworten ,  bie  gancj  gleid^er  form  loa«  bem ,  beö  l^ercjog  griberid^  Be» 
gert  l^ette.  [S3I.  155*]  unb  tie^  ber  laifer  barauf  reben,  aber  burd^  ^ercjog 
griberid^en,  j)falcjgraben ,  ir  maj.  begeren  toer,  ba§  fie  ftd^  mit  ber  ant*2o 
ttjott  fürbem  toolten  unb  ber  lai.  maj.  ain  gefettige  anttourt  geben  unb 
fid^  t)on  irer  maj.  nit  fünbem  ober  abjied^en,  fonber  anfeilen,  »a«  bcr 
lat.  maj.  unb  aud^  gemainer  ftatt  baran  gefegen  loere,  unb  bott  ber  laifer 
unb  ber  linig  aber  ben  13  bie  ^anbt  unb  lie^  fie  abfd^atben. 

Unb  taut  biefetb  fd^rifft  oon  »ort  jue  loort  atfo  ^ :  25 

'Saiferfid^e  majeftet,  unfer  atter  gnebigifter  l^err,  ^at  ber  t)on  2lug«» 
^3urg  anttt)ort  öon  »egen  ber  retigion,  ba§  fie  ben  abfd^iebt  beß^atben 
au«  ettlid^en  urfad^en  nit  annemen  ipnben ,  bernomen  unb  ab  f ottid^er 
irer  abfd^fegiger  anttoort  ain  gro^  befrembben,  bieioeil  fie  bod^  barinen 
Il^ain  urfad^  ire«  abfd^tag«  au^trfidt^entid^  anjaigen;  ir  mai.  ^^t^  fld^3o 
aud^  fottid^er  irer  anttoort,  unb  ba^  fie  fid^  bon  irer  mai.  «td  irem  SRomi^ 
fd^en  faifer  unb  redeten  i^errn  fünbem  fottten,  nit  t>erfe]^en,  bann 
ir  forbern  unb  fie  bi«^er  bei  faifer  SKajimitian  unb  anbern  irer  mai. 
öorfaren  atjeit  getreutid^,  gel^orfamtid^  unb  toolgel^atten.  jfi  bem  fo 
toiffen  fie,  ma«  inen  gnaben  unb  guot«  bon  bemfetben  faifer  SWapmitian  35 

1.  93gt.  ben  SWemmittgcr  ®ef.-S3er.      @.  591;  görflcmann,  Urf.»S.  55b.  n 
»om  26.  Oft.  @.  90 ;   ben  Sf^ümbergcr      @.  825  ;  ©tettcti  <B.  322. 

®cf.»«cr.  bom  27.  Oft.  1.  c.  3.  StBgebmcit    Bei    görjlemantt   II 

2.  m.  (Sötefiin  IV  @.  99;   maläf      @.  825  unb  Bei  ©d^lrrmad^er  @.  343. 
^b.  XVI  @.  1887 ;  Annal.  eccl.  XX 


«eltaac  V.  395 

unb  bem  l^aug  [St.  155*»]  Oficrretd^  gcfd^eci^en  tft ,  ber  fte  ungejtoctffelt 
nod^  tDo(  tngebettdl^  unb  fd^etnbarßd^  bor  äugen  fein,  bemnad^  ifi  lat. 
moji.  nod^mald  gnebtgd  anftnnen  unb  (egeren,  {!e  n)oQen  f^  bad  bebendi^en 
unb  naci^mald  ben  abf ci^t^bt  fotttd^et  reßgton  [l^alben]  annemen ,  bte  ti)eU 

5  fie  bo(i^  ^teDor  ben  ®))e^rtf(i^en  abfd^tbt  angenomen  l^aben,  unb  btfer  ab« 
fd^ibt  auf  guotten  gtfinbt,  unfemt  »aten,  alten  d^ttfütci^en  glauben  geme§, 
bctt  ire  forbem  aud^  bcrmaffen  gel^atten  l^aben,  barjue  auf  funfttge« 
concUio  geftett  tft,  unb  foQid^d  ntt  n)egern,  f onber  fici^  bei  ir  maj[.  atd  item 
redeten,  natturlid^en  l^erm  l^atten  unb  ftd^  batDon  nit  fünbem,  bann  ir 

lomaji.  ain  d^tifißd^er  laifer  ift  unb  l^at  aud^  ain  getoiffeU/  tt)ottte  nit  t)om 
redeten  »eg  geen  ober  bero  niemanbcj  Derfieren.  »0  fie  aber  üttteid^t  ur* 
fad^  nemen  tdtXÜm,  atö  06  fie  Dor  ber  gemain  bifen  abfd^iebt  nit  annemen 
berften,  fo  ti)i(  fie  ir  lai.  mai.  in  bem  fatt  ti)iber  biefe(ben  mol  l^anbtl^aben, 
fd^ucjen  unb  fd^irmen,  bamit  beg^alben  bie  gemainbt  über  fie  nit  ^onbt 

i^neme,  n>ie  fie  bann  fottid^ed  in  ber  bäurifd^en  aufruor  aud^  berl^iett  l^aben, 
bann  fie  Il^ünben  U)oI  gebendEl^en,  xoo  bie  gemain  uberl^anbt  nemen,  U)a^ 
nad^taild  inen  atö  ben  borgel^ern,  aud^  aUer  obrigl^ait  unb  bennen,  fo 
in  ainem  bermögen  fein,  enbtfteen  med^te;  ir  ma\.  ad^tet  aud^,  too  fie 
ate  bie  [93(.  ise""]  )>orgeer  ir  mai.  anl^iengen  unb  bitteid^t  fetbd  in  bem 

20  i^anbel  aud^  nit  bertoant  nod^  öertoidt^clt  feien,  fie  »erben  ungejtoeifett 
ain  gemain  U)oI  ba^in  beU)egen,  bag  fie  fid^  bon  tai.  mai.  ^^^  ^t^^^  ntd^ 
fünbem,  befonber  inen  al^  ben  borgeern  nad^folgen.  too  fte  fid^  über 
foüid^e  bife  irer  mai.  gnebige  erinerung,  aud^  ber  gutt^aten  unb  er* 
manung,  inen  befd^ed^en,  ni^t  bebend(^en  unb  U)eiter  abfd^Iegige  anftoort 

25  geben  tourben,  ba«  ftd^  ir  maj.  ju  inen  Il^aindtoegd  Derftd^t,  f 0  »erbe  lai. 
mai.  inen  ate  ben  öorgeern  f ottid^e^  juemeffen,  bann  fie  l^ierin  ber  gemain, 
too  fte  U)ot(ten,  tool  med^tig  fein,  »ie  bann,  atö  Dorfteet,  in  ber  bäurifd^en 
aufruor  aud^  befd^ed^en  ift.  barju  I^inben  fie  ti)ol  ermeffcn,  ba§  ir  mai- 
ain  merdt^tid^  mißfallen  [barin]  l^aben  mürbe,  bann  fold^d  ir  mai.  ^i^  9^^ff^ 

so  Derad^tnud  bred^te,  bag  fie  bad  in  ir  mai.  gegen^ertigll^ait  tl^un  f ottten, 
barburd^  aud^  anbere  befter  mer  urfad^  fud^en  »urben ,  ir  mai.  gleid^er« 
toeid  unge^orfam  }&  fein,  fie  Il^ünben  aud^  toot  bebendt^en,  ba^  ir  maj. 
mit  inen  bed^a(ben  nit  I^unbt  jSfriben  fein,  unb  bat  f^^  f^  hierauf 
fiirberlid^en  enbtfd^lieffen  unb  lai.  mai.  entlid^e  anttourt  geben.' 

35  actum  fambftag  <)oft  SKartini  (12. 5Rob.)  Anno  :c.  30. 

[®t.  156^]  ©oKid^e  ber  lai.  mai.  fd^tifften  unb  begercn  l^aben  bie  13  bem 

15.  27.  3n  tci  ^ntf<^tift  •Ml)tif<^*  fiatt  *pauTif<^\ 


396  (Sl^rottt!  beö  (Stemeti«  @ctibcr. 

13  ^o\>.  Hainen  rl^at  ben  man  am  fonntag  morgen^  ge]^a(ten  ^at,  anjatgt  unb 
fürgc^altcn,  barauf  crrattcn,  bag  man  atn  onttoort  In  fd^rifftcn  »erfaffen 
joütc  unb  btc  barnad^  aincm  rl^at  i)crlcfcn.  ba«  gefd^ad^,  bod^  toatb  in  bcm 
Hainen  tl^at  etll^cnbt,  bic  »eit  bie  fad^  an  ir  fclj&ö  toid^tig  unb  gtog  tt)ere 
unb  aincm  rl^att  unb  gemainer  ftatt  in  bil  »eg  gebet  batauf  fticnbe,  bag  5 
man  bennod^  ain  groffen  rl^at  l^aben  *  unb  bcmfcIBen  bie  fd^tifft  aud^  an* 
jaigen  fotte,  unb  auf  bad  }£  l^anblen  unb  fünft  aud  bilen  urfad^en.  ba^ 
gefd^ad^  nun  aud^ ,  unb  toarb  ain  groffcr  rl^at  gel^atten  unb  bie  fd^rifft 
aud^  anjaigt.  ba  toatb  in  ainem  r^at  etl^enbt  burd^  bad  meer,  ba^  man 
bcr  fai.  maj.  biefelb  antourt,  toie  bic  fd^rifft  lautet,  fd^riffttid^en  geben  10 
f ottte.  unb  auf  ben  felbigcn  aubent  ift  bcr  lai.  maj.  bie  Ictft  unb  fd^riffttid^c 
anttoort  geben  morben^  unb  laut  biefetb  antn)urt  ained  rl^atd  at^ie  jä 
9lugd^urg,  fo  taif.  mai.  geben  ift,  a(fo  t)on  tooxt  }&  tt)orten  ti)ie  ^emad^ 
bolgt,  unb  ift  bem  faifer  bie  antiport  auf  ber  ^fatcj  geben  toorben. 

*5lllerbutd^leud^tigiftet,  grofmed^tigifter  unbunübemtnbt*  i» 
lid^ifter  faifer,  altergnebigifter  l^err!^ 

@ur  lai.  maf.  gnebig«  ffttl^alten,  unfern  innem  rl^ätten  an  unfer  ftat 
big  jipelften  tag«  nobembri«  iüngft  berfd^inen  gefd^ed^en,  [St.  157*]  nem* 
tid^  bag  eur  fai.  maJ.  unfer  abfd^tegige  antwort,  bon  »egen  ber  rellgion 
begeben,  barine  bod^  f^ain  urfad^  unfer«  abfd^lag«  au^trfidt^enlid^  an*  20 
j«igt  toarbe,  grog  befrembbe,  bero  fie  fld^,  unb  bag  bon  ir  maJ.  ate  nnferm 
SRBmifd^en  faifer  unb  redeten  ^errn  tt>ir  un«  fünbern  fottten,  nit  urfad^ 
l^etten,  mit  gnebigiftem  anfinnen  unb  begeren,  bag  »ir  un«  bag  bcbendf^en 
unb  nad^mate  ben  abfd^iebt  ber  reßgion  l^atben  annemen  »ottten,  ba«  l^aben 
mir  feine«  innl^att«  unbertl^enigctid^en  bemomen  unb  bringen  barauf  eur  25 
fai.  maj.  in  alter  unbert^enigf^ait  für,  bag  »ir  ben  berfaften  unb  beriefen 
abfd^iebt,  at«  bit  bie  retigion  betrifft,  bei  l^ed^fter  toarl^ait  f^ainer  unge» 
^orfame  ober  ba§  »ir  un«;  mit  teib  ober  guott  bon  eur  fai.  ma}.  fünbern 
fottten  nod^  fünft  arger  mainung  getoegert,  fonber  un«  beffen,  »ie  ber 
geftatt  ift,  bon  ettlid^er  unferer  inertid^en  befd^toemu«  toegen,  bie  toirao 
barine  bermerdti^t  l^aben,  aviäf  an^  fürforg  ettlid^er  anberer  unbermeibcn^ 
lid^er  geberlid^l^ait  unb  nad^tait,  fo  un«  in  mer  bann  ain  toeg  barang  er* 
»ad^fen  unb  jugefecit  med^t  »erben,  befd^ioert  unb  in  berfetbigen  unfern 
gegeben  antioort  barumb  f^ain  urfad^  außgetrüdf^t  l^aben,  bag  mit  eur 
fai.  maj.  at«  ainem  grogmed^tigen,  unüber»inbttid^iften  faifer  unb  unferm  3* 

16.  5>a«  6(^riftflü(!  i|J  jlatf  conumpiert,  namentlich  8.  400  3.  11  ff. 

1.  @.  bett  mmUx^tx  ®t\.^^tt.  dd.  S3gl.  ben  3Kemmmger  ®ef.-S3er.  »om 
19.  Sfioto.  SfJr.  942  @.  442.  18.  Sf^oto.  bei   2)oM  @.  104;    Äclm, 

2.  3m  S(u«jugc  bei  ^tetteu  @.  323.  @d^»Sbif(^c  SÄef.*®eW.  ^.  223. 
2)ie  @(^rift  »urbc  übeneid^t  am  16.  i«otj. 


53eUage  V.  397 

attet  flticbtgtftcn  mntgcn  unb  redeten  l^ctrn  totr  [831. 157^]  al«  btc  Main 
unbcrt^anncn  und  in  ainid^  bifj)utation  nit  einlaffcn  foöcn.  bcgi^albcn 
cur  lal  mal  ^i^  *>o^  ^ö^wi  jum  unbertl^enigiftcn  bitten,  foüici^  unfcr  öor* 
gegeben  anttport  in  tl^ainen  ungnaben  aufjunemen  noäf  für  ain  ungel^or« 
5  fame  juDerfteen,  f onber  und  nid^tö  beftipeniger  für  ir  unbert^enigiften  unb 
ge^orfamen  unbert^anen  gnebigclid^en  jül^alten,  fo  unö  bod^  unöcrgeffen, 
tpad  gnaben  unb  guotd  k)on  faifer  SRajcimitian,  l^od^Idblid^ifter  gebed^tnud, 
unb  bem  l^aud  Ofterretd^  und  bef (i(^ed^en '  ift ,  bargegen  tt)ir  und  au(i(^  a(« 
»egen  mit  öilf attigen ,  unbcrt^enigiften  »ilfarungen  bermaffen  er^aigt, 

10  borob  l^oci^gebod^ter  faifer  9Äajcimiüan  unb  bad  l^aud  Ofterreid^  gnebigift 
gefallen  trogen,  tt)ic  ouci^  bie  fai.  maj.  ju  jungem  unb  SSel^eim,  unfer 
gnebigifter  l^crr,  unfer  auf  ir  gnebigiftd  anfinnen  in  be«  lürd^en 
»enifd^en  belegerung  bargeftredi^te  rcid^dantag,  aud^  unfer  bunbdl^tlf, 
barjft  tpir  atö  bunbdbertDanbten  bajüntat  gemant   n)urben,  aud^   in 

isriftung  unb  in  ber  ti^at  unfere  fonbere  bcraitte  unbert^cnigli^ait  unb 
untoerlengte  betoeifung  ainer  fonbern  toiKigen  l^itf  toiber  bcn  Sürdtl^en, 
bie  attein  nter  bann  bed  reid^d  unb  bunbd  anlag  gefem))t  geftanben  l^at 
gef^)ürt  unb  foBid^«  euer  lai.  mal  ^^^  Jttjeiffet  toon  und  anjaigt  l^at[ 
[SBl.  158*]  fo  feien  »ir  gegen  euer  fai.  mal  i>c^  [unbert^enigiften  erbiei 

20  tend ,  ba§  »ir  berfetbigen  nit  weniger  bann  [tt>ir]  iren  öorfaren  getl^an 
l^abeU/  in  attent  bem,  bad  imer  mögtid^  ift,  mit  barftred(^ung  (eibd  unb 
guotd  unbertl^enigfte  gel^orfam  betDeifen  unb  und  bergefta(t  t)on  ir  nit 
[fünbem  tooüen],  fönbem  jü  irer  maj.  teib  unb  guott  feqen  Letten,  in^ 
maffen  »ir  und  gegen  eur  fai.  mai.  am  jüngften  aud^  erbotten  l^aben,  toann 

25[ipir]  ir  maj.  für  unfern  attergnebigiften  ainigen  redeten  i^erm  erf Rennen, 
bie  ber  emig  gott  füroi^in  in  fribüd^er  regierung  bewaren  unb  bor  alter 
»ibcrioertigfl^ait  berl^ietten  »eüen. 

SKdbann  in  eur  fai.  ma}.  fürl^alten  gemelt  »irb,  loo  »ir  ben  »er^ 
faften  abfd^iebt  öor  unfer  gemainbt  nit  annemen  berfcn,   ba§  ir  mal 

30  beffelbcn  f^ald  [und]  toiber  bie  gemainbt  mol  i^anbt^aben,  fd^ttcgen  unb 
fd^ürmen  loottte,  bamit  ain  gemainbt  über  und  nit  bie  uberl^anbt  nemen 
med^ten,  toie  bann  foüid^d  in  ber  beurifd^en  aufruor  aud^  i>er^iet  toorben 
feie,  mit  angel^endf^ter  erinnerung,  f 0  bie  gemainbt  uberl^anbt  nemen,  toa^ 
nad^taild  und  ald  ben  »orgeern,  aud^  aller  erbarf^ait  unb  benen,  fo  aind 

36Dermögend  fein,  baraud  enbtfteen  med^te:  barauf  geben  »ir  eur  fai.  maj. 
unbert^enigclid^en  guerfl^ennen,  bag  loir  t)on  ben  gnaben  gotted  ain  frume 
unb  Dorab  in  geitftd^en  ain  ge^orfame,  gefettige  burgerfd^afft  bon  reid^en 
[©(.  158^]  unb  armen  l^aben,  bie  gott  ffirter  in  fold^er  gel^orfame  unb 
öolg  fterdtl^en  loette,  beg^alben  »ir  ju  gott  »erl^offen,  ba^  toir  fottid^er 


396  (Sl^rontl  be9  (SIemettd  @cttber. 

13  010».  fiatncn  rl^at,  fccn  man  am  fonntag  morgend  gcl^attcn  §at,  anjaigt  unb 
fürgcl^alten,  barauf  crrattcn,  bag  man  atn  anttoort  in  fd^rifftcn  ijerfaffcn 
fottte  unb  bte  barnad^  ainem  tl^at  t)er(e[en.  bad  gefd^ad^,  bod^  ts>axi  in  bem 
Itainen  xi)at  etl^enbt,  bic  toeit  bie  fad^  an  ir  fetj&d  toid^tig  unb  grcg  tt)crc 
unb  ainem  rl^att  unb  gemainer  ftatt  in  ))il  tt)eg  get)et  batauf  ftienbe,  bag  5 
man  bennoci^  ain  groff en  rl^at  l^aBcn  ^  unb  bemfeffien  bie  f ci^rifft  auci^  on* 
jaigen  folte,  unb  auf  ba6  jü  i^anblen  unb  fünft  aud  bi(en  utfad^en.  bad 
gef d^ad^  nun  anöf ,  unb  »arb  ain  groffcr  r^at  gel^atten  unb  bie  fd^rifft 
aud^  anjaigt.  ba  n^atb  in  ainem  rl^at  erl^enbt  burd^  ba6  meer,  bag  man 
ber  lai.  maj.  biefelb  antourt,  toie  bie  fd^rifft  lautet,  fd^riffttid^en  geBen  lo 
f ottte.  unb  auf  ben  fettigen  auBent  ift  ber  fai.  maj.  bie  tetft  unb  fd^rifftüd^e 
anttDort  geben  Sorben,  unb  taut  biefeft  anttDUtt  aine«  rl^at«  all^ie  jfi 
Slug«<)urg,  fo  !aif.  maf.  geben  ift  atfo  t3on  »ort  jü  »orten  toie  ^emad^ 
bolgt,  unb  ift  bem  faifer  bie  anttoort  auf  ber  ^fatcg  geben  toorben. 

'äUerburd^leud^tigifter,  grofmed^tigifter  unbunüberwinbt*  i» 
lid^ifter  faifer,  atlergnebigifter  l^errP 

©ur  lai.  maj.  pebig«  fürl^alten,  unfern  innem  rl^ätten  an  unfer  ftat 
big  jtüefften  tag«  noöembri«  jiüngft  »erfd^inen  gefd^ed^en,  [©I.  u?*]  nem» 
ßd^  bag  eur  lai.  maj.  unfer  abfd^Iegige  antworte  öon  loegen  ber  retigion 
begeben,  barine  bod^  f^ain  urfad^  unfer«  abfd^(ag«  au^trfidCl^enUd^  an«  20 
j«igt  toarbe,  grog  befrembbe,  bero  fle  fld^,  unb  bag  Don  ir  maj.  at«  unferm 
SRömifd^en  laifer  unb  redeten  ^erm  xovc  un«  fünbern  fottten,  nit  urfad^ 
fetten,  mit  gnebiglftem  anfinnen  unb  begeren,  bag  tm  un«  bag  bebendf^en 
unb  nad^mate  ben  abfd^iebt  ber  reßgion  l^atten  annemen  n)o(l[ten,  ba«  l^aben 
tt)ir  feine«  inni^alt«  unbertl^enigctid^en  Demomen  unb  bringen  barauf  eur  25 
fai.  maj.  in  aöer  unbertl^enigfl^ait  für,  bag  xoxt  ben  berfaften  unb  Detlefen 
abfd^iebt,  at«  Dil  bie  religion  betrifft.  Bei  l^ed^fter  toari^ait  f^ainer  unge* 
i^orfamc  ober  ba§  mir  un«]  mit  leib  ober  guott  bon  eur  fai.  moj.  ffinbem 
fottten  nod^  fünft  arger  mainung  gett)egert,  fonber  un«  beffen,  toie  ber 
geftott  ift,  Don  ettlid^er  unferer  inerfid^en  befd^ioernu«  toegen,  bie  toirao 
barine  Dermcrdt^t  l^aben,  aud^  ou«  fürforg  ettßd^er  anberer  unDermeiben^ 
ßd^er  geDerßd^l^ait  unb  nad^tait,  fo  un«  in  mer  bann  ain  toeg  baraug  er* 
»ad^fen  unb  jugefecgt  med^t  »erben,  befd^ioert  unb  in  berfettigen  unfern 
gegeben  anttoort  barumb  f^ain  urfad^  außgetrüdP^t  l^aben,  bag  mit  eur 
fai.  mai-  al«  ainem  grogmed^tigen,  unübertt)inbtßd^iften  faifer  unb  unferm  a* 

16.  5>a8  ©(^rtftflüd  i|J  jlatf  conumpUrt,  namentlich  8.  400  3.  H  ff. 

1.  ^.  ben  Sfiünibcrgcr  ®ef.»S3ct.  dd.  S3gl.  ben  aÄemmtnget  ®ef.-©er.  Dom 
19.  iRoD.  SfJr.  942  @.  442.  18.  Sf^oto.  bei   2)oBet  @.  104;    Äelm, 

2.  3m  «u«juge  bei  ©tetten  @.  323.  @d^»Sbif(^e  SÄef.«®efd^.  @.  223. 
2)ie  @d^rift  »urbe  übeneid^t  am  16.  iRoD. 


öettoöc  V.  397 

aöer  gncbigiftcn  atntgcn  unb  redeten  l^crm  toir  [St.  157^]  al«  bic  Main 
unberti^annen  und  in  atntd^  btf^utatton  ntt  etniaffen  foQen.  behalten 
eur  lat.  maji.  tt)tr  bor  aUern  gum  unberti^entgtften  bitten,  foQid^  unfer  bor« 
gegeben  antioort  in  fl^ainen  ungnaben  aufiunemen  nod^  für  ain  ungei^or« 

6  famc  juöerfteen,  fonber  und  nid^td  befttoeniger  für  ir  unbertl^enigiftcn  unb 
gei^orfamen  unberti^anen  gnebigcüd^en  jfii^alten,  fo  und  bod^  unbergeffen, 
toad  gnaben  unb  guotd  bon  faifer  Sßa^miUan,  i^od^ßbßd^tfter  gebed^tnud, 
unb  bem  l^aud  Dfterreid^  und  befd^ed^enift,  bargegen  tt)ir  und  aud^  aU 
toegen  mit  bi(f altigen,  nnberti^enigiften  tt)Ufarungen  betmaffen  erjaigt, 

10  barob  l^od^gebad^ter  laifer  SRojcimilian  unb  bad  l^aud  Dfterreid^  gnebigift 
gefaQen  tragen,  toie  aud^  bie  lai.  mal  ju  jungem  unb  ^ei^eim,  unfer 
gnebigifter  i^err,  unfer  auf  ir  gnebigiftd  anfinnen  in  bed  Züx(B)tn 
toenifd^en  belegerung  bargeftredl^te  reid^danlag,  aud^  unfer  bunbdi^ilf, 
bar}&  toir  atd  bunbdbertoanbten  bajümal  gemant   tt)urben,  aud^   in 

isriftung  unb  in  ber  ti^at  unfere  fonbere  beraitte  unbert^enig!]^ait  unb 
unberlengte  betocifung  ainer  fonbem  toiüigen  l^itf  toiber  ben  SCürdf^en, 
bie  aQein  met  bann  bed  reid^d  unb  bunbd  anlag  gefem^t  geftanben  i^at 
gefpürt  unb  foUid^d  euer  !ai.  mal  ^^^  itoeiffel  t)on  und  an^aigt  ^at[ 
[SBL  158*]  fo  feien  toir  gegen  euer  !ai.  mai.  bed  [unbertl^enigiften  erbie^ 

20  tend ,  bag  toir  berfelbigen  nit  meniger  bann  [tt)ir]  iren  borfaren  getl^an 
i^aben,  in  adem  bem,  bad  imer  mSglid^  ift,  mit  barftred(^ung  (eibd  unb 
guotd  unbertl^enigfte  gei^orfam  betoeifen  unb  und  bergeftalt  t)on  ir  nit 
[fünbem  tooüen],  fönbem  ju  irer  maj.  teib  unb  guott  fecjen  toeüen,  in« 
maffen  toir  und  gegen  eur  lai.  mal  am  iüngften  aud^  erbotten  l^aben,  toann 

25  [toir]  ir  mal  fö^  unfern  aüergnebigtften  oinigen  redeten  i^errn  erfl^ennen, 
bie  ber  emig  gott  fürol^in  in  friblid^er  regierung  betoaren  unb  t)or  ader 
miberiDertigll^ait  t)erl^ietten  tDeUen. 

Slldbann  in  eur  fai.  maj.  füri^atten  gemelt  toitb,  »0  »ir  ben  t>er« 
faften  abfd^tcbt  öor  unfer  gemainbt  nit  annemen  berfen,   bag  ir  maj. 

30  beffe(ben  fl^ald  [und]  toiber  bie  gemainbt  too(  l^anbtl^aBen,  fd^üc}en  unb 
fd^ürmen  moUte,  bamit  ain  gemainbt  über  und  nit  bie  uberl^anbt  nemen 
med^ten,  »ie  bann  foüid^d  in  ber  beurifd^en  aufruor  aud^  tjerl^iet  »orben 
feie,  mit  angei^end^ter  erinnerung,  f 0  bie  gemainbt  uberl^anbt  nemen,  \s>a^ 
nad^taild  und  aU  ben  t)orgeern,  aud^  aQer  erbarfl^ait  unb  benen,  fo  aind 

35i>erm5gend  fein,  baraud  enbtfteen  med^te:  barauf  geben  toir  eur  !ai.  mai. 
unbert^enigdid^en  jüerfl^ennen,  bag  toir  t)on  ben  gnaben  gotted  ain  frume 
unb  t)orab  in  ^eitUd^en  ain  gel^orfame,  gefedige  burgerfd^afft  t)on  reid^en 
[5ÖI.  158^]  unb  armen  l^aben,  bie  gott  fflrter  in  fold^er  gel^orfame  unb 
Dolg  fterdß^en  »cüe,  begl^atben  toir  ju  gott  t>er]§offen,  bag  mir  f ottid^er 


398  (S^ronit  be9  (S(emen9  @enber. 

m^,  bcrn  »ir  un^  t>on  eur  fat.  maj.  unbcrtl^cnialft  bcbancfl^en,  gegen 
unfcr  mitburgcrfd^afft  nit  nottürfttg  feien,  aber  nad^bem  »ir  unb  unfcr 
mitbärgerfd^afft  beö  jüngfien  ®pz\)xx\äfta  abfci^ieb^  l^atben,  ben  »ir  angc* 
nomen  i^aben,  fobil  »ewanbt  unb  »ertreft  »orben  fein,  bo|  tx>xt  bei  bem» 
felbigen  bid  auf  bad  neci^ft  conciUum  toetben  bleiben  ntögen,  unb  fo  bann  5 
tt)ir  unb  unfere  ntitbfirgerfd^afft  jecjo  barbon  getrungen  »erben  foöten^ 
Il^an  cur  !ai.  mal  gnebigcüd^en  ermeffen,  »aö  gerrittung,  befd^toemn« 
unb  naci^tail  barau^  ertoad^f en  med^te. 

93emer  ift  bon  eur  lai.  mal  gnebigdid^en  anjaigt  mprben,  ba|  fie 
erad^te,  m  toir  atö  bie  borgänger  eur  lat.  mal  ani^tengen  unb  bitteid^t  10 
in  beut  l^anbel  fe(b9  anii  nit  bermanbt  npd^  bertoid(^eIt  meren,  bo^  toir 
oi^ne  giDeifel  ain  gemain  U)o(  bai^in  bemegen  nted^ten,  bag  fie  und  nad^' 
*  f otgen  unb  fid^  bon  eur  mal  ^tt  fünbem,  U)o  mir  aber  über  f otd^e  eur 
mal  guebigifte  erinberung  unb  ermanung  und  nit  bebendEl^en  unb  meitter 
abfd^Iegige  antmort  geben,  bag  atebann  fie  und  a(d  ben  borgengem  15 
foüid^ed  guemeffen  »irt,  bann  »ir^l^ierin  ber  gentainbt,  »0  »ir  »oüten, 
mot  med^tig,  n>ie  bann  in  ber  bairifd^en  [9(.  m'']  aufruor  aud^  befd^ed^en 
feie:  barju  fagen  »ir  unbertl^enigclid^en  unb  ntit  grunbt  atfo,  ba§  »ir  bei 
flt(t)\ttm  glauben  unb  göttßd^er  toax^ait  an^aigen,  bag  bie  fad^en  an* 
nemend  ober  abfd^(agend  auf  ben  borgei^em,  [bem]  innem  unb  tägßd^en  20 
gemainen  ri^at  nit  ri^uoen,  fonber  feinb  bie  fad^en  an  ainem  groffen  r^ot, 
barob  jmai  i^unbert  unb  a\x^  ber  gancgen  gemainen  bürgerfd^afft,  bie  för 
[bie]  taugentid^iften  angefei^en  unb  auf  ben  aibt  bal^in  enoeft  »orben,  bie 
fad^en  auf  bad  i^ed^ft  bebad^t  unb  gum  tl^it  [aud]  angegaigten,  aud^anberen 
treffenlid^en,  beioeglid^en  urfad^en  bal^in  befd^toffen  unb  bebotd^en,  »ie  eur  25 
lai.  mai.  unb  ben  ftenben  bed  l^eiligen  reid^d  bor  gü  unbertl^enigifter 
anttport  eingebrad^t  ift  toorben,  a(fo  bag  in  ber  borgel^eren  mad^t  nit  ftat, 
jecjt  in  fo  toid^tigen  fad^en  für  fid^  felbd  unb  aüein  jfi  t^än  ober  jue 
(äffen,  bann  aud^  jtoifd^en  ber  beurifd^en  em^örung,  bie  aÜein  (eib  unb 
guot  betroffen  l^at,  unb  bifer  \a6),  fo  bie  refigion  belangt,  nit  ain  Rainer  30 
unberfd^iebt  ift.  fo  l^aben  unfere  j)rebiger  in  ber  bäurifd^en  auffruor  ben 
friben  aC^ie  mit  iren  täglid^en  ermanungen  nit  toenig  gefürbcrt,  be^l^en 
eur  lai.  mai.  mir  unberti^enigcUd^en  bitten,  und  l^ierine  in  betrad^tung 
unferer  unfd^ulb  mit  Ii^ainen  ungnaben  guberbendE^en,  fonber  gnebigift 
enbtfd^ulbigt  )&  i^aben.  35 

3)amit  aber  eur  !ai.  maj.  neben  bem  ©jje^rifd^en  abfd^iebt  [5Ö(.  m^] 
unfer  gemueti^  gnebigclid(^  erli^enne  unb  ettUd^er  maffen  (autter  berfteen 

29.  31.  3n  bei  ^anbf(^tift  *ba);rif(^(n*  fiatt  *^mif(^ep; 


»e«aöc  V.  399 

möge,  tote  tt)tT  in  Iraff t  bcjf etbigcn  ber  rcitgion  l^albcn  bi«  auf  bo«  I^unftig 
concttium  jä  leben  urj^itttg  fein : 

©0  tt)eßen  toir  ben  jjrebtgcm  allste  totber  ba^  l^od^ürbtg  facrantent 
bc«  toaffxtn  teib^  unb  bluot^  ß^tiftt  jfi  fd^reiben  ober  ju  ^jrebtgcn  nit 

5  geftattcn,  item  bie  toibertauffer  »eüen  mir  fürol^in  gteid^  fo  toenig  ote 
bi^^er  gebu(ben. 

3tem  toxt  »eüen  anäf  nit  t)rebigen  noci^  lernen  taffen,  ba^  bie  obrig== 
Il^ait  unbertrflcf^t  ober  ba§  bcrfelbigen  nit  ge^)ürlid^en  gel^orfam  gelaift 
»erben  foü. 

10  3tem  »ir  »eüen  emftlid^  borob  fein ,  ba§  bie  j)rebiger  aüed  ba^,  fo 
jfi  bemegung  be^  gemainen  man«  »iber  bie  obrigfl^ait  ober  bie  d^riften* 
menfd^cn  in  uncriftenlid^e  irrung  jfi  füeren  ober  fünft  gegen  ainanber 
juDerl^ecjen  gebienen  ober  urfad^  geben  med^ten,  in  iren  ^^rebigen  tjermei«^ 
ben,  barju  fid^  fd^med^enö ,  fttmt)fierend  unb  lefterenö  gegen  aüen  ften* 

15  ben  anberft ,  bann  atö  M  ainem  ^rebiger  ain  jimblid^e  ftraff ,  gebürlid^e 
ermanung  ober  nottürftige  erinerung  an  bad  DoMl^  jngetaffen  fein  med^te, 
entl^atten  foüen. 

3tem  bag  bie  j)rebiger  bie  criftenmenfd^en  jfl  roicjung  be^  almuoffen^, 
aud^  gfi  innerlid^em  gebett  unb  aüem  anberem,  baö  ainem  criften  gebfirt, 

20  ju  tl^uon  »iffen  foüen. 
[Söt.  160*]  3tem  toir  toeüen  mitler  jeit  be«  lünftigen  condtii  unfern  t^ite 
in  aüen  trudl^ereien ,  aud^  bei  oßen  bnod^f uerern  ati^ie  jft  5B[ugfj)urg  mit 
emfttid^em  flei«  mögtid^e  fürfel^ung  tl^uon,  ba§  l^infüro  nid^tö  fd^med^:^ 
tid^d  getrudE^t  nod^  failgel^ajjt  toerben  foüe ,  beggleid^en  oin  iebe  obrig* 

2hl^axt,  gaijttid^  unb  toetttid^en  unbertl^annen ,  bei  iren  rl^enten,  gfilten, 
günfen  unb  jel^enben  beteiben,  fl^ainer  ben  onbern  enbtfecjen,  üerl^inberen 
nod^  betrieben  loeüe ,  ainem  {eben  ba^  fein  üolgen,  bann  mir  bi^l^er  nie^ 
manbt  be^  feinen  beraubt,  enbtfecjt,  öergetoattigt ;  betrengt  nod^  und  ber 
t)eurifd^en  cm^Jörung,  »ie  tool  mir  oon  ben  auffrürigen  bauren  emfttid^ 

3obargu  erfuod^t  toorben  fein,  nod^  anbern  auffruor  tl^aill^afftig  gemad^t, 
fonber  un«  ate  uncriftentid^  mi^faüen  (äffen,  aud^  benfelbtgen  an  merern 
orten  [roiberftanb]  l^etf en  tl^un  unb  un« ,  ol^n  aigen  rl^uom  ju  melben, 
atoegen  alfo  friblid^en  gel^alten,  barju  genaigt  geioefen  unb  im  toerdfi^ 
be«  betoifen,  aud^  bie  j)rebiger  unfern  gemainen  man  jü  foüid^em  jum 

35  i^ijd^ften  gfi  frib  unb  ainigfl^ait  gemifen  l^aben ,  unb  ba^  unfern  toiffenö 
niemanb^  ab  und  atnid^er  ))ergtoaItigung  l^alben  ctagt ,  nod^  mit  grunbt 
f tagen  mag.  ber  atmed^tig  meüe  und  aud^  l^inofür  tor  unfrib ,  auf ruor 
unb  abfaU  gnebigclid^en  t)er]^netten. 
[39t.  160^]  3tem  an  ber  me§ ,  beid^t,  nod^  fünft  anbern  ceremonien  §aben 


^Cttöatig 


ju  Stellage  V. 


26* 


SJerjeid^itt^  ber  üom  ^iatl^c  ber  ©tabt  5lugö6urg  im  3al^rc 

1530  ben  auf  bem  SReid^^toge  erfd^iencncn  l^etDorragenbc*' 

rcn  ^crfönUd^fcitcn  gemad^ten  *3Sere]^tungcn  ober 

®d^anfungen\^ 

5  Dtcfc«  SScrjeld^mg  ift  au«  einer  5l6fd^rift  Don  ^ector  2ßairö 
fSltmcxv^^uä)  entnommen,  bie  atö  (Stgentl^um  beö  l^ift.  3Ser.  für  ©d^toa^^ 
6en  unb  SReuburg  in  beffen  ^anbfdf^riftenbibliotl^el  aufbetoal^rt  loirb. 

9rer  mt.  »erel^rung. 

[331. 395^]  Sin  erfamcr  tatl^  l^at  ir  mt.  , . ,  ücrert  brei  ücrgutbt  fci^curen,  bic 
lol^aBcn  coji  o6  fl  600. 

Unb  in  bic  fci^eurcn  l^at  man  neu  äug^purger  golb  p  getl^on.   golb 
fl  2000. 

3)ic  3  baffctin  bctfnen  baru6ct  üon  meiner  l^erm  3  färben  cojlen 
fl  6  fr.  30. 
15        SKer  2  punfeen  mit  rottem  toein,  get  in  ein  pun^en  ungeüerlici^  1  aimcr 
toein,  mer  2  juberlin  t>i\ii  unb  32  lanbten. 
SBeitter  ifl  ir  mt.  ni^^  tjerecrt  toorben. 


1.  (gittern  Itt  ber  Siterattett«@amm« 
luttg  be«  SCuöSBurger  @tabt'S(r(i(|i4)«  \i6) 
flnbettbem  @jctract  (eigentUd^  ä^Jf^mmen* 
jlcttung)  ber  auf  ben  fÄeic^Stogeu  ben 
Äaifem,  Äönlgen  jc.  toerel^rten  ©efd^cnle 
ip  golgenbe«  entnommen : 

^^uff  Corporis  Qristi,  Anno  Domini 
1530. 

9^ad^mittag  jmifd^en  4  t^nb  5  t^l^ren 
auf  ber  $fatj  f^aUn  meine  ©errnSurger- 
maijler  tonb  fftaif)  bie  mm,  Äa^.  mat^t 
empfangen  tonb  barmlt  3r  iKt  mit  nad^« 
uoigcnbem  ©J^tbergefd^lrr  tonb  gett  toer« 
ert,  aU  nemU^: 

2lin  jw^fad^e  groffe  fii^ei^ren ,  fo  gc* 
toegen  ^att  18  mrl.  3  (ot  3  qt. 


SD'ler  ain@d^eVrenJo  gelegen  16  mrf. 

5  lot  1  qt. 

3Wer  ain  fd^e^ren,  fo  gelegen  15  mr!. 
7  lott. 

Unb  bamit  inn  aincr  fd^c^ren 
fl  2000  an  gutem  golb  nett)  ^ugfpurgcr 
gulbin. 

gencr  benfcll6en  tag : 

Äöniglid^er  2Wt.  berert  jtoue  @d^ei?» 
ren  on  gcltt,  nemlid^ : 

2)ie  ain  fd^e^r  l^^at  gelegen  16  mrt. 

6  lot  2  qt. 

S)ie  anber  fd^e^r  ^at  gelegen  16  mrl. 
5  lot  3  qt. 


406  ^«l^anö  i^  53ellagc  V. 


Äai.  mt  offictcr  üetccrtttigcn* 

[931. 396^]  ®er  tat.  mU  tl^fitl^uettcm  aUcn  mltchiatibcr  tcrd^rt  goö)  P  1 0 ; 
iat.  mt.  camerbietier  gofl)  fl  10. 

^ttx^ü)xiäi,  pfalfegraüc  tu  Saijrcn,  üon  tocgen  meiner  l^emi  fci^ttfftcn 
üom  latfer  in  golb  fl  1000.  5 

Sif(!^of  t)on  eojtnlfe  auc!^  alfo  fl  1000. 

§ett  ®eorg  SCrudEfeffen  au(^  alfo  bergejlalt  fl  400. 

$ett  Sol^ann  SeBIin  auci^  alfo  t)crgefialt  fl  500. 


9iei(!^«tag3t)ete]^rungen  meiner  l^crrn  biener. 

[Sl.  397*]  §ann«  Soci^ner,  ratöbtenner,  oBem  JRatl^auö  tjereert  fl  4.  10 

SDtcr  feiner  frauen  tjereert  !r.  17, 1  1^. 

Den  fci^artoaci^tem  allen  mitelnanber  üon  toegen  ber  toad^  unb  fci^attf* 
fnngen  für  biefelMg  müe  nnb  arBeit ,  fo  f!e  in  bem  rei(!^3tag  gel^aj)t  l^aBen, 
t)ereert  fl  32. 

9tei(i^ömarf(i^al(l3  biener  üerert  fl  10.  15 

S)en  tl^ortoarten  nnber  ben  10  tl^om,  inen  allen  mitelnanber  ton 
toegen  be«  rei(i^«tag8  t)ereert  fl  10. 

®en  4  l^auptleutten,  meiner  l^erm  prot)ifloner,  inen  terecrt,  fo  fic  Im 
rei(!^^tag  m^e  nnb  arfceit  gel^apt  ^aBen,  in  golbt  fl  200. 

S)em  fiatüogt  in  golb  fl  50.  20 

[351. 397^]   9acoB  8eo  SKa^r,  §ann«  SKaijr«,  ratl^Sbienner« ,  endtin  öcr* 
eert  fl  3. 

Den  4  jiattlneci^ten  mitteinanber  »ereert  in  golb  fl  24. 

S)en  2  tl^umem  oB  bem  ^Sertaci^tl^nm  mitelnanber  üereert  In  golb  fl  4. 


[931.  zQs""]  3r  mt.  (be«  naci^maligen  Ä8nlg^  ijerblnanb)  t)cr*    25 

e^rnng. 

9?am6ll(i^en  ein  Bnn^en  mit  toein ,  bann  ba^fimal  ifl  Icln  Siamfal  mer 
terl^anben  getoeßen.  mer  32  lanbten  toeln  nnb  4  jnBcrlin  t>i\if. 
3tem  2  üergnlbt  fci^euren,  cofl  aine  oB  fl  200. 
Unb  lein  gelt,  toelter  Iji  Ir  mt.  nid^fc  ücrecrt  »orben.  3o 

Adj.  ben  18.  innil. 


drer  mt.  gemal^el 

[931. 398^]   l^at  man  »erel^rt  aln  pun^en  mit  SBelfd^toeln ,  tji  nngefarlld^  1 
almer  toeln  unb  32  lanbten  toein* 


«tt^Ätiö  in  ©citööe  V.  4Ö7 

SKcr  4  juBcrtttt  ttf d^,  eitel  gtog  f ärci^innctt ;  bcr  f örci^itttiett  fein  getoefl 
24  fludf.  toclttet  ip  it  nld^fe  tjcrcert  toorben- 
Act.  bctt  30*  iuntt. 


^Sntgin  Wlaxia  aud  Ungern. 

5         3ji  it  ücrcl^rt  toorben  ein  pnnfeen  mit  SBcIfci^toetn,  32  fanbten  toein. 
4  jttfcerlitt  mit  förci^en,  24  gtojfc  putf.  weiter  nid^^. 
Act.  ben  30.  Junii. 


[851. 399»]  OaiflUci^e  d^urfürfien. 

am  16.  tag  mati  älBreci^ten,  bifci^ofen  jue  SWeinfe,  unb  Sfccrl^atbten, 
10  6if(j^ofen  jue  Sötten,  Beben  (^urfurflen,  jcbem  infonberö  gefd^endft  ain  leget 
mit  3Iatnfal,  32  fanbten  mit  »ein  nnb  tier  jufcerlin  mit  forci^inen,  bem  24 
getDefi. 

SBeltlid^e  ci^ttrfürflcn. 

3(m  3«  maü  l^at  man  ^er^og  $annfen  jne  ©ad^fen  unb  margraf 
15  3oa(^im  jue  Sranbenfcurg,  Beben  c^urfurjien,  icbcm  infonberS  gcfd^cndEt  ein 
legel  mit  3?ainfal,  32  lanbten  mit  »ein,  4  juBerlin  mit  t)tf(i^en,  barin 
24  förd^innen. 

Sarbinal. 

Hm  17.  Junii  iji  bem  Saurentio,  einem  [81. 399**]  carbtnal,  be«  Bapft« 
20  ))ottf(j^afft,  1  ^un^en  mit  tDein,  32  fanbten  mit  tDein  unb  4  juBerlin  mit 
fSrci^innen  geft^endt  worben. 

Segat* 

Slfci^of  ©eorgen  t)on  Srijen ,  ain  legat ,  32  lanbten  mit  toein  unb 
2  jäBerlin  mit  üifd^en  gefd^endft  töorben. 


25  S5lf(^of. 

Slinem  Bifci^of,  er  fei  ain  geBomer  ffirfl  ober  nit,  bem  fci^entft  man  aud^ 
32  lanbten  mit  tocin  unb  2  juBerlin  mit  pfeifen. 


gflrpen. 

2)en  toeW^ctt  ffirPen  unb  l^er^ogen  32  lanbten  mit  »ein  unb  2  ju- 
30  Berlin  mit  tjifci^en,  barin  1 0  ford^innen,  gefci^endft. 


408  fCn^ang  )tt  8eitage  V. 

« 

[81. 400*]  ©cfutficn  gxafcn. 

!3)en  acfurjicn  jrafett  16  lanbtc»  mit  tocln  unb  1  juBctlln  mit  btf d^cn. 

Otafctt,  ftct*  unb  lattbt^etrn. 
üDctt  gtafctt,  frei*  unb  lanbtl^crrcn  8  lanbtcti  mit  wein  gefd^etiÄt. 

Sanbt^Somcutl^ttr.  s 

SBill^alm  üoti  Slcul^attfeti,  ktibt^comcntJ^ur  jue  Sflingen,  iji  8  fanMcn 
mit  mein  gefd^endt  tootben* 

©efürPen  SBBten. 
Den  gcfürjien  5b6ten  16  lanbten  mit  toein  unb  ein  juBetün  mit  üifc^ 

Oemeinen  SBBten.  lo 

©emeinen  SBBtcn  8  lonbtcn  mit  wein. 

[S5L4ooT  S)octore«. 

2linem  boctor  6  lanbten  mit  toein. 

SRittet- 
3(inem  rittet  aud^  6  lanbten.  15 

(Sbelman. 

äßnem  ebelmann  üereert  man  4  fanbten ,  c^  ifcüb  benn  einer  ein  amj)t; 
\o  tereert  man  ainen  mit  6  lanbten* 

©ecretarien. 

Slinem  fecretarien  fci^endf t  mann  4  ober  6  lanbten,  Hvxaii  er  iji  ober  20 
einer  l^errfd^afft  biennet, 

Surgermaifler  unb  ratl^d))ertt>anbten. 

[351. 401*]  Den  Bnraermaiflcm  unb  rat^öfreunben  üon  ben  gtoffen  fietten 
fci^enntft  man  6  unb  tjon  ben  deinen  jietten  nun  4  lanbten  mit  »ein. 


fCnl^anö  ju  ^dU^t  V.  409 


©inbicttö,  fiattratl^  unb  gcrici^tfd^retfccr. 

3)ctt  flnbtd«,  ftatttatl^  unb  gert(!^t^f(!^rci6crn,  bte  üoti  groffcn  jiettctt, 
fci^cntft  mann  6,  aber  bcncn  üon  ben  deinen  jiettcn  nun  4  lonbten  toein. 


ftrteg^leuttcn. 

5        3)en  l^auptlcttttcn  unb  friegöleutten ,  bamad^  bte  perfoncn  fenb,  bot* 
xiai^  fd^cndft  man;  aber  bic  gemein  feilend  tji  4,  ettöann  6  lannbten. 

SBaö  ba  nit  gemeflt  ober  öom  abel  Ip,  [331. 4oi^]  tote  bie  gemeHt  ober 
genennt  f oHen  toerben ,  fo  iji  bie  gemeine  feilend  beten  gemeinen  perfonen 
4  lanbten. 

10  (S^  l^at  f{(i^  im  feilenden  mit  t)il  bingcn  »etlert  »eber  e^  üot  alter  gc* 
toefcn,  barumben  l^aben  bie  Irenen  ju  nemen  unb  ju  geben,  ju  minbern  unb 
}u  meieren  nad^  trem  gefallen. 


©loffar. 


3)a9  nad^flel^enbe  ©loffat  tDurbe  mif  benfeßen  ©tunbfS^en  ange« 
fertigt  toic  btc  ©loffore  ju  ben  tjotl^ergcl^cnbcii  Säubcn  bct  äugöbiwgcr 
Sl^rontlcn.  ®er  Umlaut  Blieb  Bei  bcr  (Sinreü^ung  bcr  ctitjelnen  SBörtct 
unBerütfrt^^tiflt.  Sie  dtierten  SBörterBüd^er  fmb  Otimm,  S)eutf(!^c«  SBörtcr* 
Bu(]&;  ©(i^mcHcr,  Sa^rif(!^c«  SBörtcrBu(!^ ;  Scjet,  aKittell^od^beutf^cS  C^anb* 
tüBrterBud^;  ©d^mtb,  ©ci^wäBifd^e«  ffiSrtcrBud^ ;  Striinacr,  ©d^toäbifd^* 
2lug«Bur8if(!^e3  SBörtetBud^.  "fl. 


Ab  ?^ra^.  t)on  58,9.  130,8.  335,3«;  über 
ain  tisch  ab  t>on  einem  2:if^  herunter 
141,2^;  ab  einem  klagen  120,1^. 
159,i9.  236,21;  das  gelt  sol  ab  sein 
getilgt  fein,  crlaffen  fein  69,3;  der  ^ol 
soll  ab  sein  aufgehoben  fein  129,^1. 

abenteur,  aubenteur  ».  feltfame^ 
(Srlebni^  183,*;  aubenteurlich 
feltfam  12, ii;  aubenteurig  79 
5lnm.  1;  abenteuren  95b.  —  mit 
ainander  abenteuren  miteinanbet 
fäm\)fett  332,20. 

aber  5lbD.  »ieber  19,3».  43, i3.  100,8. 
126,».  228,12.  333^19. 

abereilen  jemandem  etwas  e^  ibm 
abjagen  334,24. 

abfretien  traid  e^  gu  ©runbe  rieten, 
inbcm  man  öloffe,  2Jieb  uf».  bin^i^' 
treiben  lagt  339,2i. 

ab  g4n  jl.  IBb.  —  die  bichs  geht  ab  gebt 
lo^  30,»;  die  büchsen  abgan  lassen 
43,8;  das  geschütz  ist  abgangen  43, 10. 

abg&n  t)on  ber  ©teüc  geben  206,*. 

abgerait  t)on  abraiten  abregnen  187 
Snm.  5. 

abgered  n^erabrcbet,  burc^  Uberein!om« 
men  befümmt  353, i^.  @.  au^  abred. 

abgeschütt  abgefc^üttelt,  b^ninterge* 
f^üttelt  233,28. 


abgestraisttoeggenommen  (im  j^ampf 

Don  Strauß?)  336,«.  getöbtet,  fam^jf« 

unfdbiö  gemalt  339,2». 
abgünstiger  malevolus,  93erleumbet 

153,6. 
abkinden    auf tünben ,    jurücfnebmen 

50,23. 

ablaß  —  ablaß  der  Sünden  IBerge* 

bung  384,13. 
ablegen  schadengelt  (Stfa^  leiften  81 

5lnm.  2. 
ablesen  ablöfen  122,«.  182,i5-30.209,". 
abnemen  —  die  kuo  schlagen  oder 

abnemen  abf^lac^ten  161,2'.  6.  Sit« 

linger  6. 13. 
abnemen  eine  sache  {ie  abfc^affen 

314,20.  316,3. 
abprockt  abgcbrocft,  abge^>fliü(ft  176,". 
abred/.  3lbma^ung  353,».    6.  au^ 

abgered. 
absagbrieff    geinbe^btief    40,io-ö. 

103». 
abscnaffen  (|l.  fßh.)  jemanden  ibn 

entlaffen  370,26. 
abschedt,  abschidt  m.  ^bf^ieb 

393,27-28. 

abscheuchlin  —  ain  abscheuchlin 
höche  eine  abfc^eulic^e,  entfe^U^e^öbe 
243  ^nm.  2. 


^loffar. 


411 


abschlag    m.    Mä)Ua\at    %nitDoxi 

396,20. 
abschlagen  jemandem  etwas  ed  it^ni 

au^rebcn  50,5. 
ab  st  An  (vom  pferd)  a^jldgen  370  «. 
abton   clöster   fie   auf^ben    186,^4; 

denzol  abton  21,5»   105».  122». 

123,5.  129,2*;  feirtag  216,7-8. 
abtrag  m.  ^tf^dbigung  26,» ;   ab- 
tragen jemandem  i^m  ^tttf^abigung 

beja^len  30,«. 
abtragen  enttoenben  126  ^ntn.  3. 
abtragen  eine  saobe  fle  xütfg&ngig 

ma^en  365,8i. 
abtreiben  etwas  toct^inbetn  41,M'*5. 
abwent  —  daß  sie  sich  abwent  ab' 

»enbc  14,". 
abziechen  jemanden  i^n  entlleiben, 

entblogen  215.22.  233,». 
abziechen  sich  Ton  jemandem  fi^ 

Don  ijm  jurücf jie^tt,  [onbem  394,22. 
accolitus  ^tolut^,  etn  mit  bet  ^oc^« 

Pen  ber  ölet  nieberen  SBei^n  Derfc^ener 

Älerifet  301,10. 
achtet  bet  8.  %a^  mä^  einem  beflimmten 

Seier«  ober  gejltag,  bie  Dctat)  308,27; 

achted  314,7;  achtend  326,10. 
äfern    IRa^e   nehmen  206,i7.  207,29. 

93öl.  ©Timm  ffib.  I  @.  181. 
aftermöntag    2)icn«taö     329,12-27. 

339,16;  aftermäntag  353,oi8;  af- 
termöntag 162    5lnm.   5.  206,**. 

207,15;  afftermontag  390,5. 
ai  (Anlaut)  f.  au^  untet  ei. 
aidgesell  gibaenoffe,  ©(^tüeijet  332,27. 
aidgnosschaft/.  120,1». 
aidpflicht  188!anm.  4. 
ai  gentlich  ^b)).  {t^er  44  9Inm.  2. 
ailf  elf  308,19;  ailifft  —  dieaülifte 

hör  bie  elfte  6tunbe  352,». 
aim   —   zwischen  aim  und  dreien 

j»if^en  ein  U^r  unb  brei  U^r  322,  i*; 

von  aim   Don   einem    324,22;    aim 

einem  335,22.  336, lo. 
ainest  «Hbto.  einmal  316,*.  333,i9.  ®r. 

2Bb.  in  6.  305. 
ainich  irgenbein  1,".  384,27.  387,18. 

397,2.  399  M.  400,7. 

ain icher lai  iraenb  ein  60  3lnm.  1. 
ainig  einzig  380,85.  397,28. 
ainsmals  —  mer  dan  ainsmals  oftet 

aU  einmal  305,i5. 
ainzig,  aintzig  einzeln  22, 12.  43, i9. 
airzelten,     airzälten     (Sierfuc^en 

13,20.15,1;  airzältlinj>em.  18,2; 

airzeltlin  13,io. 

alb  /.  ebotbemb  toon  »eifiet  ßeinloanb 
297,2*. 


allenmüsen,  alenmüsen  121,8. 
172  13-16.  173  ^34.9«  10«  14. 

allerlustigs   —    das   allerlustigs 

ba«  aUerluilig^e  152,i3. 
allermengklich  —  die  klag  aller- 

mengklich  150,28. 

allerpöstf.  untet  bes. 

aller schörp fest  —  auffs  aller- 
schörpfest  auf  ba^  aUerfc^atffle  154,15. 

alltzittaHaeit  351,18. 

aliweg,  alweg   allgemein   5,i5;   im 

gamen  233,8.    239,";    imraet    14,2. 

16,9.  19,8.  35,5.  138,9.  162,26.  239, 1. 

306,28.  314,18.  316,1;  übetaü  304,5-7. 

322,10. 
als  (j^utjung  oon  alles)  aQed,  ganj  53,25. 

87,12.    112^15.    146,15.   180,2.   219,2. 

232,*;    als  tt)ie  11,25.  12, 10.  13,«. 

16,8.  24,11.  25,1».  83,1«.  118,1.  148,21. 

297,13.    301,2*.    302,1.    307,2;    mit 

%t>itcm  obet  3lb».:    fo   ll,5..56,2i. 

71,23.    89,18.    113,13.    119,6.    173,20. 

321,10.    323,2*.   336,22.    339,*;    als 

mm  13,10.  —  m  67,".  —  als  daß 

fo  ba§  15,12. 

also  dontinuatit» « $attifel,  ungemein 
^duflg  bei  gHem,  j.  ».  4,5  23,«.  30, «. 
40,25.  59,12.  65,8. 78,26-28.  89,«.  91,i'3. 
97,12.  98,1.  118,26.  121,12.  129,12. 
161,6.  193,7.  240,22.  241,7.  379,1; 
also  mit  ^bi.  37,*;  also  fo,  ita 
22,2*.  66,6.  79  5(«tn.  1.  371,".  372,". 

altburgermaister  SBejet^nung  M 

©ütgetmetjletd    »om    Dot^etge^enben 

Sa^te  59,9. 
alter  —  gutt  alter  nemen  ein  gute^ 

@nbe  nehmen  54,20;  bös  alter  nemen 

66,19;  gut  end  nemen  78,";   gott 

well,  daß  es  schier  gütt  werd  115,". 
am  $td)).  im  —  am  herpst,  herbst 

315,21.  324,11. 
amelber  (qerasum  armeniacum,   it. 

amarella,  f.  ®timm  2Bb.  I  276)  ^ma* 

teile  55,7-911. 
an  $t&v.  in  —  an  die  gassen  fallen 

315,11;  ausfallen  (f.  ausfallen)  70, 16; 

sich  an  das  bett  legen  274,  lO;  am 

bet  66  5lnm.  2. 
an  —  an  sold  bestelt  sein  aU  8&tbnet 

befteHt  fein,  aufgenommen  fein  327,20; 

am  sold  bestelt  sein  328,27.  330,18. 
andechtig  mj.  aW 3lntebefotmeI  61,". 
anderßwa  5lbto.  anbet^tüo  l,i5. 
anefang  m.  152,2*. 
anfachen  anfangen  372,8*;  —  hatt 

anfachen  angefangen  32, 12.  174,8; 

anfachent  anfangenb  3,i. 


412 


®loffar. 


an  geen  an  eben  ort  fl^  ba^tn  BegeBen 
348,20. 

angesehen,  daß  in  IRü^^t  batanf, 

ba§  148,8. 
angesicht  seiner  äugen  toox  feinen 

fuöen  77  2.  312,«^. 
angestoßen  —  die  pestilentz  ist  in 

angestosen  ^at  i^n  oefaUen  135,22. 
anhaym  5lbt).  na^  ^aufe,  ^eim  351,«*. 

353,0. 

anheimbs  ju  ^aufe,  ba^eim  382,22. 
anhieb  i^  ^ü6e  an,   toittbe  anheben 

150,1* 
ankeren,  ankheren  fleiß,  $Iei§  auf" 

»enben  352,«.  382,i«. 
ankörnen  —  eine  krankheit  kommt 

jemanden  an  befdüt  i^n  18,8».  88,«**. 

—  was  den  hertzog  ankam  i^n  be- 

wog  31,90. 
anlegung  Slufgebot,  feftgefe^teg  Son* 

tingent  102,2o. 

anlegung  ^elaflung  (mit  steuern  k.) 
354, *2. 

anmachen  einer  frauensperson  ein 

kind  20,ii'i2.  58,i6.  6.  ©itUnger  2Bb. 

@.  26. 
anmuten  jemandem  jumuten  155,^1. 
annemen  etwas  ed  unterfu^en,  ^tüfenb 

jut  $anb  nehmen  154,i«. 
annemen  jemanden  gefengklich  ber* 

haften  201,i2;  fengclich  390,22. 
anrieffen  —  auff  anrieffen  auf  9lttf, 

JBetanlaffung  47,«. 
ansehen  —  mich  sieht  etwas  er- 

schießlich  an  ti  bünit  mix  bienliA 

354,«;  354,87. 
ansehen  %  ».  bef^Uegen  345,«.  347,i«. 

353,82.  354,85.  363,17. 
anstall  m.  ©affenjüHjlanb  69,5.  225,». 
anstellen  etwas  e^  üerf^ieben  129, i5. 
ansuohung  thun  mit  j emandem  ^ef * 

ti^  in  ibn  btinaen  393,22. 
antasohen  anfc^ulbigen  389,2. 
antlaß  ©ünbenetlag,  %h\a^  314,28.24. 
antworten  (^tdt.  antwurt,  antwort) 

etwas  abliefern,  e^  übergeben  6,i«.  29 

«nm.  4.  33,1«.  44  f^xim.  2.   147,7. 

226,20. 
aniaigen  borgeben  13, 18. 
anziehen  jemanden  i^n  jur  S^erant* 

tt)ortung  jieben  394,". 
appentegk  143,i8*20;  appottegger 

277,6 
arenwei  5(blet  92,i«i7.    Sgl.  ara- 

wey  in  ber  S^ronif  M  $.  SWüIi^ 

(@t..(5bron.  »b.  XXII)  422,»  435,". 
armbrost  (©ing.  u.  0lur.)  n.  39, i5. 

57,1-8.  94,19.  160,4-7.  231,5.  276,21; 


armbrostschiessen     94,^. 
276,1814. 

armenlut,  arme  lut  bie  armen 
ßeute,  bie  ^interfaffen  352,i7-i»-36. 
353,"-2B.  —  pauperes  172,i2;  haus- 
arm 74,32. 

armzeug  n,  armatura  brachii 
369,26.8C 

arnbait  (er)  arbeitet  243  5lnm.  2. 

ars  32,15;  arsloch  48,*-«.  133,21; 
arschbacken  56,1«. 

attlassin  t)on  «tlag  115,2«;  att- 
lassen  369,". 

atzung  IRabrung  (jlänbiger  9(udbrudP 
für  bie  6^>eifung  eine«  ftdbtifc^en  (be- 
fangenen) 6  9Inm.  1. 126  «nm.  3.  188 
3lnm.  2.  203  5lnm.  2.  209  «nm.  1. 

aubent,  abent  Sorabenb  eine«  ange« 
aebenen  SCage«  11,2.  29  3lnm.  1.  34,«>. 
96,2.  205,".  palmaubent  72,«». 
osteraubent  73,«. 

aubent  «benb,  abenbli^e  3eit  37,2». 
54,17.  103,21.  113,12.  148,".  149,1. 
277,1«.  351^22.  353^14.  392,9.  396.". 

aubenteurlich,       aubenteurig, 

aubenteur  f.  abenteur. 
auf fachtung haben  aufmerffam  fein 

(auf  etwa«)  150,«. 
auffblassen  3llarm  blafen  386,5. 
auffbringen  jemanden  ibn  anreihen, 

ju  etwa«  Deranlaffen  13 1,10. 
auffbringen     die    armprost    jum 

©^uffe  bereit  ma^en  321,5. 
auff  enthalten  jemanden  ibn  be^er« 

bergen  96,9.  229,«. 
auffertag  ^immelfa^rtdtag  54,8. 
auffg&n  Dom  Jeuer  21, i«-«.  55  9lnra.6. 

126,18.  308,20.  327,2. 

auff  geben  eine  Stadt  fie  übergeben 
329,21. 

auff  geliehen  geliehen  auf  etn>a« 
104,26. 

auffheben,  auffzuheben  haben 

einfommen  ba^en   9,8.   38,21.  89,i8. 

99,19.  114^6.  156,4.  192,4.  230,1«;  die 

prienden  hetten  auffzuheben  700  fl. 

warfen  700  fl.  ab  272, 20 ;  das  bistumb 

hat  auffzuheben  137,«. 
auf  flaff  m.  5lufrubr  54, 19.  57,". 
aufflegen    —   auflegen  und  zue- 

messen  jemandem  etwas  e^  i^m  auf« 

bürben  385, 1«.  388,2«. 
auffnemen  —  das  auffnemen  ber 

«uff^»ung  116,15-18. 
auffpaugken  (tympanum  pereutere) 

auf  bie  (ßaufe  f^Iagen,  um  ein  it\d)(n 

ju  geben  329,« 


iS^lojfat. 


413 


auf f  räumen  auf^te^en  (jum  SOtaif^e) 

229,22. 
auffrur  /.    ^ijia    acfüfttter   $anbel 

237,4;  aeditio  22,2i-a3.  204,21.  220,5. 

226, li.    229,K  231,i0;    auffruor 

395,«5-28. 

auff  Sätze  ®e(iimraunöen  150  29;  auff- 
8etz^eIa{lungen232,S;  auffsetzen 
($rdt.  satzt  auf)  f^.  fB.  be|limmen, 
Detotbnen  196,»  314,  «-21.29.  316,5. 
384,6. 

auffschlag  ($Iut.  auffschleg)  ma- 
chen auffqlaöcn,  in  bie  ^ö^c  ge^en 
mit  bem  ^tei^  einet  2Bate  181,*. 

auffschlagen  ft.  $b.  ain  mandatt 
eganf^kgen  166,5-7-i3.i4.  211,24-26.28. 

212,1. 
auffschlagen  —  diebüchse  schlug 

selb  feur  auf  30,9. 
auffschreiben   das    gelait    bacauf 

f^riftUc^  »ersi^ten  155,8i. 
auff  st&n  —  ain  malen  bad  stund 

auf  »utbe  etöffnet  7,2*. 
auffsteoher  (m.)  oder  pfriemen  (f. 

pfriemen)  92, 13. 
auf fwerfen  %  35b.  ain  paner  323,*i; 

ain  neue  müntz  317,  K>;  ain  kunig 

190,19. 
auffzieohen  {i.  93b.  etwas  e^  Der^in« 

bem  391,29. 
auffziechent  (auffzieohend)  pru- 

gen,      schlagprugken     Su^btucfen 

106,10.  161,26. 
au gke/.  rana  bufo  84,^6.  @.  ©riihm 

2Bb.  1  816. 
äugst  ber  Tionai  ^ugufl  55  $(nm.  6. 
aumacht  st.  f.  D^nma^t  199,». 
ausdermassen  ^b)).  aan)  augetge« 

tt)5^>nli^,  über  aüe^SWa^linau«  303,«; 

aus  der  massen  131,5. 
ausdingen  eine  Sache  fie  au^ne^men, 

an^fonbem,  eximere  238, 10. 
ausfallen   zu  dem  laden  an  die 

gassen   jum   Jeniler   auf  bie  ©äffe 

|inau«fleiaen,  ^inau^f^Iiefen  70,«. 
ausgeen  lassen    etwas   e^  in  bie 

DffentUd^feit  fommen  laflen  1,28. 
ausgeriefft,    ausgerieft    au^ge« 

rufen  108, 1. 135,9. 
ausgeschleft  M  ©etoanbe^  beraubt 

169,2. 
ausgesohossen  kreuzfenster 

erferartiö  öorf^ringenbe«  5h:eujfenfler 

305,29. 
auskhomen   in  truckh   ())on  einer 

e^rift)  im  2)ru(f  erfd^einen  385,9.  ^ 
ausrichten  jemanden  in  derbeicht 

i^n  abfobieren  144,»**2. 


auß  —  auß  wwden  baraud  n)erben 
334,21. 

ausschlagen  sich  etwas  e^  fi^  aud 
bem  @inne  f^Iagen,  e^  ni^t  t^un 
131,17. 

ausschloß  —  man  ausschloß  die 
schulen  man  f^log  jte  au^  3 13, 12. 

ausserhalben  $rä)>.  mit  ®en.  au^* 
genommen,  mit  ^u^na^me  370,27. 
373,2.  377^18.  387,83. 

au  SS  öl  den  den  krieg  dem  kaiser  mit 
60  pferden  für  fe^jig  ©erittene,  bie 
bem  ^aifer  auf  2)auer  be^  Jtrieged  ju 
bienen  ^aben,  ben  ©olb  bejablen  331,®. 

anstauen  —  es  ward  sich  anstauen 
ti  begann  (bie  @eu$e)  jt^  ju  terbrei* 
ten  162,7. 

austragen  etwas  e^  enttt)enben  318,i6. 

austrückhenlich  ^bt>.  au^brücfUc^ 
394,80.  396  ». 

auswerfen    jl.    SJb.    ^inau^töerfen 

37,26-30. 

ausziechen  =s  citieren  150,2. 
au 8 Zug  und  red  ^u^reben  323,26. 


Bachen  (qSrdt.  buch)  73, 15,  74,io. 

78,1.   132,1114;  verbachen  73,i5. 

77,21-23;  bachofen  132,812. 
paide  beibe  317, i3;  baidersit  beiber» 

feitd  354,26. 
palcken  m.  ©alten  308,24. 
pald  5lbt).  balb  312,28.  323,6.  324,24. 

331,12. 
ballier  29  ^nm.  1. 
p  a  n  —  bei  acht  und  pan  323,29. 
Danckhart  (6ing.  u.  $Iur.)  m.  un^ 

e^eli^^  JTinb,  spurius  86,11. 118,i4. 
paner   —   des   reichs  paner,    ain 

schwartzer  adler  in  aim  gülden  tuch 

323,21. 

bannen  —  fride  unde  gnade  unter 
@trafanbro^ung  gebieten  66  ^nm.  1. 

paret,  bareth  n.  (mitteUat.  barre- 
tum,  birretum)  20,».  369,12. 

parschaft  —  groß  gut  anparschaft 
324,27. 

partickel/.  $ofiie  11,«.  97,26. 

pärtn  —  in  pärtn  (©ebdrben)  —  in 

gamer  t^igur  110  ^nm.  3. 
p&s*ßlur.  (paffe  164,4. 
baß,  bas  ^bt>.  6.omp.  toon  wol,  beffer 

20,4.   124,82.  176,10.  363,14.   396,23; 

bösser  ^m^.  15,3. 
passiontn.  —  den  passion  (ßeiben^» 

gef^i^te  S^^rifti)  predigen  316,2i. 
bastei,  passtei  ©oOwert  107,^-6. 


414 


pau  m.  26,22.  27,w.  42,».  82  ».  %z,K 
121,2;  (ptut.  peu  296,27;  pauen 
41,i3.  71  %.  72,2  96,2t.  97,».  106,''. 
315  M;  (Patt,  genauen  121,8;  pau- 
fellig  26,18. 

baumaister  Me  „%\iiathaf'  ber  ©tobt, 
bte  Yoä^^m  SBürbenMget  be^  9lat^ed 
na^  bcn  öüröermeijlem  368,28.  @. 
über  bie  Obliegenheiten  ber  baumaigter 
fR.  ^offmann,  bie  3luö«b.  öaumeijler» 
re^nungen  bi>n  1320 — 1331  in  ber 
Seitf^r.  be«  ^ijl.  iBer.  für  ©AtDaben  u. 
9'ieubura,  Sa^tg.  1878  @.  1  ff. 

baupstipa)pjl27,". 

paur Schaft/.  337,«. 

bayrland,  Fayrlandt  —  das 
Bayiland  an  etwas  malen  lassen 
bad  ba^rif^e  2B<M>)>en  baron  malen 
laffen  40  ?lnm.  2. 41,2. 

beek,  $Iur.  becken,  bocken  S&(!er 
73,«-22.  74,1.  316,29;  beckin  18,i3; 
beckenknecht  199,2*29;  pöcken- 
p&b  299,27. 

bedacht  nemen  ^^  IBebenheit  ne^" 
men  161, i8;  bedacht  zuelassen 

378,27-31. 

bedenoken   n.    IBebenta^it    108,io. 

149,1-  197,13. 
bedeutnus  ^inWei^,  BwiÖttiS  56,» 
bedeutten  etwas  auf  jemanden  ed 

auf  i^>tt  beuten,  beue^en  387,8i, 
bedeutung/.  fceutung,  3ltt3legung 

150,*. 
befalch  (man)   befa^>I  66,8.   214,1». 

227,10;  bevolch  15,17;  bevilch 

(i^)  befehle  2,i;  bef  ilcht  (man)  be* 

fiet>lt  59,14;    bevelch,   befelch, 

bevelh  m.  öefe^l  19,23.  47,«.  47 

«nm.  4,  139,7.  381,2»;  —  etwas  in 

bevelch  haben  e^  jtd^  em!|>fo^Ien 

fein  laffen  380,27. 
bevor  befonber^,  jumal  150,26. 
bef  or  geben  aU  $reid  audfej^en  94, i9; 

bevor  haben  boraud  l^aben,  ® eminn 

^aben  74,2». 
befridon  ein  kunigreich   —   pro- 

tegere,  tueri,  pacare  152,28.    »Bgl. 

®rimm  ©b.  I  ^.  1272. 
begertz  na^^  ©ege^ren  53,®. 
behauten  sich  bei  löblichem  her- 

komen  {i^  babei  erhalten  353,*i. 
behaltnus  —  haimliche  behaltnus 

ae^eime  9tdume,  e^r&nte  210,2. 
benangen    sein    an   etwas   baran 

^anaen  141,28. 
behelf  en  sich  mit  etwas  fein  Unter» 

f  ommen  bamit  finben,  fi^  bamit  nd^ren 

24,11. 


behemlin  (ßlur.  l^em.  bon  böhmer, 
ampelis  garrulus,  avis  bohemica 
134^1.6.7.8.12.    fß^i  ©jirom  ffib.  U 

@.  224. 
pei  qjra^).  bei  310,28.  337,2»;  bei  biirÄ 

13,«.  16,18. 
beiöpfel  Pur.  eine  9lrt  ft»>fel  234,*- 
beiwesen  —  in  beiwesen  in  ^la>efen> 

^ett  16,3. 17,16. 
bekennen   jemanden    i^n    fennen 

348,«. 
bekörung  (tag)  296,2».  325,".  326,«; 

bekör  tag  11,8.  io2,». 
belaiten  geleiten  19,3o.  123, ". 
belangen  —  sich  belangen  lassen 

ft^  einfd^rdnfen  38,». 
bele^ern  belagern  352, n. 
beleihen  ^dufig  uorfommenbe  ^otm 

für  bleiben  15,5.  25,i7.  41 1   m,» 

60,«.  74,23. 166  ». 
bem  $Iur.  )>0n  paum  8dume  37, i^. 

76,10;  beim  382,1;  bemlinDenu 

24,1719;  paumöll274,28. 
peu/.  Strafe  166,9;  absolvieren  vom 

pem  und  schuld  26^  i^. 
hencklin  ^em.  bon  banok  79  $(nm«  1. 
benettigen  196,2i  f.  nötten. 
beniegen  —  sich beniegen  (gemtgett) 

lassen  117,«. 
beöffnen  eröffnen,  mitt^>eilen  53,8. 
bequem  ^bj[.  gefd^itft,  ^affenb,  gelegen 

163,8. 

berattenlich  beratfc^Iagenb  355,iw 
berattschlagen  etwas  barüber  be* 
raten,  e«  bef)|)re^en,  unterfu^en  376,28. 

385,11. 
bere/.  Zmat  (mm  fragen  bcn  ^i^tttt) 

82,10.  @.  Seier  ©b.  I©.  127. 
berettig    werden    fMüfffg    tverben 

390,28. 

perg  öerg  319,2«.  331».  335,«. 
bericht  m.  JBertrag  64,";  «ultunft, 

öele^rung  384,29. 
bericht    werden    belehrt    tDerben 

371,«. 
berieffen  ($art.  beiiefft)  au^fen 

139,8. 
beriembt  —  sich  beriemen  ^^  ru^ 

men,  ^ra^len  12,ia. 
berlin  qjlur.  *P«rlen  116A 
Ferrner  denarius  Veronensis  77,11. 

6.  ^d^mellet  2Bb.  I  @.  200. 

E  erschon/.  19,26, 
eruoff  m.  öffentli^e  Se(anntma6mig 
381,82.  382,4. 

bes,  pöß  böd  115,12.  316,25;  besse 
ding 28,20-  pest6u^.311,2»;aller- 
bösty  allerpöst  150,20.  299,2. 


iS^Ioffat. 


415 


beschach  —  es  besohachen  schütz 
e^  (gef^a^en)  fielen  ©^üffe  5,»;  — 
43,9;  _  96,28. 

beschaid  nemen  von  jemandem  i^n 
na&  feinet  6teUung  k.  befragen  230,8i. 

beschämen  sich  jemands  ß^  bejfen 
f tarnen  148,  ii. 

beschätzen,  beschetzen  jeman- 
den i^n  mit  (Kontribution  ober  ber 
Oluflage  eined  Söfeaelbed  belafien  209,^. 
226,6.  227,8.  239,27. 

beschließen  f^Iie^en   (eine   9lebe) 

148,«. 
beschließen  den  hoff  abf|>erren,  ber> 

f^)errcn  314,8. 
beschreiben  der  wal  $roto(oüauf< 

na^me  jum  SBa^IoIt  144  $[nm.  1. 
beschielen  jemanden  t^n  anrufen 

199  ^nm.  3. 
besechen  befehlen  89,*». 
besigen  —  die  pnmnen  send  von 

Wasser  besigen  bad  fBa^iX  ifi  in  ben 

»runnen  oerfleöt  173,a«. 
besingknus   93ege:^ung   Ui  3:rauet« 

gottedbientled  für  einen  Serflorbenen 

144  $(nm.  1.  —  besingen  einen 

101,01*. 

besitzen  eine  pfarrei  am  Orte  ber« 
felben  berioeilen  221,  lo. 

besolden  —  die  besolden  bie  Sefol* 
beten,  6ölbner  366,«. 

besonder  befonber^  386,«;  beson- 
derlich 173,27;  besonder,  be- 
gunder  ©onj.  fonbern  303,*.  395,22; 
—  abgefonbcrt,  für  ftc^  123,«;  be- 
sonder, besunder  ^b}.  123,^2. 
369,«;  besunderlich  «ttbb.  101,*. 
305,1*;  besunderlichen  fonbern 
308,« 

bestehen  etwas  erflehen,  bur^  j^auf 
erwerben  209,». 

be8tettbeptiet89,2. 

bestilentz/.  163,«. 

bet,  bett,  pett,  betth  n.  (6ing.  u. 

qjlur.)  »ett  14,8-5.  15,«-1M2.  39,«.  66 

9lnm.  2. 159,».  367,«;  better  q?lur. 

367,25;  pettgwand  w.  332,«. 
betädingt  f.  tädingen. 
betrest  (oon  träntschen)  bene^t  86,8. 

@.  ©^meüer  I  ©.  497. 
betriegs  ^bo.  in  betrügerif^er  2Beife 

(ober  5lbtid^t)  150,1. 
bett  /.  öitte  14,1*;  betbrieff  5ür« 

bittebrief  100,27. 
betten   beten   83,2*.    303,2i.    304,  i. 

314,28. 

bettriß  $Iur.;  pettrisen  $Iur. 
304,29.  305,21.  @.  ©rimm  I  @.  1738. 


peu  f.  pau. 

Eeuchel  m.  ^anbbeit  31, n. 
euohten  beizten  71».  86,2«.  384,8; 
beuchtvatter  86,28;  beicht/. 
—  gintze  beicht  ®eneralbei(^te  15,2*. 

xo,    . 

peugk,    peigk   /.    öeute    330,". 

336,«. 
bewegen  ertoogen  152,io. 
bewegnus/.  Antrieb  62,". 
bewilligen    in   etwas    eintöittigen 

129,17-  bewilligen  sich  372,22; 

bewiiligung  —  aus  bewüligung 

mit  erlaubni§  138,«. 

bewußt  —  yne  ist  bewußt  er  tt)ei§  26 
9(nm.  1 ;  es  ist  nit  bewust  man  toeif 
ni^t  390,«. 

pfaffhait/.  bie  ©efamt^eit  ber  ®eijl» 
li^en  331,80. 

pfänndtlich  mj.  aefä^tUd^  — 
pfänndlich  und  ungelegen  354,29. 
e.  ®rimm  VH  @.  1610. 

pfar  /.,  @ing.  u.  ?JIur.,  pfarren 
qjlur.  qjfanei  314,«-22.  315,2;  pf  arr- 
gesell  (Soo)perator,  Jta^Ian  216,« 

pfaulw.iPfa^I  22,«.  39,26. 

pf  eff  er  m.  eine  mit  (Pfeffer  flarl  ge« 
toürjte  örü^e  mit  5I«iWin^>aIt  (jus 
piperatum)  69, «-i?««.  @.  ©rirnm  Yll 
@.  1634. 

pf  erd  —  5  pferd  fünf  öerütene  233,«; 
109,8;  369,80. 

pferd  oder  hengst  133,«. 
pfingstag  qfpngjlfonntag  132,i»  334,5; 

pfingstfeiren  qjlur.  132,i.  157,«. 
pfintzta-gSDonner^tag  14,*.  15,«. 
pflegen    ($art.     gepflegen)     oder 

Pflegschaft   haben    etüichen 

Idnden  ii^i  93ormunb  fein  126,2o. 
pfriemen   an  einem   $efte   befefligte 

(Sifenf^ji^e  jum  bo:tren  (Sd^ujlertoerf» 

jeug)  92,«.  @.  au(!b  auf  Stecher, 
bieberei   iöetrug,  fc^^Ummer  ©treicfe, 

25erge^>en,  »erbredj^en  11,«  12,«.  27,5. 

86,25.  127,6.  142  ».  143,7;  biebisch 

mj.  90,6. 
biechlin  (8tng.  u.  $(ur.)  5Dem.  bon 

buch  1,".  135,26.  136,2-21.  137,8-22. 

144,12.  145^4.  211,22-25. 

biessen,  biesen  jemanden  i^  mit 
©u§e,  ©träfe  belegen  9,«.  202,«; 
(Part,  gebiest  81,3'6;  biessen  einen 
erschlagenen  für  ben  SUiorb  8u$e 
t^un  64,16. 

pildn.g3ilb  303,5. 

bildsaul/.  öilbfaule  41,7.  e.  bild- 
stock. 


416 


©lolfar. 


bildstock  m.  oder  marterbild  40,^. 

@.  ®timm2Bb.  II€.  2t. 

bildstuck  dn  @tücf  6teinme^«  ober 

©ilb^auetarbdt  44  5tnm.  2. 
pillgrinqjilaer  68,7-8. 

billichait^im0!eit62A 

pir  —  der  statt  pir  @tabtMrne,  bie 

Bitbclnug  im  2luadburöcr@tabttt)a^^)cn 
173,12. 

piren,  biren  $lur.  ©irnen  13,20. 
37,18.77,9;  birenbemlin24,i5-". 

bische  fisch  bifd^dfU^,  auf  6ette  be^ 
©if^of«  jle^cnb  353,»;  bischof- 
fisch 205,".  362,8i. 

piß  qftä^bt«  309,25.  320,6. 

bitzlen,  bitzel  $i^Ung,  ,,ein  %\^6) 
im  5lmmcrfcc  o^ne  @d^m)Jpen  unb  fc^iet 
o^nc  ©täten,  ber  wie  ©dlblina  fd^medt" 
95,11-18.  @.  @^meUer  SQßb.  I  @.  303. 

plagen  jemanden  i^n  mit  Unglüd 
^^eimfud^en  3I4,i*. 

plahen  gro^e  Werfen  für  Stac^twaßen 

329  *. 
plaich/.S3leid(>e  327,1. 
plangen  —  sich  plangen  lassen  be* 

lanöen,  ewif^en  laffen  326, is. 

platten  —  rieb  platten  abblättern 
214,«. 

plattern  oder  Frantzosen  (morbus 
Galliens)  271,5*15;  Franzosenplat- 
tem 8,1.  271,2. 

bleczq?lä6e  372,25.  382,19. 

pleiin  %\>\.  öon  93Iet  132,8.  296,i«. 
309,15;  pleie  taffei  —  eine  SEafel 
bon  ölei  302,13;  in  zwai  pleien 
trüchlin  in  jtt)ei  SEtu^en,  itäjlen  bon 
S3Ici  302,18-29. 

pleter,  pletter  ^Blätter  2,i2-i5;  hol- 
derpiat,holderpletter  207^*5. 

(holäer  aUaemein  f^wäbif^  gegenüber 

ba^rif^  holler), 
pletzen  fd^».  ».,  coire  12,»-i3.  22,5. 

116,18.   118,12.   142,21.   169,9.     JBat. 

®rimm  S5ßb.  Vn  @.  1933;  6d^mib 

SDBb.  6.  76. 
pliemlach  fl.  2)em.  su  ©lume  22, ?. 
plütf  arb  Olbj.  bhitfarbig  98,« 
boleck$olaf32,«.  @.  e^^meller  SBb. 

I  6.  280. 
pomerantzenapfel  13,2i. 
portkirchen  /.   ber  ^%r  gelegene 

3:eil  einer  itir^e  (für  bie  5^ir^enbe- 

fu^er),  ju  bem  SJ:re^)^>ctt  em^jorfü^ren 

123,18. 

bosheit/lböfcSE^at  15,19. 
bossament  $ofiament  44  ^nm.  2. 
bösser  f.  baß. 


l 


böst,  pöst  6up.  —  das  böst,  pöst 

fewinen  ben  erflen  ^xdi  gewinnen 
5,2.   160,*.  276,16.  —  die  hosten 
ämter  115,7. 
posses/.  —  die  posses  einnemen 
172,710. 

pracht  gebraut  337,8».  338, W;  bracht 

3.  %   3nb.  qßträt.    128,9;    precht 

3.  qj.  donl  qSrdt.  329,». 
praitte/.  ©reite  310,82;  prait  %t>i 

119,7. 

ranntenz  brannten  ti  326,2«. 

rauchen  gelt  an  die  Thürgen  ®elb 

jum  Ärieg  gejen  fie  berwenben  196,i*. 
brauchen  sich  einer  Sache  bat>on 

®ebrau$  ma^en,  jlc^  im  ®enug  ber« 

felbenbefinbcn  221,14. 
brautten  eine  weibsperson  pe  bc« 

fd^lafcn  79  9lnm.  1.   @.  ®rimm  ffib. 

n  @.  333. 
brechen,  prechen  m.     @eu^e 

120,9-21.  163,6;  jtranffeeit,  ©ebrec^en 

304,2527.  305,22. 310,18;  breohhaus 

Seuc^en^aud  243  ^nm.  2. 

brechzeug  m.  ^inbrud^^toertgeuge 
182,18. 

preim/.  bie  $rim,  ber  3«traum  »on 
SWorgen«  5  U^r  bejw.  6  U^r  bi^  jur 
2^era  (Beitraum  bon  8  U^r  bejw.  9  U!?r 
an)  unb  bie  bamit  berbunbene  ^Inbac^t 
302,7. 

brem  95erbrämung  369,24.  @.6d^meflet 

2Bb.  I  @.  258. 
pretn.g3rett  307,9. 

preuttigum  m,  ^Bräutigam  274,m>-i*. 
@.  ®rimm  2Bb.  II  @.  335. 

p  r  e  V  e  (literae  papae)  94,«. 

brieff  m.  (litera  brevis)  »rief  13,3-4. 
Urfunben  316,i5;  jemanden  au  ff 
ainen  brieff  malen  i^n  auf  einem 
93latt  ^a'pkx  ober  ^etgament  aobilbcn 
158,18;  brieff  auffschlagen 
einen  öffentlichen  ^nf^lag  mad^en  28,9; 
ainen  brieff  an  das  thor 
schlagen  19,ii. 

brinnen,  prinen  brennen  55,». 
126,i0;  prined  brennenb  310,«i; 
brünendt  371,88;  es  prunn  e^ 
brenne  31,«;  geprennt  6,i9. 

proces/.,  procession  90,8.  303,11. 

313,14.  370,17-82.86.  371,10-29. 

brochen  f.  frid. 

profeß    (Sonbentmitglieb    (in    einem 

itlotler)  316,28. 
protestieren  dich  129,i«. 
provis ioner   @be(f51bner   ber  @tabt 

369,18. 

bruekhen  Tribüne  383,4 


©loffat. 


417 


pruckhen/.  in  der  Stuben,  $auIBett, 
eine  breite  ßagetllatt  öon  S3rettern  am 
Dfen  unb  einer  Seitenwanb  ber  6tube 
318,1*.    @.  ©^melier  Sb.  I  6.  252. 

prugk/.  pons  50, i».  329,38;  prug 
161,26. 

pruntzwasser  Urin  56, i». 

prüstlinn.  SDem.  öon  S3ru|l  56,". 

psallieren  ßobgefang  ober  $falm 
ftngcn  306,28. 

pscnet^et  s=  beschetzet  325, ^^ 
6.  beschätzen. 

buchen  f.  baehen. 

buch  in  —  buchin  holtz  ©u^en^olj 
26,5.  37^22. 

buchse,  bücha/.  ®elbbüc^fe6,6-7i3.i5. 

büchse,  püchse,  bixe  /.  geuer* 
»erMtörper  HO,»;  ^anbbü^fe  30,7-io. 
118,33;  bürschbüchse  157,22. 
158,1;  ®ef*üb  43,*i2.  102,».  171,". 
228,16.  311,27.  337,24;  grosse 
büchsen  105,i6.  193,8.  228,"; 
wagenbiohsen,  karenpüch- 
sen  333,«  335,33;  klain  büch- 
sensishlangen  165,8;  püohsen- 
maister,       büchsenmaister 

.  339,9.  369,15;  püchsenschüsse 
321,10;  büchsenschiesden  6c^ei' 
benfd^iefen  276,« 

buckhtgebücft243  <Unm.  2. 

büldnischa^)uUfc^  130,18. 

bülen,  pülen  jemandem  das  weib 
32,1.  78,22-25.  96,7;  bülschaft  39,5. 
170,10;  buller  127  5lnm.  3.  . 

puntzen  SQBeinfägd^en  405, i5.  406,33. 
407,5-20. 

puntnuß,  puntnus,  pundtnus 
36,22.  42,15.  65^3.  99,10.  318,6.  321,20; 

pundtztag    102,8;     pundshilf 
.  124,1. 

buo4shfuerer  ©u^^dnbler  399,22. 
buosen  m.  ©ufen  40,".  137, i5. 
burgershochzeit  ^oc^^eit  auf  ber 

®ef^le^ter-(»ürger-)©tube  241,". 
burgkrecht  n.  63,". 

Eürtig  gebürtig  169,24.    . 
US  an  er.  $ofaunenbläfer  157  ^nm.  1. 

C;  f.  auc^unter  £• 

c  ab  all  er  ßaöalier  38^  18. 

captel  jla)pitdl  (an  einer  @dule)  44 

^nm.  2. 
ohor  n.  ber  5^ir^en^or  373,8. 
clainat  f.  klainat. 
cöln  /.   5leUe   (ÜÄaurer^>anbtt)erf3jeuö) 

243  ^nm.  2. 
conf essat  m.  ©^ulbf^ein  81,"'i2. 


oonventbrüder,  coventbrüder 
302,20.  313,21. 

eonversbrüder  ein  ßoienbruber,  ber 
jtc^  erfl  bem  SWön^^ilanbe  jugewenbet, 
na^bem  er  »or^er  f^on  in  einem  weit* 
liefen  ©erufe  t^ätig  gewefen  308,2*. 

corporaltaschen/.  %a\6)t  §um  5luf* 
bewahren  fleinerer  Seile  t)on  ^eiligen 
ßeibern  302,  i5. 

cortisan,  kortisan  Höfling,  au- 
Ileus,  namentU^  einer  ber  ftd^,  um 
JBortbeile  gu  erlangen,  am  ^)ä)|)^lic^en 
^ofe  §u  Raffen  mac^t  230, 12-13. 

coudiutor  Soabjutor  (eine^  öif^of^) 
72,13.  73,2. 

credentz  /.  ©calaubiaung  364,5. 
374,8;  credentzbrief  61,3. 

creutzer  Äreujfa^rer  (gegen  bie  Surfen) 
312,23. 

creutzigt,  gekreutzigt  mit  einem 
^eua  öcrfe^cn312,iii3-25. 

crusadi  =  cruciati,  SDufaten  mit  einem 
^eua  auf  ber  Olücffeite  181,7.  278,5. 


Daf fetin  tton  Saffet  405,i3. 
dagehebt  —  sie  haben  jemanden 

da  (an  einem  bejiimmten  Orte)  gehebt 

gehabt  352,23. 

dahaimen  5lbt).  babeim  163,4.  382,i». 
dainden  ba  unten  354,45. 

daiung/.  JBerbauung  15,8. 
damastin  $(bji.  ))on  jDamafi  115,25. 

116,1. 
dan    M   (öerglei^enb)    7,i4-i5.    17,23. 

19,5-6.  27,4.  51,20.  60,3.  117,8. 

danbennl8,3i2.  25,10.  131,23. 

dan,  dann  öon  bannen,  »eg  329,i3-". 
337,10".  338,18;  dane n  307,». 

danocfat,  dannocht,  dannoch, 
danoch,  dennocht  benno^,  oft 
aber  au$  aU  bebeutung^lofed  ifü(lU)i)rt 
5,8. 8,3. 16,24. 47,1.  57  M.  58,8.  73,5- 18. 
75,21.  86,14.  94,5.  110,8.  113,4.  132,15. 
143,30.  185,2.  186,7.  215,19.  327,12. 
329,0.  353,23. 

dar  ab  5lbt).  barüber  (in  relativer  9ln» 
tnü^fung  worüber)  111,7.  199  5lnm.  3. 
221,5. 

darpei,  darbei  66,8.  331,7. 

darundten  ^bt).  barunter  347,23. 

das  «ttrt.  Hufig  für  des  j.  33.  37,29. 

daß  ©onj.  weil  37,26.  167,20. 

datum,  dattum  —  auff  datum  )>on 
Sdem  gern  gebrauste  (faufm&nnifd^e) 
gHebeform  j.  S3.  42,28.  54,4.  I03,i5. 
Sgl.  ditto. 

27 


418 


®IofTar. 


datsumal,  datzemal  ^bt>.  bamat^ 
351,28.  406,27. 

dauß  m».  brausen  327,».  334,2«. 
338,28-81.  339,19. 

decknen  ^inx.  2)C(fett  405, i8. 
denn  al^  329,ii. 
dentlet(ct)tdnbclt30,ö. 

derft  (man)  burfte,  brauste  131,«. 

dem  =  deren  386,5.  407,". 

derschlagen  erfAloaen  337,26. 

dersohossen  erf^ofien  333,". 

derstach  erjla^  332,27.  333,8i. 

deshalben  13,i6. 

dester,  döster  befio  29  ^nm.  1. 
115,W;  dester  mynder  2,«; 
desterminder  60  %nm.  1.  86,". 
387,82;  nichtzdesterminder 
92,7;  nichtsdesterminder  368,8; 
nichts  dester  weniger  367,20- 
destweniger  397,5;  dester  bau 
(beffer)  363,"  (f.  baß);  destnäher 
354,";  dester  mer  395,81. 

detten  traten  324,8.  @.  au^  tun. 

dickher  —  dickher  mal  öfter  52,". 

diemuoth  400,27;  diemietigk- 
lich  5tb».  153,5.  154,i3;  demiettig 
«bj.  155,1». 

d  ienen  =  benen,  benieniacn  17, 12. 

dienstlichen  bicnfilid^,  btcnenb  15,i5. 

dierne  —  ain  gutte  diern  meretrix 
12,12.  30,6.  142,21;  (Xoncubinc  118,"; 
arme  diern  im  gemain  haws  66 
9lnm.  2;  diern  aines  pfaffen 
159,11. 

din,  dinn  «ttbt).  brin  307,28.  336,20. 

ditto  t)on  9tcm,  bcr  übct^au^Jt  gern 
faufmanmfd^c9lu^btud^»eife  gebraucht, 
ÖCtn  angewenbct  fiatt  bcr  SBicbctboIutiö 
hti  t)on  i^m  bereite  genannten  ÜJlonat* 
namen^  j.  9.  a  die  15.  ditto  (j.  $. 
M  Dftober)  73,6' 12.  103,2i.  112,i-3-4. 
114,1. 

ditz  (Siom.  u.  Olcc.)  bicfc«  l,i3. 2,26.  75,7. 
165,11.  221,7;  ®en.  1,1;  auff  ditz 
mal  208,2*. 

doben  ^btt.  bioben  333,27. 

dorfner  —  das  messer  was  ain  dorf- 
ner 307,17. 

dorft  er  beburfte  101,8;  dörft  bebutft 
19,11. 

de  rinn  barin  355,*. 

dornstag  SDonner^tag  145,12-". 
148,13-15.  154,18.  297,12.  320,5.  387,86. 

391,1*. 
dorst  f.  turren. 
dräuen  bro^>en  148,2i. 
dreizehn    —    die    dreizehn    ber 

fRaif)  ber  2)rciäe^n   344,*.  379,2*-ao. 


394,8-5i6.n  395  ».   ©.  ^ietju  €. 344 

5lnm.  1. 
dreu,  drew  brei  44  ?lnm.  2.  57, 18. 

304,23.  348,1. 
druhe/.  2ru^>e  330,2i.  @.  ou^  trühe. 
dunckhe  3:un!e,  unterirbif^e  SBebet> 

tt)crffi&tte  391,12.    ©.  öirlinaer  SBb. 

@.  127. 
dunten  5lbb.  brunten  310,20;  dund- 

ten  330,10. 
durchluohtig  5lbt.  347,".  6.  ^iet« 

iu  ®rtmm  2Bb.  11  €.  1639. 
duri  —  duri  ruben  büne  ölüben  334,21; 

dürre  rüblen  (2)em.)  323,5. 
düttlin  jDcm.  ju  tute  mamiUa  133, i^. 
dweill,  dieweil  bieweil,  Weil  HO 

«nm.  3;  tt)a^>renb  (ionj.   13,2ö.  210 

9tnm.  1;  unterbeffen  «b».  31,«. 

Eben/,  biettbene  339,". 
ebreyisch  ^cbrdif^  87,2i. 
eekind  $Iur.  in  ber^l^e  erjeuate  j^inber 
119,12. 

eemal  (5oni.  eK  ^^bor  120, i5. 

eer,    er,    ere    —   in    der    eer    ^u 

e^ren  (eine«  ^eiligen  :c.)  106,7.  393,5. 

306,6-1*. 
egerürt  eben  berührt,  bcf!|pro^en  199 

5lnm.  3. 
ei  (aU  ^Inlaut)  f.  auc^  unter  ai. 
einfachen  ein  gebiet  e«  einbeziehen, 

mit  einer  {tc^tbaren  ©renge  umgeben 

41,6. 
eing&n  ^>incinge^en  215,». 
eingang  —  eingang  (vom  einkom- 

men)  Serminberung  be^felben  161,» 
eingeben  ein  gemach  jemandem  ed 

i^m  anmeifen  13,82. 14^2-8. 
eingefetschlet  (involvere  faseiis) 

eingefdtfc^elt,  eingebunben  141,22. 
eingemacht  einge^üQt  183,5. 
eingestrupft  eingebogen  48,8. 
eingetragen  werden  in  jeman- 
den bei  i^m  befcbulbigt  »erben  374,22. 

—  374,28. 

einich  149,6.  @.  ainich. 
einkomen  —  gleich  tails  einkomen 

bcn  gleichen  SE^eil  (»ie  ein  anberer)  er» 

galten  52,". 
einkomen  —  das  tiaid  komt  ein 

Wirb  eingebracht  56,8. 
einnemer  ^innebmer,  3«^^«  eine« 

flabtifc^en  5lmte«  368,2». 
einsetzen    lerchen    (jur    lRa6iu(^t) 

84,13. 

einstossen  huoren  i^nen  Unterfc^Iuf 
gewdit^ren  (ein  geri^t«te^nifd^er,  fldn« 


.®tofT<it. 


419 


biger  3lu«bru(f;  f.  j.  ©.  S3uff,  fBtx- 
Bte^en  unb  ^ttUt^tt  in  ^ug^burg  in 
bct  jweiten  ^dlfte  be«  14. 3^bt«.  in  bet 
3ciWt.  be«  ^ijl.  95er.  für  ^d^wabcn 
u.  SReuburg,  Sa^rß.  1877  @.  181  %nm.  1 
u.  182  9lttm.  1)  12,8. 

eintreg  ^lur.  öecinträd^tiftunöen  62,2*. 

eisen,  eissen  $(ur.  ©efangni^,  bie 
an^  9lat^^aud  angebaute  Sronfejie  in 
^ugdburg  6,22.  9,13.  47,11.14.16.  48,2. 

143,8.    203   ^nm.  2.    208 A    317,6. 

eysenmaister  6  $(nm.  1. 
eisni  —  eisni  kuglen  eifcrne  ihißcln 

5,7.  165,6;  eissin  kuglen  228,16. 

ain  eissin  thürr  182,*2j   die  eisne 

schling  oder  hack  302,8. 
emperen  entbe^>ren  385,i8. 
emoeut   )>on   embieten  ju  tviffen 

inad^en  16,20.  @.  au^  enpot. 
embörung  /.    gcraufc&üoUe  (Rüftung 

352,3i,'     emperung    =    seditio 

387,1*. 
emp fachen   emn>fanöett   17,2o.    83,28. 

384,*  empfacht  (man)  em^jfänet  16,33. 

17,2*. 

endlich  5tbi.  ta^)fer  10,i6-i9. 
endren  und  äfren  206,".  207,29.  @. 

äfren. 
Endriskreutz  ^nbrea^freuj ,  ^reuj 

mit  fc^icfem  aSinfel,  Uegenbe^  ^euj 

70,15. 

endtlich  urtailen  ein  6c^Iugurt^ei( 

fdüen  169,16. 
en  dt  zwischen  injWifc^en  393,3i. 
endung/.  ©eenbigung  392, is. 
enger  $lur.  Don  anger  327,3. 
enhalb  Olbt).  ienfeit«  56,1  331,29. 
enigklin,  eenicklin,   encklin, 

enicklin  (ÜÄa^c.  u.  Sern.,  ©ing.  u. 

?Jlur.)  enfel  2,2-i9-25.  36,9i8-29.  51,14. 

88,1*.  406,21.  @.  auc^  sunsun. 
enmornens  ^bt>.  am  QJlorgen,  moi« 

gen«  352,1  353,6. 
enpot  —  zu   enpieten   jemandem 

etwas  i^m  funb  t^un  228,i.  229,2*. 

@.  (0x6)  embeut. 
entfüglich  5lbi.  un^affenb  150, 1. 
enthalten  etwas  ed  aufregt  erhalten, 

»ert^eibigen,  babei  be^anen  151,26. 
enthalten  jemanden  i^n  (bier  aU 

©cfangencn)  jurüdbebalten  391,*. 
entladen  sicn  einer  saohe  fte  bon  jid) 

abtodUen  374,29. 
entle ebnen  ju  teilen  nehmen  2, 16. 

47,15.  279,712 

entlich  ^b)>.  ^.   ^bj.    enbgüUig  44 

^nm.2.  148,18.379,18.395,8*. 
entpliechen  entfliegen  243  ^nm.  2. 


entschid  m.  ^ntfcj^eibung  60,7-8: 
entschlagen  —  die  handlung  hat 

sich  endtschlagen  bie  Unter^ot^Iung 

^at  fi*  aerf^lagen  392,2. 
erai sehen  forbern  344,i8.  354,22. 
erb  er  ehrbar  (im  jcfeigen  6inn)  127,8. 

213,3.  233,2*;  angefe^ien  309,2i.  346,9; 

ain  erberrat  199  5lnm.  3;  unerber 

unehrenhaft  102,8. 
erbitten  ($art.  erbetten,  erbeten)  bie 

greUajTung  eine^  95erurt^eilten  erbitten 

78,18.  85,^. 
erbrechen  jcrjlören  105,23. 
erbuttig  erbötig  354,26.  @.  aud^  er- 

pütt. 
erdpidem,    erdtpidumb,    erdt- 

pidumm.  erbbeben  176, 18-21.  177,*. 

179,*-ii.  314,5-7io.ii. 
erdtrich,  ertrichn.  ©rbreic^  157,i*. 

213,12.  243  5lnm.  2.  314,«;  —  @rbe, 

mundus  271,2*. 
erfarn  (erfaren)  sich  einer  sache 

(Sirtunbigungen  bariiber  eimie^en  40 

«ttnm.  2.  352,6.  366,2. 
erfaulen  verfaulen  37,i3.  53,2.  i86,5. 
erfinden  flnben,  tt)a^>rne^>men,  erfennen 

351,23.  352,19. 

erfrören  $art.  erfrört  erfrieren  ma^en 
73,9. 

ergab  —  es  ergab  nichts  ed  ^alf 
nic^t«,  ^tte  feine  golge  368,6. 

erheubens  —  erheuben  sie  jer^ieben 
jie  333,82. 

erhöchern  er^>ö^en,  ^>ö^er  ma^en 
63,20. 

erhungern  —   erhungern   lassen 

junger  leiben  Iaj[en  13,i6. 
erinnerung  (Ermahnung  154,7;  er- 

inderung  398, 1*;  erinnern  er» 

mahnen  154,  n. 
erkennen,  $art.  erkhendt  bef^Uegen 

379,22.  383,30.  396,*-9. 

erkiket  lebenbig  gemad^t  305, i9. 
erleiden  jemanden  i^n  bulben  167,i8; 

etwas  e^  ertragen,  au^balten  33, is. 
erlengern  »erldttgem  184,". 
ermirdt  ermorbet  318, i9;  ermördt 

22,8-9.    31,13.    78,27.    80,27-28.    96,2. 

100,16;  gemördt  31,20. 
ernider  nieber  230, ».  296,22.  310,2*. 
erniderlegen    etwas  e^  t>erbieten, 

abt^un  81  ^nm.  2. 
ernstlichen  3lbb.  in  ernjl^after,  bor» 

iDurf^öoHer  2Beife,  bringenb  323, i3. 
erpör,  erper  (abbeeren  95,8-5. 
erpütt,  erbütt,  erbat  sich  er  erbot 

fx6)  120,2.  211,7.  379,15.  (Soni.  384,26. 
erratten  im  tHat^e  bef(^Iie|en  396,2. 

27* 


420 


j®Uffat. 


erreis8en  jetreigen  81  5lnm.  2;  er- 
rysflenjerfiört  353,24. 

errött  errettet  175,". 

erschießen  jufammenfd^iegen  105,24. 

erschießlich  t)ort^cU^aft  354/5;  es 

hat  nit  übel  erschossen  ed  ^at 

feine  fc^led^ten  S^üc^te  öetragcn  354, w. 
erschlagen  fenster  und  offen  jer» 

f erlagen  159,». 
erschmeltzen  einfc^mcljen  232,22. 
erschwarzenfc^Warjioerben  217,2. 
ersprung  jerf^Jrang  308,1» 
ersten  —  des  aller  ersten  jum 

erften  ma\  306, 21. 

erstumen  t)erjiummen  15,4. 

ersuchen  eine  sache  jte  oer folgen  60 

5lnm.  1 ;  jemanden  (bur^  35erttaöen) 
354,88. 

ertag  SDten^tag  110  5lnm.  3. 
ertragen  jemanden  i^n  einer  @ac^e 

überleben,  entheben  367,22. 
ertretten  fl.  5Bb.  gertreten  241,". 
ertznei/.  143, i».  276,».  277,8. 
erung/  d^rengefc^enf  108,3. 
erwegt  ertoecft,  erregt  155,". 
erwirdigklichen  5lbt).  e^rfurc^t^* 

tooU  302,16. 
essend  —  zell  von  essendem  geben 

3öne    toon^  dgttjaren    geben    223,  i; 

essend  ding  77,»;  essend  speis 

77,5. 

estrich  ein  mit  Steinplatten  belegter 

»oben  305,32. 
ettlicher,  etlicher  man^er  239,26. 

271,20.  329,26. 

etwa,  etwan,  ettwan  «emlic^,  etwa 

vil  112,28.  339,25.  376,29;  etwan  vil 

jarll5,". 
ettwan  toieüei^t  45,«  62,4  eg^iS;  un* 

gefä^r,  im  SDur^f^nitt  409,6. 
etwan,  ettwan  früher  48,23.  39,«.  40 

mnm.  2.  127,1.311,6.400,15. 
etwan  irgenbtoo  137,23. 
et  wo  ungefähr  18, 18. 
euffern  eiferfüc^tig  fein  127,8. 
euUendscilenb«  386,6. 
ewig  gelt  f.  ffelt. 
extra  ^-  hayüg  crewtzer  thor  extra 

außerhalb    beif    ^l   Äreujt^ore^    12 

5lnm.  1. 


Fachen  fangen,  gefangennehmen  23, i3. 
46,7-18.  52,3.  75,9-12.  183,26.  237,15. 
244,*.  391,6-7-i9j  vahguldin  $af*er« 
lo^n  47  5lnm.  4;  fachgelt  209 
^nm.  1. 


falckenneth  369,";  falckennöt- 
len  $lur.  galfonettlein,  SDem.  ju  fal- 
kenne  (gebilbet  »ie  kartaune):  fal- 
chana,  so  man  ein  halbe  schlangen 
nennt  und  scheuszt  ungeferlich  4 
oder  5  pfund  eisen,  244  9tnm.  2. 
gSgl.  ©rimrn  2öb.  in  @.  1270. 

f  älen  —  mir  kann  es  nit  fälen  mir 
fann  e^  nic^t  fehlen,  i*  fann  mi^  nic^t 
täufd^en  13,24;  es  falt  im  e«  fc^lug 
i^m  fe^I  28,14. 

fall  —  der  lauff,  fall  und  ausgang 
des  göttlichen  worts  152,". 

familiaris  pape  ^ier  ein  (al^  Situ* 
laturtoürbentrdgcr)  jum  ^dv>|tU(^en  ^ofe 
©e^örenber  272,18. 

fanen  m.  308,i;  fendlin  n.  3!)em. 
40  5lnm.  2;  fenlin  40,25;  fenle, 
fendle  5lbt^eilung  ßanb^fne^te  (^iet 
^unbert  OJlann)  366,8.  369,7. 

färlichmi.gefd^rlic^  153,20. 

fassen  —  mit   fassen   mit   Raffern 

329  4. 
fast  fe^r  9,i9.  10,4.  19^81.  31^9.  37^1. 

45.10.  70,22.  88,4.  179^14.  314^14;  gar 
fast  103,21. 

feberer,  febrer  bic  regelmäßige  gorm 
M  [Rem  für  Februar  j.  ö.  19,22.  47,23. 

49.11.  51,13.  83,29.  106,2. 
feirat  —  man  feirat  feiert  306,30. 

felber  ^flur.  eine  ^rt  SCÖeibenbäume 
(salix  alba),  ^eute  nod)  ^^elbet  in 
@^tt)abcn  unb  ©atjern  37,6. 

feld,  veld  — feldschlacht  218,1; 
feldschlagen  n.  (6c^Iad^t  im 
©egenfa^  jum  Scharmützel)  25, ^ 
218,6.  236,2.  239,10;  zu  feld  zie- 
chen  321,8.  323, 19;  zu  feld  ligen 
171,12.  192^2.  323,24.  324,1;  sich 
zu  feld  schlafen  ein  Säger 
fc^lagen  111,26;  sich  zefeld  legen 
ein  Säger  fc^lagen  339,3;  mit  ainer 
wagenpurg  sich  (in  das  feld) 
legen  321,9;  frid  machen  in 
dem  feld  46,20;  die  majestat 
im  feld  empfahen  bor  ber  @tabt 
em^jfangen  344,5-27 j  das  feld  be- 
halten bebau^ten  (aW  Sieger)  25,'. 
161,10.  231,9;  das  feld  beheben 
(q^rat.  behüb)  4,2. 

feilen  faUen  ma^en,  lajfen  381,i2. 

fendle  f.  fanen. 

fensterweg  n.  93aIfon  um  bie  3:^urm- 
fenjter  313,11. 

verachtnus  395,30. 

verantworten   etwas   beanttoorten 

17,16. 


.®Ioffat. 


421 


verarokwonet  werden  in  S^etbad^t 

fommcn  6,». 
verborgenlichen  5lbt.  14, "i^ 
verbrempt  —  reekhmit  seiden  ver- 

brempt  mit  fcibencn  ©trcifen  aufge» 

mt  369,32. 

yerclaiden  (^att.  verclaydt)  ®elb 

für  Kleiber  »erbrausen  187  mm.  5. 
verdacht  werden  in  25crbac^t  fotns 

mcn  385,1*. 
verdäckt  —  ein  verdäcktes  (ver- 

däcktz)  roß  ein  mit  fojlbarcn  2)eden 

begangene«  Olog  296,*. 
verdamptlich    5lbi.    üetbammcnd» 

wütbiö  17,27. 
verdenckhen   jemanden    mit   Un- 
gnaden feiner  ungndbig  gebenfen,  i^n 

in  Ungnabc  faUen  lajfen  398,»«. 
verdingen  fd^w.  S3b.  au^bebingen  44 

^nm.  2. 
verdrucken,    vertrucken    etwas 

e^  Unterbrüden,  unterfc^tagen  86,22-24. 
ver dünken  sich  jl^ bunten, bag man 

etwa«  fann,  (t^  getrauen  137,24. 
vererung,  Verehrung/.  (S^ren» 

gefc^enf  30  5tnm.  2.  405,»;  vereren, 

vereeren  405,ö'i7. 
verfast  sein  erfaßt  fein  55  ^nm.  6. 
verfrüren  . —  all  mtUlen  verfruren 

froren  ein  313,i9. 
verfuorti  3.  %  @oni.  $rdt.  tton  ver- 

fuoren  »erführen  199,«». 
verg&n  ju  (5nbe  ge^en  347,28. 
vergeh  entlich  5lbt).   toon  ungefdK 

jufäHig  231,7.  @.  e^meüer  H  @.  12. 
vergicht  52,5.  @.  urgicht. 
vergilt,  vergült,  vergült  »er* 

golbet  94,i9.  156,28.  370,12. 
V ergleichten  sich   (^e)   toergUc^en 
.    (t^  389,8. 
vergraben  ein  sohlos    mit  ©rdben 

umgeben,  um  ti  abjuf^jerren  231,1». 
vergüf ft  (er  vergiftet)  127,». 
verguldin  —  zum  verguldin  jum 

toergolben  30  5lnm.  2. 
vergünen,  verginnen  f^W.  95b. 

jemandem  etwas   e^    i^m  erlauben 

99,*.  101,2*.  106,16.  166,11. 
verhaiß  ^erf^>re^ung  109,7. 
verhalten  jemandem  etwas  ed  i^m 

üerfd^Weigen  86,1*. 
verhalten  jemandem  etwas  ti  i^m 

vorenthalten  2,7. 
ver  her  <piur.  95er^anblungen  unter  din* 

»erna^me  fireitenber  Parteien  381,2. 
verbergen    jcrüören,     unterbrüden 

150,21. 
verhört  150,1»,  @.  \^\^  gjar.  ju  3. 19. 


verhuetten  jemanden  vor  etwas  i^n 

batoor  bewahren  399,38. 
f  eriatae  dies  Söo^entage  306,2». 
verirt  -r   der  verirte  handel   eine 

drgerli^e,    ^irgernig   enegenbe  @a$e 

14,18. 

verjehen,  verjechen  jl.  95.  be» 

fennen,  gejleben  63,8'ii.  98, is.  qjtat. 

verjach  6,28.  318,19. 
verkaffen,  verkafen  24,i*.  137,8. 

221,11. 
V  erkaf ti  (Sonj.  qjrat.  er  toerfaufte  137, 1. 
verkliegen  etwas  bef^önigen,  be» 

mantetn  204,7.     @.  ßeyer  9Qßb.  III 

©.  146. 
verkören,  verkeren  sich  {t^  t)er« 

anbem  98,6.    127  51nm.  3.    409, 10 ; 

verendertoderverkörlich  aus- 
ziehen   ^u^§ug   ma^en   aud   einem 

95u*e  150,2. 
verlägnet,  verlaugnet  verleugnet 

86,7.281,19. 
verlegen  jemanden  ibn  mit  ®etb  ober 

©on^igem  verfemen  312,6;  etwas  bie 

Collen  bafür  aufbringen  24,8.  6.  Seyer 

III  6.  157. 
verlies  (er)  »erliege  ((Sonj.  (Prat.)  von 

verlassen   —   ein   kind  verlassen 

^interlajfen,  jurüdlajfen  118,28. 119,8; 

einen  schätz  verlassen  72,7. 
verlies 8 en  Verlieren  311,8. 
verloff  sich  verlief  322,21. 
vermächelt  verlobt  177, 16.  295,18. 
vermelten  jemanden  i^n  Verrat^en, 

angeben  53,7. 
vermerckt  gemerft  276,3. 
vermögen  etwas  an  dem  leib  ed 

feiner  for^>erli^en  93ef(i^affen^eit  nac^ 

t^un  fönnen  207,8*. 
vermugen  mögen,  tooHen  353,22. 
Vernunft/.  95ewu6tfem  319,2. 
verpeutt  (man)  verbietet  166,8;  qjjcit. 

verputt  145,2.  i89,i. 
f  err  «bv.  fern  31',22.  42,4.  78,24.  103,6. 

195,2».    233,*;    mj.    ferre    lande 

115,2^ ;  fer rar  (Somp.  —  ain  ferrerer 

weg'  15,31;  ver r er  5lbV.  (jeitl.)  in 

Sutunft  61,29;  (örtl.)  87,8. 
verrichten  ((Part,  verriebt)  den  krieg 

ibn  bur^  einen  grieben^fc^lug  beenben 

299,10.322,6. 

verriebt  werden  mit  jemand  ver« 
fö^nt  »erben  100,21.  323,6;  verrich- 
ten ds  fte  veni^teten  jle  321,25. 

verrost  verreifl  187  5lnm.  5. 

verrückhen  von  einem  ort  i^n  Ver^ 
lajfen  392,1». 


422 


©loffat. 


▼  erschaffen,  verschafen  etwas 
(jemandem)  ed  i^m  teflamentarifc^ 
bcrmad^cn  51,i2.i6  87,20.  I58,i7;  ver- 
schaffen Befehlen  215,*». 

▼erschinen  —  »ü  verschinen  tagen 
an  üctöangenen  SEagen  199  5lnni.  3; 

—  jungst  yerschinen  396,*8j 

—  400  ». 
verschlicket  t)Ctf*ludt  314, i3. 

V  er  Schlünden  Verfehlungen  150,27. 
versitzen  bie  Beflimmte  Reit  (unbe* 

nü^t)  üorbeiöC^>ett  laffen  22,2. 
versöldenald  @olb  ausgeben  324,28 ; 

versolden  jemanden  i^m  @olb 

bejahten  365,27. 
versprechen  —  jemand  steet  uns 

zu  versprechen  er  jie^t  in  unferem 

@^u^c  354,*2. 
verstau  —  jemandem  zu  verstÄn 

geben  i^n  (münbti^  ober  f^riftU*) 

»iffen  taffcn  14».  16,28.84.  34,5.  86,". 

135,16  143,19. 

versteen  etwas  in  Ungnaden  e^ 
ungnäbig  aufnehmen  375,2»;  ver- 
standen haben  etwas  für  ain 
hochfart  ed  al^  ^od^mut^  auffaffen 
16,23;  für  ain  ungehorsame 
397,4. 

verstehen  jl.  IBb.  fe^en,  »a^me^men, 
bemetten  354, 18-20. 

verstollen  gejlo^len  330,29. 

f  ert  Qlbt).  im  vorigen  Sa^te  240,5. 

vertädingt  bur^  Serglei^  beigelegt 
141,15.  @.  au^  teidingen  unb 
tädingen. 

verthan  —  ein  verthan  mensch  ein 
»erfc^wenbetifc^er  SWenf^  121,25;  er 
vertuet  vil  guots  toetf^wenbete  biel 
®ut  127  5lnm.  3. 

verthon  —  etwas  verthon  haben  öcr» 
braucht,  toet^Jtagt  ^aben  70,28. 

vertragen  sich  mit  jemandem  ft^ 
mit  i^m  burc^  ©ertrag  einigen,  ber» 
gleiten  43,22.  74^8.  I66,i7-2i-a.  223,2*. 
242,2. 

vertragen  etwas  iß  but^  IBerttag 
f^ti^ten  33,20.  59,«.  106,2*.  129,*. 
235,10. 

vertragen  werden  mit  jemandem 
berfö^nt  werben  100,21. 127  5lnm.  3. 

vertreet  sich  brebt  Pc^  tanjenb  20,20^ 
t)on  vertreen  114,8. 

verwandt  und  vertrest  werden  398,*. 

verwandt  sein  jemandem,  einer 
Sache  i^>m,  i^r  ju^e^ören,  in  einem 
beflimmten  SSerbattnig  bamit  flehen  60 
5lnm.  1.  137  «ttnm.  2.  187  «ttnm.  5. 
347,17.  349  14.  352,18-21,  382,17.  388,2*; 


bundsverwandt  397,**;  ver- 
wandt und  verwiekhelt  sein 
in  einem  handel  395,20. 

verwasend  (jte)  übten  ©teflbertrctima 
163,*. 

verwirckhung  —  nach  verwirck- 
hung  der  thatt  gestrafft  werden 
na$  ber  ©^»ere  ber  ST^at  bejhaft  tt>er« 
ben  382,6. 

verzechenden  etwas  ben  S^^nten 
babcn  geben  222,*. 

verzeuch  3m^>.  ^df.  »erjieB,  fdume 

311,19. 

V  er  z i  g  —  verzeihen  sich  aller  sprüeh 

auf  alle  ?lnfprüc^e  berji^ten  236,25; 

sich  sein  verzeihen  auf  i^n  berückten 

118,8. 
verzigen  toon  verzeihen  bettocigem, 

abf^lagen  58,27. 
f  eslin  SDem.  üon  5a§  160,i8. 
vesper  f.  a5e«^>ergotte«bienfl  313, «. 
Vesperbild   ein   S3ilb  ber  Jungfrau 

2Äaria,  wie  <te  ben  bom  ^euj  genom« 

menen  ISeic^nam  M  6o^ne^  auf  ibrem 

@4o§e  mt  281,21.  6.  @c^mefler  2Bb. 

I  @.  637. 

V  e  s  p  e  r  z  e  i  t  bie  3^ it  be^  95e^^>ergottc^* 

bienfte^  (na^  Ort  unb  Sö^tedjeit  ber» 
fAieben)  4,i*.  110  5lnm.  3;  vesper- 
zitt  352,27. 

feurstat  /.  felbjldnbige  ^au^baltuna 
226,7. 

f euren  95b.  feiern  384,«. 
feurinmi.  feurig  113/0. 

vich  n.  »ie^  11,^.  224,19.  326,«.  327, to. 
330,1.  331,29;  vichwaid/.  41,«-i8. 
f  legen  sich  ficb  verfügen  155,ii. 
viel  er  fiel  333,12. 

fierer  fleinere  SE^roler  unb  ©älf(^ 
ÜJlünje  =  bier  pemer  (f.  bort)  44,» 
@.  ©c^mefler  2Bb.  I  @.  631. 

fierlin,  fierling  Sierling  (aU  ®e» 
treibemag)  30,  i-".  @.  ©ti^meOer  ®b. 
I  ©.  632. 

viertayl  Viertel,  ©tabtbiertel  348,37; 
viertal  174,2;  —  fiertail  27,". 

fiettrung  —  auf  der  fiettrung  beim 
gouragieren  105,  lo. 

vigili  /.  profestum,  Jag  bor  einem 

Jefttag  302,1.      . 
fil  Diel  27,1;  fül  12,7.  102,27. 

finster  —  in  der  finster  im  SDunfcl 
334,11. 

vir,  fir  ^x^.  für  275,«.  278,28;  fi, 

t)or  20,2.  32,19. 
firm  er  ei/.  Äranfenjlubc  305,28. 


©loffat. 


423 


visierung   ?lnfcrtigung   cine^  93au- 

)plane«  29  %rm.  1. 
fitzdum,  vicedum  311 ».  322,20. 
flehnen,  flechnen  (^art.  geflech- 

net;  genöchnet)  etwas  c^  flüchten,  in 

©i^ct^eit   bringen   102,i2i6.  103,32. 

204  5lnm.  4.  210,*. 
fle sehen/.  (Sinß.  u.  <piur.)  Jtafd^e 

158,1*.  275,25.  276,i-4-8. 

florentzen  eine  mannesperson  $d« 
bcraflie  treiben  113,16-18. 

fluchen,  floch,  flochend  fief[o^>en 
7,9.  162,18.  208,22.  241,8.  311  a. 

flucht  machen  299, i;  in  die 
flucht  komen  43, 1. 

fodergütt  beröonagenb  gut  65,". 
143,18;  f orderg&tt  55,1*.  —  275, 1. 

fogler,  Vogler  gSogeljieüet  25,24. 
186,16^  f^gelnetz  25,24;  vogel- 
saok  26  $(nm.  1;  foglen  ^ogel 
fangen  26,1. 

fol,follt)oU  29,11.  37,24. 

volck  5hiea«t)oU  111,«.  329,2«.  333,". 
338,i5-46;  fuosvolckh  369,5. 

volgen  jemand  das  sein  i^m  ba^ 
©einige  geben  399,2^. 

volg  thun  folgen,  ge^or^en  2,2». 
volmechtig  —  volmechti^e  gewalt 

eine  mit  SoHma^t  ausgelüftete  ®e>= 

fanbtfc^aft  125,4. 

volnfüeren  den  aid  bie  (Jibleiflung 

beenben,  ben  @ib  ablegen  380,22. 
von  —  wunder  von  sagen  SQÖunber 

baöott  fagen  8,1. 
vor  früher,  jubot  7,7.  68,8.  91^5. 101,23. 

335,8. 
vorab   befonbet«,   namentlii^    397,37. 

400,10- 
voraus  inSbefonberS,  bome^mlii^  16, i5. 

vorbesorglichait /.  fotgenbtingenbe 
Sage  152,10. 

förchinnen,  forchinen,  for- 
chin a,  förchen  $lut.  goreflen 
133,8.  407,i-6-iii7-2i-30. 

f  orcht/.  152,31.  385,25;  f orcht  i^att. 
geförcht)  (i^)  für(|tete  6,2«.  10,io-i5. 
147,12;  f orcht 8 am  51^.  mi^trauif^, 
atgtoö^ttif^  135,1* 

fordern  —  die  fordern  bie  95orfa^ren 
83,13.394,83.395,7. 

vorgeer  (der  gemeinde)  Wut.  bie 
Dbtigfeit  395,19-22.26.  397,34;  yor- 
geher  395,".  398,20-27;  Vorgän- 
ger 398,10;  vorgenger  398,i5. 

vorlangst  bor  längeter  S^^t  1 04, 16-26. 
120,12.  209,16. 


fortail  S^^i^e^b  (füt6^üt^n,  bie  bie 

©tabt  auf  ein  grogeS  ©Riegen  fenbet) 
276,20. 

frag  strenge  Befragung  tmi  in  Unter* 
fu^ung  öefinblic^en  unter  Slnwenbung 
bet  göltet  52,13. 

fraid/.  gteube  16,«).  19,2-4;  fred  16,8; 
fredenfeur  109, 13;  frödenfeur 
110,*;  fräd  156, 1*;  frowdenamt 
110  5lnm.  3. 

fraidigist  6u:)).  ju  fraidig  tü^n, 
fam^f luftig  42,11. 

fraind  @ing.  u.  $lut.  amious  3S,i*. 
41,16;  fraind  (@ing.  u.  q?lut.)  »et« 
wanbtet  33,5.  47,w.  58,2*.  131^30.  @. 
auc^  fr  und. 

Frantzosen  f.  plattern. 

fr  au  —  eine  schöne  frau  scortum 
127,15;  frauengestiel  ».  bie  für 
bie  gtauen  beftimmten  @tü^le  in  einet 
^t^e  297,21;  f rauenhaus  159,"; 
frauenwirt  123, 1*;  frauen- 
zucht/.  116.1*. 

fref enlich  ^Ibj.  331,5. 

freiheit  q^lut. q? tibilegien,  [Redete  100,i. 
232,6.  380,23. 

freulin  gtdulein  (bon  einet  (Ptimeffln) 
122,22. 

frid  —  ain  frid  brechen  ein  ®elöbnig 

(eine  Strafe  ju  etfteben)  bte^en  143,9. 
friden  —  mit  friden  sein  in  fjtieben 

au^fommen  117,11. 182,». 
friemeßaltar,       frimesaltar, 

fruemeßaltar  34,25.   53,2*;  frü- 

meßaltar  310,26.  370,23. 

fronaltar  ^au!|pt«  obet^o^altat  296,2*. 

303,19.307,27.  309,1*. 
fruchtper    5lbi.     ftu^tbat    167,i-3. 

233,24-25. 

frum   3lbi.   ted^tf Raffen,    biebet   6,28. 

99,17.    100,24.    101,4.   127,7.    137,6. 

146,17.  233,11.  237,3.  240,18. 
frund,  qjlut.  fründ  amicus  352,1-22; 

friund    cognatus    66    ^nm.    1; 

früntlich    mi.  fteunblid^  354,*6; 

früntlicher  3lbb.  355,8.    ©.  au^ 

fraind. 
füd/.  Vulva  127,3-9.  133^17.  I43,i3-i* 
fueng  (man  fieng)  391,8. 
fülchin  ^em.    ju    füllen   m\hliä)t^ 

Julien,  poledra  48,7. 
fuoder  n.  glüfftgteit^ma^;   1  fuoder 

ist  231/2  Augspurger  aimer  21,2. 

91,*-7ii. 
fuorgu^tioet!  14,28. 

für  sein  Dotbei,  botübet  fein  202, i5 
373,9. 


424 


®Io([at. 


für  —  für  handeln  Weiter  ^anbeln,  in 
feiner  ^anblung^tüeife  fortfahren  368,3; 
für  und  für  forttüa^renb,  ununter» 
brod^en  2,28.  59,26. 

füran,  firan   in  ber  gotge,  fünftig 

14  16-19'26. 

fürbaß  »eiter^>tn,  fünftiö  316,11 334,2o. 

372  1*. 
fürderiich   Balb,    bemndd^ji  lll,2i; 

tafd)   382,»;  fürderlichen  5lbt). 

395,3*;    fürdern    sich    ft^    eilen 

378,81.  394,21. 
fürfleck  m.  grauenf^ürjc  214,». 
fürgdn  lassen  etwas  )>or  ^ä)  ge^en 

laffen  60  ?lnm.  1. 
für  gang  gewinen  ^ortf^ritt  machen, 

erfolg  ^aben  240,22;  fürgang  haben 

t>or  jt(^  ge^en,  jujlanbe  fommen  21,22. 

90,1.  236,23;  fürgang  erraichen 

390,23;  deranschlag  gat  jemandem 

nit  für  sich  gelinöt  i|m  nic^t  122, 10. 

—  161,-*. 
fürhalten   toor^alten  166,2i.  240,". 

271,8;   fürhalten   Dorfteben,    öor* 

f^icfteln  164,21. 
fürkomen  etwas  e^  öer^inbern  ll,2i. 

60  5lnm.  1. 
fürnemen  ».  Sor^aben  228, 12. 
fürnemen    jemanden   i^n    (flagenb) 

belangen  90,i8. 196,8. 
fürnemen  etwas  sich  ft^  bome^men 

21  21. 
f  ürdh'in  in  Sufunft  397,26.  399,5. 
fürsechung  thun   JBorforge  treffen 

62,5. 
für,  fir  sich  —  für  sich  lauffen, 

ziehen  ^6)  bortodrt^  bewegen  43, 10-12. 

50,*-5. 

fürst  5irfl,$au«  56,8. 
fürt  m.biegurt  333,2. 
fürt  er  Weiterhin,    fürber^in    397,88. 

400,2. 
fürtrefflich  —  die  allerf rechst en 

und     fürtrefflichsten     boshaitten 

151,''. 
für  wen  den  anWenben  152,20. 
füßgengel  ^(ur.  ffu^gänger  im  ®egen- 

fafe  jum  raisigen  (f.  unten)  ober 

[Reiter  311, «>.  312A 
fußtritt  em  314,1«. 

Gach,  gech  %\>i.  eilig  130,«.  329,8. 

337,27. 

gachlingen,  g&chlingen,  gech- 

lingen   «bto.    ^)lo^li*,    m    37,io. 
39,2224.    49^13.   73^21.   75,18-20.   76,1. 

132,10.  217,2.  228,10.  238,«.  277,«. 


gaill  —  der  gaille  mäntag  9]^ontag 
na^  Esto  mihi  295,20. 

galia  qjlur.  ©aleren  48,». 

g&n  ge^en  7,7.  35,*.  58,8.  70,«.  85,«. 
86,18.  89,7.  123,».  131,12-18;  gon 
163,7;  gat,  gatt  er,  e«  ge^t  2i,i. 
67,11.  89,21. 

ganerb  enhaus,ganerbenschloß 
^aud,  @d^lo$  al^  unget^eilter  ®e« 
famtbeftj  ber  6i^)^>c,  aW  ©emetnbcfit 
einer  ©anerbf^aft  (ganerbe  s  cohae- 
res)  j.  ©.  191,i2-i6'i7. 

gantz  nichtz  mer  gar  xd^ii  me^r 
52,21. 

gar  ganj,  boHfldnbig  37,7.  40,i6.  63 
«anm.  3.  76,9.  78, i7.  82,i-8-i6.  83,3-4. 
103,26.  114,10.  162,20.  193,9.  224,1-2, 

gassentanz  m,  HO  ^nm.  3. 

gebrauch — mit  grossem  Kömischen 
gebrauch  unter  Entfaltung  ber  einem 
:))d;pjtli^en  SBitrbentrager  jufle^enben 
(Zeremonien  374,8. 

gebrengkh  «.  ©erränge,  SQBiAtigleit 
374,10. 

gebrochen  erbro^en,  bur^  dinbru^ 

geöffnet  6,7. 
gech/.  2But^,$itc  318,80. 

gedaucht  —  es  gedaucht  ti  bünft 
209,21. 

gedencken    —   maus   gedencken 

SOlenf^engcbenf  en  40,2*. 
ge dienen   ))erbienen   355,9;    bienen 

399,13. 
gedienen   —   zu  gutem  gedienen 

bienen  60  ^nm.  1. 
geen  SS  gen  gegen  344, 18. 
geessen   gegeffen    11, i5.  14, 1*.  49,*. 

101,16.  146,2;  gessen  15,8. 
geverde  —  ohn  alles  geverde  c^ne 

jeben  ^inter^alt,  ^intergebanf  en  380,2o. 
geverlichhait  und  nachtail  396,82; 

geyer  396,5. 
geflechnet  f.  flehnen. 
gegen  qfrd)p.  mit  bem  2)at.  23,"- 1». 

101,1«.  107,6.  109,10.   112,6    142». 

153,6.  155,w-27.  167,19.  182,21.  197,28. 

352,*.  367,12. 
gegenwertz  —  in  gegenwertz  in 

Gegenwart  154,8. 
gegenwirtig  ^Ibj.  gegenwärtig  36,«. 
gegenwurtigkait    177    9nm.  4; 

gegenwertigkhait  395,80. 
gegnen  jemandem  i^m  begegnen  215,6. 
gehaben  sich  ft^  geberben,  benehmen 

215,11.219,12. 
gehaim  —   in   grosser  gehaim  in 

jlrengem  ®e^>eimnig  35,7. 


®Ioffat. 


425 


gehaissen  Der^eigcn,  tctfl^ro^en  18,2«. 
gehelst  f.  helsen. 
g  e  h  e  u  8  i  t  ^Ux.  ^au^toefen  162,  w.ii. 
gehorsame/.  400,*^;  gehorsam 

/.  397,22;  ungehorsame/.  374,27. 

378  24  397  4. 
gejaidn.  Jagb  31,27;  gejadt  381,i. 
geit  (man)  gibt  19,«. 
gekreutzigt  mit  bcm  jheuj  be^ei^net 

(ein  Ätcujfaim)  312,ii-i8. 
gelaffen  f.  laffen. 
gelauben  m.  bcr  ®laubc  98,^. 
gelauben,  glaben  glauben  117,5-6. 

121,1215. 

geleger  Saaet))Ia^  (eined  j^aufmanned) 
184,17. 

geleich  —  es  sach  im  geleich  gteic^ 
57,14. 

geleichen  gtcid^cn  56,". 

gelernt  haben  gele^Tt  ^aben  151,^^. 

gelest  f.  lesen. 

geletzt  »crlejt  —  geletzt  und  ver- 
wandt 180,8. 

gelibert  geliefert  29  9lnm.  4.  @.  fieyet 
2Bb.  I  6.  1896. 

gelinck,  gelingk  $(bi.  sinister 
56,17.  92,18  305,30.  306,i4  311,2. 

gellend  5lb}.  laut  bröbnenb  179,2». 

gelöger  ».  ßager  112,2. 

gelöst  gelöfd^t  126,". 

gelt  —  ewig  gelt  ber  etoige  3in^,  b.  ^. 

ber  3in^  t>on  einem  ©a^)ital,  tai  ent» 

ttjebet  für  immer  unablö^li^  ober  »on 

6eite  M  SDarlei^cr«  nie  fünbbar  ift 
122,1617. 

gelück  ®Iü(f  115,8. 

gem  BS  gen  dem  ju  bem  324,8.    6. 

gen. 
gemach,  gmaoh  n.  ©emac^,  Ri^i^^t 

13,21.29^.  14,4 

gemach  5lbb.  gemd^li^  82,ii. 
gemachel    m.    ®emapn    36,i2i3. 

188,iM4.  229,23.  230,7.  236,8.  385,28. 

387,8;  getaut  156,2i. 

gemain  ^Ibj.  allgemein  150,i7.  gettJö^n» 
U^,  normal  77,11.  409,6. 

gemainlich  ^bt).  139,^;  ffemaink- 
lich  1,*;  gemainclicnen  17, lö. 
gemaint  sein  »iUen^  fein  354,28. 

gemechen  $lur.  ))on  gemach  3ini« 
mer,  Kammer  367,25. 

gemocht  n.  wa^  gur  55erbefferung  (ober 
avL^  gfälfÄung)  in  bert  ©ein  gemif^t 
teirb  117,17.  g.  e^mefler  II  @.  541. 

gemeel  ©emdlbe,  93ilb  40  2lnm.  2. 
gemeir  SWauertt>erf  55  5lnm.  6. 
gemutet  gemilbert  389,  i3. 


gemindert  abgef$tt)äd^t ,  mdnbert 
bur^  aßeglajfung  394,i3. 

gemurbel,  gemurmel,  gemür- 
mel  9,10.  78,3.  il2,io.  144,i* 

gen  —  gen  (jur)  kirchen  g&n  85, i7. 
93,17;  gen  (na^)  Pressa49,ii.  —  1 13,8. 
119,22.  130,9.  327,4;  gen  dem  ad- 
vent  324,13. 

genczlich  5lbb.  ganj  unb  gar  370,34; 

gentzlich  ^Ibj.  —  der  kai.  maj. 

gentzlich  willen  und  ernstlich  mai- 

nung  thun  63, &. 
gendge^cnb336,». 
genottzogt  f.  nottzogten. 
gep  aar  seh  äfft  —  die  gemain  ge- 

paurschafft  bie  gan§e  93auemgemeinbe 

50,21. 
gepeut  (i$)  gebiete  2,2. 
gepletzt  f.  pletzen. 
geprauchen  sich  einer  sache  fie  an« 

»enben  354,22;  »ome^men  222,7. 
gepuret  zu  f.  zügepuren, 
geradbrecht,    geradprecht   bon 

radbrechen  auf  ba^  IJtab  Pesten 

31,23.  170,12.  203,13. 

geraissig    326, n  =   raissig    (f. 

unten), 
gerau  —  es  gerau  die  klosterfrauen 

übel  e«  reute  [te  fe^r  83,2. 
gerau mpt  geräumt  132,23. 
gerecht  ^IbJ.  dexter  303,4.  306,4. 
gerecht  Olbt  richtig,  red^t  98,9. 

gerecht  W>i.  gerabe,  ©egenfa^  ju 
frumm,  la^m  304,28. 

gerech  tigkait  —  gerechtigkait 
haben  (auf  etwas]  ein  IJte^t,  re^tU^en 
9lnf^)ru*  ^aben  58,*- 1*.  59,i6-i7;  vir 
sein  gerechtigkait  nemen  aU  feinen 
re^tmd^igen,  na^  IRe^t,  ^erfommen 
ober  95ertrag  juf ommenben  5lnt^>eil  ne^« 
men  220,io.  278,28. 

geren    ».     (©erenne)     Sdeiterftreif^ug 

335,25-26. 

geren  ?lbt).  gern  145,»  171,23-27. 223,6. 
239,1;  gern  leicht,  »o^l  77,25;  ger- 
ner 167,15'23.  171,28. 

gericht  —  gericht  werden  toerfö^nt 
werben  (mit  feinem  ®egner  bur(^  grie» 
ben«f^lu6)  25,20-23.  52,  is.  68,22.  tQ^i 

verrichten  u.  vertragen, 
gericht   werden  Eingerichtet  Werben 

78,28. 

gericht en  sich  jtd^  richten  (na^  etwa^) 
352,30.  353,32. 

gerignen  =  geringen  272, 1*. 
geringklich  mt>.  lei^t  321,^0. 


426 


l^loffat. 


gereichen  {ic^  gefallen  laffen,  eftoad 
öejlatten  149,8.  400,i7. 

gerümpel  ein  9lum)>eln,  tum^elnbed 

©eiduf^  34,29.  6.  aud^  rumple  n. 
gerügt,  gerist,  gerischt  geiüflet 

108,1»    124,88.  347,22.   348,3.   368,9 

369,29.  370,2. 
gerützlet  —  umb  gerutzlet  um^er» 

gerutf^t  32,16. 
gerüwet  haben  geruht,  fl^  au^geiu^t 

^abcn  18,7. 
geschäcket  Olb}.  f^etfig  [44  ?lnm.  2. 
geschaffen   bef^affen  —  wie  die 

sach  geschaffen  was  21,22. 
geschaffen  fd^affen,  jujlattbe  bringen, 

erteilen  323,6. 
geschäft,    gescheft,    geschefft 

©efe^l  59,11.  364,9;  durch  sein  ge- 

scheft  auf  feine  JBeranlajfunö  305,28; 

aus  geschäft  151,io. 
geschaint  gefront  331,8. 
geschetat    5,«     169,8.      @.    be- 

schätzen. 

gesoheyffelt  gef^aufelt  346,5. 

geschickht  geeignet  369,2. 

geschrift  /.  örief,  ©(^reiben,  b^- 
@*tift    13,2-9     14,82.   15».    135 ». 

171,27;  in  der  geschrift  finden 
in  f^iiftUc^en  5lufteic^nungen  flnben 
271,9;  handgeschrift,  handt- 
gschrift  14,29.  19,17. 

gesehütt  —  in  der  statt  graben  ain 

gesohütt   machen    als    ain   pastei 

198,18. 
gesohwei    /.     ©c^wägerin    237,2i. 

6^menet  HI  ©.  523. 
geschwind  ^Ibj.  bebtop^,  arg  150, 12. 

151,28. 

gesechend  ^bj.  fe^enb  im  ©egenfa^ 
iu  blinb  304,28;  gesechen  machen 
fe^enb  machen  305,2o. 

gesell  gütter  fianb^fnc^t  197,»; 
gäte  gesellen  von  denTrinckstuben 
(baruntet  bie  bet  Vetren)  367,8. 

gesellenschiessen  n.  öffentli^e^ 
©Riegen  57,i-3. 

gesellenstechen  n.  dffentli^e^, 
!leine^  lourniei  114, 12. 

g  e  s  e  m  p  t  gefammt  397, ". 

gesiebt  —  etwas  nach  gesiebt  kau- 
fen na^  bcm  bIo§en  ©eben  o^ne  3u» 
^itfena^me  ber  SBage  53,  i9;  nach  dem 
gesiebt  55,ii. 

gesignierdt  beflimmt,  übeittagen,  mit 
S3ticf  unb  ©iegei  jugef^tieben  136,22. 

gespannen  —  mit  gespannen  arm- 
brosten  mit  gef)>annten  ^rmbrufien 
39,1*. 


gespib  —  es  gespib  sich  f^>ie  ji<^, 
vomebat  20,2. 

gesprengt  bef^>tengt,  befpri^t  86,«. 
gestölt  —  z&  banden  gestölt  in  bie 

$anb  gegeben  2,22. 
gestorzt  ^etabgeflütst  302,8. 
gestund  —  es  gestund  fam  gu  jleben, 

fojlete  301,19.  306,2.    307,27.    308,«. 

310,27. 

gesubert  f.  suber. 

gesynnen  an  jemanden  ibm  bad  9n> 
jlnnen  jleUen,  i^n  erfu^en  354,23. 

getatt/.  St^at  354,2i;  —  mit  getatt 
t^ätUc^  352,18. 

gethan  —  es  hett  ims  aine  getban 
anget^an  20,21. 

getrauet  gebto^t  154, 1. 

getrungen  —  zu  tod  getrungen  ju 
Stob  gebrängt  173,23. 

gewägert  geweigert  151,3o. 

gewalt  f.  gwalt. 

gewaltig  ^bi-  in  U)i$tigen  ®ef(^äften 
berwenbet  126,i7.  298,*;  in  ^of^en 
Ämtern  (beim  ©tabtregiment)  {le^enb 
78,21;  gewaltig  werden  statt 
eines  andern  befTen  SD^a^t,  ©tetlung 
übertommen  313,2;  ein  gewaltiger 
fitz  dum  ein  mit  ganzer  S^oQmad^t 
au^gejlatteter  ©tellöertreter  322,20. 

gewar  werden  etwas  e^  erfabten 
81,1*.  90,10.  128,*.  156,15.  171,16. 
183,10.  215,1. 

gewarnen  »amen  311,''. 

gewartten  einer  sache  barauf  toarten 
354,84. 

gewegen  —  der  keß  hett  gewogen 
getöogen,  an  ®ett)i^t  gehabt  280,^;  — 
405  9tnm.  1. 

gewendt  )>on  wenden  etwas  ber^in* 
bern,  abtoenben  193,5.  202,5;  an  sei- 
nem herkomen  und  gewonhait  ver- 
hindert, verletzt,  gewenndet  und 
entsetzt  werden  354,19. 

gewer/,  ©emä^rleiflung  61,35.  62,9. 

gewest  getoefen  13,27. 

gewest,  gewist  f.  west. 

gewex  ®en)dd^^,  3ludtt)u^d  56,1«. 

gewischen  sein  enttüif^t,  gep (tilgtet 
fein  352,20. 

gewissen  wiffen  311,2*. 

gezeuge  Stn^t,  testis  150,28;  ge- 
zeugnus  B^^gnig  151,29. 

gezigen  f.  zeichen. 

gezug  m.  liBef^uIbigung  391,8. 

glabhafftig,  glabhaftig  35,» 
279,3. 

gla blich  9[bb.  gtaubtoürbig,  IBertrauen 


<Sl0ffdt. 


427 


toctbicn^nb  33,*.  354,«;  glaub- 
lichen m.  17,22. 

glait,  gelaitt  «.  ®deite  40,7  71^11. 
184,1214.  222,»;  glaitgelt  222,8; 
glaitzman  40,9. 

g  1  a s  8  en  werden  gclaffen  »erben  352,26. 

glauben  —  bey  glauben  in  SBaBtMt 
1  16 

glauben  —  ain  glauben  betten  ba^ 
c^tijlU^e  ©lauben^befenntttig  beten, 
^erfagcn  83,2«. 

gleich  eben,  gerabe  6,25.  33,».  391,2*. 
@.  ©(j^meüer  2öb.  II  @.  425. 

gleich  so  ebenfo  66,1.  399,5;  gleich 
als  wenig  ebenfo  toenig  aU  400,» 

gliend,  glieend  —  ain  gliend 
(glü^enb)  eisen  70."  98,2. 

glimpf  ®tunb  330,18;  ich  wil  von 
glimpf  der  lesenden  meiner  ge- 
schnft  schweigen  au^  9ilü(fpc^t  auf 
bie  ßefer  fc^weigen  14,32;  glimpfig 
^bi.  annehmbar  379,7;  glimpffen 
sich  eine  sache  Pe  P^  bef^ömgenb 
jurec^ttegcn  353,28. 

glogen  ©ing.u.  <piur.-®locfe320,ii-25; 

stundglogke  ©c^lagölocfe  63,2i. 
glö8erarinfölafer94  ?lnm.  4;  gläsle 

14,81.  18,45. 

gnad  3lb!d§  26,20.  27,i  7I,i»  83,i»-22. 
90,5;  Romgnad  83,28;  romische 
gnad  26,111*;  beuchten  in  die 
gnad  beizten  jur  ©ttangung  eine« 
5lblaffe«  71,22;  gnaden  —  es  gefällt 
gelt  in  die  gnaden  ti  tt)irb  (^elb  für 
^blÄtfe  ßegeben  164, 20;  in  die  gnad 
geben  ®clb  gut  ^rlangunö  ^«^  ^^- 
laffe«  geben  71,23;  gnadengelt 
®elb  für  *Hbtdjfe  164,i9 

gnaden  —  aus  gnaden  in  die  stat 
komen  ben  Eintritt  in  bie  @tabt  auf 
bem  ©nabentöege,  butd^  Sütbitte  k.  er- 
langen (in  iBegug  auf  einen  ©tabtber« 
ttJtefenen)  19,25. 

göst,  gest  q?Iut.  ®djle,  gfrembe  115, i». 
367,16. 

gotzrecht  $lur.  ©terbfacramente 
309,11. 

gotzschweren  fluten  133, 10. 

graberlon  n.  SEotengräberlo^n  168,*. 

grauff,  graff  ®raf  154,6.  195, 10. 
333,83. 

grausen  —  im  ward  grausen  i^m 
»urbe  bie  ©ac^e  bebenfU$  26, 1. 

grauß  f.  grieß. 

greft  »on  grefen  in  ben  ©rofenflanb  er» 
^>eben  229,8. 

greisenlich  5lbj[.  grau^Iig,  grauen» 
erregenb  179,». 


grieß  «:  groß  243  ^nm.  2;  grauß 

55  «ttnm.  6. 
grön,  gren  «bj.  grün  145,i2i*  320,5. 
gropen,  groppen-  ein  fleiner  Jif^ 

(allota,  carabus,  corabus)  53,1».  84,  w. 

280,  "-IS. 
gros,  groß  $tur.  ©rofc^cn  (denarius 

grossus)  26,6'7.  37,23.  77,i8i9.  317,9. 

©.  6*mener  n  e.  122. 
grössin/.  ®rögc  48,7. 
grundlen  $lur.  ©runbeln,  ©^merlen 

53,18.  Sgl.  6*mib  2Bb.  ©.  245. 
grundtr fi r/.  222,20  f.  ©.  222  «nm.  10. 
gschuiaui  ®iaur  (®iaour,  2)iaur)  bei 

ben  3:ürten  Sejeid^nung  ber  Unalaubi» 

gen,  ber  9li^tmo^amebaner  68,1*. 
gubernator  312,».  315,27;  guber- 

nierer  311,6. 
guldin  —  bey  aim  guldin  in  rat 

sagen  ba«  @rf^einen  ber  9lat^>«^enen 

ju  einer  ©ijung  bei  ©träfe  eine«  ®ul» 

ben«  befehlen  144  5lnm.  1. 
gült  =  galt  119,13. 
gült/.  Sinfontmen  68,7.  99^19. 
gunckelhaus  ©!|pinnflube  54,io. 
gunst  —  etwas  aus  gunst  thun  in 

gotge  einer  95ergänfligung  50,28. 
guottwillig  sein  bereit  fein,  Willen« 

fein  367,2. 
gfitt,  gut  —  das  hailig  gutt  bie^ofiie 

86,3;  in  das  gut  treffen  75,2i. 
gwalt   —   mit   gwalt   2öaffenge»a(f 

103,11. 104,8. 134,23;  gwalt m.  SWac^t. 

Sefugni«    141,*;    gewalt  —  vol- 

mechtiger  gewalt  Sotlmaii^t  125,*. 
gwand81,9;  gwandschneider,  ge- 

wandschn  eider  81,8'9;gwannd- 

schnitz  m.  81,*.  81  ^nm.  2. 
gwelbt,  gwelb  «.  ®e»Mbe  35,2.  83,i. 

300,1. 

H  (ober  ein  dinlii^e«  S^i^^n)  =  $funb 
23,2.  44^9.10  (ttjo  jiatt  hl  ba«felbe 
3ei^en  ju  fe^en  ijl).  118,8*. 

habt  ».  274,20;  haptman  103,17. 
hoptman  352,9-29.  353,«;  houpt- 
man  85  ^nm.  1;  viertelhaupt- 
leuthe  ^au^tleute  über  ein  ©tabt» 
viertel  382,9;  hauptleith  über 
zehen  heusser  382,i0;  haupt- 
s ach  er  0l&bel«fü^rer,  5lnjlifter  einer 
©a^e  5,12. 

hail  5lbj.  »ieber^ergefleUt,  gefunb  114, 10. 

hailligkait  /.  ba«  ©terbfacrament 
310,10;  sacrament  und  hailig- 
kait  221,11. 

hailtum  w.  [Reliquien  300,9.  308,20. 
304,12.  306,8-io-i6.  308,26.  309,16. 


428 


©tofat. 


haimlioh  ^bji.  ja^tn  157, ü;  haim- 

lichen  5lbt).  ^>eimU*  13,i2. 
haimstellen  an^etm^ellen,  überlaffen 

154,18. 

haimsteur/.  bic  5lu«jleucr  einer  %xavi 
122,21. 

haimsüohung/.  liBefu^  16, if 
hals  —  umb  den  hals  gefangen  sein 

toegen  eined  mit  ber  Jobe^jhafe  bebro^« 

ten  Serbre^end   im   ©efananig   fein 

317,6. 
halt  (5üa^)attifcl)    11,22.    eben   21,22. 

23,21.  143^30. 

halt  /.  ^interWt  331,";   m.  329,ß; 

100  pferde  in  3  helten  130,7. 
halten  jemanden  i^m  Unteifd^luf  ge< 

tt)d^rcn  5,2. 
halten  etwas  e^  faffcn,  in  jid^  aufne^« 

men  29,  is.  30,  i?. 
halten  ob  jemandem,  etwas  i^n,  ed 

bef^üjen,  fl^  feiner  annehmen  147,i2-i5. 

228,1.  388, 12«  15. 
han  —  ich  han  ^abe  18,*io-i6;  ^Ben 

18,11;  band  fte  ^aben  18,«;  hant  66 

5lnm.  1. 
hanckt,    hangkt  —  man   hanckt 

bentte   6,».    31,25-3i.    32,8.    219,813. 

227,9.  233,1*.  239,29.  298,2. 
han  dien  mit  einer  Weibsperson  — 

coire79  5lnm.  1.93,8. 
h  a  n  d  1  e  n     unter^anbeln ,     ber^anbeln 

372,17.  390,1-2. 

han  diu ng  /.   Unter^anblung    155,*. 

392,1. 
handthaben,  handhaben  jemand, 

etwas  i^n,  e«  f^üfeen  62,8.  380,80. 

392,24.     395,13.     397,30;     gchutz, 

handthabung    und    rückhal- 

tung  151,21. 
handtierung  treiben  ^anbel  treiben 

137,4. 
han  dt  nemen  über  jemanden  über 

i^n  $en  toerben,    i^n  bergewaltiaen 

395,1«. 
handtstet^anfajldbte  190,i7. 
harenstain,     harnstain     272,26. 

273,1-10. 
harnasch,  harrnasch,  harnesoh 

(qjlur.),  harniß  189,20.  233, i9.  296,«. 

344,27.    346^10.    367,7.    369,i«-25.82. 

382  18*22. 

haun^aben  297,20. 

hanptstatt,  habtstat/.  IHid^tfiatte 

82,7-8.  107,6. 
haus,  hauß  IHat^^aud  206,7.  207,i8. 

298,8. 
hauß,  heu  SS  er  6d^(og  339,8- 18. 
haus,  heiser,  heisser,  heuser, 


heusser,  huser  363,8687,  366, »-22. 

367,17;  zunftheiser  366,1». 
heben  ($rdt.  hub)  jemanden  i^n  ^al« 

ten  318,29. 
hee  n.  37,«.  55,".  167,2-3;  heewegen 

34,12;  heu  37,2-20;  heuen  S5b.  37,1*. 
hefen^efe  152,1. 
heirat,  heurat  ^eirat^^üertrag,  ^ei« 

rat^  m.  35, 16.  36,8-5-7.  ii8,20;  hei- 

ratten  48,28. 
helenparte,    helenbarte     @ti^* 

unb^iebtoaffe  43,15. 141^13. 

helfenpain  (Jtfenbein  302,«. 
h eisen  f4w.  95b.  coire  92,2*. 
hemet,    nemmet  n.    $emb    274,i9. 

275,10;  wameshemett  Sam^mb 

29,18. 

her  au  ff   —    herauff  bedacht  sein 

hierauf  bebaut  fein  355, 1. 
herausnen  ^bD.  ^erau|en  302, i5. 
her  dishalb  $ra)>.  mit  bem  ®tn,  bie^« 

feit«  40,28.  41,5. 
her  ib  er  <prän>.  mit  ®cn.  gegenüber  374,8. 
hert,  hart  5lbb.  febr,  fefl  59,80.  97^10. 

130,7.   147,15.   391,27.  400,84;  f^toct« 

li*  32,25. 
hertzogisch  9lbt.  210,8. 
herwerg/.  20,9.  37,28.  66,28-26.  80,28. 

93,14.  116,10.  138,1.  164,7;  beher- 

wergen  jemanden  31,8. 
hieffe^ufe  183,9. 
hieig^>iejte29,5  65,28.  66,1-2. 
hienauff  352,5. 
hin  ach  —  hinach  ziehen  na^folgen 

338,16;  hinach  schicken  225, 1. 
hinausschlagen   —   man    schlug 

vich  hinaus  trieb  ee  ^nau^  335, i5 
hindersich  ziechen  {1$  gurücfjie^en, 

M  rütfwdrt«  bewegen  68,«.  103, ß; 

nindersich  weichen  325,2;  hin  der 

sich  rucken  10, n. 
hinderstell  ig  sein  im  SHü^flanb  fein 

125,1. 
hinderwertlingen  ^bD.  bon  rüct« 

Wärt«  49,6. 

hinderziechen   (^rdt.  hinderzoch) 

jemanden  hinter  i^n  ^ie^en,  i(m  in 
bengHücfen  Men  336,22. 

hinen  5lbb.  gerinnen  368,22. 
hinfüro    in   3ufunft    118,6.    196,21. 

387,28. 400,9;  fürohin  399,5;  hino- 

für  390,37. 
hinkomen  bur^tommen,  babon  Um* 

men  46,11. 
hinlegen  eine  irrung  einen  @treit  er« 

lebigen,  befeitigen  364,«. 
hitlin  n.  2)em.  )u  hatte  177  ^nm.  4; 

hutlin40ainm.  2.. 


j®Ioffat. 


429 


hochzeit  —  die  hochzeit  behalten 

und  haben  ba^  %t^  au^riÄten,  aeben 

364,12. 
hoffjunckfrau  virgo  aulica  70,2-6. 
hofiren  ßujlbatfeiten  beranflalten  110 

^nm.  3. 
höflich  —  höfliche  sitten  ©itten,  »ie 

fle  bei  ^ofe  im  ©ebrauc^  pnb  149,«. 
holberen  /.  $Jut.  XtaggejieH  82,io. 

133,*. 
holderplat,     holderpletter     f. 

pleter. 
h ollen  boten  103,i2. 
holos    mi    lübctti^    121».    182,1; 

holoslich  5lb\).  33,7. 
holtzelig   5lb}.   ftolbfcUg,   fteunbli^ 

23,18. 
hon,  höner,  hiener  222, i^;  hasel- 
hon 126,5;  haselhiener  126,3-5 

rephon  115,20;  rephiener  84, lo. 

126,3-4. 
hoptman  f.  habt, 
hör  —  die  aiHffte  hör  11  U^r  352,8; 

umb  acht  hör  352,25;  umb  die  neun 

hör  352,32.   @.  au^  uhr. 
hör   w.    ^eet    104,6.    312,26.    328,m. 

329,13-18-28;      höreskraft     68,i0; 

heerbaugkhe  371,32. 
hörbst  178,13. 
hörolt  147,8. 

huck  er    (Dörfer),     35iftuaUen^anbIet, 

itleintoetfdufet  126,i5-i7. 
hultzin,  hültzin,  huiltzin,  hilt- 

zin  m\.  ^öhetn  4,".  24,25.  34,2*.  94 

«ttnm.  4.  308,28. 
hutlin  [.  hitlin. 

Ibrig  —  das  ihrig  Ubtige  27,io. 

ichts  ttm^  148,1». 

im   2)at.   jiatt  bc«   IRefC^^ton.    sich 

108,0-12.     131,16-25.     145,6-15.    155^20. 

156,12.  158,1*.  170,*.  335,2  345,2. 
ime  i^m  387,».  392,». 
immer  (ymmer)  —  erst  ymmer  fo 

balb  aU  möglids)  355,6. 
in  2)at.  qjlur.  flatt  M  gflefI.**Pton.  sich 

146,1.  161,19.  226,18.  353,22;  inen 

383,29 

inerthalben,    innerthalb    $tä^. 
mit  2)at.  301,23.  381,2T. 

infeil/.  3nful  300,23;  impf el  372,5. 

ingedenk,  ingedenckn   eingeben! 

40  9lnm.  2.  395,2. 
ingefiert  —  geschriften,   die  von 

mir  ingefiert  153,17.  - 
inn,  inlbD.  barin  13,«.  182,io. 
innen  i^nen  389,2. 


innhaben  !Befi^  —  innhaben,  nutz, 
gewer,  (possession,  gerechtigkait 
62  9 

innsiil/.  3nfel  139,2i. 

intrandi  (Sinfünfte  38, i6. 

in  woner  @intt)o^net  einer  ©tabt  o^ne 
©ürgerre^t  alfo  im  ©egenfaj  ju  bur- 
ger 61,20.  382,17. 

ir  S)at.  u.  5lcc.  jlatt  be«  OlefL^qjton.  sich 
13,15.  234,6.  jjgi.  im  unb  in. 

iren  (^art.  geirt)  jemanden  i^n  beein» 
ttd^tigen,  in  feinen  JRe^ten  anfechten 
400,1. 

irrtumb  m.  ©treit  207,i9. 

irrung/.  @treit  399, 12. 

jäcken  —  die  armen  jäcken  entjietlt 
au^  bie  Armagnacs  296, 12. 

jarzeit  S^it  eine^  3<i^te^.   ein  S^^t 

15,87. 

je  —  je  mer  und  je  minder  juweilen 

mebr  juweilen  »eniger  82,9. 
jenner  bie  bei  JRem  gewö^nli^e  5«>rm 

für  Sanuar  j.  33.  48,5. 121,8. 
jettlicher,  jetlicher,  jedlicher 

ieöUdi^er,  ieber  j.  33.  6,«   9,"   61,*. 

74,19    89,2*.    115%.    146,3.    172,«. 

173,12.   221,3.    315,1.   323,20;  jegc- 

licher62,8. 
jetwe der  ieber  149,5. 
jetzund  5lbto.  je^t  314,ii.  338,i7. 375,2; 

jetzunder  375,12. 

junckfraubiren  233,28. 

junckfraupildaWabonnajlatue300,ii. 

jungo  bie  bei  9lem  getDö^nlid^e  ^orm 
für  3um  j.  33.  6,80.  33,11.  34  m.  88,9. 
105,7. 

jüngsten  —  am  jüngsten  julejt  (jeit» 
li^)  397,2«. 

Kaff  m.  ber  Äauf  78,6.  236,23;  keff 
«Plur.  101,5.  170,9.  181,17. 

kaffen,  kafen  (<Part.  kaft)  taufen 
29  5(nm.  1.  53,i«  55,".  76,i2.  84,i2. 
123,6.  134,10.  210,9. 

kaffmann,  kafmann  79  ^nm.  1. 
181,8;  kafleut,  kaf  fleit,  kaf f- 
leutt  40,1.  90,20,  100,16.  101,2-4. 
116,20.  225,19. 

kaiserisch  faiferlid^,  }um  faiferti^en 
^ofe  öe^örenb  29,f  115,i6.  116,3. 
166,«-8.  371,32.  391^15. 

kam  bef am  320,21. 
kam  3lbb.  faum  272,26.  334,». 
kamerwaeen  SteifetDagen  325,i. 
kannte,   kandte  /.   ^anne   20,i9. 

349^10.26.39 u.  öfter.  406,28.'84.  407,20.27; 


4se 


Ü^bffor. 


kantengiesser  332,^;  kanta- 

gieße I  203  9(nm.  1. 
kastei  qjlur.  Mafien  314,12. 
kat,  kott  n.  ©^utt  82,i0.  243  tom.  2. 
katholikon    eine    gcWiffe  ?trt  t)on 

®lo{farien  ober  aber  bie  fogenaimten 

fat^olif^en  ©riefe  313,». 
kastron  ^ammelfleif^  188,8.  e.  ©ir* 

linger  SBb.  6.  271. 
k  a  u  f  e  n  jemanden  jl^  toon  i^m  Io3f  aufen 

325, ii. 
k  au  f  f  man  seh  af  t,  kaf  mansch  aft 

5^aufmann«tt)aaren  278,8-2o. 
kelerlin  2)cm.  ju  keler  i^eHer  305,33. 
kellerin  ^auS^&Uerin  241,i9 
keltin/.  ÄältellA 
kern  (man)  fdme  12,2i.  131,i5   202,20. 

207,11.  335,1. 
keren  i^orn  26,».  37,22.  65,i6 
keren  $(ur.  Starren  243  ^nm.  2. 
k  er  seh  «piur.  Stirf^en  22,«  55,8. 
k  eß  m.  ©ino.  unb  0lur.  Ädfe  280,*-5. 
kestlin  n.  )bem.  ju  jtojten  6,7. 
kieohlach  5lü^lein  (IDie^lgebatf)  13, n. 

neben  kiechlin   @ing.  unb   $tur. 

13,1».   18,2-i4-22j   kiechlen  ißlur. 

^nä)\m  14,86.  15,1. 
kiel  5lbi.fu^l  167,8. 
ki  en  m.  ba^  Äinn  30,ii. 
kind,  khinde  $rdt.feoni.  Wnnte  2,io. 

18,3.4.20.29.30.    86,24.    205,8.    223,12. 

388,18. 
kind  Pur.  Äinber  12,".  39,2ii.  83,«. 

103,30.   104,4.    111,22.  119,8.  126,20. 

224,20. 
kinden  —  er  hat  kinden  ^ot  fönnen 

239 J;    man    solt  khünden    tonnen 

391,35. 

king,küng5l6nig  22,20. 314,7;küng- 

reich  314,8. 
ki  risser  ^anjerreiter  171,i8;  gancz- 

kiriser  369,26;  halbkirisser  369,33. 

kisinn.bad  seifen  142,5. 
kiß  jeied243^nm.  2. 
klaidtgefleibet  369,21-28. 

klainat,    klainet  ($(ur.)  teilbarer 
®egenjianbl2,5.66,i4;clainat330,22; 

cleinet  ^iur.  318, w.  330,28;  clai- 

nater  $Iur.  204  <Unm.  4. 
klarlichen  5lbt).  fJar,  beutU*  281,26. 
klimen  flimmen,  flettem  37,io. 
kneblin  2)em.  ju  Sbwbe  128,i3. 142,i. 
kniegt  <Prät.  (man)  fniete  275,2.  370,23. 
knoden  $Iur.  jhtö^el  243  ^nm.  2. 
kolben  m.  groge,  runbeSateme  an  einem 

9tinge  ober  an  einer  Stange  getragen 

374A  .e.  edlimtb  2Bb.  €.  322. 


komen  (fie)  tarnen  312,?. 

komen  —  wider  komen  noc^  einmal 
gd^ren  (Dom  SBein)  117,".    . 

kompt  (man)  tommt  89,».  98,«-29. 

köpf  m.  iöe^er  94,19. 

köpflingen  5lbO.  fot>füber  315,ii. 

kornkürben  ©djeunen  179,26.  «Bgt. 
Sc^metler  II  @.  526. 

körung  ©ete^rung  308,22. 

kosperlich  5lbj.  tojibar  304,« 

kostlich  66,10.  72,1.  109,".  116,1-8 

ko8tlichait/.tofift)iclige^2ebenll6,8; 
<Pra^t  135,< 

kostung/,  bie  i^oflen  105,28.  112,22. 
121,24.  278,3.  279,5.  320,»6;  Unkos- 
ten m.  110,6;  unkost  125,i7. 

kott  n.  f.  kat. 

kottember    Quatember ,    öiertetja^r 

70,28. 

kreiden/,  (itaf.  grida,  crida)  i^elbge« 

fd^rei,  ßofung«tt)ort  334,i2. 
krentzlin  n.  ^em.  p  kränz.  276, 18. 
kretzenm.  taf^enartiger  Äorb  145,» 

146,1. 
kreug  Ärieg  334,20;  trüg  328,i2. 

kreutzf  enster — ain  ausgeschossen 
kreuzfenster  ein  oorf^ringenbed  Jlreu}> 
fenjier  305,2». 

kreutzwoche,  creutzwoche,  bie 
mit  bem  ©onntag  Vocem  jucunditatis 
beginnt  34,8.  314,20.  320,«. 

kriegen  fd^tt).  95b.  jemanden  ibn  bc« 
triegen  65, 1. 102,"  324,i5;  intr.  5lrieg 
führen  72,7. 100,0.  112,24.  126,2. 175,* 
210,14. 

kronne/.  eine  SWünje  382,2».  @.  fi^er 

ben  SBertt  ©d^metler  2öb.  n  e.  388. 

kuchen,  kuchin  /.  ^6)t  145,i7. 
166,3.  305,32. 

kum  tomm!  311, lO;  kumen  tommen 
15,86.  331^21;  getommen  15,87.  19,13. 
338,28.  339,24. 

kumb  OlbO.  taum  17,2i.  25gt.  kam. 

kumpt  er  tommt  297,20. 

kundt,  kund  tonnte  37,i4  77,3. 92,19. 
100,8.  113,3. 

kÖ0  5hlH61,23-24-27.28. 

kupf f erin  %^.  Oon  Äu))fer  29  ?lnm. 4. 
kürchen /.irir^e  329,23. 


Laffen  ($art.  gelaffen)  laufen  75,i. 
118,11-28.  226,9.  337,31.  qjiat.  luff 
332,8.  333,21. 

laiblin  S)em.  Oon  ßaib,  öriÄlaib  73,2i. 
74,10;  laib  77,24, 


&U^ax. 


481 


laicht  —  man  laicht  die  leut  umb 
ir  gelt  bringt  fle  barum  72, ö.  @. 
e6)mtütx  SBb.  II  @.  420. 

lam  —  lam  schlagen  jemanden  i^n 
fc^wer  t)etlc^en,  i^n  bc^  ©cbrau^eö  be« 
»erlebten  ©liebet  geittoeifc  ober  für 
immer  berauben  92, w.  @.  au^  lemi. 

landartt  —  geschichten,  so  sich  zu 
Augspurg  und  der  landartt  be- 
geben 1,8. 

lander  m.  ® arten jaun  142,22. 

landskneohtisch  —  uff  lands- 
knechtisch nacb  Sanb^tnecbt^art 
369,16. 

landtfolck  M.  bie  Jöett)o^ner  cine^  (ge« 

nannten)  ßanbc«  231,i7;  ßanbtag  1 75». 
landsherren  2)^aficn  175,17-24. 
landsterbent  m.  über  gro§e  Gebiete 

»erbreitete  ©eu^e  162,i5. 
lantschafft/.  ©tdnbeöertretung  53,». 
langen  lassen  etwas  an  jemanden  e^ 

an  i^n  gelangen  laffen,  i^m  mitteilen 

26  5lnm.  1. 
lastfi».  biel2a{}243  9(nm.  2. 
lau  des  *piur.  ber  le^te  2:eil  bc^  fftaäiU 

gotte«bienjie«  3l3,i5. 
laur  @^urfe  113,5.  155,82;  laurbüb 

99,20. 100,21.  ©.  e^meUer  U  e.488; 

@(^mib  SBb.  @.  345. 
lautter  —  der  stern  was  lautter  ^eH 

f^einenb  310,3i. 
lecht  (lei^t)  %\>\>.  ettt)a  9,3.  33,«.  142, 12. 

312.19.  333,19. 

legel  gagd^en  407,io-i6.   @.  JBirlinger 

SDBb.  e.  303. 
legen  sich  darein  ^^  barein  mif6en 

51,7. 

legen  gelt  auf  jemanden  ®elb  auf» 
»enben,  um  jemanbem  gu  fc^aben,  i^n 
gu  »erberben  146,16. 172,i. 

legem  —  buchsen  legem  43,5. 

leibting,  leipting  n.  eine  Äente  in 
®elb  ober  iRaturalien  30,i3.  I22,i6. 

161.20.  299,13. 

leichen  fleychen)  leiben  2,3-i6-i7.  59^4. 

99,3.    225,20.    383,12;    *Prat.    lieh 

96,1218. 101,3. 383,3;  qjart.  geliehen 

383,11. 
leiden  jemanden  i^n  bulben,  ba  laffen 

167,11. 
leidlich  sein  tbunlid),  mBgli^  fein 

148,19. 

leilachn.  8eitt«öetttu^  329,26;  lein- 
wat  /.  ßeinwanb  142,26-27.  143^2. 
146,*. 

leitt,leit  (er)  liegt  303, w-31. 

lemi/.  (ßä^^mung)  fernere  iJrfrantung 


eine«  Äör^jerteile«  8,2.   32,20.   87,". 

@.  lam. 
lengs  —  nach  lengs  ein  Schriftstück 

verlesen  ti  bem  SBortlaute  na^  ber« 

lefen  373,22. 
lerman  m.  Ödrm,  9lufregung  386,*. 
lernen  lehren  14,25.  78,16.  399,7. 
lesen,  lössen  $art.  gelest  lofen 

159,13.   186,*.   280,5.   335,10;  lösti 

ß^oni-  qjrdt.  bon  lösen  79  5lnm.  1. 
lest  5lbi.  6u^  ber  lefete  10,9-i7. 
lest,  löst  —  auff  die  lest  julejt  22,i*. 

42,1.  @.  aud^lötzst. 
lesten^telöfd^ten  31,19. 
letze  /.  Sogengang  auf  $ld^en  unb 

©trafen  79  5lnm.  1. 
letzi  —  die  krankhait  läßt  ain  letzi 

lagt  ein  5lnbenfen  jurütf  272,i. 
leuf  ^lur.  3eit»er^ältnijje  110  «nm.  3. 
leupriester  SBeltgeijili^er  im  (Segen* 

fa^  jum  Drben«gei|ili<^en  296.22. 
Hb  —  Hb  und  g^t  352,i8.  353,86. 
lieh  f.  leichen. 

liebhaber  ©ünfiling  31,29.  234,«. 
lieden  (fle)  lüben  ein  invitarent  199,25, 
liederlich  gewö^nlid^,  o^ne  3lnfe^en 

388,1*. 
liegen  —  es  lag  in  hert  e^  ging  i^ttcn 

fc^lec^t  10,*.  44,8. 
liegen  liegen  auff  dem  gotzwort  fl^ 

bamit  befaffen  197,9. 
liefen  haissen  jemanden  i^n  einen 

ßugner  nennen  136,i*i8. 
Iind9lbi.  »ei^ll,*. 
litera  dominicalis  ©onntag^buc^« 

ftabe.    €.  etti)a  SBeibenba^,  Galen- 

darium  @.  3. 
losament  $lur.  losamenter'SBo^nung 

372,1*.  401,11. 
losung/.  3lu^löfung  au«  ber  ?Pfanb* 

f^aft  165,19. 
lötzst,  lotst,  letzt  —  auff  die  letzt 

jule^t  128,18.   144,2.  217,2.    239,27. 

277,19;  lötzst  5lbi.  74,26.  104,**. 
luffen  f.  laffen. 
luftw.  16,29.  18,18. 
Ifig  —  sie  lug  fle  lüge  ((Sonj.  ^r&f.) 

199,27. 

lugen  na^fe^en  20,*.  34, 1*.  35,6. 183,7. 

318,i3;jufe^en  218,«;  lugen  zu  sich 

selbst  fl^  borfeben  333,6. 
Ifigin/.Öüge  279,16.  280,8 
lugstrafen  f^tt).  93b.  17,". 
luio  bei  9iem  bie  getoöbnlic^e  ^Drm  für 

3uli  a.  lö.  35,19.  36,20.  37,*.  130,i6-20. 

197,6.  273,19. 

lut  ßeute  346,*'9;  mitlutnen  mit  Seuten 
345,27. 


432 


J&U^ax. 


Machen  den  wein  i^n  butc^  3ufä|e 
faltbar  K.  ma^cn  117,^8.  6.  ©c^mcllcr 
2Bb.  II  6.  540.  aSgl.  gemecht. 

machen  aine  weibspeison  =  stup- 
rare  22,^;  machen  ain  kind  an  ainer 
Weibsperson  IIS,*^.  6.  aud^  an- 
machen. 

machen  volck  Stu^^en  anttjctben, 
fammcln,  jufanimenstc^cn  161, «. 

magöl  aWo^nöl  76,"«  6.  Sejer 2Bb. I 
6.  2010. 

maidlin,  mädlin  SWäbd^cn  22,3-5. 
69,7-8.  92M:  216, «-17;  maid  SWaQb 
96*.  131, 7' 18. 

maienbad  7,22-24  |.  @.  7  ^tf^^^.  4. 

mainaid^lbi.  321,21. 

mainen —  etwas  soll  auf  jemanden 

gemäint  sein  öemünjt  fein  388,30. 
main  —  main  und  mort  etttja  Job  unb 

»etbcrbcn  390,35.  @.  ®rimm  ffib.  VI 

@.  1912. 

mainung/.  Sn^alt,  Sinn  einer  Utebe 
379,32. 

mak  (man)  Deimag  66  ^nm.  1. 

mallter  groge^  ©etreibemag  55,2i.  @. 

e^meüet  2öb.  II  @.  571. 
malwerck  am  rathaws  Sltalereien  am 

»lat^^au«  63  «Hnm.  3. 
malz  —  des  selben  malz  TlaU  327, iß. 
mändiin  ^em.  ^u  mann  52,2o. 
manet  Tlomt  316,^ 
manung/.  2lufgebot —  zwu  anlegung 

oder   zwu    manung    folck    102,2i. 

217,16. 
mär/.  (@ina.  u.  ?Jlut.)  fRa6)x\i)i,  fRm^* 

feit  9,6.  25,3,   111^6.    122,5.    128,11. 

130,25.  138,15.  156,13.  161,7.   183,14. 

273,16.  277,21.    281,12;    mör    28,". 

33,11.  68,16;  mer  61,13. 

märbel  w.  —  geschäcketer  märbel 
fc^adiger  SWatmotjiein  44  5lnm.  2; 
marbelsewl  ?Jlur  44  5lnm.  2; 
märbelsewi  ebenba;  marbestai- 
nin  ^Ibj.  24,23.  @.  ^u^  marmel- 
stein. 

marck  ein  ®oIb>  obet  6tlbetaen)ic^t, 
ungefähr  ein  ^albe«  *Pfunb  300,5. 

Marck  t/.bie  SWarf  (»ranbenburQ)  324, 1* 

marmel8tain9]>{atmorjlein44,i*;mar- 
melstainin  5lbi.  4,io.  24,2*.  45,5. 
8.  auc^  märbeL 

marterbild  -^  ein  bildstock  oder 
marterbild  40,22  f.  bildstock. 

martern  foltern  (bei  ©eri^t)  208,13-28. 

masgang  m.  SWajlbarm  56,i8.  6. 
@^mib  SBb.  @.  376. 

matt  er  ei/.  —  mit  sollioher  mattexei 


umbgin  mit  foIc^en2)ingen  {tc^  befajfen 

390,». 
maultreiber  SD'lanlt^iertreiber  29,i. 
mazo  (ital.  maggio)  gemdbnlic^e  gform 

beiOlemfürSWai».  33.  278,22. 

me  5lbt).  me^r  313,ö. 
mecht  —  er  mecht  nichtz  fei  impotent 
20,21. 

medrin  ^Ibj.  oom  SWarberfeU  (^iet  mit 
SWarberfeü    toerbrdmt    ober    acfüttert) 

115,25. 

meitterei  —  kain  meitterei  (SRaut^) 

noch  Zell  (3öfle)  223,1. 
mensch  —  mensch  n.  3Beibd)>eTfon 

20,i3;<perfon(neutral)  89,20;  ain  raissig 

mensch  ein  berittener  32,5. 34,4. 45,16. 
mentag  372,8i. 
mern.  ber  ßwfaj  375, i5. 
mer  5lbb.  no^  —  nie  mer  bi^^^er  no<t 

nie  38,6.  43,".  95,6i5   135,5.  163,22. 

271,10.  272,11.  273,12. 

mer  er  —  der  merer  (arö§erc)  thail 
387,36. 

merer — das  merer  behalten  bie  SRafo* 
ritdt  (bei  einer  S^efc^luffajfung)  erhalten, 
enei^en  214,25;  das  mer  ist  worden 
393,28;  durch  das  meer  erkhend  mit 
SWaioritdt  bef^loffen  396,». 

m  e  r  e  r  n —  erhalten  und  merem  400,i6. 

mergklich,  mercklich,  merckh- 
lich  5(bi.  betra^tUc^  60  <Unm.  1. 
352,2  388,6;  tt)id)tig  378,2-25.  385,80. 
387,3;  groß  395,2». 

messig  ^Ibj.  »on  aWefjlng  296,23-«*. 

mett,  met  m.  SRet^  15,7. 18,24. 

mettin  /.  (au^  matutina  [hora])  SRette 
34,2».  35,1.  306,27. 

meul,  meil  (@ing.  u.  ^lur.)  fWeile 
15,30.  97,28.  128,12. 

meulinn.  2>em.)9on  maul  97äinb  224,21. 

minch  bie  getDdbnlic^e  Sorm  für  m6nch 

34,30.  197,6-8-18.28. 

minnen  f^ti).  ob.  befcblafen  199,26-27. 
207,23. 

mißgünen,   misginen  9)'li§g&nneT, 

geinbe  365 ,«-8;  mißgüner  385,i». 
mißrederin  IBerleumberin  16,6. 
mit  —  mit  underhalten  bamit  begaffen 

112,». 
mitsampst  fammt  208,i7. 
mittem  tag  —  gen  mittem  tag  gegen 

Onittag,  euben  311,i;  lü  mittem  tag 

303,10. 

mittwoche,  mitwochC)  mitwoch 
f*tt)./.  306,27.  328,2*28.  329,17.336,2*. 
336,*. 

mitverwandty  mitverwant  ^tx* 
bünbeter,    (deflnmmgigenofre  376,» 


®lo{Tat. 


433 


377,10.  383,32.  384,20-22.28.  385,8ß-io-i4. 

386,32  387,7-i8.34.  388,10.  389,iio. 
mögen  »ctmögen,  fönnen  17,2o.  ©,  au^ 

mügen. 
möl  mi\  332,13. 
monm.  Tlox(t  64^nm.2;  monschein 

121,6». 
möntag  316,1».  318,12.  331,80.  337,13; 

mäntag   352,1    353,1«;    mentag 

372,31. 
mör«.  mare  68,i3.  76,2i.  77,8.  ii4,n 

177,2.  273,1517. 
mord,    mordt   n.     31,i-2-i5.    96,i-7. 

170,1*.  318, "-20;  morterei  »tutbab 

390,85. 

mordaxt/.  @txeitayt  332,24. 
moren  —  schwartz  moren  im  ©eaen«- 

faj  )U  ben  » weißen  t  moren  80,i5-i''. 
mösmer  (mansionarius)  Ti^ntx  97,22. 

98,2. 
muessig  steen  einer  sache  biefelbe 

uttberü|rt  laflcn  353,37;  abjte^cn  bat>on 

372,27. 
mü^en  mögen,  vermögen  14,2o.  16,85. 

17,25.  108,9.  155,13.  167,18.  185,17. 
mülch/.  84,»-20. 
müll/.  (@tng.  u.  qfJur.)  SWü^lc  306,i. 

332,7;  ßegmülin/  37,7.  41^8.11. 
masfallen  205,7. 
muster  halten  URujIetung  galten  391,2i. 

Nach  9lbt).  na^e  15,". 
nachend,nachent  ^bt>.  na^e321,io. 

333,17.  339^4;  jetttt(^:  na^eju  330,80; 

beinahe,  fafl  31l,i5.  313^18.  318,15 
nachgdn  einem  befehl  i^m  ge^or^cn 

61,5 
nachgedenckhen. $Iur.  na^bentli^e 

©etta^tungen,  ^»ägungen  391,io. 
nachlassen  ^ulaffen,  gefiatten  148, 12. 
nachnen  sieh  ftd)  nähern  —  es  nach- 

net  sich  ge^en  dem  Jar  ti  tfl  na^e 

nachpaur  ^a6)Ux  26  ^tim.  1.  33,7. 
226,8;  nachbau r  382,21. 

nächst  ^bi.  '—  der  nächste  bettelte 
69,2.  71^26.  78,15-19.  125,19.  177^10. 
207,5. 

naohstkunfftig  —  der  heiligen 
dreyerk&nig  tag  nachstkunff- 
tig  ber  näc^jie,  bct  bebotfte^cnbc  @pi- 
p^ania^taa347,i3;--necnstkhunf- 
tig  379,1*. 

naohstyerschinen  —  der  Ulrichs- 
tag nachstverschinen  ber  Ie|te,  bet 
t>etgaiigeneUlti^dtag  351,20;  nächst- 
vergangen  132,5.  219,27. 

et&^te^tonifen  XX7. 


nacht  —  ain  nacht  und  allnaoht 
^la^i  füt  iRa&t,  jebe  ffla^i  203,5. 

naohtes  —  des  selbigen  nachtes  in 
betfelbigen  fRa6)t  339,i5. 

nachtmal  n.  5lbenbef[cn  157,3.  mor- 
genessen 390,3. 

nachttantz  241,13.  Sgl.  statttanz, 
gassentantz. 

nack  m.  ber  IRatfen  30, n. 

nämlich  namli^,  namentli^  44  ^nm. 
2.  151,14.  199  %xim.  3;  namb- 
lichen  406,27;  nemlichen  62,28; 
nemblich  389,18.  392,16. 

n  eb  en  t  hör  348,12;  nebentorlach  2)em. 
345,22-25.  348,117  im  ©egcnfa^  ju 
hauptthorj. 33. 348,17.  S.bie^au^t« 
unb  iRebent^ore  ber  ©tabt  im  15.  S^bt. 
aufgeaa^U  347.  348. 

necher  billiger  55,io.  134,6. 

nein  5lbb.l^incin  313,3. 

nemblich,  nemlichenf.  nämlich. 

nempt  —  man  nempt  nennt  42,io. 

neulerig —  neulergige  prädicanten 
388,8. 

nichsni^W  316,26.  331,5. 

nie  hten  — zu  nichten  ju  ni^t^  374,26; 
mit  nichten  ni^t  391,35. 

nichtzit  nid^t«  226,i.  329,26. 

nide riegung  /.  9'lieberlage  336,2«. 
338,2-20.  340,10;  niderleg/.  10, 18. 

nie  —  bo^^elte  Delegation  kain  mensch 
nie  25,16;  kain  man  nie  37,5;  — 
37,16.  55,9.  134 j.  142,13;  nie  kain 
schnee  142,".  —  180,*. 

niendert  5lbto.  nirgenb  5,i6.  I5,i8. 

niessen  genießen  11, i9. 

nit,  nicht  al^  überflüffige  IRegation 
42,12.  45  K. 

nitz  —  der  pund  was  kain  nitz  n>ar 
ni^tgnujig  239,5. 

noh  no6)  66  ^nm.  1. 
norttostSRorbojl  179,30. 

nötten  nötigen,  jwingcn  74,*.  92,ii. 

312,22;     qjrät.    nott    39,9;     nött 

40,9. 
nottzogten,  notzo^ten  $rdt.  Don 

notzogen  oergewaltigen  4,7.  168,20; 

genottzogt    39,18.    168,6.     169,8. 

216,17. 
nu  nun  137,3.  330, 13.  336,«.  338,16. 

num  $rät.  (3nb.  u.  ^onj.)  »on  nemen 
58,1.  131  M.  137,1.  319,21.  320,101112. 

323,17-26.  324,30.  326,9.  327,10.  328,io. 

nom  312,8;  genumen  328,8. 

nun  nur  29,«.  31,«8.  46,10.  69,9  73, >9. 

79  «ttnm.   1.    100,8    129,i3.    161,20. 

202,19.  217,6.  275,10. 

28 


434 


^loffat. 


nun  (^onttnuatb-^attiUI  68,f  121  ». 

209,21. 
nutzung/  (Jh-trag  89,i*  lOb,^.  165,*». 

279,10;  nut«  121,24. 


Ob  $räp.  (bei  Sa^Ibefiimmungen)  über, 
me^r  M  3,7.  21, 12,  44,«  49,  m.  55,2i. 
76,18.  93,«.  133,5.  165,".  205,14. 
238,19.  329,29. 

ob  donl  15,-'6.  17,27.  352,29.  385,iß. 

obliegen  ($art.  obgelegen)  fteaen 
43,2.  68,2. 

obre  st  —  obroster  hauptman  obet« 
jler  ^au^tmann  193,ii;  aeröbrest 
sein  bcr  ^d^jlc  fein  80,i.  103,". 
229,24;  öbrost  20,3;  öbrest  111,«. 
132,«. 

obsigen  jemandem  tbn  befiegen  10,29. 

offen  qjlur.  Öfen  159,9. 

of  f  enlich  öffentU*  59,27.  79  ginm.  1. 
108,1.  139,«.  189,5.  199,11.  216,io. 
335,8. 

öltest  —  der  öltest  ber  dttefie  236,6. 
277,12. 

onentsagt  obne  entfagt,  abgefagt,  eine 
gebbe  angefagt  ju  ^aben  244  ^nm.  2. 

ongebeicht  o^ne  gebeiii^tet  §u  b^ben 
76,5. 

onwerden  eine  6a^e  —  jic  toerlicten, 

Detbrau^en  72,7. 
öpfcl  13,20.  37,18.  233,27;  öpfelplü 

315,22. 

opß,  ops,  opsch,  obbs  Dbjl  94 
«nm.  4.  140,1214.  167,2-9.  274,28; 
stainops  37,18.233,25. 

ötdtrich  (Srbteid^,  e^utt  198,io.    e. 

erdtrich. 

ören  qjlut.  ein  5Beinma§  77,". 
ortn.  Ott,  etefle  348,19. 

ort  $Iut.  —  auff  alle  ort  stürmen 
337,22. 

ort  m.  bet  t)iette  ^il  eine^  Oulben«  30 

^nm.  2. 
ö  8  ehr  ig  ^b).  —   die  öschrig  mit- 

wochen  «f^ermitttoo*  299,28. 
osterwein  fcjlerteicbif^  ©ein  121,i8. 
Ott  ob  er  bie  bei  9lem  getoöbnli^e  $otm 

für  Dftobet  §.  ».  64,9.  77  0.  134,8. 

165,25.  178,4. 


Quadragesima  (dominioa)  bei  ei{le 
©onntag  in  ber  gaflenjeit  316,8. 

quartana  IBiertelbü^fe,  ein  9e{lungd> 
unb  Setoaetunadgef^üti  165,5-7.  tß^i 
(örimm  fflb.  V  233. 

quärtlin  S)em.  Don  Quart  36,27. 


question/.  160,80. 
quinquagesima      (dominioa)      bet 

Sonntag  Esto  mihi  327, 18. 
quintlin  abgef.  qt.  Duint  ((9et9i<^t) 

405  9(nm.  1. 


Baichen  getei^en  1,8».  152,2i. 

Rainfall,  Rainfal  f^fibatet,  füget 
aBein  26,9.^406,27.  407, ni«,  6.  be« 
^glic^  bet  Dttft^teit,  t>on  toelcbet  bet 
SBein  fitt^mmt,  fkictt  9Bb.  n  @.  392; 
^timrn  ®b.  VUI  €.  699. 

rainigkhait  jlettf^beit  384,i8. 

raisig,  raissig^b}.  beritten  19,^. 
32,6.  46,11.  209,24.  233,«.  332,"; 
raisig  folck  10,8;  ain  raisig 
mensch  34,4.  45,18;  raissig  ze 
roß  327,8;  raisige  pf&rd  (0att  9Ui* 
tet)  101,27.  112,i3ö.  193,8.  196,«. 
207,82.  217,14.  226,26.  230,21.  338,1"; 
raisiger  zeug  berittene  8<^ar,  (la* 
toanctie  10,«  23,".  42,«  2l8,i4. 
322,10.  329,80.  ©.  au*  unter  aeug. 

raiß/.  gelbaug,  Ärica«jug  311,2». 

r  a  i  ß  —  die  raiß  finden  ben  2Beg  finben 
273,24. 

raisgelt  jhiegdßeuer  222,5. 

ran  herab  t)on  rinen  f4«9amm  ^etab 

295,8. 
ränttmaister  352,82. 

ratgeb,  rattgeb,  rhattgeb 
9flatb«^err  144  ^Inm.  1.  370,5  $lur. 
rattgeben  59,84.  ratsfrund  Sltit« 
glieb  be«  Äatbe«  352,29.  353, 0; 
rathsfreund  408,28;  rathsrer- 
wandt  ^um  Äatbc  gebötenb  408,2»; 
ratsbotschafftner  344,i2.  — 
rattstuben/.  45,i-8. 

rätt  @i|^ungen  M  9lat^  59,85. 

rhat  —  jemands  rat  haben  i^n  um 
Sflatb  fragen  387,4. 

rauch  9lb).  rau^  (t>on  ©emut^dart)  21,2i; 
rauch  und  grob  393,5. 

rauden  oderrunfen  gtinbiget  9M« 
f^lag  am  Äör^jer  271,18. 

räumen  räumen  82^'7'9.  133,i;  man 
raumpt  7  hundert  settel  man  nimmt 
7  l^unbert  öetittene  gefangen  336,«4. 

raumpt  f.  räumen. 

recht  —  recht  begeren  21 1,?;  dma 
recht  anrieffen  207,20 ;  sich  rechtens 
erpieten  vor  jemandem  120,2;  ettwas 
mit  recht  zu  jemandem  lu  spredhen 
haben  211,i;  sich  in  ain  recht  yor 

i'emandem  geben  60,8;    ün  recht 
Laben  einen  $toceg  ^bm  237,i4;  das 
recht  behalten  ben  $to(eg  getvirnien 


©loffar. 


435 


50,27;  ain  recht  gewinen  50, i^;  ain 
endurtail  oder  recht  gewinen  50,^; 
jemandem  sein  recht  thon  ba^ 
IRe^^Derfa^ren  gegen  itn  butc^fü^ten 
80,3.  180,^;  einem  recht  lassen  gan 
211,9;  eine  Sache  jemandem  zu  recht 
stellen  bem  (Re^Wbetfa^ten  unter« 
{teQen  21 1,^;  das  recht  Tolgt  einem 
feine  @a^e  tüttb  auf  bem  SHe^t^toegc 
Det^anbelt  207,2o. 
recht  —  wider  gott,  eer  und  recht 
233,20;  yon  recht  Don  f5it6)t^  »egen 
25,";  mit  recht  auf  bem  SBcge  bed 
fRt6)M  24,21.  46,». 

recht  3lbj.  ti^tig,  »itfU^,  eigentlich 
80,22.  83,22. 104,5.  144^1.  162,3  164,8. 
202,17-20. 

recht  «bü.  ri^tig  94,5.  157^15. 

rechtlich  —  rechtlich  aussprechen 
einer  Sache  halber  einen  ^tä^U^ptnä) 
t^un  128,13;  gietlich  oder  rechtlich 
aussprechen  einer  sache  halber 
fte  auf  gütti^em  ober  te^tlid^em  SBege 
jur  Sntf^eibung  bringen  129,2;  güt- 
lichs  oder  rechtliohs  entschids  ge- 
wartten  354,83. 

reckhIRöde  369,28-29. 

red  —  gutlich  red  halten  jt(^  an  Ser» 
^anblungen  ^u  einem  gütli^en  JBet" 
gleite  bet^eiligen  352,25. 

redenlassen  (sich)  durch  Jemanden 

i^n  mit  einet  $u  (altenben  diebe  beauf« 
tragen  374,2o.  375,10.  384,28.  394,19. 

refitt    n.     refectorium     @^eifefaal 

214,W;  refet  14,3«;  reventer  127 

^nm.3;  summerrefectori  313,22. 
regenti   bte  URitgUeber   bed   tRei^^- 

regimente«   j.   ö.    l29,i-6-9-iii8-so.22. 

169,1719.    üWitgUeber  einer   fianbe«* 

reaierung  176,5-7-9 
regihaus,regelhausj(Iofterl3,i3-3i. 
regnieren  99,20.  106,*.  108,12.  141,* 

176,7.  229,5.  234,17;   geregniert 

176,10. 
regnot(e«)  regnet  313,« 
reigiment  (Regiment  240, 12. 
reitter  (Rduber,  berittener  Wegelagerer 

45,22. 

rephon  f.  unter  hon. 

rettig  werden  bur^  S3crat^ung  ^u 

einem  IBefc^tu^  fommen  363,o. 
rhuoen  (fle)  berufen  398,2i. 
rieht/.  (6ing.  u.«Plur.)  ©cri^t,  6^>eife 

14,35. 15,5. 145,17. 157,* 
richten  jemanden  i^n  ^inricbten  98,i3. 

203,17.  508,5. 

ricbtung  5ritben«t>ertrag  324,";  grie» 
ben^Det^nblung  340,5. 


rieb  qjlur.  Otüben  37,23.  76,11.  77,«. 
140,12. 

rietten  —  mit  rietten  ([Ruthen)  aus- 
streichen 92,21-28;  mit  rutten  93,5. 

ring  m{.  leidet  369,25. 

Tischt  (er)  rü^et  111,». 

rocket  in  die  höhe  er  te^  in  bte  ^b^t 
311,17. 

rohen  ob.  ro^er  tttuf tritt  —  vil  auffrur 
und  rohens  199  ^nm.  3.  S.  (drimm 
gBb.Vm  6.1119. 

Romgnad  f.  gnad. 

rörkast,  rörkasten,  rörkesten 
($lur.)  jea(len,  in  bem  ^6)  bad  9U()ren* 
»affer  fammelt,  dffentli^er  3ierbrunnen 
4,911.  24,25.  44,1814.  83,6».  280,12. 

roßunderkewffel  äkrmittler  beim 
9io^HnbeI  203  ^nm.  2. 

rübigclichen  9(bb.   ru^ig,  unbeirrt 

61,85. 

rüokhaltung  (den  rücken  halteu, 

decken)  Unterjluljung  151,22. 
rüggin  äbi.  )9on  9ioggen  —  ain  r&ggin 

kiblin  73,21. 
rumplen  IBb.  (bial.  SBort)  —  ain  gros 

rumplen  (de))oIter,  groge^  rum^lnbed 

herauf*  36,i. 
runfen  f.  rauden. 
rupfens  —  burc^  5lbraufen?  324,». 
rüplen  —  jemanden  ruplen  hören 

ein  ®eraufc^  ma^en  ^ören  34, 1*. 
rüth,  ritth  (man)  ritt  370,i5'25.  373,i3. 

379,29.  381,1.  385,35.  391,23. 


Sach,  sech  —  es  sach  offt,  als  etc.  ti 
fa^  oft  aud  aU  :c.  78,*;  es  sach 
ainem  aufflaff  geleich  54, 13;  es  sach 
im  geleich,  «ds  wellt  etc.  57, i3;  sach 
wie  der  tod  20,i3;  sech  (S.oni,  $raf. 
18,17.  @.  f0np  unter  sechen. 

saliger  feiig  144  ^nm.  1. 
salvator^eilanb  309,28. 

saltz  gemachtes  27,20. 

sam  —  als  sam  ald  n>ie  204  ^nm.  4. 

sam  als  ll,i*. 
samentlich  fdmmtli^  383,28. 
sam  et  m.  66,  i5.  94,20;  s  amatt  in  ^bj. 

samaten  115,25.  369,8. 
samnen  fammeln  312,8. 
samstag,  schmaltsiger  ©amdtag  bor 

bem  Sonntag  Este  mihi  3,*.  186,i5. 

297,* 
sampten  (ßrdt  Don  samen  f&umen, 

jögem  59,12. 
sarchm.  @arg  296,i8-i8. 
satteldeckin/.  346,io. 
satst  f.  setsen. 

28* 


436 


®lofat. 


säum  3m)p.  ?tdf.  fdume  3ll,ao. 
schaff  qjlur.  ©^afe  333,2*.  335^80. 

336,32 
schaff  3uber  349,20«;  schafflach, 

schäf flach  6<^dff lein,  f leinet ßuber 

349,12-17.  ^..au^auberlin. 
schaffen  eine  monstrants  fie  iliften 

301,";  befehlen  (qfrdt.  schuaff)  386,2i. 
schal  den  fd^eiben,  trennen  jwei  Äau« 

fenbe  65,28. 
schanck/.  ©(^enfung,  ®ef(^enf  299,«. 

schand  $rät.  t>i)n  schinden  etptef[en 
237,22. 

Schanddeckel  151, i^;  schand- 
deckerin  158,i2. 

Scharmützel  Steffen  im  ®egenfa6  ^ut 
@^la(^t,  jum  Silagen,  }um  gelb* 
[dalagen  239,^0;  scharmitzeln 
IBetb.  au^  fubfl.  aebtauc^t  ($att.  ge- 
scharmitzelt)  ein  ifleined  ®efec^t  liefern 

68,1. 111,28. 

scharpf  f^atf  392,^;  scharpf  ren- 
nen (renen)  ein  2:outniet  mit  f^atfen 
.    ©äffen  abgalten  334,29.  335,i. 

scharwachter  406,^. 

schätzen,  schetzen  jemanden 
40,2i6.  46,2.  48,i*-«.  100,17.  104,17. 

@.  beschätzen. 
schaube  mantelattiget,  weitet  ©etoanb» 

übetwutf  115,26.    @.  ^lietju  ®timm 

ffib.  VIII  @.  2297. 
scheff  (6ing.  u.  <piut.)  n.  77,i.  174,22. 

179,2.        273,17.19;        Bchöff       «PlUt. 

114,1*17;  scheffart  114,i9.  273,1»; 

scheffman  71,*. 
scheifler  (scheyfler)  @^&uflet,  bet 

bie  5luffic^t  übet  bie  (Reinhaltung  bet 

©tta^en  Ht  346,*. 
scheinbarlich  offenfunbig  395,^. 
scheinend  —  bei  scheinender  su- 

nen  am  gellen  Sage  13,28. 

scheinlich —  scheinliche  Ursachen 
übetjeugenbe  Utfac^en  153, 1*. 

scheir,  scheur,  scheute,  schey- 
ren/.  »e*et,  qjofal  156,23.  178,«. 
344,31.  405,11.  405  5lnm.  1.  406,29. 

schelmbüchel  Ott,  too  man  bad 
©^inbetaa«  Detgtdbt  163,i8. 

schelmenflaisch  Sleif^  bon  einem 

betenbeten  Sl^iet,  bad  bem  @(^tnbet  ge* 

^ött  183,2. 
sclxelmschnider  ©c^inbet  162,i. 
Scherben  —  hafen  oder  scherben 

214,7. 
scheuch  %^.  [^tu  56,8;  scheicht 

(e«)  f^eut  370,20. 
schier  in  Sutunft  115,ii;  fafl  168,6. 


Schifferziegel  ^^iefet^iegel  307,ii. 
Schiltknabe,  bet  9to§  unb  IHüftung 

befotgt  337,83. 
schiltwachter  328,18. 
schimpflichen  ^bD.  in  f^etft^ftet 

ggßeife  383,13. 
schiremm.  8cf)itm,  8(^u|  308,io. 
schitteten  (^e)  [Rüttelten  197,«. 
schlachen  n.  S^la^t  3,i8;  schla- 
ffen n.  25,8.  46,21-25.    ©.  auc^  unter 

f eld  unb  Scharmützel, 
schlagen  an  jemanden  fi^  auf  feine 

Seite  ficllen  112,i*. 
schlagen  vich  für  sich  3He^  tteiben 

333,^. 
schlagprugken  f.  auffziechent 

prugken. 
schlaipf  en  die  statt  fc^leifen  68,« 
schlairlin  ^em.  fleinet  ©Rietet  84,*. 
schlänge  eine  5ltt  ®ef(S^ü^  165,»  f. 

(i\x6)  büchse. 
schlecht  5lbi.  fc^li^t  117,»;  bünbig 

153,*2;  einfa(^,  bütftig,  unanfe^mlit^ 

162,10;  schlecht  leut  $eute  o^ne 

5lnfe^en,  öebeutung  5,ii. 
schlechtlich  einfa^,  feinen  ^nflanb 

enegenb  150,9; 

schlischlen  —  mit  den  schlischlen 

mit  ben  @ds)lüiTeln  141,28. 
schlössen' —  in  schlössen  Sc^loffetn, 

»utgen  105,17. 

schmechen  (ißatt.  geschmecht)  je- 
mandem maledicere  198,18.  399,**; 
schmechlich  ^bf.  399,23. 

schmecket  —  wol  schmecket  gut 
tie^enb  315,22. 

schnaiden  ein  bildwerk  f^ni^en 
309,28. 

schneekaterbie  S^nanbtojfel  95,7 » 

6.  e^mtUti  II  @.  342. 
schnib  (e«)  fd^neite  73,12. 

schöff  f.  scheff. 

schöllig  ^bi.  toilb,  toll  —  ain  schöl- 
lig man  23,22. 

sehr  and/,  bie  ©^tanne  78, ». 

schranncken  m.  348,^ 

schuld  —  die  offen  schuld  (bad  aUge* 
meine  @ünbenbetenntni$).  sprechen 
199,10. 

schuller  e^let  163,10. 

schüssgetter  ^etabjulaffenbe^  iSifen« 
gittet  bei  einem  X^ote  381,ii-i8. 

schütten  ^tdt.  (fie)  flutteten .320, 10. 

schütz,  $lut.  scnütz  @^f  5,8-9. 

schützen  bet  6<^ü|^e  124,3«.. 

schwach  m\.  (tant  385,29. 

schwärlich  —  wider  die  gewiisne 


©loffar. 


437 


sehwärlich  handeln  ^anbeln  mit  8e* 

f^wctung  M  ®ctt)iffen«  153,«». 
schwembt  —  er  fd^wimmt  (er  mad)t 

((^»irnmcn)  332,85;  schwemen  37,"; 

$att  ausgeschwembt  (der  stat- 

graben)  133,5. 
schwören  fl.  93b.  fluten  382,29. 
sebellm.©äbcl  277,18. 
Sechen  fe^en,  $r&t.  sach  $art.  ge- 

sechen  unb  sechen   18,22.   31^20. 

32,16.18.  54,6.7.  56,28.  86,19.  92,5  98,9. 
seckl,     seckel,     secklin,    $lui. 

secke,  seck  ©dtfcben  6,i9.  13,i9 

14,2-510.  146,8;  seckler  86,». 
secret  fleine«  eicficl  19,«.  381,3o. 
segrer  m.  bie  @acrijiei  302,1*'. 
seilen  ©dulen  296,2*. 
sein  —  es  wird  sein  yerstollen  ti 

tt)itb  batoon  gcjio^Ien  330,29;  er  achtet 

sein  nicht  er  ad^tct  bejfen  ni^t  338,2i. 
seint,  seind  d^er  bortomtnenbe  i^orm 

für  sind  61,35.  387,32.  392,i«.    ©gl 

send, 
selampt   feierlicher   (^ottedbien|l  }um 

®ebä^tni§  an  einen  ajerliorbenen  302,2. 
selb   felbjl    18,33.    19,».    23,7.    65,20. 

78,8.  102,23.    145,19;   neben   selbs 

15,16.27.2886.   16,12-27;  gelbst  153,23; 

selbander  miteinanber  391,25, 
seidner  230,20. 

seltzam  —  seltzamer  wein  feltener, 

au^Ianbifc^er  ©ein  115,2i. 
semlen  fammeln  —  semlen  oder  bet- 

len  201,811. 
send,  sennd  fe'^r  l^ättftg  ))otfommenbe 

%em  für  sind  g.  ö.  15,9'io.  23,i6. 32,13. 

67,H.   83,13.  98,29.  117,16.  129,i2-i7. 

131,19.  137,15.   148,7.  186,8.  278,22. 

409,5.  Sgl.  seint. 
senglin  iunge,  fleine  tJifd^e  öetoiffer 

Wirten  36,26.    ©:  @<^meaer  2öb.  III 

271;@c^mib6.492. 
s  e  t  e  m  b  e  r  bie  bei  9lem  9eti>o^nU(^e  Sonn 

für  ben  SWonat  ©e^tember  ^  ö.  37,". 

39,28.  40,3.   42,7.   43,6.   76,20.   95,4. 

113,11.  135,18.  177,1* 
setzen  an  jemanden  in  i^n  bringen 

198,5. 
setzen  bei  jemandem  leib  und  guot 

für  i^n  ßeib  unb  ®ut  einfe^en  392,23. 
setzen  ($rät.  ich  satzt)  fttUtn  296,28. 

309,16;  anberaumen  70,7. 102,6. 225, lO; 

einfejen  176,7. 
setzen  ain  apt  auf  den  altar  316, 18; 

setzen  bemlin  (IB&umc^en)  24, i9. 
seuberlich   —   das    stainops  was 

seuberlich  wol  geratten   toar  fe^r 

»o^lgerat^eu  233,25. 


sexsternlin2)em.  bon  sextern,  Sage 
Don  fcc^«  «ogen,  a»BIf  ölättcr  281,25. 

s  i  b  e  n  d  —  der  sibend  [tag] ,  ber  jiebente 
%a%  mä)  ber  Seife^ung  einer  Derjior» 
benen  ^erfon,  an  »eifern  ber  jtoeite 
©eelengotte^bicnjl  abgehalten  »urbc 
144  ^nm.  1. 

sider  feit  69,2.  123,».  143,1.  133,20. 
186,6. 

sindtlich  %\>\.  fünb^ft  14,6. 

sinnig  —  wider  sinnig  werden  au^ 
bem  3iifl<itt^^  ^^^  SBa^nfinne^  »ieber 
jur  ajemunft  fommen  132,i. 

Sitten  —  aufP  den  edlen,  adeligen 
Sitten  na^  ber  ^rt,  bie  bei  bem  9lbel 
im  ®ebrau^  »ar  84,8.  272,*-9;  sie 
(bie  fd^tvarjen  SRon^e)  sollten  ain 
ampt  singen  nach  irem  sitten  80, 20. 

sitz  m.  —  sitz  oder  schloß  31,3*7.  32,5. 

sieht  —  ze  tode  sieht  fc^lagt  66 
%xm.  1. 

so  eine  bei  9lem  febr  oft  t^orfommenbe 
©ontinuatiD-^Partifel  j.  ö.  10,2.  18,*. 

58,13-18. 

soffy,  soffi  ©(^a^  25,i*-7i2. 

soldan  67,i*i5. 

som,  somm  @umme  36,3.  64,5.  74,27. 

99,8.  119,11.  143,27.  278,6. 
sonderlichen   ungetoöbnli^  363, 12; 

sonderlich  in«befonber«  1,3. 380,87; 

sonderlich  ^b).   mertU)ürbig   1,5; 

^erbonagenb  l,i5.    iBgl.  au^  beson- 
der, 
sorgfeltigkait^interbalt  150,*. 
so  wol  —  wie  ebenfo  (gut)  toie  146,2*; 

so  aber  ba,  tt)eil  aber  1,20. 
sparten  zu  f^errten  ju  97,8. 
speckpüb  6(^im^fname  231, i7. 
speco  —  in  speco  jlatt  in  specio? 

297,28.  specius  ©efdngnig  für  ®ei(l* 

li^e.     6.  8rin(!fmeier  Gloss.  dipl. 

6.  564. 
speisen,  speissen  einschlos  edmit 

aüerlei  berfe^en  44, 12. 191,7.  339,i5. 
sperren  sich  SBiberjianb  leiften  94,7; 

speren  ($rät.  sparten)  etwas  ti  ber« 

^inbem89,i. 
spieser  ßanjentrager  124,33. 
spiller  6^)ieler  79  9(nm.  1. 
spilti  (man)  fpielte  79  ^nm.  1. 
sprewssin  m.  ^t\%tx  an  ber  ©onnen* 

u^r  64  ?lnm.  2. 
sprüch  %n\pxüä}t  236,25. 

staig  /.  ^eile  9ln^öH  Mcr  SBeg 
337,2^30. 

stainin  mj.  bon  ©tein  302,28.  303,5. 
stallen     ^amen     (Dom    9lo^)     48,8. 
133,18-20.  @.  e^meller  [HI  6.  627. 


438 


®Ioffar. 


stameti,  stammeti  eine  9tTt  aeto))et> 
ter,  bidet  unb  jlaifei  IBaumtDouenjeug 
24,2.T.  e.  ©^mib  2Bb.  6.  506. 

Btarckh  mj.  gefunb  369,2. 

starck  werden  toiebet  gefunb  toetben 
15». 

8tat,  statt  von  st&n  {le^en  a*  9. 36,4-30. 
96,24.  281  «.  398,2^. 

stat,  statt/  etabt  3,6.  68,17.  315,»; 
stetlin,  stettlin  2)em.  22, lo. 
27,".  327,i»-i7;  Btätlaoh  a)em. 
324,4;  jtattamann  349,8»;  statt- 
pfeiffer  166,';  statttantz  ein 
bon  bet  @tabt  ^u  (S^ren  eined  Dornet' 
men  ©afie«  beranflaltetet  Xanj  157,2. 

stat/.  eteüe.  Ort  305,29.  315,i3;  wal- 
stat/  329,2. 

stattut  $Iut.  ^norbnungen,  6a^ungen 
78,1«. 

stätzs,  stätz,  stetzs  ^bb.  f!et^ 
12,26.    100,5.    103,4.    131,28.    175,8; 

stettigs  98,15;  stett  mj.  11,». 

Stelen  nach  etwas  ed  in  erlangen 
fud^en  53,15. 

stellen  nach  einem  ort  ^^  bort^in 
jur  iRieberlaflung  begeben  —  gen 
Augspurg  heyraten  und  stellen  60 
3lnm.  1 ;  von  einem  ort  —  vom  hoff 
32,2. 

sterbent  m.  bie  ©eu^e  162,8. 
163,1M81519   165,22-26.  203,6.  212,5; 

sterbende  leuf  162  9(nm.  5. 
8 1 err en  $lur.  ©teme  70,3-5;  steren- 

secher  9ljlronom  204,i5-i8 
steuffvatter,  stieffvatter  49,i-8; 

stieffsun  86,16. 
stimpfieren    berunglinn>fen    399,  i4. 

6.  feirlinger  2Bb.  @.  416. 
stirmeren    ©türmer    —    kirchen- 

sch&nder  und  stirmeren  388,8. 
stock  fi».  D^)ferfiod  in  einem  ®otte^» 

^aufe  132,5. 
störckest  @u]p.  ju  starck  5,i5. 
strafen  jemanden  i^n  tabeln  14,''; 

jemandem  139,«;  straff/  399,i5; 

sträflich  —  sträflich  sagen  tabelnb 

fagen  153,7. 
strälen  sich  ($)at.)  f&mmen  234,6-7. 
Sträuchen  firauii^eln,  {lol))ern  307,^6. 
Strauß  /  ©trage  337,4  338,6.  339  »; 

str  ausrauber  104.14. 
streittig  %\>l.  ^anbelfuii^tie  237,4. 
stritm.  ©treit  363,4. 
stritzelin  ^em.ju  strützel  n)u(ftarttae 

5Ieif$maffe  56,»>.   ©.  ©^meüer  OBb. 

m  ©.  691. 

Stube  ®ef^Ie^terj!ubc  60  3lnra.  1; 
stüblin  30,7;    stubmaister  60 


9(nm.     1;     stubengegellschaft 

61,24. 

stül  excrementum  18,8o. 

stül,  stuol  Stribüne  für  bcn  ^rebiaer, 

(IRebner),   Äanjel  214,i7.  304,io-ii->5. 

374,2-6;       predigstuol      373,«; 

lehenstnol  383,«. 
Sturm/ bie  ©turmglotfe  101  ».382,8-i2 
Sturme,  stirm  $(ur.  5to)>ff(^mutf  ber 

Oloffe  369,26-84. 
stürmetz  jiürmet  ed  330,6. 
sturtz  m.  f*leierartiaer  Äo\)ft)u>  83,27. 

84,8.  @.  ©d^meüer  SQÖb.  m  ©.  661. 
suber  5lbi.  fauber  346,7.  ge^jujt  346,"; 

gesubert  gefäubert  346,5 

suffragi  $Ittr.  suffira^anei  313,15 

Sündern    sich  von  jemandem    i^n 

berlaffen,    bon  i^m  abfallen   393, w. 
394,22-82.    395,9-22.    396,22-28.  397,«». 

398,13. 
sandfluß,    sündtflus   m.    152,2f. 
204,13-16. 

sundrung  /  ©onberung,  Unterf^ei* 

bung  352,36. 
sunnderlieb   befonberd   lieb  in  bet 

5lnf^>ra^e  351,i9. 
sünne  ©ö^ne  317,28. 
s^nssün  ^nfel  2,i8.  Sgl.  enigklin. 


Tabes  —  tabes  sins  sein  Hob  fein 

297,18. 
tachwerck  5,2i.  45,5,  76,16. 
täding  Unter^anblung,  »ertrag  320,7; 

tädung  /  335,10;  tädingsherr 

353,21. 

tädin^en,  abtädingen  ber^anbeln, 
unterbanbeln  23,io  (bier  „abfpeifen'O. 
43,4.  91^1.  125,20.  129,23.  223,6.  225,« 

(tädingotten  3.  qj.  <p(.  qjrat.!  103,« 
104,21;  taidigen  330,8t. 
tafel,  taffei  /  »ilb  307,26.  308,4. 
310,26. 

tag  geben  jemandem  i^m  Armine 
fe^cn,  an  »el<^en  er  ft^  ^u  jleUen  ^at 
339,18;  ain  tasen  nahen  eine  9e« 
ratuna  abgalten  228,6. 

täglichen  ^bb.  t&gli«^  14, ». 

taugenlich  mi-  taugli^  398,23. 

tett,  tet  f.  tun. 

teuchlen  $lur.  9id^ren  ^u  2Ba{fer« 
leitungen  83,5-8. 

teufelhefftig  teufUf(^  227,8. 

teurin  /  Xbeuerung  132,«.  141,«. 
173,18. 

there  $Iur.  Don  thor  363,";  törlin 
2)em.  106,12;    thörlen,    therlen 


®bff<iv. 


439 


t>m.   (Plur.   366 ».    370,».    386,22; 

torwart406,»6 

thigen  t>on  gedigene  ©efammt^eit 

bienenbci  ßcute,  f^>dter  in  thigen,  tigen 

t>eitüiit  unb  enbU^  in  tie^  berbot» 

ben  222,15. 
thürr/.Sl^üre  182,12. 

tili  n.  3aun  Don  Brettern,  ^^attenjaun 

157,17. 
tochter  SD'lab^cn  —  aine  jung  toch- 

ter  219,1». 
todfell  $Iur.  9(nteil  bed  ®runb()etten 

an  ber^intetlaffcnf^aft  M  toerjlorbcnen 

©runb^olben  222,io. 
todsieohtotfront  168,6. 
toren  *piut.  bon  toret  iauBc  305,2i.  @. 

e^metter  2Bb.  I  e.  455. 
torft  (man)  burfte  96,10. 
trabanten  ^u^danger  im  ©egenfaj^  ^u 

berittenen  333,28.  338,27.  386,24. 

tragen  etwas  in  jemanden  ed  i^m  ju^ 

ttaacn,  benunjicren  365,5. 
tr&glich  ^-  nutalich,  leidenlich  und 

träglich  60  9(nm.  1. 
traid  ».  ©etteibe    56,3.   75^8.  333,8. 

339  21. 
tratten  jie  bto^ten  367, is. 
traum(Sittmm) — ainbalckoder  träum 

191,3. 

treffen  —  treffen  in  das  gut  75,2i. 

treffen  (»JJrät.  traff)   —  die  prand- 

schatzung  traff  ain  gros  gelt  machte 
Diel  ®elb  au«  226,10. 

treffen  (^rat.  traf)  miteinander  mit* 

einanber  tdnn)fen  10, 11. 
treffenlich  «ttbi-  tt)i*tig  109,5.  393,25; 

geeignet  328,i3.  354,2. 
treiben  gespött  aus  jemanden  mit 

i^m  211,27;  aus  etwas  139,io. 
trieg  (fie)  trüge  (Don  tragen)  22, i3. 
tringen — in  ungnad  tringen  bringen 

153,6. 
truche  Äifie,  @atg  34,".  302,i2i*-29; 

trüchel2)em.  13,«;  trichlinSDem. 

18,3;  trüchlin  302,«. 
trümetten  135,«;  trumetter  371,31. 

372,25.  373,16.  380,36.  381,21-33. 

tun  ains    ein   Derbiec^erifd^ed   Untet« 

nehmen  toogen  168,2;  ein  triegerifii^e« 

Unternehmen  »a^en  328,29. 
thurn,  turen6tng.  u.  $Iur.;  thürn, 

thüren^piur.  5,»-2o.  29, is«  35, 1*. 

63,19-28.  64,5.  107,6.  182,9-ioii. 216,20. 

302,4.  313,11.  314,1.  317,17.  381,i*i7. 

pulferthuren   182,6;    thurnlin 

2)em.  64  ^nm.  2;  thurner  2;^ürmer 

406,24. 

turren  anon.  93b.  toagen,  ft^  getrauen, 


$rat  dorst,  torst  ((Eonj. törst)  35,«. 
184,2.  2U,19    274,15.  279,13.280,30; 

dörst  (eonj.)  219,i2. 
tüttlin  ^lur.  2)em.  vx  tute  mamilla 
48,10.  @.  aud^  duttlin. 


Übelbachen  fc^lecf^t  gebaden  78, 1. 

überkomenbetommen,  erhalten  121,2i. 
158,20.229,8.271,20-21. 

übertragen  jemanden  einer  saohe 
iin  berfelben  überleben  400,  lo. 

übertrin^en,  überdringen  je- 
manden t^n  umbrdngen,  ind  ®ebrangc 
bringen  304,6.  346,3 

uffpringen  in«  2öerf  fe^en  355,4-5. 

uffschlewsßt  aufwiegt  348,*. 

uhr  —  zu  ainer  uhr  um  1  U^r  376, i; 

umb  die  siben  uhr  377,22;  umb  sehs 

uhren  390,19;  zu  siben  uhr  379,^0; 

zwischen  4  und  5  uhren  405  ^nm.  1 . 

@.  au^  unter  hör. 
umb  —  umb  gros  gut  helfen  ju  großem 

®ut,  @m\m  öerfelfen  77,«. 
umbschlagen  mit  ber  Trommel  aOar* 

mierctt  391,21. 
umgÄn  ju  ®runbe  ge^en  117, 16. 
unbeißig  —  ain  unstössige  und  un- 

beissige  antwort  geben  eine  bünbige, 

ni(^t  mi^jutoerjle^enbe  3lnt»ort  153,  i3. 
unbesint  tta^nfinnig  49,6;  es  get  im 

ain  unbesinnte    weiß  zu  er  toirt 

momentan  unjurec^nung^fd^ig  297 ,21. 
und  ni*t«fagenbe  Sütt^ariifel   120,i5. 

139,14.  173^7. 

und  BS  sondern  344, 15. 
unda  bial.  unten  55  ^nm.  6. 
underhalten    erhalten,    Dert^eibigen 

151,27. 

underkeffel  Unter^dnbler,  3»if*«n* 
^dnbler  141,6;  roßunderkewffel 
s  rostauscher  203, i5.  203  ^nm.  2. 

underredt  f.  Untembung  375,27. 

undersiech  ftatt  sundersiech  le- 
prosus  102,11. 

underzogen  —  altes  herkomen,  mit 

gelübden    nochmaln     underzogen 

bur^  ®elübbe   erneuert  unb  bcfcffigt 
354,24. 

unentgentzt  ^bj;.  t>oU,  gan)  149,ii. 
u  n  erkhanntnus  /.  Unerfenntlic^feit, 

Unbantbarfeit  400,6. 
ungeessen  o^^ne  ai  effen  16, lo.  111,23. 
ungefarlichen  iabb.  ungefähr  385, 16; 

ungeverlich  405,i5. 
un gehörend  ^bj.  nx6)i  ^drenb,  taub 

304,28.  305,21. 


440 


®Io{faY. 


ungehorsame/,  f.  gehorsame. 

ungehort  unet^dtt  331,t>. 

ungelt  ittbirefte  ©teuer  159«.  i60,i. 

195».  196,91224.  231,15.    239I.  baju 

5ren«borff,  öcil.  III  im  I.  »b.  bet 

5(ua«buraer  ©tronifenu.  (Rieglet,  ®ef(^. 

löaiem«  ob.  m  6.  735  5lnin.  1. 
ungemein  —  sonderliche  und  un- 

gemaine  personen  ^erDonaaenbe  *Pet« 

^nli^feitcn  151,i*. 
ungeredt  —  er  lag  ungeredt  oine  bic 

©^>rad^e  »iebet  ju  erlatiöen  318,32. 
ungeschaffen  mj.  migöej!attct  20,«. 
ungeschickt    unaceianet,    un^affcnb 

155,28.  368,1;  td^j^W.  tinbif*  131,29. 
ungesparts  leibs  xmd  guotts  o^ne 

ßeib  unb  ®ut  ju  f(^oncn  400,25. 
ungestemikait  Ungeflüm  177,3. 
ungewarnot  —  er  zoch  ungewar- 

notter  sach  für  die  statt  opne  ge> 

warnt,  b.  ^.  bie  ge^bc  aitaefünbiat  m 

^aben  101,25. 
ungezweiffelt,       ungezweifelt 

feinen  Sweifel^egenb  374,32;  unjweifel* 

^aft  395,1-20. 
ungrundtm.  Untoa^rfteit  365, 10. 
un gründlich  5lbi.  untoa^r  391,2. 
unhil flieh  werden    ji$  ni^t  me^r 

Reifen  fönnen  127  9lnni.  3. 
unschädlich  machen  etwas  ed  alc 

unf^dbli^  ancrfennen  150,  n. 
unschidlich     feinbfelig,      untt)irf4^ 

353,28.  93^1.  ©(^meUer  2öb.  m  6.  325. 
unstössig  f.  unbeisslg. 
untreglich  unertrdgUd^  —  a&  schwer 

und  untreglich  385, i'^. 
untz,  unntz  $rd:|>.  u.  (Soni.  Md  47 

«nm.  4.  203  «Knm.  2.  309,io.  345^23. 

347,28.  348,*'-2i.  352,8-28. 

unverantwort  unbeanttoortet  14,82. 
unverlengt  fofortia  397,iö. 
unverwcisentlich  untabe^^aft,  for» 

reft  385,1. 
unverweislich   untabel^aft,    corrett 

60  ^nm.  1. 
unvirseligkeit  SD>{andeI  an  IBorfld^t 

243  ^nm.  2. 
unwill  m.  Jeinbfeligfeit  231,i2. 
urgicht/.  erjtoungene  5lu^fage  eine« 

befangenen  bor-  ®eri(i^t  46,9.  86,21-24. 
Urlaub    Olbf^icb    312,»;     ©ntlaffunö 

167,1819. 312,28.  365,25. 383,2;  urlab 

20,5.  167,20;  Urlauben  jemanden 

i^n  entlaffen  364,9.  365,8. 
ur pittig  sein  erbBtiß  fein  399,2. 
ußgeben  stallung  bie  Stauungen  an« 

weifen  345,i9. 


ußträglioh  erf))riegIidS)  —  ußtr&glich 
und  erschießlich  354,45. 


Wa  9Cbt).  »0  19,26.  60  9lnm.  1.  116,io. 

145,3.  164,18.   222,11.  276,?.    304,«; 

wa  ßoni.  Wenn  125,8. 
Waffen  2Bat>^ett  38,«. 
waiarm.JEBeiter  336,12. 
waidenlich  ^bj.  flattli«  32,4. 
wainder  —  mit  wainder  stim  mit 

weinenber  ©timmc  311,«. 
waist  (man)  »ei^  31,8o.  105,20.  143,«. 

176,10.  214,8. 
walchen  SBdlfc^e,  Staliener  24,5-8-9 
wall/  2Ba^l  316,17. 
wameshemett  f.  hemet  wames- 

ser  $Iur.  )9on  wames  8etletbung  be« 

giunn>fe«  369,8- 11. 
wann,  wan  ^onj.  benn  16,8.  18,5-29. 

303.8.  322,8.  323,5.  337,17.  384,9 
warendt  (fie)  Waren  42, n. 
Warnung  —  in  wamung  sein  in  9e« 

reitf^aft  fein  386,«. 
wartz  —   gen  Montz    wartz    gegen 

ÜRonsaju  171,1«. 
was,  wasen  regelmd§ige  Jorm  für  (er) 

»ar,  (jie)  toaren  j.  lö.  5,i.  11,4  13^7. 

20.20.  22,«.  36,17. 

wau  Qtbto.  m  173,1.  186,8.  189,7. 
199,8-«i4.  208,4. 

wechsen  «bj.  bon  ffiadS)«  371,83.  372,8. 

weder  (üergleid^enb)  aU  2,28.  n^w. 
100,19.  116,24  126,21.  186,9«. 

wegelin2)em.  SBdgelein  54,9. 

wegern  etwas  e^  jurürftoeifen  395,8; 
*Part.  gewegert  396,29. 

wegen  —  under  wegen  komen  je- 
mandem auf  i^n  flogen  337,«. 

wei-chin/.  bie  qjm|lertt)ei^e  79,«. 

weichnechten  25,«.  44,«.    47 ,20. 

68.21.  83,20.   120,27.    141,20.   175,1«; 

weichennachten,       weichen- 
nachten  312,14.  314,26. 

weidan  SBoiwobe  164,7.  242,20. 
weil^onj.  Wd^renb  45,«.  46,20.  58,«. 

100.9.  104,28.   113^12.   119^10.  185,». 
195,9. 

weil  noch  nicht  war  bebor  no^  toar 

147,5 
weinzieher  SBinur,  5tüfer  39, «5. 
weiden  —  in  weiden  in  SBdlbem  65,«. 

56,9. 
well,  wöl  (C^ont.<Prdf.)i*tt)oflel4,ii-«7. 

94,«;  geweit  getöollt  74,88. 
wellicher   »el^er,   ieber,    ber   58,i. 

87,11.  226,8. 
wenisch  ttienerif^  397,«. 


^loffdt. 


441 


werben/.  9lofle  ^um  9(ttf§ie^ett  243 
3tnin.  2. 

werben — des  kaisers  fromen  werben 
fi^  batum  bemühen  380, *». 

Werbung  —  auf  ir  werbimg  auf  i^l 
»orbringen,  »or^alten  40  Slnm.  2. 

werchtag  aGöerftag  214, iß.  280,49. 

wer  nurtocr  immer  381,28. 

w  e  r  o  t  (er,  e«)  to&^rt  348,*. 

Wesen  —  wesen  oder  wonung  irgend- 
wo haben  19,2?;  mit  wesen  irgend- 
wo sein  20,'';  wesen  haben  mit  je- 
mandem Umgang  baben  mit  i^m  86,2«. 

westOnb.)  tougte  50,6.  61, lo.  131,20. 
166,20.  182,11.  186,3.  230,9  296,i7. 
302,26.  303,1.  318,17.  334^12.  338^18; 
(©onj.)  tt)ü§te  12,1-8. 17,8. 143,80. 166^27. 
371,»).  382,6;  west  (man)  fannte 
42,12.  45W;  gewist  gett>u§t  16,12. 
143,8.  151,30.  164.2;  gewest  18,» 

34,22.  100,29.  118,27. 

weter,  wettern.®ett>itter29,i6. 160,". 
weterfierer  «dbe^fü^rer  78,1». 
widerkeren  crfe^en  331,2. 
widermals  9(bt>.  abermals  371, n. 
w  i  d  e  r  s  p  i  1  bcr  SBa^r^eit  »iberfpre^enbe 

Sorfpiegelung  391,2. 
widerwert  ig  —  meine  widerwerti- 

gen  meine  ®egner  150,«;  —  155,27.  _ 

entgegengefefet,  in  Söiberf^ruc^  fte^enb 

384,19. 
widerwil  —  rottung  und  widerwil 

«Auflauf  unb  Unruhe  390,8i. 
widlin  —  ain  widlinlerchen,  an  einer 

SQBeibenrutbe  jufammcngerei^te  8. 178,^. 
wiem  mm  180,2«.  272,®. 
wienig  wenig  139,9. 
wiestin/.  Söüfie  68,11. 
wietlichmj.Wüt^ig  151,21. 
willigklichen  Olbö.  gern  198,2. 
winterpan  ©^tittenba^n,  ©^neeba^n 

25,16.  142,12. 

wird —die  küniglioh  wird  (9Bttrbe)= 
ber  itönig  344,  "•  16-26.83;  die  bischof- 
liche wird  =  ber  öif*of  354,6. 

wirdet  =  wird  345,«.  347,2«. 

wirg  t)on  wirgen  —  speise  von  sich 
wirgen  Würgen,  öon  |t^  geben  14,26. 
18,24;  gieh  wirgen  von  der  rieht  (f. 
rieht)  14,85;  wirgen  intr.  18,2i. 

wischen  —  hermr  wischen  ^crt)or» 
htt^tn  70,". 

wissen  »eifen,  anWeifen,  lehren  399, 20. 

wittibin  (@ing.  unb  *piur.)  367,19-22. 

wol  —  wol  wohin  komen  o^ne  einen 
Unfall  erlebt  ^u  ^aben  77,i. 

wölt  (man)  wäbtt  316,18;  wölten  (fte) 
»aalten  316,1« 


wör/.  St^re,  «bwe^t  105,i«.  193  ». 
212,1*;  werr  —  werr  und hüt  SBe^rc 
unb  @^u^  353,30.  —  wer  226,20-23. 
382,18. 

worde  =  Würbe,  Werbe  346,5. 

wort  thun  —  das  wort  thun  jeman- 
dem in  ainem  ratt  für  i^n  im  Statte 
ba^  2Bort  führen,  i^n  im  Statte  ter« 
trrten  126,  is. 

wuchen/.  SBo^e  110  «nm.  3.  333,«. 

wund  DerWUttbet   10,i«.   43,i9.   54, 18. 

130.7.  320,8.  332  M.  334^10. 

wunderlich  —  wunderlich  werden 

ungebalten  werben  74,33. 
wutt  ^rdt.  bon  waten  301,8. 

Zagel  S^ud^i^d^d^i^^  ^^^  ^engfie^ 
48,3-6-9. 133,16;  zegelinSDem.  133,18. 
@.  ©(S^meHer  IV  @.  229. 

zaichen      SBunbermc^en,      SBunber 

32^10.12.17. 

ze  flatt  zu  beim  Snfintti»  j.  lö.  25, i7. 
37,15.  302,2  344,1«;  in  Sufammenfe^* 
ungen  aller  3lrt  j.  ö.  328, w.  336,21. 
352,15. 

zech/.  93crwaltuttgbe«iHr(^enbermogen« 
94,11-15. 

zech  —  zecher  wein  =  vinum  pendu- 

lum  117,18-16.  ©^meüerlV  @.  238. 
zedelm.3ettel  302,19;  zedlen  <piur. 

«Pa^ierblätter  121,«>;  zettelin  a)em. 

SBa^ljettel  144  «nm.  1. 
zehauffen    komen    fic^   jufammen 

f(^aaren  330,19.  @.  ze. 
zehend  —  der  zehende  tail  89,22; 

zechend  170,5;  zechen^e^nl22, 15. 
zehilfen  haben  jemanden   i^n  al^ 

Reifer  ^aben  320,9;  zehilf  schicken 

327,5.  _  324,7.  327,18.  331,2i. 

zeichen  25b.  jei^en,  befd^ulbigen  7,6 

193,«;  *Prät.  zig,  zieh  lOO,»-«» 

164,16;  gezigen  127,i. 
zeine  ß&une,  Umzäunungen  382, 1. 
zeit  jcitig,  frü^)  56,". 
zeit  —  auff  der  zeit  ju  ber  Seit  38,«; 

auff  zeit  81,9;    mitler   zeit   154,^ 

399,21;  in  mitler  zeit  367,io. 
zeitten  —  zu  zeitten  gern  bon  fRm 

gebraust  für  „man^mal"  j.  lö.  101,6. 

115,19.  117,7. 131,18-24. 133,11.  173,22. 

181,18.  185,18.  233,2;  ye  zfi  zeytten 

zellBÖUe  223,1. 

zelten  m.  «=  libum,  Äu^en  18,18-22. 

2}gl.  airzelten, 
zenndel  eine  9lrt  klaffet  344,22. 
zenten  (@ing.  u.  ^lur.)  3«ntner  35, 1«. 

181.8.  232,28;  aentner  181,6. 


442 


(2H0ff«i. 


zerbrechen  (serprechen)  die  kirehen 

pc  jetjiören  320,»;  das  gwelb  35,8. 
zerff&n  ein  @nbe  nehmen  335, i. 
z erneuen    $rdt.   Don   zerhauen   in 

Stummer  (plagen  330,2i. 
zerlich  ^b|.  sumptuosus,  tettod^nt 

116,7,  6.  e^mettct  IV  6.  282. 
zerrünen  —  das  brott  was  zerrönen 

ausgegangen,  ju  @nbe  gen)orben  74,26; 

pulferundkugel  ist  zerrünen  339,^''. 
zerschniten,  zerschnitten — zer- 
schnitten hosen  gef(^U(te  ^ofen,  bie 

bttt^  bie  6^lije  ba«  Unterfuttcr  fe^en 

lajfen,  baS  jum  2:^eil  but^  bie  Öffnung 

^erau«ge§ogen  ijl  369,8-i2. 
zerströt  aerjireut,  getrennt  330,^9. 
zeug   exercitus   jcriegduttg, 

3:ru^^)en  193,  »2. 219,»  (ihiegdaeug,  ®c. 

^&tf).  311,014  328,9  331,12.  333,10; 

raissiger   zeug    JReiterei    42,i2. 

218, w.  224,16-22.  225,1.  322,  w.  326,". 

Sgl.  raisig. 
zeugknuß/.  äeugf^aft  302,2i. 
zieehen,  ziehen  ein  kind  eS  auf» 

jieBen  86,". 
zieonen  sich  auff  etwas  ftd^  barauf 

bejie^en,  jiü^en  136,w. 
zig  f.  zeihen, 
zimlich  5lbJ.  angemcffen,  entf^)te^cnb 

141,1«. 
zimpt  (e0)iiemt3O3,2S. 

zinaerm.  3ünbet  (bei  einem  (^t9e^r) 

30,8-10. 
ziperlin  n.  tPobagia  32,20. 
zipflen —  der  sterbend  zipflet  hin 

und  her  in  der  statt  bie  @euc^e  tritt 

batb  ba  balb  bort  (mit  einseUien  Sätlen) 

auf  162,6.  —  162,20. 

zirckel  m.  $rei«  auf  ber  ©^eibe  57,*. 

zitt/.  Seit  353,6.  354,1*. 

zsagman   ~  vor   (Dor  ber  C^la^t) 

zsagman  machen  ^norbnungen  toegen 

ber  ^lünberung  erlaffen  337,2». 
z  u  •—  zu  durst  sterben  bor  S)urji  jlerben 

173,17.  174,1;  zu  hunger  st  33,i;  zu 

hungers  tod  sein  33,8.  (vor  hunger 

St.  33,* ) 
zuberlin  S)em.  @*aff  405, w.  406,2». 

407,11;  f.  auc^  schaff. 
Zucht  —  Zucht  und  eer  ^ufmettfam» 

feit  unb  ^^rerbietung  162,22. 
zucken —  herab  zucken  ^erabreifien 

297,28;  auß  dem  mund  zucken  reifen 

307,7. 
zu e  st&n  —  mir  stat  etwas  zue obliegt 

ettoa«  }ur  Qhclebigung  385,2». 
zugm.eittff(^ub  323,17. 


I  u  g — an  ainem  zug  oder  sail  abfahren 

jt^  baran  ^erunterlaffen  5,0.  —  243 

9(nm.  2. 
zügepuren  §tt»etfen  323,». 
zugeschickt  jemandem  i^m  beige« 

geben  304,». 
zukunfft,  Zukunft/,  ^nfunft  HO 

9lnm.  3.  129,18. 
z&legendie  praut  bad  IBeilager  beran« 

Stalten  93, i8;  sich  zu  seiner  praut  zu- 
egen  157,^ 

zusagen  bro^en  14,25. 

zusammen  heben  sich  {t(^  ju« 
fammenrotten  23,8. 

züschlewßt  suf4Ue§t  348,^ 

z&spruch  haben  zu  jemandem  ^n« 
f^ruc^  ^ben  an  i^  40,8. 

züthan  haben  den  sdirancken  i^n  ge* 
Wloffctt  galten  348,». 

zütrincken  7,8.  28,«.  29,".  87,2. 
92,11.  116,8.  »gl.  e^metterl  6.494. 

zuvor  —  zuvor  wenn  um  fo  raebr, 
Wenn  151,». 

zwaineutr.  Joim.  24,i«.  48,io.  133,1'. 
333,80.  334^4;  swen  (beim  3){a^c.) 
24,18.  28,8.  35,16.  36,3.  132,12  141,4. 
149,1*.  298,2*.  322,7.  334  ».  338,2 
345,1.  366,21-27.  385  ö;  »wo  (beim 
$em.)  44  9(nm.  2.  81  9(nm.  2;  zwu 
(beim  Sem.)  15,».  18,25.  61,4.  102,20. 
156,28.  304,18;  (beim  SWadc.)  344,«; 
zwuo  (beim  ^em.)  366,7;  zwufach 
369,2*. 

zwaintzig  gtoanäg  61, 10.  305, i5. 

zwaintzigist  (DrbinaUa(l)  278,25. 

z  weif  er  Cudfd^ug  ieber  ^unft  bon  ^df  f 
$erfonen  (fte  feigen  bie  S^dU^c»  i^cr 
einzelne  bon  i^nen  ein  d^oUet)>  Sgl- 
Sren^botff,  9eiL  I  im  1. 9b.  ber  «ng^ 
burger  ^^ronifen  @.  140  ff.  —  48. 1. 

366,2*28. 

zwelffpotten  —  derzwelfipottentei- 
lung  »  divisio  apostolorum  355, 10. 

zwerch  ^b).  quer;  zwaier  iwerchen 
fingerlang  48,10. 280,18;  zwerchfinger 
133,10;  ain  zwerch  band  48,7. 

zwilach  —  zwai  zwilach  S^viOinae 
310,1*. 

zwiling  grober,  bo)>peIbrd^tiger  @toff 
110  «anm.  3;  zwiloh  274,10. 

zwischen  ^&^.  mit  bem  &t\\.  314,7. 
339,1*  349^13.  370,10;  mü  bem  a)at. 
22,2*.  129,1;  z wuschen  mit  be» 
2)at.  347,1*. 

zwiträchtigkait  /.  3tt>ietra^t  8,8; 
ain  zwitr&chti  322,21;  zwl« 
tr acht  57,810. 


^erfonenberjet^ntli. 


Abensberg,  ®ef*l.  335,22. 
%h^Ux%,  ®eotg  t)on  195,5. 

ST^omad  t>on  130.  185.  186,f 
«Met,  *P^m^^  84,«. 
«bolf,  SWeiiler,  «PtofefTor  in  Sngoljlabt, 

f.  unter  (Ponnetter. 
5lc0^^tcn,  Sultan  »on 
j(anp  ®^an>n  67.  68. 
SumanBcg,  fein  IRa^fofgcr  68. 
5lffcnpein,  Dr.,  Slleic^3fammeracti(^t«pro» 

curatot  34;  fein  Srubcr,  ein  a^feiflgtt,  34. 
@t  5lfra  302,".  303. 
«^eim,  aöolfoanö  t)on  360,«. 
^iAa4.  ein  ä^eber  Don  219. 
^li^elin,  «Peter,  ber  «ptofog  be«  f(^tt>dbi. 

fc^en  Sunbe«,  239. 
^leanber,  ber  )>ä^tlli^e  Seaat  auf  bem 

9flei^«tage  juaBorm«,  143,3o.  i46. 147. 

156.  166". 
et.  «nailaPtt«  306,». 
5(nbe^«  (^eiliger  öetg),  ^bt  bon  f.  unter 

Sandmann, 
«n^alt,  Surft  »du,  »olf  370,».  373,5. 
6t.  5lnna  11,«. 
3lttna«  H  ^anna«)  151, 2^. 
^ottonia  (9(^)>el),  bie  2)ien{imaab  ber 

»etruaerin  %ma  ßaminit  12^,».  13. 

14,2. 18. 
^ptl,  Dr.  3o^ann  196,'. 
Aragon,  jtonig  ))on  f.  unter  Spanien, 
tttraon  f.  @gen. 
3lrat,  9lnton  54,". 

Sem^rb,  ^o^fl  }u  @t.  IDTori^  230. 

Ulri^,  Sürgermeifler  bon  ^adburg 

unb  $au)>tmann  be^  f^to&bif^en 

»unbe«  21.  22,2.  239,". 

«fdS)^aufen,  $an«  3öra  Don  194,*. 

9CtIanfee  piltenfee?),  Sodann  bon,  2)om» 

bifor  in  «ug^bura  128,5.  202,*. 
^luffeg,  SBolf  ^einri^  bon  194,^2. 
^ugdburg,  Sifd^öfe  bon 

€t  6im|)re(^t  35.  301,2«/303,<. 


JRiböara«  302,». 

@t.  Utrt*  303. 

«Peter  bon  ©Naumburg  299.  309,  w. 

314,1«.  316.  322,1. 
Sriebri^  bonBoUern  351.  352.  353. 

354;  fein  »urfigraf  352,38.  353,*; 

fein  atentmeiper  352,82.  353^4 
^einri*  bon  ßie^tenau  41. 72, 1*.  73. 
©iripo)pb  bon  ©tabion  72.1».  73. 

79,1.  83.  102,25.  124.  127.  128. 

138,10.  141.  154,5.  177,11.  185,*. 

216.   223.  224,17.   230.   357,23. 

389,22. 
SGÖei^bif^of  bon:  2)ieminger,  9War» 

tin,  öif^of  bon  3lbrambtt,  306,5. 
S)omca^itel,  ba«  51,2  i67.  353,7. 
a)omtüiler,  ber  304,85. 
2)om^farrer,  ber  201,*. 
$1.  Äreuj,  ber  «Pfaner  bon  20,  n. 
6t.  SKort^,  ba«  ^o^itel  bon  51,2. 94. 
bie  3^^  bon  94. 
ber  Pfarrer  bon  94,io. 
6t  6te^>^n,  ber  «Pfarrer  bon  39,2i. 

5tug^bura,  ber  grauenwirt^  bon  123,i*. 
ber  genfer  bon  65.  66. 


6t.  Babila  (»albina?)  306, 20. 

IBaben,  SRatifgrafen  bon 

3afob  298,18. 

Äarl298,i8.  323,16.  336. 

öcm^arb  298,«. 

«P^ili^^  177.  240,20;  Jafobda,  feine 
5toc^ter,  bieiSema^lin  bed^erjog^ 
SBit^elm  IV.  bon  öa^em,  177. 

«IJ^argaretta,  eine  2:od^ter  M  fOiaji» 
grafen  3aJfob  bon  Saben,  (^ema^tin 
M  OHarfgrafen  ^bre^t  «^iOe^ 
bon  »ranbenourg,  316,23. 

IBogUone,  ®iam)poIo,   ber  S^rann   bon 
«Perufla,  132. 


444  ?erfott.ctti)erjei^tti§  (öamBetg,  öif^Bfe  t).  —  ©taunfc^ttJ-^ßuneB.,  ^tt^h^t ».). 


8amBetg,  23if^öfc  bon 

«nton  toon  üloten^an  298,2i. 

Ocorg  toon  ©Naumburg  321.  322,26. 
324. 

®corö,  @*enf  t>on  ßitnbuta  102,28. 
124. 

SGßiganb  bon  ülebwi^  224.  227. 
@t.  öarkta  306. 

öarfüger,  ein  qSrobinjial  bct  349  «. 
©t.  »art^olomau«  306. 
öau^,  Ufe  (eißentli^  SBolf,  Ulti^)  334,i. 
93autngarten,  ©alt^afar  186,*. 

Dr.  ^eter  349,27. 

93a^etn»3ttgolflabt,  ^etjog  bon 
ßubwig,  bcr  ^ötferige  296,». 

S3a^ctn«ßanb«^ut,  ^crjoge  bon 

^einri^  ber  üleic^c  308,7.  317,20. 
ßubtiJig  ber  lRei*e  308,?.  3 1 7,».  3 1 8,3. 

319.  320.  321.  322.  323.  324. 

325.  326.   327.  329:  330.  331. 

332.   333.   334,16.   335,29.   336. 

337.  338.  339. 
®eotg  ber  ^ti^t  347, is.  349. 

93a^em'aWttn$en,^ei^ogc  bon  320. 321,  i«. 
@mjl  295,17. 

5tlbted^t  III.  295,«.  317,23.  319,24. 
Sodann  IV.  320,20.   . 

5llbred^t  IV.  52.  279;  beffen  ®emaV 
lin  itunigunbe  12. 13. 14. 15. 16. 
17.  18.  19;  feine  Äat^e  349,31. 
SQßil^elm  IV.  9,12  40.  41.  45.  51. 
52.  53.  65,2.  84.  85.  93,9. 102,28. 
103,16.  104.  105,6.  111.  112,20. 
124.  157,2.  165^7.  177.  I78,i. 
198.  201.  209.  210.  231,1.  232. 
236.  237.  244;  feine  »taut  3afo- 
bda  f.  unter  23aben;  feine  ©^tijefler 
©abina,  bie  ©ema^iin  be^  $er§ogd 
Ulrid^  bon  ffiürttembetg,  45.  53,7. 
104,7.  122,21;  feine  ©^toefler 
©ufanna,  bie  ©ema^Iin  be^  SWarf- 
grafen  (lajtmir  bon  JBranbenburg, 
935  feine  »rüber:  ßubtoig  45,i8. 
46,6.  52.  53.  224.  232,3.  372,2j 
ernfl  f.  unter  ^affau,  »if^öfe. 

©t.  »enebict  303,28. 

»enebict,  fiufa«,  ber  ÜRefeger  188,". 

»en^nato  f.  (pien^enau; 

»erfi^ingen,  ®d^  t>on  40. 104. 

»erlin,  ein  ^rebigermön^  bon  216. 

f8txn,  ein  „(Pfaffe"  bon  180. 

»ernauerin,  ^ngel  295,1"'. 

©t.  »em^arbin  305. 

»ejferer/  3BiH>eIm  toon  Ulm  349,8^. 

»ejiler,  Qttp^an,  ber  Sogt  {©tabtbogt 
bon  5tug«burg)  19,28.  54,».  141,« 


5tleranber,   ber  »ogt  (©tabtbogf), 
406,20. 

»irfner,  fieon^arb,  einzeiliger,  45.  46; 

fein  Stnt^t  46;  fein  Änabc  46,3. 
»laubeuren  (quio^eiren),  5lbt  »on  307, 1. 
»obenjiein,  Dr.  5tnbrea«  t)on  (^l^abt 

170. 
»ö^men,  iJönige  bon 

ßabi^lou«  rv.  (qjofhimu«)  f.  unter 

Sabi^Iau^. 
®eorg  (^obiebrab)  f.  unter  ^obicbra^. 
2BIabi«Iau«  V.  f.  unter  aBlabi«lau«. 
Subloig  II.  f.  unter  ßubttig. 
gerbinanb   f.   unter  itaifer,   röm. 
i^önige. 
»ö^men,  ©ölbner  321,i*.  322,".  324,«>. 
329,20.  330,5.  333.  334^1.  336,1.  338,2». 
339,20. 

»ommer^felben,  Sorenj,  Xru^fef  bon  f. 
(Pommer^felben. 

»o^fingen,  ^ieron^mu«  bon  IRSrblingen 
298,26. 

»orge«,  SWanuel  180, 10. 

»orgia,  (Jefare  {.  unter  tpd^fle,  5llejan- 

ber  VI. 
»ranbenburg,  ÜRarfgrafen  bon 

5«bree^t  5t*itte«  296.  298.  314^26. 

317,12.  319.  321.  322.  323.  324. 

325.  327.  328.  329.  330.  331. 

332.  333.  335,24.  336.  337;  feine 

grau  ÜRargoret^a  f.  unter  »aben. 
griebri*  H.,  ihirfürjl  298,«  322,8. 

324,14;  feine  ©^ttejier  SWarga» 

ret^a,  bie  ®ema^iin  be^  ^erjogd 

Subloig  Vin.  »on  »ai)em*3ngoI» 
-  jiabt,  309,8. 
Sodann,  ?lt*tjmijl  295,io.  298,1«. 

314,25;    feine   SoiS^ter  »arbara 

295. 
(Sajtmir  91.  93. 102,24.  124. 128,  w. 

129.  186,2.  215.  220,15.  224,". 
.   227,18;  feine  »raut  ©ufanna  f. 

unter  »at)em. 
®eorg  370,28.  371,14.  372.  373.  389. 
Soad^im  L,  ilurfürjl  108.  146,». 

154,4.  372,6.  388.  389,2.  407,«. 
5llbre4t,  ^od^meijier  M  !^eutf<(^» 

^enenorbend   383.  —   ©.  au(^ 

unter  ÜRaim,  ^btf^öfe. 
»ranbenburg,  »if^of  t)on 

^ieron^mu«.  ©cultetu«  154,5. 

»raunf^tteig,  ^erjog  t)on 

^einrid^  372, 1. 381,8. 389,23. 391  a; 
f.  au^  unter  »remen,  »ift^&fe. 

»raunf^tteig  »  ßüneburg,   ^erjöge  »on 
emfl  370,29.  373,«. 
•granj  370,29.  373,4. 


(Petfonenberaei^nig  (öremen,  iDif^of  t)on  —  Sinbetlin  (Sinbet),  itlau«).    445 


ötemcn,  ©ifc^of  toon 

(J^rijloj)^,  ^erjog  toon  öraunf^tteiö, 
29. 
33tena,  Sodann,  ^rebigcr  M  SWarförafen 

€)eotg  Don  iBtanbenburg  389,^9. 
»tfyen,  öif^öfe  »on 

©cbajlian  ©^Jtengct  230,». 
©cotg  »on  Öflerreid^  407,28. 
»Tütf,  Dr.  ©eotß,  futfütjil.  fd^jtf^et 

ieanjlcr,  374,2o.  376. 
JÖTubcr,  bügcnbe  274. 
»ruber,    bie   (@ölbner)    329,2*.   330,5. 

334,27. 
S3uben^>ofen,  ^ang  ßa^ar  »on  69, is. 
öuABerg,  V^ili^^)  t>on  350,*. 
»u^^eim,  $an«  »on  175,25. 
©uggen^ofcr,  (Paulu«,  9iat^«^m  in  ^lug«» 

bürg,  345,". 
S3tt^>ler,  i^onrab,  ein  öauer,  24. 
»urgauer,  Ulrich  297,i. 
Burggraf,  Ulri4  t>on  öurtenbac^  369,«. 
öurgunb,  ^erjoge  »on  f.  unter  ben  beut» 

f^en  i^aifern  unb  rßmifi^en  Äönigen 

(5larl  unb  Jerbinanb). 
»u«Ubiu«,  ^ieron^mu«  87.. 


Cam^eggio,   ßaurentiu«,   ber  ^&|)p^e 

ßegat,  372,9.  374.  407,«. 
Ga^jijlrano  303.  304.  305.  311.  312, i7; 

fein  »ruber  304,86;   fein  ,,9lu«Ieger" 

(ttberfejer  feiner  ^rcbigten)  griebriÄ, 

Dr.  304,17.  305,25. 

©arniola,  ^einric^  be  301,2  310. 

Sobannbe  300,19.  310. 
@t  (SafPanu«  306,2o. 
(J^ieregati,  ^xanct^cc,  ^d^jllic^er  ßegat, 

183,21. 

^^ibre^,  9EöiH>elm  »on  ßroi,  ^en  »on 

158. 
(S^ur,  »if^of  »on 

$aul  Siegler  202,13. 

(Sißi,  ®raf  Ulric^  oon  312. 

(^o^laud  (^ocleu^  ober  @^ned),  2)om' 

bed^ant  ju  granffurt  a.  D.,  155,29. 
(Solotorat,  ber  »on  f.  Äoloiorat. 
@t.  Sorbinianu«  306,20. 
^roi,  aOöil^elm  oon  f.  unter  (5l^iJ»re^. 
©finrabe,  ber  f.  Äonrob. 
©t.  a^riacu«  306,". 


Sänemarf,  jtdnig  bon 

a^riHian  II.    190;    fein    D^m 

^erjog  Sriebric^  »on  ©Äle^ttwg" 

^olftein,  190,«. 
^eutf^^enen,  bie  140. 


!^ie)potbfir^ner  (!^ie)>enftr^et),  (Sra^mud 
»on,  Pfleger  »on  SWering,  349,  «>. 

a)ie«ba4$att«»on47,7. 

@t.  SDigna  302.  303,2«.  308,28.  309. 

@t.  SDonatu«  306,?. 

2>onaun)5rtbr  ^bt  M  j^loflerd  jum  j^I. 
^ett|  f.  S^enner,  granj  unb  €^mibUn, 
^einri^. 

a)rat,  ber»on  191,i5. 

ßberflein,  ®raf  »on  298,  i9. 

SWary  »on,  faiferlic^er  ^au^tmann 
381,16 
m,  Dr.  Sodann  136.  138.  377,2. 
^d,  3o^ann  »on,  Dfprial  bc^  ^rjbif^of« 

»on  Strier,  148,5. 153,7. 
egen,  $an«  »on  a)infel«bü^I  349,85. 
egen  (5lrgen),  $eter  »on,  »ürgermeijler 
»on  «ug^burg,  302,i8. 

©igmunb  »on  326.  340,7. 
d^em  (6^em),  S^rillo^^  369,27. 

Seremia«  112,28. 
d^inger,  SBatt^er  (»on  Ulm)  298,25. 
ei^jlett,  »if^öfe  »on 

Sodann  IIL  »on  ßi*  298,2i.  320,6 

2BiI^eIm    »on    »ieid^enatt    347, n. 
349,12. 

©abriel  »on  ei)b  102,25. 124. 
eifen^ofer,  ber  328,io. 

Äonrab  ber  361,22.  352.  353,i«. 
eifeing  ((i^tingen),  SWi^ael  »on  175,2«. 
Slblin  (Slblin),  C^r^arb,  ber  ÜRe^er,  188. 
ümler,  ^ateh,  ßunftmeiper  ber  Äurfd^ner, 

186. 
ßm«  {(Sm)pi),  ®eorg  »on  195,6. 

SWerl  eitti^  »on  218,«. 
(Snborfer,  @te^)^an  95,8. 
dngelberg,  ber  Sw^^fttneifler  ber  SOßeber, 

54,11. 
dnglanb,  5l5nig  »on 

^einri*  'ml.  49.  50. 176.  200,«. 
@t.  era^mu«  306,". 
^^art,  ber  Sdat^dfne^t,  298,2. 
djfen,  3o^ann  »on,  ein  5Jugujliner,  197. 

198. 
@t.  «ujla^itt«  306,17. 

Araber,  Dr.  3obann,  ^rior  ber  l^omini- 
faner  in  3lttg«burg  26.  27,i.  64.  206,i. 
207,17.  _  377^1. 

gatfler,  Seit,  $ro^>ft  jum  $1.  5heuj  in 

?lug«burg,  51,3.  70. 
geber,  $an«  319,« 
genara,  $er»og  »on 

«Ifon«  1. 122.  218,9.     . 
ginberlin  (ginber),  Älau«,  ber  SWe^er,  188. 


446 


^etfoneiD^etaeid^nig  (ginf,  9Raxtxn  —  Reffen,  San^t&fiii  )»oii). 


8fitrt,  aXattin,  bei  »ietf^enf ,  47. 
giftet,  Dt.  5hebn4>  196. 
gifier,  ©eorg,  „b«  »erfenfnc^f  199. 
giftet,  fiauy,  bet  3unftmcifler  bei  J^afnct, 

57,4. 

glorian,  ein  Jtaufmann  ))on  dlumbetdr  40. 
gonfeca,  9lntomo  be,  f!)>amf^er  ©eneral« 

c(t|)it&n,  134. 
granf,  Sodann,  bcr  JBetfafler  bet  3lugg« 

butger  «nnalen,  296,1».  299,»  300,". 

301.  309,17.  310,7. 317^7.  331^8. 335,27; 

fein  ©ruber  Sorenj  360,i». 
granfreic^,  itönige  »on 

ßubtiJia  XII.  3.  4,1. 9,2«.  280. 281,*. 

granj  I.  42.  43.  44.  46.  47.  48.  49. 

50.  67.  68.  69.  98. 108. 138. 160. 

161.  164,16  174. 175,«.  176.  190. 

212.  218.  219.  235.  236.  242, lO; 

feine  ©djne  236. 

0raunberg  (gronburg),  ^ani  ^n  296,3. 

greiberg,  SGÖolf  t)on,  3tug3burgif^er  übel» 

fölbner,  369,1«. 
greiburg,  ein  2>octor  bon  15. 18,82. 

ein  eatfler  neu  86,». 
8riebberg,ein(Jbelmann  »on  334,3i.  335,3. 
griebinaen,  ©efc^lec^t  5,«. 
griee,  :3obann,  ein  fSRl^nä)  nm  @t  Ulri^ 

in  3lutt«burg,  300,20. 
grofc^,  Dr.  Sodann,  bet  5tugufliner^rior 
in  5lug«bura,  208,»  (f.  @.  208  3lnm.  3). 
219;  feine  grau  219. 
grunb«berg,  @eorg  »on  165,f  218," 
225,15.  226,».  232.  242. 
Ulri*  »on  349  w. 
gugger,  ©ef^l.  278,«  369,28.     . 

Safob  26.  26.  61,8.  67,12.  82.  84,«. 
93.  94.  110,1.  128,1.   137.  138. 
157,2.    172.    206.    229,11.   234. 
235.  272. 
®eorg  272. 

ßula«  26  «Unm.  1.  345,«.  352,i«. 
mri(^   48,21.    272;    feine   loc^ter 
6ufanna  48,2i;  feine  Xo^ter^lnna 
272,8. 

Ulrich  ber  Sünaere  66;  feine  iBraut 
35eronifa  ®a|ner  66. 

IHaimnnb  204. 

$ieron^niu^241.  242. 

gelicita«!  82,«  83,3. 
guriere,  !aiferii*e  (ÄarW  V.)  367.  368. 
gürpenberg,  ®raf  SDU^elm  bon  69. 

®ag,  ®eorg  9. 

(Sail,  a^rijto^b,  ^to^fl  bom  $(.  ^reus  in 

«ug«burg,  206,21. 
®ama,  Sodco  ba  273,28. 
(Samaliel  155,8. 


®affner,  ßufa«  48,22.  66,12. 

(!toulrai)p,    ein  ©^gec  t>on  griebbero, 

328,28. 
©eigmair,  SKi^oet  238.  289,8. 
@t.  Oeorg  306,20. 
(^erjen,  be,  Z^omai,   ein   Wioni^  t>on 

©t.  Ulri*  in  3lug«burg  300,2o. 
©ejfel,   Seon^arb   ber,   Dombe^ant   in 

attg«burg,  330.  331,2. 
®ie^,  3ötg  »on  194,« 
®ilgreitter,  ^and  (®ilg  IRei^ter),  ber  Ttt^* 

oer,  188. 
©lud,  Äonrab  »on  121. 
®offenbrot,  ®ef^l.  278,«. 
€igTnunb  bon  351,«. 
®ran,   Q^arbinalerjbif^of  k)on:  iBatacd, 

^omad  36. 
©ranber,  ®ef*I.  307, w. 

ßauj  54,12. 
©re^moUt,  ©eorg,  9lat^d^err  in  9(ngd* 

bürg,  346,«. 
©riegbeutel,  Safob,  „ein  (Pfaffe"  tjonil^ut, 

202. 
©riß,  q?eter,  ber  ©^u^er,  76,3;  (eine 

2:o^ter  76. 
®ugger,  @iegmunb  9. 
®ugfen^)üc^Ierin,  bie  ffiirt^in,  315,«. 
©ttfireitterin,  bie  93,8. 
®um:))!|)enberg,  ^le;anber  bon  85. 
Outenflein,  leinrid^  »on  100. 
©ttttenberg,  5l^ariu«  »on  194,« 
^ector  bon  194,«. 
W^^^  bon  194,«. 
®&ttrater,  ein  Jtaufmann  aud  ^al^btirg, 

40. 

^ader,  ®eorg,  9lbt  »on  Jöiblingen,  128,8. 
^agen,  ^an«,  ©^nbifu«  ber  @tabt  9tug«« 

bürg,  366,82. 
^aH,  ber  ©ürgermeifler  bon  215. 

ÜRdn^e  Don  215. 
^angenor,  Ulri^  318. 
^anolb  (=  <&onolb?)  319,2i. 
^an«,  SWeifler,  ber  ©lotfengieger,  320,28. 
^a^tman  132,f 

Käufer,  (J^rijto^^  tjon  ffi5ri«^ofen  5,*. 
^au^mann,  Sobann,  5lbt  in  «nbec^, 

331,25. 

^abbetf  f.  ^eibecf. 

^ebi^er,  ^ani,  ber  6c^ü|e,  276. 

f  elfenilein,  ®raf  »on  298,20. 

^eibetf,  ber  tjon  298,». 

^enneberg,  ®raf  SBilbelm  Don  195,«. 

^erwart,  e^>rijlo^>^  48,20;  feine  iteflnetin 

241,1».  242. 
Reffen 

Sanbgr&fin  oon  (9(nna  v»n  9Re(ffen' 
bürg)  91,«.  92,1. 192,«. 


(PetfoneiÄCtjei^nil  (^^tn,  «anbgtaf  ^f^ilip'p  —  Äaltttfeti,  ^inti^).      447 


eanb^raf  W^^  1^0.  191,«.  192. 
240,Ä>.  370».  371,2  372.  373. 
382,27.  385,27.  386.  387.  390; 
feine  Oema^lin  385,28.  387,3. 

^eutter,  ^tintiä^,  5lbt  toon  @t.  nitic^  in 
Slug^burg,  309,2. 

$irfc^t)ogel(#ir§foöel)278,". 
^öc^fletter,  ©effil.  207,ao.  278," 
^tmbMJtu«  110,1. 
Safob  81. 141 ;  fein  Äinb  141 ;  feine 

SWagbUI. 
Ulri*  345,  ii. 
^öfinflen,  Iruc^feg  5lbara  bon  39. 

£ruc^fe|  ^nbtead  ))f>n,  ^ug^butgi* 

f^er  (Sbelfölbnet,  330.  331,». 
Slni4fe§  §eintic^  »on,  S)om:|)to:|)jl  in 
5luö«butg,  304,85. 

^ofme^t,  granj  370, i3. 
®eota  345,20. 

^o^enetf,  sfealt^er  »on,  tHittet  ju  ©ölten- 

berg,  320,2. 
^obenlobe  (^o^enlo^),  ®taf  »on  298,*». 
^obenflein,  Sodann,  %H  tjon  &.  Ulti* 

in  5lug«but0,  300,22.  302,20.  304,w. 

305,27.    306,1.    308.    309,»    315, i«. 

316,11. 
§olI,  Ufe  (Ulri^),  berSBirt^,  180.  181; 

fein  Seib  181. 182. 
^oljborft,  Dr.  6te^^>an,  ber  ^rebiaet» 

mhn^  (qftdbifant),  281,  i». 
^onolb,  ^an«  40;  fein  ^ec^t  40,*. 
^ötUn,  ßubttig,  Jöürgermeiftct  »on  3lua^ 

bürg,  304,85. 

^ofer,  ßubwig,  ber  öütgenneiiler,  9,".  21. 
41,8.  69.  63,10.  345^9.  350,1.  351,1«. 

^ttlmair,  Dr.  »altbafat,  qßirabitant  in 

©db^^ut,  210,15. 
^uni^abi,  3obann  311.  3l2,i. 

Sabi^taud  312. 
Butten,  $an«  »on  31. 32. 64 ;  beifen  IBatet 
64.65. 
Uln*  bon  147. 
^ttttet,   SKattin,    ber  3unftmeijler   ber 
©c^neiber,  6. 

Slfung,  «^itte^  63,11.  274;  feine  Jrau 
ÜKagbalena  @tun^  274. 
©eballian  63,1».  236,1». 
3m^of,  Oefc^l.  278,i6. 

^ieron^mu«,  ber  IBürgermeifler,  21. 
51,5.  54,9.  206,5.  209,3.  369, 1. 
379.  390. 
ßauy,  ^ro^jji  »on  ©t.  $eter  in  «Hug«« 
bürg,  128,3. 

3nbia,  SWonc^e  öon  80. 
3nnocente«  SWart.  306,«. 


3a€ob0  bon  @nbiaco,  ber  @teinf4neiber 
(^amjieinf^neiber),  272.  273. 

3enifc^,  ^an«,  ber  3un|lmeijier,  51,5. 

Sodann  (#an«)  bon  Äumberg,  öifltator 
bei  @t.  Ulri^,  306,8i. 

3Mg,  aWeijier,  ber  TtaUx,  310,i. 

3örger,  Solfgang,  ^au^tmann  in  Dfler« 
rei^  ob  ber  ^mi,  61,i5. 

Äafman,  SWi^ael,  ber  jung  9. 
j^ag,  $and,  ein  SBeber,  208. 
itaifer,  römif^e  5lonige: 
©igmunb  315,29. 
mbre^t  II.  315,28. 
griebri^m.  320.  322.  323.  331,23. 
334,19.  336,28.  340,8.  364.  355,3. 
SWayimilian  I.  4,i5.  5.  10,22.  12,«. 
13,6.  19.  20.  21.  27,12.  28,9.  33. 

35.  36.  42,18.  43,23.  44.  46,2«.  47. 
48.  49.  50.  59.  60.  61.  62.  63. 
64,9.  65.  68.  69.  71.  80.  83.  84. 
88.  89,5.  90.  91.  92.  93,ii.  94. 
96.  97.  99.  100.  101.  105,25. 
116.  121,20(?).  122,19.  125.  176,8. 
280.  281.  344.  345.  346.  350,?. 
394. 

^arl  V.  (ott^  aU  j^dnig  ))on  @^a« 
nien,  ^ergogoonlBurgunb  genannt) 

36.  51,15.  76.  88.  102,28.  107. 
108. 109. 111,13. 114. 115,1. 120,3. 
122.  123.  125.  128.  129.  130«. 
134.  135.  138.  139.  143,25.  145. 
146.  147.  148.  149.  150.  151. 
152.  153.  154.  155.  158.  159. 
161.  165.  166.  168.  170.  171. 
172.  174.  175.  176,8.  177, 10. 
187,8.  200.  218.  219,5.  233, 1.  235. 
23ü.  240.  242.  363.  364.  365. 
366.  367.  368.  369,4.  370.  371. 
372.  373.  374.  375.  376.  377. 
378.  379.  380.  381.  382.  383. 
384.  385.  386.  387.  388,20.  389. 
390.  391.  392.  393.  394.  395. 
396.  397.  398.  399.  400.  401. 
405.  406. 

Serbinanb  36.  148,8.  ise.  157. 
170,21.  171^1.  172.  175.  176,8. 
183,21.  188.  196,17.  200,4.  210. 
211.  212.  213,1.  223,13.  225. 
228,15.  229.  230.  234.  235,8. 
242,18.  371,28.  372,6.  373.  375,0. 
376,4.  378,4.  386,7.  394.  397. 
405  5Cnm.  1.  406;  feine  ©erna^ 
lin  5lnna  f.  unter  Ungarn;  feine 
@^me^er  dteonore  236;  feine 
^ä)\»e{itx  SWaria  36,«.  407,« 
Äalteifen,  ^einri^,  ein  l^ominifaner,  Q^' 
bifd^of  bon  !^ront^eim,  310,4. 


448         ^etfoncttbetjei^nig  (5?atabf^a«!Paf^a  —  SWailanb,  ^ctjöge  toon). 


Äarabf^a^^af^a,  Jöegletbeg  bon  IHutnc« 

lien  311,29. 
itarf|labt,  Dr.  5lnbrca«  f.  öobenflein. 
kartet,  ^an«  280,**. 
^a\x\6),  SWeiflet  So^annc«  316, «. 
Äauft,  $an«,  ilüjier  am  2)om,  296,26. 
^tUtx,    SWeijict  SWic^ael,    (ptabifant  in 

^ug^buTg,  244. 
i^em^ten,  Olbt  Don:  $crti)ig  II.  320. 

©ebaflian  223,1«. 
iJettcnba^,  ^cinti^  bon,  ein  JBatfügcr» 

mön^  »on  Ulm,  171. 172. 
^ti^,  $an«,  ber  SWalcr,  310,2?. 
^e^ler,  gtanj,  ©crid^t^fc^teibet  in  3lug^» 

bürg,  187,11. 
^eutfc^a^,  üon,  ein  ©aljbutger^belmann, 

70;  beffen  ^xm  70;  beten  M^ofjung' 

frau"  70. 
tien,  U^  (Ulrii^),  ein  $frünbner  ju  6t. 

3afob,  22. 
Äirci^bcrg,  ®taf  5tonrab  »on  321,22. 
^ifftnger,  3o^>ann,  Qlbt  t)on  @t.  Ulri^  in 

5lug«burg,  309. 
5tlefattel,  ^an«,  ein  SWön(^  bon  @t.  Ulrid) 

in  <aug«burg,  307. 
Älingenberg,  Ollbred^tbon  160,  n. 
5hiötinger,  ein  SSBebet,  209. 
Änöningen,  Sglolf  »on  369,2o. 

$il^)oIb  t>on  334,29.  335,«.  338,2. 
Ut   (Ulri^)   öon   25,22.   26;    fein 

«Bogcipeüet  25,2*. 
aOßolfbiettie^  öon  244  5tnm.  2. 
Äobolb,  ßeon^rb,    ein  Kaufmann  t)on 

Ulm,  40,*. 
Äöbler  (5toler),  ®eotg  57, 12.  58.  59. 
ilolbetget,  SBoIfgang,  Äanjler  be^  §e«og^ 

®eorg  öon  S3at)ern'ßanb«^ut,  349,38. 
Mtx,  «Paul,  (Sborben  ju  @t.  SWori^,  272. 
ilöln,  Srjbif^of  üon 

^etman  »on  2Bicb  407, 10. 
ÄolotiJtat,  ber  »on  350,2. 
Äönig^berger,  §an«  3örg  t>on  84.  85. 
Äßnigflein  (5tingjlein),  ®raf6ber^rb  »on 

38. 
iJonrab  ((Sänrabe,  ber),  2)icner  bei  @t. 

Ulri^,  297,6. 

Äonjianj,  öifdjof  t>on 

^ugo  t>on  ßanbenberg  180.   @.  auc^ 
unter  SWerfel. 
Äon^elmann,  ®eora,  ein  Dlatl^^^en  t>on 
«uggburg,  352,16. 

ÄraJ,  Dr.  So^^nn,  (ßrebiaer  am  2)om  ju 
3lug«burg,  200,11.  201,3. 

Äreutter,  IBeit,  ein  SWön*  »on  ©t.  Ulri^, 
297;  fein  S3ater  297,26. 

ihonberg,  ffialt^er  »on,  ^o^meifler  be« 
^eutfc^^cnenotben^,  383,6. 


ilunglin,  Qia^)pax  bon,  faiferli^et  ^of« 
marfc^aH,  364.  367 ,8i.  390, ao. 

iJürf^ner,  ber,  ein  befangener  »on  9Cug^« 
bürg,  207,21. 

Babi^lau^,  iJonig  bon,  JBö^men  unb  Un* 

gam,  ^erjog  »on  Ojlerrei^  jc,  312. 

315.  316,1. 
ßaminit,  5lnna,  bie  Betrügerin,  11.  12. 

13. 14. 15. 16.  17.  18.  19.  20.  85.  86; 

ibr  SWann  20.  85,28.  86;  i^r  Seiest« 

t>ater  16.  19,i.  86,2»;  i^re  SWagb  (. 

^^oKonia. 
ßam^jatter,  ^an«  185. 21. 
ßanbau,  ^an«  t>on,  öiitter  352,9. 
Sang,  SWattbäu«  t)on,  ber  darbinal,  ^g* 

bif^of  toon  ©aljburg,  8.  9.  58,io.  59,*. 

63,13.  64,17.  83.  113.  114.  128.  U6. 

157,3. 183. 185,*.  196.  231.  232.  238. 

239.  372,9;  fein  »ater  83,";  fein  S3ni. 

ber  öernbarb  92. 
ßangenmantel,  ®ef*l.  373,28.  376,2«. 
eitel^an«,  lRatb«betr,  345, i5. 
®eorg,  ber  JBürgcrmeiflcr,  41,3  59. 

63,10.  144.  279,17.  280. 
§an«  47.  —  345,8. 
^artmann  33. 
SWary  369,2o. 
SWattbdtt«  54, 12. 
2Bolf  364,1.  365,80. 
6t.  ßargianu«  300, 10. 
ßaur,  Dr.  $einri^,  *P  faner  )u  l^iOingen, 

316,18. 
ßeublin  (fieblin),  Sob^nn,   ber  6c^a^' 

meijler,  406,7. 
ßo^ner,  ^an«,  tHat^^biener,  406, lO;  feine 

Jrau  406,11. 
ßotbringen,  ^erjog  »on:  Änton  224,22. 

225. 
ßucad,  Sodann,  QJerioefer  be^  6^a^roeifler' 

amte«,  185,20. 
ßubttig,  Äönig  toon  Böhmen  unb  Ungarn, 

35,21.  36,17.  96. 163. 164. 188,1*.  234. 

235.  241. 
ßutber,  SWartin  135.  136.  137.  138.  139. 

144,10.  145.  146.  147.  148.  149.  150. 

151.   152.  153.  154.  155.  156.  158. 

160.2.  166.    167,16.    172,2.    183,22. 

185.3.  201,15.  209,18.  211.  214. 

ßujeljlein,  ®raf  »on  298,1» 

SRagalbae^,  gemanbo  be,  bet  (Srbumfeg« 

(er,  114. 178,23. 
SWagbeburg,  ©ribif^of  bon 

Jriebri^  III.  t>on  Weichlingen  324,6. 
SWailanb,  ^erjöge  »on 

ßttbobico(©forja)  271,7. 


<Pcrfonent>erjei^ni§  (SWailanb,  ^etjöge  üon  —  €t.  ^cter). 


449 


SWayimüian  9,25.  lo.  42.  43. 
grancc^co  190.  200,5.  218. 

SDlettic^,  e^enf  ju  dtUd)  298». 
2)ietti4  öonSfenburg  321,i9  336,20. 
^llbte^t  öon  JBtanbenbutg  (aucfc  6n« 
bif^of  Don  SWagbcburg)  40.  71.22. 
93.    103,8.   124.    125,1.    ue,". 
372,4.  380.  407,9;  fein  Äanjlcr 
374,7. 
SWaü,3ötfl,  3unftmei|lct  bei  ^utfet,  126. 
SWana,  SWeiJler,  ber  aWalcr,  308,3. 
ÜRanli^,  ©imon,  ein  Kaufmann,  57,2*. 
SWantua,  SWartorafcn  »on 
ßubotoico  III.  295,12. 
^tance^co  ())i)n  ©onjaga)  32. 
Seberigo  (bon  ©onjaga)  122.  218,». 
©t.  SWargaret^a  199. 
©t.  SWattinu«  306,». 
SWayimilianu^,  bet  ©cctetdr,  155, 10. 
SWa^r,  $an«,  Ulat^^bicnct,  406,2i;  Safob 

ßeo,  fein  ©ntel,  406,2i. 
SWebici,  be,  ®efc^l.  38.  169,i2.   @.  au* 
bei  ben  $&:|)^en  unter  ßeo  X. 
3uUan0  72,*. 

3uan  SWatia,  cabalier  be  SWebici,  38. 
SWeiJlerlin,   ©iegmunb,  ÜRön*  bei  @t. 

Ultic^  in  «ug^burg,  313,26. 
SWeiting  f.  SWeuting. 

SWeijner,  SWotife  117.  118;  fein  93atet 
117,25. 118;  jeine  %im  118.   6.  auc^ 
untet  2Beig,  H^attin. 
SWelanc^tbon,  W\ip)p  389,2». 
Tltxdii,  »dt^afar,  öif^of  toon  ilonflanj, 
q?w^)il  ju  SBalbtirc^,    61,«.  377,2S. 
378,29.  380,2.  394,6.  406,6 
SWefe,  »ifc^of  bon,  ®eorg  (SWartgtaf  »on 

Jöaben)  336, i*. 
SWinbotfer,  ®cfc^I.  33, ". 
SWülic^  (3WieIi(ä^),  q?eter,  ein  2öeber  bon 

Ulm,  78;  fein  ©o^n  78,1«. 
SD'tünet,  3o^ann  (cum  una  manu),  bet 

»atternfü^rer,  357,88. 
SWüüet,  Vetet,  bet  Äog^änblei,  203. 
SWüUet,  aOßolfgang,  $tot)jl  »om  $1.  iheuj 

in  «ugdbtttg,  51,3 
SWün^en,  „ein- »ed  enfne^t"  üon  198. 
SDihitnau,  ein  „(Pfaffe"  bon  78. 

S^abana,  jl5nig  bon 

^einti*  b%btet  218,25. 
IReib^tt  (IRe^t^att),  Ulti(!^,  ȟtgetmeijlet 

non  Ulm,  230.  231. 
IReu^au^,  SBil^elm  r>t>n,  Sanbcomment^ut 

ju  (^Hingen,  408,6. 
©t.  IRicolau«  306,6. 
l^ötblinget,  ®ef*l.  326,8. 


IRütnbetg  (S^leutenbetg),  ^ani  bon  f.  untet 
3o^ann. 


Obetnbotf,  SBolf,  SWatf4>all  bon  369,«. 
DlmüUet,  bet,  ein  »etbte^er,  127. 142. 

143;  fein  2Beib  127.  142.  143. 
ipttenbutg,  ®taf  bon  f.  ©alamanca. 
Ofletteid^,  ^etjog  »on 

%{hxt<^t  298,16.  322,22.  323,4.    e. 

au(^  untet  ßabi^tau^. 
Opetteic^,  bet  itanjlet  üon  155,i6. 
f  t.  Dttilia  306,10. 
Öttingen,  ©tafen  t>on 

3oac^im  130. 

Äatel  195,3;  feine  Jtau  195,3. 

Subttig  323,12.  332,4. 

Ulti*  298,18.  316,24.  320,19.  323, 16 
331,21.  332,29. 

SQßiH>elm  298,». 


$ac^,  Sl^omad,  bet  ISi^autet,  243  ^nm.  2. 

©t.  (Panctatiu«  306,  i9. 

©t.  q?antaleon  306. 

^a^j^ien^eim,  3oac^im,  SWatf^aU  »on  377. 

406,15  (fein  2)ienet). 

3Wang,  SWatf^aU  bon  (SSBettingen) 
352,80.  353,6. 

aBil^elm,  ÜRatfd^all  bon,  ^bclfölbnet 

in  «ug^butg,  346,8. 352,i5. 353,«. 
^d^jie 

IRifolau«  V.  299,15.  301,22.  307,«. 
Galijt  m.   307,20.   309,«.  310,4. 

314,20.  318,8. 
qjiu«n.  318,9.  319,16. 
5lleyanbet  VI.  272.  275.  276;  fein 

©o^n  (Jefate  JBotgia,  ^etjog  üon 

»alentinoi«  275.  276. 
3uliu«  n.  3,16.  4,8.  72.  280.  281,4. 
ßeo  X.  26,16.  27.  38.  42, 13.  43,28. 

46,24.  70,26.  71.  72.   75.   83,22. 

88,11.  89.  93.  94.  122.  128.  132. 

135.  136.  137. 138,6. 143,29. 146. 

150,12.  156.  164,19.  168.  169. 
mtianVI.  169.  170.  171    172,2. 

174.  175,5.  189.  200. 
Giemen«  VII.  218,9.  235,'.  242, 10. 

243,8.  372,9.  374. 
?affau,  »if^öfe  bon 

Ulti*»on9'higbotf  320,19. 

@tn<l,  ^etjog  bon  ©a^etn  (5lbmini« 
Utatot)  52,1.  232,10. 
©t.  «Paul,  bet  5H)ojlel,  214.  216.  217,i. 
$etjlen,  ©*ac^  bon 

3«mail  25;  feine  ©*ti>e|ler  25,«. 
©t.  ^tttx  306,9 

29 


450 


^ktfonenöetaei^nil  (^faljgrafen  bei  SH^cin  —  ©t.  adu^ettu«). 


^faljatafen  6ci  gn^ein  (^ctjöge  t>on  23aJ^em) 

gricbtic^    bet    ©iearei^e    319,«. 
321,1*.  322,24.  32i,2.  336. 

Wi^^  bet  «ttfri^tige  165,  i». 
ßubWia  V.  28,6.  71,11.  90.  91.  92,". 

96. 97,2. 120,8.  125. 126,2. 146^18. 

158,«.  190.  191,6.  192.  220,16. 

224.  225,1. 
griebtic^,  laifetlid^et  Drator,  377,28. 

378. 380,1. 386.  393,'.  394. 406,*. 
Ott  §einri*  230,1?.  231. 
Otto  (»on  dttmaxft)  298, 16.  320, 18. 

321,1*.  324,3;  fein  6o^n  3o6ann 

(f^atet  2)om))TÖ)){i  in  ^ug^oura) 
304,3*. 

(Pettucci,  5llfonfo,  bet  ßatbinal,  76. 
(Peutinget,  Dr.  i^ontab,  bet  SHat^^f^teibet, 
42.  63,12.  86,23.  115^9.  154^19.  156^1. 

368,30.  379;  fein  @o^n  156,2. 
qjfeffetlin,  a:^tiflo^|,  ein  giftet,  141 ;  fein 

5einb  142;  feine  97{agb  142. 
(Pfijiet,  ßauy  30. 

ßeon^atb  276. 
q?Peget,  ^ani  344,28. 
$ien§enau,  Oeotg  bon  352,2*. 
^imjpineUa  f.  tHoffano. 
$ittinget,  ^eintid^,  ein  SWön^  bon  ©t. 

Ulti^,  300,21. 
?Pobiebtab,  ®eotg  bon,  feit  1458  5lönig 

bon  öö^men,  315,27.  310,9.  322,23. 

(Polen,  5lönig  bon 

©iegmunb  1. 22,«.  35,22. 30^21. 140. 

383. 
^ommetn,  ^etjöge  bon 

®eotg  unb  ©atnim  372,2.  383,*. 
(Pommet^fetben,    Sotenj,    3:nt^feg   bon 
108,2. 

^onnettet,  Dr.  3o^ann^  ?>tofe|fot  in  Sngol* 

Pabt  279. 
(Pottttgal,  jt5nig  bon 

aSanuel  114.  115, 1. 170. 179. 180,«. 
181.  273.  277.  278,28. 

@t.  üuitiacu«  300,10. 

Rain  —  <ßan^  bon  9lain,  ein  ffietfmeijlet, 
243  ^nm.  2. 

gHa^jolbjlein,  bet  bon,  faifetlic^et  ^of» 
meijlet,  69,7. 

IRedbbetg,  Sang  W^^P  bon  112,82. 113. 

«egel,  ®eotg  21,25.  67.  58.  59.  60.  61. 
62.  63,16.  209.  210.  236.  237;  feine 
etile  gtau  (8atbata  ßangingetin)  57. 
69;  feine  jweite  Jtau  (5Cnna  üWanli^in) 
67  ».  58,7.  59.  61.  62.  237,*. 

dtegen^butg,  C[oabhttot6on:  Stu^te^tl. 
(Vfaljgtaf  t)on  Äeumattt)  349,«. 


9leaen^butg,  bie  3uben  ))on  106. 
tHeblinget  (flUö^Iinget,  gHe^linget),  a^ti» 
jio^b  369,27. 
$an«  370,13. 
Dr.  3oHnn  394,  n. 
Seon^atb,  IRat^^^ett  in  ^ugdbutg, 
346  12  355  1 

Ulti^,  ȟtgetmeijlet  144. 199. 201,i. 
244  5lnm.  2.  380.  —  304,85.  — 
369,27. 
SBil^elm  370,i3. 
iReif^ad^,  $an«  fieon^aib  bon  %;  feine 
f^tau  96;  fein  Jhte^t  96;  feine  SDtagb 
96,*. 
9leif*net,  bet  ffiitti,  391,25. 
(Rem,  ®ef^I.  1.  2. 
m^ad  309. 
»att^olom&u«  207, 18. 
aSBil^elm,  bet  Sctfaffet  bet  ß^tonifen 
1.  2.  5,15.  35,10.  50.  61.  57,5.  73. 
74.  79  3lnm.  1.  176, «  267.  276. 
280;  fein  ©o^n  ^ieton^nm«  1,**. 
tHennet,  $tan},  ^^t  M  ^lofletd  }um  ^I. 
j^teuj  in  2)onauto5tt^,  113;  fein  Stcä) 
113. 
IRe^f^net,  ^an«  9. 

IR^egitt«,  Utbanu«,  bei  (Ptebiget  146,». 
167.  199,25.  214.  216. 

JRiatio,  bet  (Satbinal,  76. 
IRib,  9iüb  f.  9lübt. 
IRieb^eira,  @g!of  oon  352,a*. 

ilontab  »on  223,». 
Sdieblet  (IRiglet),  Ägibiu«  317,6. 

^att^olomdu^,  3)efan  au  @t.  9Xo« 
tife  K.,  237. 

®eotg  ^,27.  7.  28. 

@igmunb,  ein  Tlbn^  \>t>n  et.  U(ti4 
75. 

@te:|)^an  23-7;  feine  6c^todgetin  unb 
beten  XoAtet  237. 
IRiebletin  (»iigletw),  bie  39,25; 
9lietet,  ffiotpl^t^xmi  m  öotf«betg  140,««. 

141. 
SfHglet,  Oligletin  f.  Olieblet,  IRiebletin. 
[Rittetf^aft,  bie,  aU  SRitgUeb  bed  f(^tt>A« 

hmtn  mnM  124. 
IRoagenbutg,  ^ht  bon  220.  —  350,* 
fldofenbetg,  ^^an«  SWel^iot  »on  193,2o.  — 
213;  fein  Jhie^t  213. 

$an^  3:^onia^  ))on  193,2o. 

^an«  Ulti^  »on  193,2i. 

jtontab  (C^on^)  t>on  194.  195,* 
9iödlin,  Soten),  ein  Sitt^,  87. 
üloffano,  dtjbtf^of  öon 

(Pim^^ineüa,  öinjentiu«  373,". 
»tübtTsflib,  Olüb),  gtanj  bon  194,8. 

©ttjel  bon  193,28. 
6t  9fim)ettu«  306,20. 


^Perfonenberjei^mg  (©a^fen,  ^etjöge  »on  —  ©tunj,  3Wel^ior).         451 


Saufen,  ^enoge  ^en 
ffiil^elm  321,«.  324. 
gdebti*    (Äurfürfl)    SS,«.    io8,5 
109,8.  137,17.  138^2.  146.   147. 

156,16.  350,6. 
3o?>ann    (ihitfürjl)    226,2i.    228,*. 
240,19.  350,6   370,27.  372.  373. 
374.  375.  376.  377,«.  3S3.  3S4. 
385.  386.  387.  388.  389.  390,88. 
392.  407,1*;  fein  @o^n  Sodann 
Sticbri*  373,2.  389,2^. 
®eorg  87,8.  154^4  372,3. 
©alamanca,  ®abriel  t>on  (®taf  t>on  Orten* 

bürg)  211.  213.  229.  234.  382,80. 
©alm  (6almo),  IRifolau«  bon  218,  i3. 
©al^burg,  (Sr^Mfc^ofe  bon 

©igmunb  bon  Solferjlorf  320,ib. 
Jricbtic^  bon  ©c^aumbcrg  350,». 
fieon^arb  bon  iteutf^ac^  70, 1. 
SWattpu«  fiang  f.  unter  ßang. 
@anbijeUer,  ber  114. 
6auUd,  öanbineUi  be,  ber  Äarbinal,  75. 
Qmiii  be,  ein  reifer  iBürger  in  ®enua, 

174,16. 
^abo^en,  ^er^og  bon 

Äarl  m.  106. 
@$äufler,  ber  (^ufft^t^^jerfon  über  ben 

Ä^e^ric^t)  Don  Olug^burg  346,*. 
©$attmberg(@^omberg),^an^  bon  309,8. 
@^ellenberg,fiuta«  370,1*. 
^ä)tUtx,  SWartin  bon  Ulm,  ber  JBegrünber 

ber  bortigen  @tametfabrt(,  24. 
6^ilc^^and  (eigentlich  $and  j^emnater) 
338,81. 

©ÄiHing,  So^Änn,  ber  ?Jrebiger  bei  ben 

©arfügem  in  «ug^burg,  204. 205.  206. 

208. 
@^Itd,  $ieron))mud,  9iat^  M  ^onigd 

bon  Sd^men,  350,2. 
€^miblin,  ^einri^,  ?lbt  be«  Älofter«  jum 

^l.  iheuj  in  SDonauttdrt^,  306,3i. 
Q^ntd,  Dr.  Sodann  f.  ßo^läud. 
©cbneib,  Pfarrer  beim  ^l.  iheuj  in  5lug«- 

bürg,  390.  391. 
@$ne:|)f,  er^>arb,  (Prebiaer  be«  ßanbgrafen 

«P^ili^^  bon  Reffen,  389,29. 
@4ni^er,  $an«  au«  greiburg  im  U^t« 

(anb  f.  unter  Samtnit,  ^nna  (i^r  Tlam). 
6^oIsemberg,  Dr.  ©^fwertu«  bon  350,«>. 
6(^ram,  ^an«,  ein  reijlger  Änec^t,  45,1«. 

46. 
6c^rott,  Sodann,  5tbt  bon  ©t.  Ulri^  in 

5lug«burg,    51,1.    127.    128.   206,20. 

244,2. 

6c^rdttel,  ®eorg,  faiferli^er  $rocurator, 
355,2. 

6^ütten^tm  (64)itten4etm),  ber  SBeber 
iteUermeijier,  92.  93. 


@4>wab,  ber  ©irt^,  297,25. 
e^wara,  niri^  119. 
©^tt^Ärjenburg,  ber  bon  165,*. 
@*weitflin,  SWagbalena  (SWablen)  16,». 
18,2. 

@^tt)ei6,  5tleyanber,  faiferlic^cr  Stamkx 
373,21. 

©d^toeifeer,  ^an«,  ber  @^ü^e,  276,  i?. 
©t.  6ebajlian  306,9. 
©eij,  SWang  370,1*. 

Simon,  ein  5^aufmann  bon  ^ug«« 
bürg,  187,10. 
©elbnifc,  $an«  bon  100. 
©itfingen,  Sranj  bon  28. 70,2».  71.  90, 10. 
91.  92.  99.  125.  146,«   147.  187,i. 
190.  191.  192. 

Siebenbürgen,  berSQßoiwobebon:  3«>^>ann 
3a^)oI^a  164.  242,20. 

©i^inger,  ßula«  (ßauy),  ein  Kaufmann,  40. 
S:))anien,  jidnig  Don 

Serbinanb  4.  42,  i3.  43,2*.  46,2«.  51. 
280.  281,*;  feine  2odS>ter  So^anna 
51,10.  —  S.  audS>  unter  Äaifer  k. 
Staxl  V. 
S^arnetf,  ^^rifio^^  bon  194. 
©ottfrieb  bon  194,2o. 
$an«  bon  194,16. 195, 1. 
Sebajlian  Don  194,  lo.  195, 1. 
ffiolf  bon  194. 
6^)eifer,  ein  SBeber,  208. 
6^)leig  (©^)la§),    ®eorg,    JBürgermeijler 

bon  Äaufbeuren,  352,28. 
©täbtecontingent  beim  f^tt)abif4>en  iBunbe 

124. 
@tain,  2)ie^olb  bom  353,8. 

SD'^arquarb  Dom,  2)embec^antin  ^ug«* 
bürg  ic,  70,26. 


Stamm^im,  SD'^elc^ior  bon,  ^bt  au  St. 

;,2i.  5* 

332,1. 


UIri$   in  «ug«burg,  31 6,21.   327,27. 


©tauf,  ^ieron^mu«  bon  51,2i.  52.  53. 
Stein,  5llbre^t  bon  47. 

Safob  bon  47. 
Steinetfer  (Stainetfer),  $einric^,  ber  ^t» 

bigermönd^,  281, i5. 
Steiner  (Stainer),  SDietriÄ,   laiferliÄer 

9lat^,  59,28. 

Ste:))^an,  ein  <^onber«bruber  bon  St.  Ulri^ 

in  «ug«burg,  308,25. 
Stettemberg,  ^an«  bon,   ^)faUgräfl[idS>er 

IRat^,  349,26. 
Stettcn,  SWiiael  48,2i. 
Strasburg,  S3if^of  Don 

SBill^elm  m.  bon  ^o^n|iein  195,28. 
196,2. 
Strau§,  ®eorg,  iBürgermeifier  bon  ^ug«« 

bürg,  318,».  330,2*. 
Stun^,  SWeld^ior,  ein  reidj^er  Bürger,  53,25. 

29* 


452 


^ctfoncnt)etjcic^tii§  (©türm,  da^'pax  —  9Qßci§,  üWartin). 


©türm,  (lai)pax,  bet  IRci^d^erolb,  147. 

378,17. 
©uljer,  Ulrich  370,". 
©ummetmann,  SWatt^ia^,  berÄüflcr,  bann 

(Piior  toon  ©t.  Ulri^,  300,8.  310,  w 

IdnfcU,  Safob,  feine  grau  17, w 
STaubet,  (5a«^)ar  öon  SOBien  212.  213; 

feine  Jtau  213. 
STeuffel,  Ulri^  t>on  (Pickel  332,2i. 
3:^ier^aut)ten,  5lbt  »on,  5ricbti(^  313,6. 

SWarfu«,  ein  Won^  »on  313,8. 
X^oman,  SWßnc^  Don  ©t.  Ulrich  in  ^lug^» 

bürg,  313,21. 
ST^om,  ßambert,  ein  ^tugujlinermon^  in 

»tüffet,  197. 198. 
2:^>ünaen,  ßa^^ar  »on  194,ii. 

ettjla^iu«  t>on  194,io. 

©eorg  tojDn  194,io. 

$an«  Sorg  194,9. 
Sl^utjo,  5lleyiu«  bon  234.  235. 

®eorg  242,7. 
Slietflein,  ®raf  D«tt)alb  toon,  ^belfölbncr 
in  5lUö«burg,  328,34.  329.  330,i6.  334,i. 
STiroI,  ^erjog  toon 

©iegmunb  321,i7.  322,25. 
Xrebi^  (SEregni^),  ©ebailian  i>on  5,3. 
Slricbtler,  Ulric^,  bet  SWe^get,  188,?. 
Sttient,  JBif^of  i>on 

^eter  öonomo  230,8.  372,  lo. 

Girier,  ©tjbifc^ef  toon 

IRic^atb  üon  ©teifenflau  88, is.  154,8. 
155,6. 190.  191,6. 
Stru^feffen,  bie  194,5. 
Strufd^wit,  !>'•  ^xi^c>p\),   Äanjlet  be« 

itutfütflen  toon  SWainj,  380. 
SluHn,  ber  SWe^net  im  grauenflofter  ba- 

felbjl,  97.  98. 
^ürfei,  ©ultane  t>on 

SWo^ammeb  ü.  31 1. 313,i ;  fein  ©obn 

313,1. 
öaiejtb  n.  135.  276.  277. 
©eliml.  25. 67. 68. 135;  fein  »ruber 
«ttti^meb  25,11.  135. 
©oliman  IL    135,23.   145,5.   163. 
164.  174.  175.  241. 


Ulm,  ein  23ilb^>auer  Don  309,29. 
©tabtamann  Don  349,33. 
ber  qjfarrer  »on  349,32. 
Ulmer  f.  SWair,  3org. 
Ulrich,  aReiJler,  ein  Jöilb^>auer,  309,i. 
Ulric^r  Pfarrer  bei  ben  ©dS>ti)eflern  ber 
,,aBiUigen  Firmen"  in  5lug«burg,  318,". 
Umb^offer,   SWattbia«,    ein  SWpnc^  Don 
©t.  UUici^,  301,13. 


Ungarn,  5t6nige  Don 

ßabi^lau«  (ipoflumu^)  f.  unter  ßabie« 

lau^. 
SBIabi^Iau«  VII.  f.  unter  SBIabi^« 

lau^. 
ßubtt>ig  II.  f.  unter  ßubtoig;  feine 
©*tt)cfier  Olnna  36.  156,22.  157. 
188.  229,23.  230,7.    406;    feine 
©emablin  SWaria  f.  bei  Äaifer  2C. 
unter  gerbinanb. 
Sobann  3<i^öl^a  f.  unter  ©ieben* 
bürgen. 
Urbanu^  f.  9fl()egiu^. 
Urmad^er,    23enebict,    ein    DorjügUd^et 

©c^üfee,  57,6.  160,6. 
Utf(^i,  5ranj,  ber  qSrebigermon^,  281,  i«. 

»el?u«,$ieronDmug,berbabifc^ei^anjler, 
154,6.  155^9 

JBelberg,  SQßil^elm  Don  193,  w 

93etter,  ®eorg,  berSürgermeijler,  21. 117. 

118.  369,1.  386,11.  390;  feine  SToi^ter 

117.  118;  ®eorg,  ber  3ung  92. 
93etter,  ^an«,  ber  $rebigermön(^,  281,i* 
35itlinger,  2<itoi>,  faiferlie^er  Olat^,  109,  le. 

110,5. 
95io,    Xboma«  be   (©ajetanu«   genannt} 

88  11  89  90. 
93ittei,  Äonrab  318.  319,2;  ^ein  ©ruber 

®eorg  318. 
93oe^,  3obann,  ein  ?lugujiiner  in  ©rüffel, 

197.  198. 
93ögelin,  Äonrab,  ©ürgermeifler  Don^lug^« 

bürg,  301,18.  309,3. 
8ubtt)ig,  Dlat^^^err  Don  ^ug^burg, 
328,14. 
a)ö^Iin,  ©efc^l.  278,". 

SBaibd,  SWatt^ia«,  Pfarrer  ju  5?em^>ten, 

233. 
SQßalbburg,   Xru^feg  ®eorg  Don  224,7. 

357.358.386.  392,  i».  406,6. 
Strud^feg  SOBil^elm  Don  358,5. 
SB^Henfel«,  SBil^elm  Don  338,3. 
SBalt^er,  UIri*,  ein  IRat^^^err  Don  ^ug«» 

bürg,  345,10. 

SSBarau^,  ^ani,  ©^)ital^)fleger  jum  bl. 

iJreuj  in  ?lug«burg,  58 ;  feine  grau  58 ; 

feine  Softer  f.  unter  SBolff,  §an^. 
SSBaffermüller,    $an^,    gunftmeifler  ber 

Gramer,  345,2i. 
SQßegelin  219,2i. 
2öeaelin,  3afob,  $ro^fl  jum  ^l  iheuj  in 

9lug«burg,  140.  141. 
5Bei§,  aWartin  34,26.  in»,  ug;  feinen 

5lbo^>tiDfo^n  f.  unter  OJleijner. 


1 


^erfonenDerjeidjnig  (SBeIfct  —  Büi^i^/  Pfarrer  üoit). 


453 


5BeIfer,®ef*l.  278,11. 

«nton  12,10.  19  m.  20.  86;  feine 
grau  (itatiatina  iBöMin)  86,12; 
fein  ©p^n  86;  feine  $od)ter  3Kar» 
garet^a  86,28. 
öart^olomdu^  363,23.  365,3). 
$ieront)mu«21,i9— 345,16. 
ßuta«  93.  —  345,8. 
Sßerbenberg,  ®raf  geliy  öon  382,8^. 

®taf  ^ugo  t>on  34^23. 
aöernau,  Safob  toon  193,i2. 
aöert^cim,  ®raf  Sorg  öon  154,6. 
ffiepet  157,18. 

SBiblingen,  5lbt  »on  f.  unter  ^atfer. 
aöiefer,  ®eorg  344,20.  355,2. 
SGBimerer,  Äa^^jar,  ber  gelb^au^tmann, 
6,27.  7. 

SBtabi^Iau^,    ^önig  )>on  ^ö^men  unb 

Ungarn,  35.  36.  350,3 

aöolcfenflein,  grei^err  ffiil^elm  Don  61,«. 

SGßüljf,  ^an«  (üon  33ibel^^>urg)  57.  58.  59. 

60.  61.  62.  63,1«;  feine  grau  (5tat^* 

rinaSBarau«)  58,11.  61.62. 

ffiolfgana,  ^fangefeUe  toon  6t.  SKori^, 

216. 
gSßorm«,  ©if^of  üon 

Sodann  t>on  2)alkrg  349,2i. 
Württemberg,  (trafen  Don 

Ulri*  V.    298,1'.    317,16.    321,19 
327,16     328,*.    329,12.    331,15. 
332,29.  336,13.  337,8. 
Sber^arb  323,  iX 


eber^arb  ber  ältere  im  löart  347,i2. 
349,16. 

^erjog  öon 
niric^  I.  7,8.  20.  21.  22.  23.  31. 
32.  45.  64.  65.  69.  96,».  101. 

102.   103.  104.   105.  110.   111. 
112.113.119,20.120.122.123,24. 

125,2.  129,7.  159.   160,13.   165. 

217.  221,1.  357,27.  358,2;  feine 

grau  ©abina  f.  bei  öatjern  unter 

SBil^elm  IV.  (©a^ern«SWünd^en) ; 

feine  Äinber^^rifio^)^  103,3o.  104. 

123,1;  iftjina  103,80.  104.  122,22. 
Sürttembera,  bie  ßanbfc^aft  üon  120. 
©ürjburg,  Xöifcfeöfe  toon 

Sodann  in.  »on  ©rumbad)    321. 

322,26.  324. 

ilonrab  HI.  toon  J^üngen  186,21. 
196.  224.  227. 


^orf,  IRic^arb  öon  218,26. 


3:rbi  iittbo),  ©abriet,  ber  berühmte 
SWcbijiner,  277;  feine  @ö^ne  277. 

3ef*ing  39,24. 

3eöenbergen  ((Sibenbergen),  SWayimilian 
öon  109,2.  123,8. 

3üri^,  ein  Pfarrer  in  189 ;  ein  SWön^  in 
189. 


Ottititxitxiini^. 


Sae^en  («a^)  135. 139,i*. 
mmx^  195,5. 

Wh  (©ffinö^n)  329  w. 

«aic^a*  219.  332,16. 

Ollagoa  (ßalagoa)  179,  i». 

3lle^>^>i)  68,3. 

Nilgau,   ba^   128.  220, ".  224,«.  225. 

226,28.  357,22. 
%lmtx\a  177,1. 
%M  «flicrue«?  51,1». 
aitborf  96. 
5lUTnarm«^ofen  168,5. 
5lmmerfee,  ber  95,i2. 
«nbaluPen  (3)ulijla)  173,2*^  178,". 
5lnbcc^g  (heiliget  23erg)  319,24.  331  ». 
«quila  79.  80. 
5ltagonien  51.  314. 
«Ufi^aufcn  194,i. 
«üb  194,*. 

«ug^butg 

@t.  «ntoni  (5lntomugfa\)eUe)  93,i. 
«rmut^,  »iUigc  —  ©d|>tt)ejlem  juv 

318,11. 
»atfü§etflofler  unb  Äir*e  120,2.\ 

121,1.   204.  205,*.  208.  303,26. 

304.  312,10. 
»arfügeit^ot  39,2».  120,25.  121,1. 

366.  381,11. 
©itf^Unta^jeüc  163,8. 
»let^e,  bie  327,i. 
fdxtäfyavi^  243  «nm.  2. 
©armeliterflojiet  unb  Äit^e    (6t. 

Slrnia,  Srauenbrübetfloflet)  44,  i5. 

82.  113,18.  200.  201.  214.  219. 
320  29 

2>om  (juünferßiebengratt)  30. 80,21. 

83.  92,24.  113,18.  145^8  167. 
296,24.  297,15.  307,21.  332, 1. 
370,21.  371,24.  372.  373.  381,24. 

2)om:)>tobflci  83. 

(iinlai  ber  28.  29.  97,i8. 157.  243 
9lnm.  2.  381,1.  386,28. 


(2Kfen,  bie  (©tabtgefängni^)  6,22. 9,13. 

47.    48,2.    143,8.  203  «nm.  2. 

208,4.317,8.401,10. 
6t.  Jeliyfcqjeüe  95. 
gtf^etiau«  366,21. 
Sif^ett^orlOO,".  348. 
gif^marft,  ber  45,4.  63,22. 
grauenbrüber  (5llofleT  unb  ^xä)t)  f. 

untet  (JUrmelttet. 
tVtauen^aud  123. 

grauent^r  348.  366,«.  381.  386,«. 
Sron^of,  ber  8.  304.  306,8.  366,8 
®algen  335,i6    @.  au*  ^au^Jtjlatt 
et.  ©aUent^or  348. 
$1.  ®eiflft)ital  unb  Äitdje  51,4.  58. 

74.  77,24.  370,11. 
6t.  ®eorg  127,10. 
©oggingert^or  347,27.  343  ». 
^aunfiettert^or  347,25.  348,2«.    6. 

aud^  tHot^e^  Sbor. 
^au^tfiatt  (IRie^tlldtte),  bie  82. 107,«. 
^enentrintjittbe  f.  3:rinffiube. 
6t.  3atobf^)ital  51,*. 
3afob«t^or  309,io.  370,^. 
Subengaffe  370,  i5. 
3ubenfird^^;of  213. 
6t.  ilat^arinaflofter  unb  5lir(^c  51,8. 

54.  74,17.  77,28.  82.  83.  372,». 
ieiinfert^or  106,ii.  161.  198.  213. 

243,5.  348.  366,11. 
Äö^en,  unter  ben  320,i*. 
jtom^aud  97. 

iheuj,  ba«  (ein  (pia^)  366.  385,2». 
^!.  Äreujfloffer  unb  iJirc^e  12,7. 16. 

34.  35. 70. 72.  86,8.  307,26. 372,ö. 

390,21. 
^I.  iheujt^or  97.  348.  366,io.  381. 

386,28.  390,14. 

Sangfa^eüe  8. 
ße*,  ber  309,24.  310,20. 
6t.  fieon^arb«firc^c    24,24.   353,1. 
370. 


Dtt^i>eräci^tiig  (^lug^butö:  ßcut|)tieflet^au^  —  löutgunb). 


455 


fieut\)rie1lct^au«  bei  Unfct  ^t^^ttf" 

OÄauet  296,22. 
Suatn^Ianb  (bct  2^utm)  29.  133,5. 

163,16. 
@t.  aWargarct^a  77,2*.  199.  309,24. 

6t  SWartin  ((Ro^tfaflen  bei  6t.  SWar* 

tin)4. 
mi^%txiia\xi  366,20. 
TOnnerf<H)ctIe  163,8. 
©t.  SWoriJ  53.  74,19.  93.  94.  123  0. 

132.   209   (@tabel  bei).    216,i6. 

230,15.  272.  299,26.  332,i. 
S^eut^or  347,28.  348,3i. 
iRiebete  fBxMt,  bie  295,2. 
6t  IRitolau«  328,17. 
Dblatertbot  348. 
^erladS)  (»etla^),  ber  *piaj  110,7. 

280,9.  315,13.  331^9  366.  379,21. 

401,12. 
ber  Sl^utm  366,25.  406,2«. 
6t  ^eter  95,19.  372,12. 

qpfala,  bie  bif*öflic^e  370,26.  376. 
377,23. 383,18. 390,17. 392,8. 394,*. 
396,14.  405  5t.  1. 

«Ptebifterf  loficr  unb  Äir*e  26. 27.  54. 
67,9.  199.  206,1.  312,9. 

IRatbbau«  45,1.  63.  64,1.  66,21.  76. 

147,9.  166.  205.  206.  207.  208. 

211.   298,3.  313^10.  314^1.  379. 

372,33.   373.   379.   380.    381,28. 

387.392,13.401,12. 
JRatbflube  45. 
gHofenau  157,ii. 
Olotbe^  Slbor  132,28.   133.  296, i\ 

346,5.  353^2.  370.  @.  auc^  $aun« 

jlettett^or. 
6agmüblen  327, 1. 
6&eImbüH  163, 16. 
6^neiber^au«  219,io. 

6c^tanne,  bie  (bei  6<i^rantien:)>la^) 
78,5. 

6^l»al,  ber  310,21. 
64»ibogent^>ot  132,22.  133.  328,  i9. 

348. 
6t.  6ebaflian  (ber  Sburm  iit  ber 

Wd^e)  5,20.  —  37,5. 

6eu^enbäufer  163. 

6iitgo(b,  bie  (ein  »ac^)  157,« 

6ölbnert(H)eüe  120. 

6tabtgraben  132.  133.  157,8.  213. 

6teffingert^>or  106,12. 

6t  6te<>^an  319,i5. 

6tierbab,  ba«  309,25. 

6tierbof,  ber  49,25. 

Sati^au«,  ba«  76.  93,».  299,28. 

383,*. 
Strinfflube  (ber  ^ef^led^tcr)  57—63. 


117,22.  318,24.  346,9.  366.  367,7. 

3687*1.  369.  373,17.  399,6. 

Strintflube  ber  Äaufleute  366.  367,7. 
369,80. 

6t.  Ulric^flojler  unb  Äir^e  34,28. 

35.  44,15.  75.  93.  126.  127.  128. 

244,2   300.  301.  302.  303.  304. 

305.  306.  307.  308.  309.  310. 

312.  313.  314.  315.  316.  317. 

318.    320.    326,1.   330.   331,28. 

332,1.  372,20. 
95ogelbentfle,  ba«  401, «. 
«Bogcltbor  348. 
öoaeUburtn  390, 16. 
SBalfmü^le,  bie  328,18 

SBeber^au«,  ba«  44,  i5. 
SBeinmarft,  ber  65, 10.  109,i6.  366. 

383,3.  391,25. 
SQßerta^brütfert^or  347,26.  348,27. 
3iegelfldbel,  bie  353,1. 
^urad^  f.  Urac^. 

Bauern  (^aä^tn)  335,8. 

S3aben  in  ber  6^tt)eij  180. 

«albac^  193,23. 

»alingen  358,2. 

öaltringen  (ffialtringen)  357,28. 

öamberg  220, 16 

J8afeI71.213.  274.  357,28. 

23ai)reutb  194,16. 

»elgrab  163.  311. 

öerbeljlein  191,«. 

öerbcrei,  bie  173. 

©ergen  f.  6tabtbergen. 

öergen  (qjergen),  ba«  Älofter  325,». 

»ergbeim  339,7. 

öerlin  (ißerUn)  216. 

©cm  42,19  47,6  99.  106, «.  180.  281. 

»ernbeuren  352,3. 

öertbotb«beim  (»ereWba^m)  195,« 

»efanjon  («ßiefan&a)  99. 

^iberadS^  ^^• 

öiberba^  25,2*.  206,18.  235.15. 

S^in^wangen  47,13, 

öobingen  339,7. 

öo(f«berg  141,1.  326,17. 

»otf^berg  bei  ßaubau  a/Z,  193,^. 

öobenfeegegenb,  bie  102,28.  220,1*. 

»ö^men  242.  243.  315.  320,«.  381,* 

93o^)fingen  317,2i. 

»re^cia  (qjreffa)  3. 44.  49.  50, «. 

löriyen  230, 10. 

23rugg  in  ber  6(^eij  180,". 

93rüy(<Priy)  in  ©ö^men  308,17. 

örüffel  171,2.  197. 

»udS>loe  (IBä^Ien,  öud)lan))  224, i7. 353,2o. 

©urgunb  (^o<^burgunb)  236,5. 


456 


Ort^tjctjci^nig  (ßanbia  —  Snniugcn). 


Canbia  lT5,io. 
(Saflilien  51,17.  * 

(Satalonicn  51,20. 
(5^url30.  202,« 
©ometfee,  ber  43,2o. 
Somo  168.  169,8. 
©onba«®umbajle«  179,27. 
ßonegUano  (itunidlon)  281,». 
donfian^  f.  j^onflanj. 
©onjlantino^el  135,20.  301,7. 
©rcmona  43,23. 
^ronberg  191,i7. 
^^^ern  175,«>. 

Sama^cu^  68. 
2)e0aenbotf  22,10. 

S)emlin9en  75,5. 
2)ictfutt  195,18. 

2)iningen  (XiUingen)  73,7.  78,29.  113,1». 
216,20.  316^14.  344^18. 

SDinfeWbü^I  130.   162, 10.  193.  214,28. 
317,10.323,9.325,20. 

2)onau  (STunau),  bie  311, 10.  333, 1. 
2)onau»ört^  (HBcrb)    57,  i7.    130.   162. 
214,28.    295,17.    318,4     319.    323,9. 

325,19.  326,11.  327.  332,26.  333,*. 
2)tac^enfel«  (Xtarfenfel«)  191,". 

COctnbutg,  bie  71,10.  191,9. 

öfflttgcn  f.  aifflnft. 

(Jic^jlctt  320,6. 

©fcna$  159. 

eifag,  ba«  220,13. 

C^lfafjabem  225,8. 

ömer^ofen  234,2. 

etfurt  8,8. 169. 166. 

(SfUngen  lll,".  112,80.  214,28.  298,2*. 

325,19. 
@tf(^lanb,  ba«  77.  102,26.  118.  229, 1. 

ianai«  179,28. 

geltet«  (a^eütet«)  281,7. 

genata  122. 

geuc^ittiJanaen  130,2i. 

h  177,*. 

ginninacn  (Unter-  ober  ^encnfintiingen) 

fHanbern*  307,28. 

glorenj  72.  79  5lntn.  1.  218,9.  278,6. 

§tanfen224,i.  225.  227. 

granffutt  a/SW.  28.  40.  70.  71,7.  89,2. 

91,*.  92,*.  107,12.  109.298,9. 
Jranlfutt  a/0.  155,80. 
Sranfrei^  138, ».  190, 10.  271,". 
greibtttg  im  Üi^tlanb  20. 42,  lo.  85. 86. 99. 


Steifing  162,17. 

Jtiebberö  40,23.   113,15.   127,10.  309,». 

326.  327.  328.  329.  331.  332.  333,86. 

334.  335.  336.  337.  338. 
gtiebburg  191,1«. 
Süffen  162,18.  223.  230.  344, w. 

©ablinöcn  339,6 

©attcnbotf  194,2o. 

©elguba  f.  (JJonto  2)elöabc. 

®cnua  48,15.  174.  278,7. 

©etjl^ofen  334, ".  339,5. 

©icngen  325,20.  337.  338.  339, 1. 

®laru«  43,1«. 

®münb  (in  ©c^tijaben)  325,20.  334,». 

©no^^eim  194,8. 

©ögöingcn  83, is.  206,20.  326,20.  333,9 

337,12.  339. 
©ö^j^ingen  103,23.  io5,i*. 
®o«Iat  381,*. 

©often^of,  ber,  bei  Df^ürnbcrg  299,6. 
®rai«ba4  327,25 
®ranaba  51,18. 176. 
©unbelfinaen  328.  329. 
®ur!  114,2. 

©uttenbetö  —  %\U  unb  9'ieu«®ttttenbcm 
194,1*. 

$aiben^eim  103,20.  I05,i*.  165.  327,i«. 

337. 
^atl  in  @^tt)aben  193,1«.  215. 
|)amab  («man)  68,3. 

^aunftetten  (^aujletten)  5,".  306,2.  336,6. 
|>e9äu210,ii.  357,82.  358,8. 
^eancnberg  84.  85. 
^eibed  299. 
^cibelberg  336,18. 

^txihmd  96. 

^ettenba^,  bet  41. 

§ö*flett  64,19.  325,22.  326,".  332,85. 

$of  322,5. 

loWS^etg  104,28.  105,15.  165,2. 

^o^md  324,2*. 

^o^enfräen  4.  5. 

|)o^enttt)iel  (^o^entoiel)  160,". 

^oüfelb  194,18. 

^oljbeim  334,15. 

^omburg  191,9. 

^ütblingen  328,2 

$utla*  326,22. 

Smmenflabt  128, 12. 

3nbia  114,2i.  178.  273.  278,» 

3naolflabt  (3tigeljlat)  51,23.  52.  136,i9 

162,17.  279. 
3nmngen  56.  326,20.  339,7. 


^ 


Drt^öerjeii^nig  (Snn^biucf  —  D^lcuilabt  in  Oflemid)). 


457 


3nn«6rucf  90,?.  97.  102.  111, i3.  118,33. 

188.16.  196,17.  363,22.  365,31.  366,31. 
3^n^  162,18. 

3ctufalcm  67,  i3.  68. 
Scttirtöcn  326. 
3oa(^im«tHl  160. 

Aaito  68. 
Äai^^cim  325,9 

talifut   (Äalatut,   ^alafut)    114.    273. 
277,27.  278. 

Äaltcnfcl^  (Äaücnfel^)  191, 12. 

tannflabt  112,«. 

^drnt^en  33, 12. 

taufbcuren  5.  20,«.  74,  i5.  162, is.  225. 

227,4.325,19.327,5.  352. 
Mi)dm  46,7. 
^cm^tcn   19.  71,9.  125.  126,i.  162, is. 

233.  320.  325,20.  357,20. 
ilcfe  (©rog.  unb  Älein-Äe^)  f.  Äö^. 
5lir*^eim  mx6)tn)  105,1*.  112,i6 
tifftng  331,18. 
^laufen  (tlaufcitjjutö)  281,9. 
5tnoJ^ciTn  f.  (Sno^^cim. 
i^öln  8,7.  87.  135,9. 
i^onflana  30.  80,2«.  120.  155,3.  160, 12. 

392.17.  393^1. 
ilo^tn^agcn  190,  i«. 

Äö^  (®tog«  unb  Älein^ilöy  330,3. 
^xatau  i^xada)  272,7. 
Ärcm«  28. 
Äreut^  326,8. 
ilricg^Hbet  333,8. 
ittogeipein  (tricöcljlain)  194,i3. 
Äulmbac^  194,1«. 
^uniglon  f.  Sonegliano. 

Saiba*  (ßabac^)  33,  i9.  171. 

iiJalagoa  f.  5tlagoa. 

ßanbigberg  56,9.  75^5.  90^9  i62,i7.  234,3 

301,20.  344,15. 
ßanb^^ut  53,9.  162, iß. 
fianbWl  191. 
fiangcnau  (<Rau)  103,i8.  330. 
ii*anött)cib  326,23. 
ßaubau  198,20. 

Sauf  96. 

ßauwöcn  (ßaugingen)  64,  i9  162.  230,20. 

328.  332,28.  335^25. 
ße*,  bcr  37.  40,23.  41,5    295,3.  328,8. 

334.  335,15. 
fie^brücfe,  bic,  bei  ^lug^butg  40, 20.  56,1 

309,9.   326,18.   328,8.  329,32.  335,22. 

337,15.  368,25. 
ße^felb  329,*.  332, 17.  335,i.  338,27. 
Öcd^baufcn  37,7.  206,i9    327, u.  329,32. 

332,24.  333,32.  334^9  33(5^32, 


ßcber  75,5.  244,3. 

ßci^jig  138,8. 

ßeiter,  bic  öurg,  281,8. 

ficiter^^ofcn  50,25. 

ßeon  51,17. 

Seuttir*  (ßcufir^)  168,5  233,  i4 

ßi*tcnbcrg  am  ßcc^  209.  210.  236. 237.1. 

ßie^tenau  299,». 

ßimmat^,  bic  280,1«. 

ßinbau  162,18. 

Sinj  15.  18,35.  156,20.  157,6 

ßiffabon  87,7.  isi^e.  277,29.  278,23. 

ßobi  50,7. 

Öot^tingcn  121. 

Sötten  87. 

ßunt^en  191,17. 

ßü^elburg  191,«. 

SRailanb  32.  42.  43.  46,1«  48.  49.  50. 

69,4.  71^9    160.  168.  171.  174.  190. 

212.218.236.242. 
SWaina  70,29. 71. 90, w.  125,i2. 130, 10. 159. 
SWalatfalH. 

SWantua  (®ebiet  Don)  122,7.  _  319  w 
SWarignano  42.  43.  46. 
gWcc^eln  141. 

SWcbina  bei  Sam^jo  134,i8 
SWeigen,  bie  SWatf  317,4. 
SWcigcn  183. 
SWeittngen  326,22. 
SWemmingen  74, i5    86.   162,«.  226,26. 

227,1.  278,12.  325,20.  327,«    392,17. 

393  1. 
aWergenti^eim  193,23. 195,«. 
SWettingen  327,7. 
SWefe  9^-99.  187,9. 

<St.  SWid^ael  (eine  bet  5tjoten)  179.  180. 
SWödmübt  104,14. 
SWölf  316,23. 

SWöm^elgarb  69.  104,2«.  105,2. 
SWon^cim  327. 
SWonja  171,12. 
aRünc^en  6,28.  7,1.  9.  12.  15».  31,4.  45. 

52,28.   53,6.   57.   85.   162,17.    177,«. 

198.  209,24.  237.  344.  366,31.  367. 

368,17. 
gWünjier  335,12.   • 
SWünJlct^aufen  39. 
aWurnau  78. 

Äanjial  f.  ßanbjiu^l. 

dlavi  f.  ßangcnau. 

«Ratoatra  51,18. 161. 

gica^el  51,18. 130,17.  314. 

«Reuburg  a/2).  296,9. 

«Ucumarft  324,2». 

*«euflabt  in  Dflcrtei(^  99,  i5. 175. 


458 


Dtt«»crjei(^)nig  (IReuflabt  a/%,  —  Steffin). 


Wicbetlanbe,  bie  ISO,«.  134,««.  lei/. 

170,1.  197. 
IRörblinacn  76. 162,».  192. 298,26.  317,20. 

323,  w  325,19. 
dloMxa  (Sloata)  9. 10. 
dlmnbn%  31.  40.  45.  46,«  71,«.  91,«. 

96.  97,3.  124.  125.  128,".  129. 155,2». 

162.19.  166,18.  169.  172.  182.  183. 
184,1.  185.  187.  193,3.  211.  224.  227. 
228.  298.  299,1.  312, 12.  317,15.  319. 

323.20.  324,29.  340,5.  374,19.  379. 

Oberborf  195,«. 

Dbctjaufen  41.  206, 19    327,22.  331,". 

335,1».  339,6. 
Dbwbt  194,16. 
D^)^)en^eim  155,2*. 
Ptan  51,19. 

Dflemi*  124. 175,i9.  316,i. 
Ottmatg^aufen  333,29. 

%ax,  bie  332,1 

$abua  69,2.  277.  280.  281,5 

$a^)^)enbeim  195,  i^. 

qjari«  138,16. 

^affau  3. 

$abia(lBafia)2l8. 

(Perga  f.  ©tabtbetgen. 

Perugia  132. 

*Pe«*ieta  50,7. 

^etet^brunn  7,25. 

^Pfaffcn^ofcn  56,9. 

^fah,  bie  220,i6. 

$ferfee  (*Pferfen)  331,ii.  339.  340,2. 

mm^  95,2. 

«jjonto  belgabo  179,i3. 

«Porto  Jermofo  179,2*. 

Portugal  173. 181,8. 

qjöttme«  85,1«. 

«Prag  315,26. 

qjreugen  140.  383,6. 

ftabau  339. 

giain  56,9.  327.  332,«. 

tHabenna  (IRofenna)  3.  4,5. 

IRegendburg   31.   106.  131.  132.  161. 

162,16. 182. 
9lei(^en^aü  27. 
gieiffenberg  191,i6. 
OleiWenau,  bie   220, 1*.    225, w.  337,5. 

338,6. 
gHettenberg  im  «Igäu  222,15. 

Oleuffenberg  194,9.   . 

SdeutUngen  101. 102.  104,".  105.  374,». 

gi^obu«  174.  175. 


gUibeira  granbe  179,22. 

giie«,  ba«  220,15.  223,2*.  331,22.  336,". 

Sfli^ingen  f.  9l5ttitigen. 

IRom  24,5.  26,1*  38,9.  64,i5.  70,2«.  71. 

75.  90,7.  93.  94^12.  128,1.  132,20.  136. 

169,28. 170,8. 189.  242,18.  244  «nm.  2. 

245,1.  272,22.  273,2  301,22. 
IRofenau  333,9 
IRofenfelb  104,27. 
IRot^  321. 

(Rothenburg  aß.  71, is  317,1«.  325,20. 
IRottingen  194,*. 
iRottwei!  104,28. 
tRotoerebo  (iRofereW  281,9. 

Salaburg  27. 40,6. 69. 113. 114,*.  134, 10. 

162.16.  196.1.  231.  232.  233.  239,1«. 
©dS^lePen  164, 0. 

@Äinutter,  bie  333,2o. 
©Äongau  162,17. 
64omborf  105,15.  112,i«. 
@dS>roben^ufen  332,1«. 
@c^t]}abmün(^en  (ORdti^itigen)  351.  352. 

353.  366,*. 
6*t»arjti>albgegenb,  bie  220,i3. 
@c^tt>aj  (@(^tt)oj)  101,8.  229,18.  232. 
©4»«infurt  186. 
e^loeij  120.  320. 
©eefelb  118,29. 
@eelanb  76,2i.  190, 1*. 
©ebiüa  (©ibilia)  178,". 
@icilien(eeciUen)  51,17. 
6iena  (^o^e  6^n)  319, i7. 
©olotbum  42,19. 
@^)amen  76,«.  77,i.  87,  w   114,i7.  134. 

169,26.  173.  178.  187,8.  219,«.  236,«. 

271,12. 
@^)ame(!  194,2i. 
@^)etffelb  194,8. 
@^)eier  187.  240.  364,25.  378,*.  395,5. 

398.  400,19. 
6tarnberg  7,25. 
©t&JIing  (ete&ling)  338,25. 
6taufert^al,  ba«  128, 12. 
@totfa*  357. 
©trapurg  71,9.  88.  187,9.   195.  196. 

220.17.  228,9.  378.  379,5.  392,".  393,1. 
Straubing  295,". 

etreitberg  195,» 

Stuttgart  23,1*.  37. 101,1*.  110. 111. 112. 

©ubiaco  (bei  (Rom)  273, 1. 

©j^rien  67.  68. 

Xagmer^^eim  195,8. 

Xann  {%\U  unb  Äeu-Stann)  191,0. 

Stefpn,  ber  218,22. 


DtWDerjeic^nig  (X^iet^au^ten  —  3tt>i(fau). 


459 


a:^ict^aiU>ten  313,6.  332,82. 

Stitol  124. 

STtatfcnfeU  f.  2)ra(S^cnfeI^. 
2:rient279,i8.  280,1.  363,22. 

Sttiet  192,11. 

2:rtpoU^(maiftifa)51,i9. 
Stti^ott«  (in  ©^rien)  68,». 
Stübingcn  103.  104.  105,i5. 
Sttu^^a*  194,12. 
Stuün  97,23. 

STuttttnaen  (JtubUnaen)  357,^. 

STürfei  145,6.  313,3. 

Stürf^eim    (Ober*   unb   Unter^Stürfbcim) 

111,27. 


Ubctlinöen  120.  214,2». 

Ü^tlanb,  ba^  47,6 

Ulia  (@ula^)  312,18. 

Ulm  8,8.  24.  40.  74,  i5.  77.  78.  102.  103. 

105,".  111.  113,9. 162. 164. 165. 170. 

171.  181.  214.  217,13.  220,15.  225,«. 

228.  230.  231.  298,2».  309,29.  317,20. 

325,19.  326.  327,18.  329,«.  330.  334,16 

337.  340,9.  357,26.  379.  392,".  393,i. 
Ungaml63.  241.312.  316,1. 
Untetwdben  43,i6. 
Uta*  (5luta^)  105,15. 
Uri  43,16. 
Utte(S^t  169,24. 
Utten^ofcn  195,*. 


Salencia  51,«. 
öclbcrg  193,19. 
»enebig  3,7.  4.  21.  25,*.  44.  49.  50.  69  4. 

145,5.  164,17.  168,16  171,13.  175.  200. 

218.  242,10.  276.  277.  280.  281,7. 
Verona  69,5. 
IBicenja  281,7. 
»itta  franca  179,3i. 


Äaal  75. 

2Bac^ba^  194,3. 

SDBalbmann«^ofcn  194,7. 

9Balbd^ut210.  211. 

SQBalbjiein  186,7.  194,« 

Battenberg  191, 12. 

aOBafferburg  a/®ünj  326,» 

aOBeü^eim  78,25. 

aOBeinlanb,  ba^  220,». 

©nn^berg  105,». 

aOBeifborf  195, 1. 

SQBeifenau  71,2. 

SDBei|enburg  a/6.  299,9. 

ffielben  327,26. 

aOBellenburg  83,i2.  339.  340,2. 

fBtU  97,14.  99. 

aOBembing  64,«. 

SDBerta*,  bie  297,i.  307,24.  333,«  339, i4 

ffiertingen  329,«. 

aOBiblingen  316,22. 

aOBibem  317,«. 

SQBien  35,20.  36.  97,23.  98,1.  121.  162, 15. 

175,28.  176,5.  212.  228.  317,1.  323,*. 

397,«. 
aöinb«ba^  321,5. 
aöinb^^eim  317,«. 
aöittenberg  135. 137,22. 147. 170. 
aööri^^ofen  5,4. 
aOBormg  8,8.  28.  34.  50,20.  52.  91,1*  92. 

143.  144,3.  145.  146.  147.  148.  149. 

150.  151.  152.  153.  154.  155.  156. 

158.  166,10. 
2Bürttemberg  77.  96,8.  123.  124.  224,6. 

230,7.  298,24. 

SBursa^  167. 
aöüraburg  196.  220,«. 

3eibelbac(>,  ber  7,25. 

3üri^  46.  47,«.  103,9.  106,20. 189.  211,8. 

276.  280,«. 
3tt>itfau  317,8. 


458 


Drt«üetaei^ni§  (Sfleufiabt  a/%.  —  Stefftn). 


S^icbctlanbe,  Me  130,«.  134,  i«.  161,*. 

170,  i.  197. 
iRörbUnaen  76. 162,i9. 192. 298,2«.  317,20. 

323,10.  325,19. 
fRotoara  (»Jloara)  9. 10. 
mnxnUx%  31.  40.  45.  46,«   71,».  91, 12. 

96.  97,3.  124.  125.  128,".  129. 155,29. 

162.19.  166,18.  169.  172.  182.  183. 
184,1.  185.  187.  193,3  2II.  224.  227. 
228.  298.  299,1.  312,12.  317,15.  319. 

323.20.  324,29  340,5.  374,19.  379. 

Obctbotf  195,0. 

Oberläufen  41.  206, i9   327,22.  331,". 

335,16.339,6. 
Dbrobt  194,16. 
D^^)en^eim  155,2*. 
Qtan  51,19. 

Opertei*  124. 175,i9.  310,1. 
Dttmar«|aufen  333,29. 

^aar,  bie  332,7. 

qfabua  69,2.  277.  280.  281,5. 

fPa^^)en^eim  195,  i^. 

qjari«  138,16. 

^affau  3. 

qfatoia  (»afla)  218. 

fperga  f.  ©tabtbergert. 

«Petugia  132. 

qfe^^iera  50,7. 

5Peter«brurm  7,25. 

fPfaffen^ofcn  56,9. 

qjfah,  bie  220,i6. 

qjfetfee  (qjfetfen)  331,".  339.  340,2. 

qfitUnö  95,2. 

fPonto  beigäbe  179,i3 

fPorto  germofo  179,2*. 

(Portugal  173.  181,8. 

qjöttme«  85,16. 

(Prag  315,26. 

qjreu^en  140.  383,6 

8tabau  339. 

gHain  56,9.  327.  332, is. 

aHaöenna  ((Hofenna)  3.  4,5. 

Dlegendburg   31.   106.  131.  132.  161. 

162,16.  182. 
IRei^en^jan  27. 
gHeiffenberg  191,i6. 
Oleif^enau,  bie   220, 1*.    225, w.  337,5. 

338,6. 
gHettenberg  im  Ollgäu  222,15. 

Äeuffenberg  194,9.   . 

Reutlingen  101. 102.  104,".  105.  374, w. 

DH^Iobu«  174.  175. 


IRibeira  granbe  179,22. 

[Rie«,  ba«  220,  i5.  223,2*.  331,22.  336,11. 

[Ailingen  f.  IRöttingen. 

gHorn  24,5.  26,1*.  38,«.  64,i5  70,2«.  71. 

75.  90,7.  93.  94,12.  128,1.  132,20.  136. 

169,23. 170,3. 189.  242,13.  244ainm.2. 

245,1.  272,22.  273,2.  301,22. 

Olofcnau  333,». 

gHofenfelb  104,27. 

[Rot^  321. 

Olot^enburg  a/Z.  71,i5.  317, w.  325,20. 

[Röttingen  194,*. 

[Rotttoetl  104,28. 

[Rotoerebo  (JRoferc^t)  281,9. 

Salzburg  27. 40,6. 69. 113. 114,*  134, 10. 

162.16.  196.1.  231.  232.  233.  239,16. 
6*Ie(len  164,i3. 

©Ämutter,  bie  333,20. 
^mon^au  162,". 
©^omborf  105,15.  112,16. 
e^roben^aufen  332, 16. 
@d^n)abmün^en  (SRdnc^ingen)  351.  352. 

353.  366,*. 
@$tt>arjtt>albgegenb;  bie  220,  i3. 
@^tt>aa  (6*tt>oa)  101,3.  229,13.  232. 
@4tt>einfurt  186. 
e^mii  120.  320. 
©eefelb  118,29. 
ecelanb  76,2i.  190,1*. 
©etoiüa  (©ibilia)  178,". 
©icilien  (^eciUen)  51,". 
@iena  (^o^e  6t)n)  319,". 
©olot^urn  42,19. 
©ganten  76,  i9.  77,i.  87, 0.  114,".  134. 

169,25.  173.  178.  187,8.  219,6.  236,2 

271,12. 
S^amecf  194,2i. 
@^)etffelb  194,8. 
@^eier  187.  240.  364,25.  378,*.  395,5. 

398.  400,19. 
©tarnberg  7,25. 
6t&tUng  (©tejling)  338,25. 
etaufert^al,  ba«  128,«. 
6totfa^  357. 
©tragburg  71,9.  88.  187,9.   195.  196. 

220.17.  228,9.  378.  379,5.  392,".  393, 1. 
Straubing  295,". 

etreitberg  195,  i9. 

Stuttgart  23,1*.  37.  I01,i*.110.111. 112. 

©ubiaco  (bei  Olom)  273, 1. 

Serien  67.  68. 

Xagmer^^eim  195,3. 

Stann  [mu  unb  IReu-Stann)  191,i2. 

Xefjtn,  ber  218,22.